विकिपीडिया mrwiki https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिपीडिया विकिपीडिया चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा मसुदा मसुदा चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 4 2663 2701346 2700904 2026-08-12T12:56:57Z संतोष गोरे 135680 /* स्थानांतर */ 2701346 wikitext text/x-wiki {{लघुपथ|विपी:चा|विपी:चावडी|विपी:VP}} {{सुचालन चावडी}} [[विकिपीडिया:चावडी/जुनी चर्चा ३९|मागील चर्चा]] <inputbox> type=fulltext prefix=विकिपीडिया:चावडी break=no width=30 searchbuttonlabel=सर्व चावड्या आणि विदागार शोधा </inputbox> <blockquote style="border:2px solid blue; padding: 2em;"> ====विकिपीडिया समाज==== मराठी विकिपीडिया मध्यवर्ती चर्चा पानावर म्हणजेच '''चावडीवर''' आपले स्वागत आहे. चर्चा पानांवर चर्चेचे प्रस्ताव अथवा चर्चेत सहभागी होण्यापूर्वी खालील चर्चा संकेतांची माहिती घ्यावी. मागील चर्चा शोधता आणि संदर्भ शोधता येतात. जुन्या चर्चांचा शोध घेऊन नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न पाने सहाय्य पाने व सहाय्य पानांच्या आधारे ऑनलाईन पॉवर पॉईंट प्रेझंटेशन बनवण्यात सदस्यांनी वेळोवेळी पुढाकार घ्यावा. खालील सूचनांचे वाचन झाल्या नंतर सुयोग्य चर्चा पान निवडावे. विकिपीडिया ज्ञानकोश सामूहीक लेखन योगदानाचे स्थान आहे. विकिपीडिया संस्कृतीत प्रत्येक सदस्याने इतर सदस्यांच्याबद्दल विश्वास आणि आदर ठेवणे अभिप्रेत आहे. इतर सदस्यांवर कोणत्याही कारणाने व्यक्तिगत, भाषिक, प्रांतीय, जातीय, धार्मिक स्वरूपांचे आरोप करू नयेत. असे लेखन वगळले जाते. असा मजकूर आढळल्यास तो काढून टाकण्यात येते. *विकिपीडिया समाज कसा आहे? विकिपीडियाचे वापरकर्ते मतांबद्दल सहमत नसतात तेव्हासुद्धा एकमेकांचा व त्यांच्या विरोधी मतांचा आदर करतात. एकमेकांबद्दल असाधारण विधाने तसेच वैयक्तिक आरोप करण्याचे टाळतात. सभ्य आणि शांत रहातात. शक्य तेथे संपादनाकरिता योग्य संदर्भ उद्धृत करून देतात. विचार जुळले नाहीत तर # संपादनास संघर्षाचे स्वरूप न देता, दर २४ तासात एकापेक्षा अधिक वेळा आधीची आवृत्ती बदलण्याचे टाळतात # फक्त चर्चापानावर चर्चा करतात. येथील संपादन व्यक्‍तिगत विश्वासार्हतेने होणे अपेक्षित असते. त्यासाठी इतरांबद्दल विश्वास दाखवणे देखील अपेक्षित असते. आपला मुद्दा पटवण्याकरिता # विकिपीडियास संत्रस्त न करता, सभ्यपणे विकिपीडियातील उपलब्ध मार्गांची योग्य माहिती व शोध करून घेऊनच मार्ग काढणे व आपले वेगळे मत नोंदवणे अपेक्षित असते. वृत्ती सतत सर्वांना साभाळून नेणारी, मनमोकळी व स्वागतेच्छू ठेवावी ही अपेक्षा आहे. *विकिपीडिया समाज काय नाही. **आचार अथवा विचारांची युद्धभूमी नाही. कोणतेही मतभेद कमी करण्याकरिता [http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Dispute_resolution विशिष्ट पद्धती] अवलंबणे अपेक्षित आहे. विकिपीडियाचा उपयोग विकिपीडियास किंवा कोणत्याही वापरकर्त्यास कोणत्याही प्रकारची त्रास/ धमकी देण्यासाठी होणे अपेक्षित नाही. **विकिपीडिया अनियंत्रित नाही. येथे बहुसंख्य निर्णय चर्चा करून एकमताने घेतले जातात. **विकिपीडिया राजकीय किंवा लोकशाहीचा प्रयोग नाही. निर्णय परस्पर विचारविमय करून होतात. सहमती चर्चेद्वारे घडवले जाते पण बहुमत असणे ही आवश्यक बाब नाही. **विकिपीडिया हा नियम बनवण्याचा चाकोरीबद्ध कार्यक्रम नाही. नियमांचा उपयोग केला जातो पण त्यांना घट्ट कवटाळून बसणेही अपेक्षित नाही. <!--{{सुचालन चावडी}} आणि {{संदर्भयादी}} हे या पानावरील कायमस्वरूपी साचे आहेत. जूना मजकूर विदागार पानांवर हलवताना (archive) {{सुचालन चावडी}} साचा या पानावरून वगळला जाणार नाही तसेच तो सर्व विदागारपानात सुद्धा असेल याची दक्षता घ्या--> </blockquote> __NEWSECTIONLINK__ __NEWSECTIONLINK__ __TOC__ ==चर्चेचे स्थानांतरण== नमस्कार , मराठी विकिपीडिया चावडीच्या स्वरूपात संकल्पीत इष्ट बदलांच्या दृष्टीने विकिपीडिया चावडी हे मुख्य पान यापुढे सदस्यांना चर्चापानांबदल मार्गदर्शन करणाऱ्या दालनाच्या स्वरूपात मर्यादीत रहाणार असून यापुढे सर्व मध्यवर्ती चर्चा [[विकिपीडिया:चावडी/इतर चर्चा]] येथे होतील. दोन चर्चा सभासदांसाठी मदतगार चित्रफिती बनवणे. आणि विकिपीडिया:मुखपृष्ठ सदर लेख & उदयोन्मुख लेख चर्चा चालू असताना [[विकिपीडिया:चावडी/इतर चर्चा]] येथे हलवाववे लागले. ता पुर्वीच्या जुन्याचर्चा विदागारात स्थानातरीत केल्या. वस्तुत्: हा बदल चावडीतील मागच्या बदलांच्या वेळीच प्रस्तावीत होता पण सर्व चावड्या एकत्रित एकापानावर [[विकिपीडिया:चावडी/सर्व चावड्या]] दाखवण्याच्या पानावरील तांत्रीक अडचणींमुळे तसे करणे पुढे ढकलले होते. वस्तुत्: [[विकिपीडिया:चावडी/सर्व चावड्या]] येथे अद्दापही काही तांत्रीक अडचणी आहेत नाही असे नाही . पण चावडीच्या एकुण नियोजीत एकुण आराखड्यात अधिक विलंब होऊ देणे उचीत नव्हते .तसदी बद्दल मन:पूर्वक् क्षमाप्रार्थी आहे. चावडीचे स्वरूप कसे असावे या बाबतच्या धोरणात्मक चर्चेत [[विकिपीडिया:चावडी/ध्येय_आणि_धोरणे#चावडीचे स्वरूप कसे असावे]] येथे आपले स्वागत आहे. आपला नम्र [[सदस्य:Mahitgar|माहितगार]] ([[सदस्य चर्चा:Mahitgar|चर्चा]]) ०३:४३, ३ एप्रिल २०१२ (IST) == विकी लव्ह्‌ज वुमन दक्षिण आशिया २०२१ चे यश == <b>अभिनंदन</b> {{ping|Vikrantkorde|संतोष गोरे|Tiven2240|Sandesh9822}} तुम्ही सर्वांनी समर्पण आणि सातत्याने तयार केलेल्या प्रत्येक लेखासाठी. आपण [[विकिपीडिया:विकी लव्ह्‌ज वुमन दक्षिण आशिया २०२१|विकी लव्ह्ज वुमन दक्षिण आशिया २०२१]] साठी तब्बल ८० लेख तयार केले आहेत. या मोहिमेचा मुख्य हेतू दक्षिण आशियातील विकिपीडियांवरील महिलांचे लेख वाढवणे हा होता... ही स्पर्धा यशस्वी झाली! मला आशा आहे की याद्वारे आपण समाजात सकारात्मक बदल घडवला आहे आणि विकिपीडियावर स्त्रियांच्या लेखांचे प्रमाण वाढले आहे. ही स्पर्धा १ सप्टेंबर २०२१ रोजी सुरू झाली आणि ३० सप्टेंबर २०२१ रोजी संपली. आपल्या मराठी विकिपीडियावरील निकाल जाहीर आहे (खालील तक्ता बघा). जागतिक स्तरावरील अंतिम निकाल अद्याप जाहीर होणे बाकी आहे. <b>ज्या सदस्याने या स्पर्धेत योगदान दिले आहे आणि त्यांच्या तयार केलेल्या लेखांची संख्या खाली दिली आहे.</b> {| class="wikitable" |+ !सदस्य !लेख !गुण !क्रमांक |- |[[सदस्य चर्चा:Vikrantkorde|Vikrantkorde]] |३१ |२९ |१ |- |[[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|संतोष गोरे]] |२८ |२८ |२ |- |[[सदस्य चर्चा:Rockpeterson|Rockpeterson]] |१० |९ |३ |- |[[सदस्य चर्चा:Tiven2240|Tiven2240]] |८ |८ |४  |- |[[सदस्य चर्चा:Sandesh9822|Sandesh9822]] |३ |३ |५ |} [[सदस्य:Rockpeterson|Rockpeterson]] ([[सदस्य चर्चा:Rockpeterson|चर्चा]]) २२:०१, १ ऑक्टोबर २०२१ (IST) :: 😊 --[[User:Sandesh9822|'''<span style="background color: black; color: orange">संदेश</span><span style="color: blue"> हिवाळे</span>'''<span style="color: green"></span>]]^{[[User talk:Sandesh9822|<span style="color: maroon">चर्चा</span>]]} २१:१९, १ ऑक्टोबर २०२१ (IST) ::🙏 -[[सदस्य:संतोष गोरे|'''<span style="text-shadow:grey 3px 3px 2px;color: blue"> संतोष</span><span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: blue"> गोरे </span>''']] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 2px;"> 💬</span>]] ) २१:४५, १ ऑक्टोबर २०२१ (IST) :. :) --०८:३७, २ ऑक्टोबर २०२१ (IST) [[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) ०८:३७, २ ऑक्टोबर २०२१ (IST) : धन्यवाद [[सदस्य:Vikrantkorde|विक्रांत कोरडे]] ([[सदस्य चर्चा:Vikrantkorde|चर्चा]]) १७:३९, ३ ऑक्टोबर २०२१ (IST) ==विकिपीडिया आशियाई महिना २०२१ अभियान== नमस्कार विकिपीडिया संपादकांनो, विकिपीडिया आशियाई महिना २०२१ अभियान सुरू झाली आहे. या मोहिमेत सक्रीय सहभाग घ्या आणि जमेल तेवढे योगदान द्या. या मोहिमेसंबंधीचे [https://mr.wikipedia.org/s/5gls सर्व नियम व माहिती] येथून वाचता येईल. - [[सदस्य:Rockpeterson|Rockpeterson]] ([[सदस्य चर्चा:Rockpeterson|चर्चा]]) १३:०३, ७ नोव्हेंबर २०२१ (IST) ==डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ, औरंगाबाद येथे मराठी भाषा गौरव दिन २०२२ निमित्य कोशीय लिखाण कार्यशाळा== मराठी भाषा गौरव दिनाचे औचित्य साधून मराठी विकिपीडिया युझर्स ग्रुप, माहिती तंत्रज्ञान आणि संगणक विज्ञान ज्ञानमंडळ, महाराष्टराज्य विश्वकोश निर्मिती मंडळ आणि संगणक विभाग बामू यांच्या संयुक्त विद्यमाने, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ, औरंगाबाद येथे "कोशीय लिखाण कार्य शाळा" सोमवार दिनांक २८ फेब्रुवारी २०२२ ला आयोजित करण्यात येत आहे. कार्यशाळेत कोशीय लिखाण कसे करावे, मराठी विकिपीडियाची तोंड ओळख, विकिपीडियावर लेख कसा बनवावा तसेच विकिपीडिया वरील लेखांचे विकिकरण, वर्गीकरण, संदर्भीकरण बाबत मार्गदर्शन आणि प्रात्यक्षिक दिले जाईल. सर्व संबंधित विकिपीडिया लेखकांनी ह्या संधीचा फायदा घ्यावा. धन्यवाद [[सदस्य:Shraddhajadhav|Shraddhajadhav]] ([[सदस्य चर्चा:Shraddhajadhav|चर्चा]]) १६:२९, २७ फेब्रुवारी २०२२ (IST) :{{ping|Shraddhajadhav}} ह्या संधीचा फायदा कसा घ्यावा? —usernamekiran [[User talk:Usernamekiran|(talk)]] ०९:३४, २८ फेब्रुवारी २०२२ (IST) :: आपण त्वरित संगणक विभाग, बामू विद्यापीठ येथे संपर्क करावा. :::डॉ. नम्रता म्याडम ह्यास सहभागासाठी आपण संपर्क करू शकता. कार्यशाळा सर्वांसाठी खुली आणि मोफत आहे. - [[सदस्य:Kselvarani|Kselvarani]] ([[सदस्य चर्चा:Kselvarani|चर्चा]]) ==विकी काॅन्फरन्स भारत २०२३== प्रिय समूह सदस्य सस्नेह नमस्कार! विकी काॅन्फरन्स भारत २०२३ संदर्भात माहिती देणारा आणि शिष्यवृत्तीसाठी आवेदने देण्याची सूचना देणारा हा संदेश आहे. [[m:WikiConference_India_2023|WikiConference India 2023]] या काॅन्फरन्सविषयी तुम्ही नक्कीच उत्सुक असाल.काही दिवसांपासून आपण या परिषदेची रचना आणि समायोजन करीत आहोत त्याला हळूहळू निश्चित आकार येऊ लागला आहे. शिष्यवृत्तीसाठी आपण १४ डिसेंबरपर्यंत आवेदने सादर करण्याची मुदतवाढ जाहीर केली आहे.या परिषदेत आपणाला काही सत्रे घ्यायची इच्छा असल्यास त्याविषयी निवेदनही आपण सादर करू शकता.आपण यात निश्चितपणे सहभागी व्हाल अशी आशा आहे. [[m:WikiConference_India_2023/Program_Submissions|program]] and [[m:WikiConference_India_2023/Scholarships|scholarships]] [[m:Talk:WikiConference_India_2023|conference talk page]] निवेदने पाठविण्यात तुम्हाला काही मदत आवश्यक असल्यास येथे संदेश पाठवू शकता.संयोजक समिती सदस्य आपणाला मदत करण्यास उत्सुक आहे. आपल्या अमूल्य वेळेसाठी आभार! आपले विनित, विकी काॅन्फरन्स संयोजक समिती २०२३ == मराठी विकिपीडिया एक दिवसीय कार्यशाळा, शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर == मराठी भाषा पंधरवाडा २०२४च्या निमित्याने मराठी विकिपीडियावर योगदान देवू इच्छित असलेल्या सम्पादकांसाठी शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर आणि भाषा सल्लागार समिति, महाराष्ट्र शासन, ह्यांच्या संयुक्त विद्यमानने एक दिवसीय मराठी विकिपीडिया कार्यशाळेचे आयोजन शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर येथे बुधवार, दिनक २४ जानेवारी २०२४ ला करण्यात आले आहे. कार्यशाळेत कोशीय लिखाण कसे करावे, मराठी विकिपीडियाची तोंड ओळख, विकिपीडियावर लेख कसा बनवावा तसेच विकिपीडिया वरील लेखांचे विकिकरण, वर्गीकरण, संदर्भीकरण बाबत मार्गदर्शन आणि प्रात्यक्षिक दिले जाईल. सर्व संबंधित विकिपीडिया लेखकांनी ह्या संधीचा फायदा घ्यावा. धन्यवाद [[सदस्य:Shraddhajadhav|Shraddhajadhav]] ([[सदस्य चर्चा:Shraddhajadhav|चर्चा]]) १५:३८, २३ जानेवारी २०२४ (IST) == Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications == The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]]. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects. '''The hackathon is intended for:''' * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc. * Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces. Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach. To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses. '''Apply here:''' * Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form] '''More information:''' We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page. * Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]] If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at {{nospam|contact|indicmediawikidev.org}}. Best Regards, On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group == फाईल अपलोड करण्यासाठी मदत हवी == नमस्कार, माझ्या आजोबा [[हरिभाऊ आप्पाजी ठोंबरे]] यांच्या पानासाठी एक ऐतिहासिक कात्रण माझ्याकडे आहे. त्यात ते हिंदुस्थान को-ऑप. बँकेचे संचालक म्हणून रौप्य महोत्सवात भाषण करताना दिसत आहेत. माझं खातं नवीन असल्याने मी अपलोड करू शकत नाही. कृपया कोणीतरी हे अपलोड करून देईल का? '''सारांश कोड''': <nowiki>{{Non-free use rationale | Description = हिंदुस्थान को-ऑपरेटिव्ह बँकेच्या रौप्यमहोत्सवाच्या उद्घाटन समारंभात भाषण करताना संचालक हरिभाऊ आप्पाजी ठोंबरे. | Source = दैनिक वृत्तपत्र, मुंबई, १९८० चे दशक - स्वतः स्कॅन केलेला फोटो | Article = हरिभाऊ आप्पाजी ठोंबरे | Portion = संपूर्ण कात्रण | Low_resolution = होय | Purpose = हरिभाऊ ठोंबरे हे हिंदुस्थान को-ऑपरेटिव्ह बँकेचे संचालक होते याचा ऐतिहासिक, छापील पुरावा. | Replaceability = नाही. ही १९८० च्या दशकातील घटना असून याचा मुक्त परवान्यातील फोटो उपलब्ध नाही. | other_information = फोटोच्या कॅप्शनमध्ये 'बोलताना संचालक हरिभाऊ ठोंबरे' असा स्पष्ट उल्लेख आहे. }}</nowiki> '''गंतव्य नाव''': Hindusthan_Bank_Silver_Jubilee_Haribhau_Thombare_Speech.jpg <nowiki>धन्यवाद. ~~~~</nowiki> [[विशेष:योगदान/&#126;2026-30631-81|&#126;2026-30631-81]] ([[सदस्य चर्चा:&#126;2026-30631-81|talk]]) १५:०५, २३ मे २०२६ (IST) :@Tiven2240 धन्यवाद दादा. :कात्रणाचा फोटो आता उपलब्ध आहे: https://i.postimg.cc/RFT6K564/IMG-0284.jpg :कृपया हा फोटो विकिपीडियावर 'Fair use' अंतर्गत अपलोड करून द्यावा. मी वर दिलेला Non-free use rationale आणि गंतव्य नाव वापरावे. :धन्यवाद. [[विशेष:योगदान/&#126;2026-30897-57|&#126;2026-30897-57]] ([[सदस्य चर्चा:&#126;2026-30897-57|talk]]) १५:२६, २३ मे २०२६ (IST) ::@Tiven2240 दादा, नमस्कार 🙏 ::काल विनंती केली होती. जमल्यास कृपया बघा. फोटो खूप महत्वाचा आहे. ::धन्यवाद. [[सदस्य:Suhasthombare|Suhasthombare]] ([[सदस्य चर्चा:Suhasthombare|चर्चा]]) १५:४७, २४ मे २०२६ (IST) == अकार्यरत संपादकांच्या पदाबाबत चर्चा == {{सदस्य|V.narsikar}}, {{सदस्य|सुभाष राऊत}} यांच्याकडे प्रचालकपद आहे. परंतु, १ किंवा अधिक वर्षांहून सदस्य अकार्यरत असल्यास त्यांचे पद काढण्यात येते. {{सदस्य|संपादन गाळणी}} यास प्रचालकपद का आहे? समजले नाही. तसेच {{सदस्य|Omega45}} यांकडे देखील द्रुतमाघारकार पद असून ते अकार्यरत आहेत. तरी यांच्या पदाबाबत काही विचार करण्यात यावा, असे मला वाटते. {{साद प्रचालक}} यावर प्रतिसाद द्यावा. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १३:०६, ३ ऑगस्ट २०२६ (IST) :संपादन गाळणी हे खाते स्वयंचलितरीत्या संपादनांवर लक्ष ठेवते व योग्य तेथे आडकाठी करते. यासाठी प्रचालक अधिकार असणे आवश्यक आहे. :वरील यादीतील सदस्यांना आठवण म्हणून एक संदेश येथे द्यावा व १५ दिवसांत उत्तर देण्याची विनंती करावी. इतर मार्गे (दूरध्वनी, व्हॉट्सअॅप, इ.) संपर्क साधता येत असेल तर त्याचाही विचार करावा. त्यानंतरही उत्तर न आल्यास त्यांचे (वापरात नसलेले) अधिकार कमी करण्याचा प्रस्ताव मांडावा. :[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) १९:०६, ३ ऑगस्ट २०२६ (IST) ::संपादन गाळणी हे खाता कोण वापरत आहे? --[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) ०९:०१, ४ ऑगस्ट २०२६ (IST) == स्थानांतर == @[[सदस्य:QueerEcofeminist|QueerEcofeminist]] नमस्कार, नुकतेच आपण काही लेख विकिबुक्स येथे स्थानांतरित केलेले दिसत आहेत, पुढाकार घेतल्याबद्दल अभिनंदन. परंतु मराठी विकिपीडियावरील लेख उडवण्या ऐवजी मी जशी भर घातली तसे केल्यास अती उत्तम होईल असे वाटते. -[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">. संतोष गोरे .</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) ११:१८, ११ ऑगस्ट २०२६ (IST) :@[[सदस्य:संतोष गोरे|संतोष गोरे]], उल्लेखनियता आणि प्रकल्पाचा परीघ किंवा आपण ज्याला स्कोप म्हणतो तो विचारात घेता, विकीपुस्तकावर पाककृती आणि विकिपीडियावर विश्वकोशीय लेख. मी ह्या लेखांना अनेक वर्षे विकीपुस्तकावर स्थानांतर करण्याचाय वर्गात पहात होतो आज म्हणाल करून टाकाव त्या निमित्ताने एक काम पुढे जाईल. :मला वाटते ह्या पुढे आपल्याला दोन मार्गाने जाता येईल. काय करायचे हे तुम्ही ठरवा. :1 लेख पाककृतीचा असल्याने उल्लेखनीय नाही म्हणून काढून टाकणे. :2 विश्वकोशीय लेखन करून लेख उल्लेखनीय करणे. आणि तो पर्यन्त हटवा साचा तसंच ठेवणे. म्हणजे त्यावर काम करणे आवश्यक आहे हे लक्षात येईल. :धन्यवाद. [[सदस्य:QueerEcofeminist|'''<span style="background color: black; color:#008000">QueerEcofeminist</span>''']]^{[[सदस्य चर्चा:QueerEcofeminist|<span style="color: maroon">"संदर्भ द्या! अगदी भांडतानासुध्दा"!!!</span>]]}[they/them/their] ११:४३, ११ ऑगस्ट २०२६ (IST) ::@[[सदस्य:QueerEcofeminist|QueerEcofeminist]] दुसरा पर्याय योग्य राहील. अशा प्रकारच्या लेखास फारसे संदर्भ देखील लागत नाहीत. सध्या तुम्ही लेख स्थानांतरित करावे आणि येथील जुन्या लेखात {{t|बदल}} किंवा {{t|उल्लेखनीयता}} असा साचा जोडावा. मला जसे जमेल तसे मी दुरुस्ती करण्याचा प्रयत्न करत जाईल. -[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">. संतोष गोरे .</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) १३:०७, ११ ऑगस्ट २०२६ (IST) {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! १ ! २ ! ३ |- |- | [[मटकीची उसळ]] | [[मशरूम सूप]] | [[मुगाची उसळ]] |- | [[भोकराचे लोणचे]] | | |} t1qa4gd5uwcs9xwupatsbl1afd1rhtn 0 2871 2701390 2700262 2026-08-12T17:39:06Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701390 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = श्रीपाद कोल्हटकर | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_title = | पूर्ण_नाव = श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर | टोपण_नाव = | जन्म_दिनांक = [[२९ जून]], [[इ.स. १८७१]] | जन्म_स्थान = [[बुलढाणा]], महाराष्ट्र | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|1934|6|1|1871|6|29}} | मृत्यू_स्थान = | कार्यक्षेत्र = [[लेखक]], [[कवी]] | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]] | धर्म = | भाषा = [[मराठी]] | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = [[कादंबरी]], [[नाटके]] | विषय = [[विनोदी]] | चळवळ = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = [[सुदाम्याचे पोहे]]<br>[[महाराष्ट्र गान|बहु असोत सुंदर संपन्न की महा]] | प्रभाव = | प्रभावित = | पुरस्कार = | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} '''श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर''' ([[जून २९]] [[इ.स. १८७१]] - [[जून १]] [[इ.स. १९३४]]) हे [[मराठी]]तील आद्य विनोदी लेखक, नाटककार, कवी व समीक्षक होते.<ref>{{cite web |title=Kolhatkar, Shripad Krishna |url=https://marathivishwakosh.org/ |website=मराठी विश्वकोश |access-date=8 August 2026 |language=mr |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> '[[महाराष्ट्र गान|बहु असोत सुंदर, संपन्न की महा]]' या गीताचे रचनाकार म्हणून ते सुपरिचित आहेत.<ref>{{cite web |title=Maharashtra Geet Author |url=https://www.maharashtra.gov.in/ |website=Government of Maharashtra |access-date=8 August 2026 |language=mr}}</ref> त्यांचा जन्म [[बुलढाणा तालुका|बुलडाणा]] येथे झाला. हायस्कूलमध्ये असताना त्यांनी 'सुखा मलिका' (सुखमालिका) नावाचे नाटक लिहिले. त्यांच्या हायस्कूलच्या काळात आणि नंतरच्या महाविद्यालयीन काळात त्यांनी इंग्रजी आणि मराठी साहित्याचे, विशेषतः [[विष्णुशास्त्री चिपळूणकर|विष्णुशास्त्री कृष्णशास्त्री चिपळूणकर]] यांच्या निबंधमालेचे मोठ्या प्रमाणावर वाचन केले. त्यांच्या काळातील सामाजिक रितीरिवाजानुसार, कोल्हटकर यांच्या कुटुंबाने ते १४ वर्षांचे असताना त्यांचे लग्न लावून दिले. वयाच्या १७ व्या वर्षी त्यांनी हायस्कूलचे शिक्षण पूर्ण केले आणि १८९१ मध्ये पदवी मिळवण्यासाठी पुण्यातील [[डेक्कन कॉलेज]]मध्ये प्रवेश घेतला. १८९७ मध्ये कायद्याची पदवी प्राप्त केल्यानंतर त्यांनी [[अकोला]] आणि नंतर [[जळगाव जामोद तालुका|जळगाव जामोद]] येथे वकिली सुरू केली. == जीवन == त्यांचे दहावीपर्यंतचे शिक्षण [[अकोला]] येथे झाले. त्यांचे वडील [[अमरावती]] येथे शिक्षक होते. कोल्हटकरांना लहानपणापासून नाटकांची आवड होती आणि वडिलांमुळे त्यांना अनेक नाटके पाहता आली. दहावीच्या शिक्षणानंतर ते डेक्कन कॉलेज, [[पुणे]] येथे गेले. पुण्यात शिकत असताना त्यांना [[शिवराम महादेव परांजपे]], [[वि. का. राजवाडे]], आणि एस. एस. देव यांच्यासारखे मार्गदर्शक लाभले.<ref>{{cite book |last=Khanolkar |first=G.D. |title=Shripad Krishna Kolhatkar: Charitra Ani Vangmay |publisher=Prakashan |year=1950 |language=mr}}</ref> इ.स. १८९१ मध्ये कोल्हटकरांनी पहिल्यांदा संस्कृत नाटक [[मृच्छकटिक]]मध्ये अभिनय केला. तसेच शिकत असतानाच ''विक्रम शशिकला'' या नाटकावर कोल्हटकर यांनी लिहिलेली समीक्षा ''विविधज्ञानविस्तार'' मासिकात प्रसिद्ध झाली होती.<ref>{{cite book |last=Deshpande |first=A.N. |title=Adhunik Marathi Sahityacha Itihas |publisher=Venus Prakashan |year=1968 |language=mr}}</ref> इ.स. १८९७ साली कोल्हटकरांनी एलएल.बी.चे शिक्षण पूर्ण केले व ते अकोला येथे व्यवसाय करू लागले. १९०१ साली कोल्हटकर [[बुलढाणा]] जिल्ह्यातील [[जळगाव जामोद]] येथे वास्तव्यास गेले. == कार्य == कोल्हटकर हे मराठीतील विनोदाबरोबरच साहित्य समीक्षेच्या क्षेत्रातही अग्रणी होते. त्यांनी [[नरसो चिंतामण केळकर|नरसिंह चिंतामण केळकर]] यांच्या 'तोतयाचे बंड' या नाटकावर ११० पानांचे समीक्षण लिहिले, ज्यात नाटक लेखनकलेबद्दलचे त्यांचे विचार समाविष्ट होते; तसेच [[वामन मल्हार जोशी]] यांच्या 'रागिणी' या कादंबरीवर त्यांनी १३५ पानांचे समीक्षण लिहिले, ज्यात कादंबरी लेखनकलेबद्दलचे विचार व्यक्त केले होते.<ref>{{cite book |last=Arjunwadkar |first=K.S. |title=Shri. Kru. Kolhatkar: Vyaktidarshan |publisher=Deshmukh and Company |year=1972 |language=mr}}</ref> कोल्हटकरांनी १२ नाटके, कविता, लघुकथा आणि कादंबऱ्या लिहिल्या. वाचकांचे मनोरंजन करण्याबरोबरच सामाजिक सुधारणा हा त्यांच्या लेखनाचा महत्त्वाचा उद्देश होता. [[राम गणेश गडकरी]], [[विष्णू सखाराम खांडेकर]], [[गजानन त्र्यंबक माडखोलकर]], [[दिनकर विष्णू जोशी]], [[भार्गवराम विठ्ठल वरेरकर]] आणि [[प्रल्हाद केशव अत्रे]] या लेखकांनी त्यांचा गुरू म्हणून गौरव केला.<ref>{{cite book |last=Atre |first=P.K. |title=Karheche Pani |publisher=Parachure Prakashan |year=1963 |language=mr}}</ref> == प्रकाशित साहित्य == === नाटके === <div style="column-count:3;-moz-column-count:3;-webkit-column-count:3"> * गुप्तमंजूषा (नाटक) * जन्मरहस्य (नाटक) * परिवर्तन (नाटक) * प्रेमशोधन (नाटक) * मतिविकार (नाटक) * मायाविवाह (नाटक) * मूकनायक (नाटक) * वधूपरीक्षा (नाटक) * वीरतनय (नाटक) * शिवपावित्र्य (नाटक) * श्रमसाफल्य (नाटक) * सहचारिणी (नाटक) </div> === कादंबरी व विनोदी साहित्य === <div style="column-count:3;-moz-column-count:3;-webkit-column-count:3"> * [[श्यामसुंदर (कादंबरी)|श्यामसुंदर]] * [[एप्रिल १८९४ (कादंबरी)|एप्रिल १८९४]] * [[दोन टोके (कादंबरी)|दोन टोके]] * [[सुदाम्याचे पोहे]] (विनोदी कथासंग्रह/कादंबरीसदृश) <ref>{{cite book |last=Kolhatkar |first=S.K. |title=Sudamyache Pohe |publisher=Popular Prakashan |year=1910 |language=mr}}</ref> * [[दुटप्पी की दुहेरी (कादंबरी)|दुटप्पी की दुहेरी]] * [[विष्णूगुप्त (मराकादंबरी)|विष्णूगुप्त]] </div> == पुरस्कार व गौरव == कोल्हटकर हे पुणे येथील दुसऱ्या कविता संमेलनाचे अध्यक्ष होते. तसेच, त्यांनी [[पुणे]] येथे इ.स. १९२७ साली भरलेल्या १२ व्या (किंवा काहींच्या मते १३ व्या) [[अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन|अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे]] अध्यक्षपद भूषवले.<ref name="गणेशवाचनालय">{{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://ganeshwachanalaya.in/content/%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8-0?page=1 | title = साहित्य संमेलनाचे पूर्वाध्यक्ष | प्रकाशक = गणेश वाचनालय | ॲक्सेसदिनांक = ३० जून, इ.स. २०१२ | भाषा = मराठी | archive-date = 2014-07-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140719011809/http://ganeshwachanalaya.in/content/%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8-0?page=1 | url-status = dead }}</ref> == चरित्रात्मक साहित्य व वारसा == * मराठी लेखक [[गंगाधर देवराव खानोलकर]] यांनी कोल्हटकरांचे 'श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर: चरित्र आणि वाङ्मय' हे चरित्र लिहिले आहे. याखेरीज खानोलकरांनी कोल्हटकरांच्या संकलित लेखांचा "''कोल्हटकर लेखसंग्रह''" या नावाचा संग्रहग्रंथही संपादित केला आहे.<ref>{{cite book |last=Khanolkar |first=G.D. |title=Kolhatkar Lekhsangraha |publisher=Sahitya Akademi |year=1961 |language=mr}}</ref> * [[कृष्ण श्रीनिवास अर्जुनवाडकर]] यांनी श्री.कृं.वर 'श्री.कृ. कोल्हटकर : व्यक्तिदर्शन' नावाचे समीक्षात्मक पुस्तक लिहिले आहे. == इतर == कोल्हटकर हे ज्योतिषतज्ज्ञदेखील होते. हे तिसऱ्या ज्योतिष परिषदेचे अध्यक्ष होते.<ref>{{cite book |last=Joshi |first=S.B. |title=Marathi Jyotish Shastra Itihas |publisher=Pune Prakashan |year=1945 |language=mr}}</ref> == संदर्भ व नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{विकिस्रोत साहित्यिक|श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर}} {{विस्तार}} {{मराठी संगीत रंगभूमी}} {{मराठी साहित्यिक}} {{मराठी कवी}} {{DEFAULTSORT:कोल्हटकर,श्रीपाद कृष्ण}} [[वर्ग:मराठी कवी]] [[वर्ग:मराठी नाटककार]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनांचे अध्यक्ष]] [[वर्ग:इ.स. १८७१ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९३४ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 9ivwj7wq9olfo3hs3a0gk4htzxax1w7 0 6144 2701474 2102173 2026-08-13T05:28:24Z अभय नातू 206 संदर्भ 2701474 wikitext text/x-wiki {{वर्षपेटी|1792}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == * [[फेब्रुवारी २०]] - [[जॉर्ज वॉशिंग्टन]]ने टपाल सेवा कायद्यावर सही केली; [[अमेरिकन टपाल खाते]] अस्तित्वात आले.<ref>{{cite web |url=https://about.usps.com/who/profile/history/ |title=Postal Service Act of 1792 |publisher=United States Postal Service |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> * [[एप्रिल २०]] - [[फ्रान्स|फ्रांस]]ने [[ऑस्ट्रिया]]विरुद्ध युद्ध पुकारले.<ref>{{cite book |last=Doyle |first=William |title=The Oxford History of the French Revolution |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=978-0-19-925298-5 |page=179}}</ref> * [[एप्रिल २१]] - [[ब्राझिल]]च्या स्वातंत्र्यसेनानी [[तिरादेन्तेस]]चा वध करण्यात आला.<ref>{{cite book |last=Skidmore |first=Thomas E. |title=Brazil: Five Centuries of Change |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=978-0-19-510071-6 |page=32}}</ref> * [[एप्रिल २५]] - [[क्लॉड जोसेफ रूगे दि लिल]]ने फ्रेंच राष्ट्रगीत [[ला मार्सेयेस|ला मार्सेल]]ची रचना केली.<ref>{{cite web |url=https://www.elysee.fr/en/french-presidency/la-marseillaise |title=La Marseillaise History |publisher=Élysée Palace |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> * [[मे १७]] - [[न्यू यॉर्क शेअर बाजार|न्यू यॉर्क शेअर बाजाराची]] स्थापना झाली.<ref>{{cite web |url=https://www.nyse.com/history |title=History of the New York Stock Exchange |publisher=New York Stock Exchange |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> * [[ऑगस्ट १०]] - [[फ्रेंच राज्यक्रांती|फ्रेंच क्रांती]] - राजा [[लुई सोळावा, फ्रांस|लुई सोळाव्याला]] अटक करण्यात आली.<ref>{{cite book |last=Doyle |first=William |title=The Oxford History of the French Revolution |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=978-0-19-925298-5 |pages=188–189}}</ref> == जन्म == * [[मार्च ७]] - [[जॉन हर्शल|जॉन हर्षल]], इंग्लिश [[:वर्ग:गणितज्ञ|गणितज्ञ]] व अंतराळतज्ञ.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/John-Herschel |title=Sir John Herschel, 1st Baronet |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> * [[ऑगस्ट ४]] - [[पर्सी शेली]], [[:वर्ग:इंग्लिश कवी|इंग्लिश कवी]].<ref>{{cite book |last=Holmes |first=Richard |title=Shelley: The Pursuit |publisher=New York Review Books |year=2003 |isbn=978-1-59017-038-0 |page=1}}</ref> == मृत्यू == * [[मार्च १]] - [[लिओपोल्ड दुसरा, पवित्र रोमन सम्राट]].<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Leopold-II-Holy-Roman-emperor |title=Leopold II, Holy Roman Emperor |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १७९२]] [[वर्ग:इ.स.च्या १७९० च्या दशकातील वर्षे]] [[वर्ग:इ.स.च्या १८ व्या शतकातील वर्षे]] [[वर्ग:इ.स.च्या २ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे]] izmv8ezwaha7v43vr0gk70bio06c48b 2701475 2701474 2026-08-13T05:30:44Z अभय नातू 206 संदर्भ 2701475 wikitext text/x-wiki {{वर्षपेटी|1792}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == * [[फेब्रुवारी २०]] - [[जॉर्ज वॉशिंग्टन]]ने टपाल सेवा कायद्यावर सही केली; [[अमेरिकन टपाल खाते]] अस्तित्वात आले.<ref>{{cite web |url=https://about.usps.com/who/profile/history/ |title=पोस्टल सर्व्हिस ॲक्ट ऑफ १७९२ |publisher=युनायटेड स्टेट्स पोस्टल सर्व्हिस |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> * [[एप्रिल २०]] - [[फ्रान्स|फ्रांस]]ने [[ऑस्ट्रिया]]विरुद्ध युद्ध पुकारले.<ref>{{cite book |last=डोयल |first=विलियम |title=द ऑक्सफर्ड हिस्ट्री ऑफ द फ्रेंच रिव्होल्यूशन |publisher=ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस |year=२००२ |isbn=978-0-19-925298-5 |page=१७९}}</ref> * [[एप्रिल २१]] - [[ब्राझिल]]च्या स्वातंत्र्यसेनानी [[तिरादेन्तेस]]चा वध करण्यात आला.<ref>{{cite book |last=स्किडमोर |first=थॉमस ई. |title=ब्राझील: फाईव्ह सेंच्युरीज ऑफ चेंज |publisher=ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस |year=१९९९ |isbn=978-0-19-510071-6 |page=३२}}</ref> * [[एप्रिल २५]] - [[क्लॉड जोसेफ रूगे दि लिल]]ने फ्रेंच राष्ट्रगीत [[ला मार्सेयेस|ला मार्सेल]]ची रचना केली.<ref>{{cite web |url=https://www.elysee.fr/en/french-presidency/la-marseillaise |title=ला मार्सेलचा इतिहास |publisher=एलिसी पॅलेस |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> * [[मे १७]] - [[न्यू यॉर्क शेअर बाजार|न्यू यॉर्क शेअर बाजाराची]] स्थापना झाली.<ref>{{cite web |url=https://www.nyse.com/history |title=न्यू यॉर्क स्टॉक एक्सचेंजचा इतिहास |publisher=न्यू यॉर्क स्टॉक एक्सचेंज |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> * [[ऑगस्ट १०]] - [[फ्रेंच राज्यक्रांती|फ्रेंच क्रांती]] - राजा [[लुई सोळावा, फ्रांस|लुई सोळाव्याला]] अटक करण्यात आली.<ref>{{cite book |last=डोयल |first=विलियम |title=द ऑक्सफर्ड हिस्ट्री ऑफ द फ्रेंच रिव्होल्यूशन |publisher=ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस |year=२००२ |isbn=978-0-19-925298-5 |pages=१८८–१८९}}</ref> == जन्म == * [[मार्च ७]] - [[जॉन हर्शल|जॉन हर्षल]], इंग्लिश [[:वर्ग:गणितज्ञ|गणितज्ञ]] व अंतराळतज्ञ.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/John-Herschel |title=सर जॉन हर्शल, पहिले बॅरोनेट |publisher=एनसायक्लोपीडिया ब्रिटानिका |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> * [[ऑगस्ट ४]] - [[पर्सी शेली]], [[:वर्ग:इंग्लिश कवी|इंग्लिश कवी]].<ref>{{cite book |last=होम्स |first=रिचर्ड |title=शेली: द पर्सीउट |publisher=न्यू यॉर्क रिव्ह्यू बुक्स |year=२००३ |isbn=978-1-59017-038-0 |page=१}}</ref> == मृत्यू == * [[मार्च १]] - [[लिओपोल्ड दुसरा, पवित्र रोमन सम्राट]].<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Leopold-II-Holy-Roman-emperor |title=लिओपोल्ड दुसरा, पवित्र रोमन सम्राट |publisher=एनसायक्लोपीडिया ब्रिटानिका |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १७९२]] [[वर्ग:इ.स.च्या १७९० च्या दशकातील वर्षे]] [[वर्ग:इ.स.च्या १८ व्या शतकातील वर्षे]] [[वर्ग:इ.स.च्या २ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे]] ih7obpgoxuuuktcu0m83ahnlz776xii 0 6707 2701483 2650204 2026-08-13T05:55:24Z ~2026-44232-15 186201 /* */ 2701483 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा |जिल्ह्याचे_नाव = गोंदिया जिल्हा |स्थानिक_नाव = गोंदिया |चित्र_नकाशा = |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |मुख्यालयाचे_नावे = गोंदिया |तालुक्यांची_नावे = १.गोंदिया, २.तिरोडा, ३.अर्जुनी मोरगाव, ४.आमगाव, ५.देवरी, ६.गोरेगाव, ७.सडक अर्जुनी, ८.सालेकसा. }} [[चित्र:Gondia in Maharashtra (India).svg|thumb|गोंदिया जिल्ह्याचे स्थान]] '''गोंदिया''' जिल्हा हा पूर्वी [[भंडारा जिल्हा|भंडारा जिल्ह्याचा]] एक भाग होता. गोंदिया जिल्हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] ईशान्य दिशेला असून [[मध्य प्रदेश]] व [[छत्तीसगढ]] राज्यालगत आहे. गोंदियाचे क्षेत्रफळ ५,४३१ चौरस किलोमीटर, लोकसंख्या १२,००,१५१ असून साक्षरता ६७.६७% आहे. [[चित्र:Vidarbha Map.jpg|250px|thumb|विदर्भाच्या नकाशात जिल्ह्याचे स्थान]] '''गोंदिया''' हा पूर्वोत्तर विदर्भातील जिल्हा आहे. जिल्ह्याचा बराचसा भाग वनांनी व्यापलेला आहे. भात, ज्वारी, तेलबिया, गहू व तूर ही मुख्य पिके आहेत. वैनगंगा ही मुख्य नदी आहे. जिल्ह्यात अनेक भात सडण्याचे कारखाने (Rice-mills) आहेत. '''पर्यटनस्थळे''': नागझिरा वने, प्रतापगड किल्ला, कचारगड, इतियाडोह धरण, नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.gondia.com/tourism.htm |title=संग्रहित प्रत |access-date=2006-12-11 |archive-date=2007-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714044905/http://www.gondia.com/tourism.htm |url-status=dead }}</ref> वगैरे. == जिल्ह्यातील उपविभाग == * [[गोंदिया उपविभाग]] * [[तिरोडा उपविभाग]] * [[अर्जुनी मोरगाव उपविभाग]] * [[देवरी उपविभाग]] == जिल्ह्या्तील तालुके == * [[अर्जुनी/मोरगाव]], * [[आमगाव]], * [[सडक/अर्जुनी]], * [[तिरोडा]], * [[देवरी]], * [[सालेकसा]], * [[गोंदिया तालुका]] व * [[गोरेगाव तालुका]]. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == [http://gondia.nic.in/ गोंदिया एन.आय.सी] {{महाराष्ट्रातील जिल्हे}} [[वर्ग:गोंदिया जिल्हा]] [[वर्ग:नागपूर विभागातील जिल्हे]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील जिल्हे]] 0a42tot5gz7rodgrxgb1pm02nwhtjyk 2701485 2701483 2026-08-13T06:00:27Z ~2026-44232-15 186201 /* जिल्ह्यातील उपविभाग */ 2701485 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा |जिल्ह्याचे_नाव = गोंदिया जिल्हा |स्थानिक_नाव = गोंदिया |चित्र_नकाशा = |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |मुख्यालयाचे_नावे = गोंदिया |तालुक्यांची_नावे = १.गोंदिया, २.तिरोडा, ३.अर्जुनी मोरगाव, ४.आमगाव, ५.देवरी, ६.गोरेगाव, ७.सडक अर्जुनी, ८.सालेकसा. }} [[चित्र:Gondia in Maharashtra (India).svg|thumb|गोंदिया जिल्ह्याचे स्थान]] '''गोंदिया''' जिल्हा हा पूर्वी [[भंडारा जिल्हा|भंडारा जिल्ह्याचा]] एक भाग होता. गोंदिया जिल्हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] ईशान्य दिशेला असून [[मध्य प्रदेश]] व [[छत्तीसगढ]] राज्यालगत आहे. गोंदियाचे क्षेत्रफळ ५,४३१ चौरस किलोमीटर, लोकसंख्या १२,००,१५१ असून साक्षरता ६७.६७% आहे. [[चित्र:Vidarbha Map.jpg|250px|thumb|विदर्भाच्या नकाशात जिल्ह्याचे स्थान]] '''गोंदिया''' हा पूर्वोत्तर विदर्भातील जिल्हा आहे. जिल्ह्याचा बराचसा भाग वनांनी व्यापलेला आहे. भात, ज्वारी, तेलबिया, गहू व तूर ही मुख्य पिके आहेत. वैनगंगा ही मुख्य नदी आहे. जिल्ह्यात अनेक भात सडण्याचे कारखाने (Rice-mills) आहेत. '''पर्यटनस्थळे''': नागझिरा वने, प्रतापगड किल्ला, कचारगड, इतियाडोह धरण, नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.gondia.com/tourism.htm |title=संग्रहित प्रत |access-date=2006-12-11 |archive-date=2007-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714044905/http://www.gondia.com/tourism.htm |url-status=dead }}</ref> वगैरे. == जिल्ह्यातील उपविभाग == * [[अर्जुनी मोरगाव उपविभाग]] * [[देवरी उपविभाग]] * [[तिरोडा उपविभाग]] * [[गोंदिया उपविभाग]] == जिल्ह्या्तील तालुके == * [[अर्जुनी/मोरगाव]], * [[आमगाव]], * [[सडक/अर्जुनी]], * [[तिरोडा]], * [[देवरी]], * [[सालेकसा]], * [[गोंदिया तालुका]] व * [[गोरेगाव तालुका]]. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == [http://gondia.nic.in/ गोंदिया एन.आय.सी] {{महाराष्ट्रातील जिल्हे}} [[वर्ग:गोंदिया जिल्हा]] [[वर्ग:नागपूर विभागातील जिल्हे]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील जिल्हे]] iodz3eyxr4s7qt29uh45jkxiqjqs1uf 2701486 2701485 2026-08-13T06:01:57Z ~2026-44232-15 186201 /* जिल्ह्या्तील तालुके */ 2701486 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा |जिल्ह्याचे_नाव = गोंदिया जिल्हा |स्थानिक_नाव = गोंदिया |चित्र_नकाशा = |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |मुख्यालयाचे_नावे = गोंदिया |तालुक्यांची_नावे = १.गोंदिया, २.तिरोडा, ३.अर्जुनी मोरगाव, ४.आमगाव, ५.देवरी, ६.गोरेगाव, ७.सडक अर्जुनी, ८.सालेकसा. }} [[चित्र:Gondia in Maharashtra (India).svg|thumb|गोंदिया जिल्ह्याचे स्थान]] '''गोंदिया''' जिल्हा हा पूर्वी [[भंडारा जिल्हा|भंडारा जिल्ह्याचा]] एक भाग होता. गोंदिया जिल्हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] ईशान्य दिशेला असून [[मध्य प्रदेश]] व [[छत्तीसगढ]] राज्यालगत आहे. गोंदियाचे क्षेत्रफळ ५,४३१ चौरस किलोमीटर, लोकसंख्या १२,००,१५१ असून साक्षरता ६७.६७% आहे. [[चित्र:Vidarbha Map.jpg|250px|thumb|विदर्भाच्या नकाशात जिल्ह्याचे स्थान]] '''गोंदिया''' हा पूर्वोत्तर विदर्भातील जिल्हा आहे. जिल्ह्याचा बराचसा भाग वनांनी व्यापलेला आहे. भात, ज्वारी, तेलबिया, गहू व तूर ही मुख्य पिके आहेत. वैनगंगा ही मुख्य नदी आहे. जिल्ह्यात अनेक भात सडण्याचे कारखाने (Rice-mills) आहेत. '''पर्यटनस्थळे''': नागझिरा वने, प्रतापगड किल्ला, कचारगड, इतियाडोह धरण, नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.gondia.com/tourism.htm |title=संग्रहित प्रत |access-date=2006-12-11 |archive-date=2007-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714044905/http://www.gondia.com/tourism.htm |url-status=dead }}</ref> वगैरे. == जिल्ह्यातील उपविभाग == * [[अर्जुनी मोरगाव उपविभाग]] * [[देवरी उपविभाग]] * [[तिरोडा उपविभाग]] * [[गोंदिया उपविभाग]] == जिल्ह्या्तील तालुके == * [[अर्जुनी/मोरगाव]], * [[आमगाव]], * [[सडक/अर्जुनी]], * [[सालेकसा]], * [[देवरी]], * [[तिरोडा]], * [[गोरेगाव तालुका]], * [[गोंदिया तालुका]]. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == [http://gondia.nic.in/ गोंदिया एन.आय.सी] {{महाराष्ट्रातील जिल्हे}} [[वर्ग:गोंदिया जिल्हा]] [[वर्ग:नागपूर विभागातील जिल्हे]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील जिल्हे]] rm2yr8asmzkgrzureviyncn273wzke3 2701489 2701486 2026-08-13T06:03:36Z ~2026-44232-15 186201 /* जिल्ह्या्तील तालुके */ 2701489 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा |जिल्ह्याचे_नाव = गोंदिया जिल्हा |स्थानिक_नाव = गोंदिया |चित्र_नकाशा = |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |मुख्यालयाचे_नावे = गोंदिया |तालुक्यांची_नावे = १.गोंदिया, २.तिरोडा, ३.अर्जुनी मोरगाव, ४.आमगाव, ५.देवरी, ६.गोरेगाव, ७.सडक अर्जुनी, ८.सालेकसा. }} [[चित्र:Gondia in Maharashtra (India).svg|thumb|गोंदिया जिल्ह्याचे स्थान]] '''गोंदिया''' जिल्हा हा पूर्वी [[भंडारा जिल्हा|भंडारा जिल्ह्याचा]] एक भाग होता. गोंदिया जिल्हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] ईशान्य दिशेला असून [[मध्य प्रदेश]] व [[छत्तीसगढ]] राज्यालगत आहे. गोंदियाचे क्षेत्रफळ ५,४३१ चौरस किलोमीटर, लोकसंख्या १२,००,१५१ असून साक्षरता ६७.६७% आहे. [[चित्र:Vidarbha Map.jpg|250px|thumb|विदर्भाच्या नकाशात जिल्ह्याचे स्थान]] '''गोंदिया''' हा पूर्वोत्तर विदर्भातील जिल्हा आहे. जिल्ह्याचा बराचसा भाग वनांनी व्यापलेला आहे. भात, ज्वारी, तेलबिया, गहू व तूर ही मुख्य पिके आहेत. वैनगंगा ही मुख्य नदी आहे. जिल्ह्यात अनेक भात सडण्याचे कारखाने (Rice-mills) आहेत. '''पर्यटनस्थळे''': नागझिरा वने, प्रतापगड किल्ला, कचारगड, इतियाडोह धरण, नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.gondia.com/tourism.htm |title=संग्रहित प्रत |access-date=2006-12-11 |archive-date=2007-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714044905/http://www.gondia.com/tourism.htm |url-status=dead }}</ref> वगैरे. == जिल्ह्यातील उपविभाग == * [[अर्जुनी मोरगाव उपविभाग]] * [[देवरी उपविभाग]] * [[तिरोडा उपविभाग]] * [[गोंदिया उपविभाग]] == जिल्ह्या्तील तालुके == * [[अर्जुनी/मोरगाव]], * [[सडक/अर्जुनी]], * [[सालेकसा]], * [[देवरी]], * [[तिरोडा]], * [[आमगाव]], * [[गोरेगाव तालुका]], * [[गोंदिया तालुका]]. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == [http://gondia.nic.in/ गोंदिया एन.आय.सी] {{महाराष्ट्रातील जिल्हे}} [[वर्ग:गोंदिया जिल्हा]] [[वर्ग:नागपूर विभागातील जिल्हे]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील जिल्हे]] 6e38h3cpmhz938z8v1kanrjv5iay6a7 2701491 2701489 2026-08-13T06:04:54Z ~2026-44232-15 186201 /* जिल्ह्या्तील तालुके */ 2701491 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा |जिल्ह्याचे_नाव = गोंदिया जिल्हा |स्थानिक_नाव = गोंदिया |चित्र_नकाशा = |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |मुख्यालयाचे_नावे = गोंदिया |तालुक्यांची_नावे = १.गोंदिया, २.तिरोडा, ३.अर्जुनी मोरगाव, ४.आमगाव, ५.देवरी, ६.गोरेगाव, ७.सडक अर्जुनी, ८.सालेकसा. }} [[चित्र:Gondia in Maharashtra (India).svg|thumb|गोंदिया जिल्ह्याचे स्थान]] '''गोंदिया''' जिल्हा हा पूर्वी [[भंडारा जिल्हा|भंडारा जिल्ह्याचा]] एक भाग होता. गोंदिया जिल्हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] ईशान्य दिशेला असून [[मध्य प्रदेश]] व [[छत्तीसगढ]] राज्यालगत आहे. गोंदियाचे क्षेत्रफळ ५,४३१ चौरस किलोमीटर, लोकसंख्या १२,००,१५१ असून साक्षरता ६७.६७% आहे. [[चित्र:Vidarbha Map.jpg|250px|thumb|विदर्भाच्या नकाशात जिल्ह्याचे स्थान]] '''गोंदिया''' हा पूर्वोत्तर विदर्भातील जिल्हा आहे. जिल्ह्याचा बराचसा भाग वनांनी व्यापलेला आहे. भात, ज्वारी, तेलबिया, गहू व तूर ही मुख्य पिके आहेत. वैनगंगा ही मुख्य नदी आहे. जिल्ह्यात अनेक भात सडण्याचे कारखाने (Rice-mills) आहेत. '''पर्यटनस्थळे''': नागझिरा वने, प्रतापगड किल्ला, कचारगड, इतियाडोह धरण, नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.gondia.com/tourism.htm |title=संग्रहित प्रत |access-date=2006-12-11 |archive-date=2007-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714044905/http://www.gondia.com/tourism.htm |url-status=dead }}</ref> वगैरे. == जिल्ह्यातील उपविभाग == * [[अर्जुनी मोरगाव उपविभाग]] * [[देवरी उपविभाग]] * [[तिरोडा उपविभाग]] * [[गोंदिया उपविभाग]] == जिल्ह्या्तील तालुके == * [[अर्जुनी मोरगाव तालुका|अर्जुनी-मोरगाव]], * [[सडक/अर्जुनी]], * [[सालेकसा]], * [[देवरी]], * [[तिरोडा तालुका]], * [[आमगाव तालुका]], * [[गोरेगाव तालुका]], * [[गोंदिया तालुका]]. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == [http://gondia.nic.in/ गोंदिया एन.आय.सी] {{महाराष्ट्रातील जिल्हे}} [[वर्ग:गोंदिया जिल्हा]] [[वर्ग:नागपूर विभागातील जिल्हे]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील जिल्हे]] g6diikqmoq6u2dd3pqqbxbktp2ppx3r 2701492 2701491 2026-08-13T06:05:33Z ~2026-44232-15 186201 /* जिल्ह्या्तील तालुके */ 2701492 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा |जिल्ह्याचे_नाव = गोंदिया जिल्हा |स्थानिक_नाव = गोंदिया |चित्र_नकाशा = |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |मुख्यालयाचे_नावे = गोंदिया |तालुक्यांची_नावे = १.गोंदिया, २.तिरोडा, ३.अर्जुनी मोरगाव, ४.आमगाव, ५.देवरी, ६.गोरेगाव, ७.सडक अर्जुनी, ८.सालेकसा. }} [[चित्र:Gondia in Maharashtra (India).svg|thumb|गोंदिया जिल्ह्याचे स्थान]] '''गोंदिया''' जिल्हा हा पूर्वी [[भंडारा जिल्हा|भंडारा जिल्ह्याचा]] एक भाग होता. गोंदिया जिल्हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] ईशान्य दिशेला असून [[मध्य प्रदेश]] व [[छत्तीसगढ]] राज्यालगत आहे. गोंदियाचे क्षेत्रफळ ५,४३१ चौरस किलोमीटर, लोकसंख्या १२,००,१५१ असून साक्षरता ६७.६७% आहे. [[चित्र:Vidarbha Map.jpg|250px|thumb|विदर्भाच्या नकाशात जिल्ह्याचे स्थान]] '''गोंदिया''' हा पूर्वोत्तर विदर्भातील जिल्हा आहे. जिल्ह्याचा बराचसा भाग वनांनी व्यापलेला आहे. भात, ज्वारी, तेलबिया, गहू व तूर ही मुख्य पिके आहेत. वैनगंगा ही मुख्य नदी आहे. जिल्ह्यात अनेक भात सडण्याचे कारखाने (Rice-mills) आहेत. '''पर्यटनस्थळे''': नागझिरा वने, प्रतापगड किल्ला, कचारगड, इतियाडोह धरण, नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.gondia.com/tourism.htm |title=संग्रहित प्रत |access-date=2006-12-11 |archive-date=2007-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714044905/http://www.gondia.com/tourism.htm |url-status=dead }}</ref> वगैरे. == जिल्ह्यातील उपविभाग == * [[अर्जुनी मोरगाव उपविभाग]] * [[देवरी उपविभाग]] * [[तिरोडा उपविभाग]] * [[गोंदिया उपविभाग]] == जिल्ह्या्तील तालुके == * [[अर्जुनी मोरगाव तालुका|अर्जुनी(मोरगाव) ]], * [[सडक अर्जुनी तालुका|सडक-अर्जुनी]], * [[सालेकसा]], * [[देवरी]], * [[तिरोडा तालुका]], * [[आमगाव तालुका]], * [[गोरेगाव तालुका]], * [[गोंदिया तालुका]]. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == [http://gondia.nic.in/ गोंदिया एन.आय.सी] {{महाराष्ट्रातील जिल्हे}} [[वर्ग:गोंदिया जिल्हा]] [[वर्ग:नागपूर विभागातील जिल्हे]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील जिल्हे]] t0bof29yjasb2ksusjohyppqvpt34r0 2701503 2701492 2026-08-13T06:17:09Z ~2026-44232-15 186201 /* जिल्ह्या्तील तालुके */ 2701503 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा |जिल्ह्याचे_नाव = गोंदिया जिल्हा |स्थानिक_नाव = गोंदिया |चित्र_नकाशा = |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |मुख्यालयाचे_नावे = गोंदिया |तालुक्यांची_नावे = १.गोंदिया, २.तिरोडा, ३.अर्जुनी मोरगाव, ४.आमगाव, ५.देवरी, ६.गोरेगाव, ७.सडक अर्जुनी, ८.सालेकसा. }} [[चित्र:Gondia in Maharashtra (India).svg|thumb|गोंदिया जिल्ह्याचे स्थान]] '''गोंदिया''' जिल्हा हा पूर्वी [[भंडारा जिल्हा|भंडारा जिल्ह्याचा]] एक भाग होता. गोंदिया जिल्हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] ईशान्य दिशेला असून [[मध्य प्रदेश]] व [[छत्तीसगढ]] राज्यालगत आहे. गोंदियाचे क्षेत्रफळ ५,४३१ चौरस किलोमीटर, लोकसंख्या १२,००,१५१ असून साक्षरता ६७.६७% आहे. [[चित्र:Vidarbha Map.jpg|250px|thumb|विदर्भाच्या नकाशात जिल्ह्याचे स्थान]] '''गोंदिया''' हा पूर्वोत्तर विदर्भातील जिल्हा आहे. जिल्ह्याचा बराचसा भाग वनांनी व्यापलेला आहे. भात, ज्वारी, तेलबिया, गहू व तूर ही मुख्य पिके आहेत. वैनगंगा ही मुख्य नदी आहे. जिल्ह्यात अनेक भात सडण्याचे कारखाने (Rice-mills) आहेत. '''पर्यटनस्थळे''': नागझिरा वने, प्रतापगड किल्ला, कचारगड, इतियाडोह धरण, नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.gondia.com/tourism.htm |title=संग्रहित प्रत |access-date=2006-12-11 |archive-date=2007-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714044905/http://www.gondia.com/tourism.htm |url-status=dead }}</ref> वगैरे. == जिल्ह्यातील उपविभाग == * [[अर्जुनी मोरगाव उपविभाग]] * [[देवरी उपविभाग]] * [[तिरोडा उपविभाग]] * [[गोंदिया उपविभाग]] == जिल्ह्या्तील तालुके == * [[अर्जुनी मोरगाव तालुका|अर्जुनी(मोरगाव) ]], * [[सडक अर्जुनी तालुका|सडक-अर्जुनी तालुका]], * [[सालेकसा]], * [[देवरी]], * [[तिरोडा तालुका]], * [[आमगाव तालुका]], * [[गोरेगाव तालुका]], * [[गोंदिया तालुका]]. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == [http://gondia.nic.in/ गोंदिया एन.आय.सी] {{महाराष्ट्रातील जिल्हे}} [[वर्ग:गोंदिया जिल्हा]] [[वर्ग:नागपूर विभागातील जिल्हे]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील जिल्हे]] 24a4v498y3v4vn0x5qvuf3jwmaxax31 2701505 2701503 2026-08-13T06:18:12Z ~2026-44232-15 186201 /* जिल्ह्या्तील तालुके */ 2701505 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा |जिल्ह्याचे_नाव = गोंदिया जिल्हा |स्थानिक_नाव = गोंदिया |चित्र_नकाशा = |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |मुख्यालयाचे_नावे = गोंदिया |तालुक्यांची_नावे = १.गोंदिया, २.तिरोडा, ३.अर्जुनी मोरगाव, ४.आमगाव, ५.देवरी, ६.गोरेगाव, ७.सडक अर्जुनी, ८.सालेकसा. }} [[चित्र:Gondia in Maharashtra (India).svg|thumb|गोंदिया जिल्ह्याचे स्थान]] '''गोंदिया''' जिल्हा हा पूर्वी [[भंडारा जिल्हा|भंडारा जिल्ह्याचा]] एक भाग होता. गोंदिया जिल्हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] ईशान्य दिशेला असून [[मध्य प्रदेश]] व [[छत्तीसगढ]] राज्यालगत आहे. गोंदियाचे क्षेत्रफळ ५,४३१ चौरस किलोमीटर, लोकसंख्या १२,००,१५१ असून साक्षरता ६७.६७% आहे. [[चित्र:Vidarbha Map.jpg|250px|thumb|विदर्भाच्या नकाशात जिल्ह्याचे स्थान]] '''गोंदिया''' हा पूर्वोत्तर विदर्भातील जिल्हा आहे. जिल्ह्याचा बराचसा भाग वनांनी व्यापलेला आहे. भात, ज्वारी, तेलबिया, गहू व तूर ही मुख्य पिके आहेत. वैनगंगा ही मुख्य नदी आहे. जिल्ह्यात अनेक भात सडण्याचे कारखाने (Rice-mills) आहेत. '''पर्यटनस्थळे''': नागझिरा वने, प्रतापगड किल्ला, कचारगड, इतियाडोह धरण, नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.gondia.com/tourism.htm |title=संग्रहित प्रत |access-date=2006-12-11 |archive-date=2007-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714044905/http://www.gondia.com/tourism.htm |url-status=dead }}</ref> वगैरे. == जिल्ह्यातील उपविभाग == * [[अर्जुनी मोरगाव उपविभाग]] * [[देवरी उपविभाग]] * [[तिरोडा उपविभाग]] * [[गोंदिया उपविभाग]] == जिल्ह्या्तील तालुके == * [[अर्जुनी मोरगाव तालुका|अर्जुनी(मोरगाव) ]], * [[सडक अर्जुनी तालुका|सडक-अर्जुनी तालुका]], * [[सालेकसा तालुका]], * [[देवरी]], * [[तिरोडा तालुका]], * [[आमगाव तालुका]], * [[गोरेगाव तालुका]], * [[गोंदिया तालुका]]. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == [http://gondia.nic.in/ गोंदिया एन.आय.सी] {{महाराष्ट्रातील जिल्हे}} [[वर्ग:गोंदिया जिल्हा]] [[वर्ग:नागपूर विभागातील जिल्हे]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील जिल्हे]] strozm3aho2jt6bt2pbhhjc0bapxrrw 2701506 2701505 2026-08-13T06:19:51Z ~2026-44232-15 186201 /* */ 2701506 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा |जिल्ह्याचे_नाव = गोंदिया जिल्हा |स्थानिक_नाव = गोंदिया |चित्र_नकाशा = |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |मुख्यालयाचे_नावे = गोंदिया |तालुक्यांची_नावे = १.गोंदिया, २.तिरोडा, ३.अर्जुनी(मोरगाव) , ४.आमगाव, ५.देवरी, ६.गोरेगाव, ७.सडक-अर्जुनी, ८.सालेकसा. }} [[चित्र:Gondia in Maharashtra (India).svg|thumb|गोंदिया जिल्ह्याचे स्थान]] '''गोंदिया''' जिल्हा हा पूर्वी [[भंडारा जिल्हा|भंडारा जिल्ह्याचा]] एक भाग होता. गोंदिया जिल्हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] ईशान्य दिशेला असून [[मध्य प्रदेश]] व [[छत्तीसगढ]] राज्यालगत आहे. गोंदियाचे क्षेत्रफळ ५,४३१ चौरस किलोमीटर, लोकसंख्या १२,००,१५१ असून साक्षरता ६७.६७% आहे. [[चित्र:Vidarbha Map.jpg|250px|thumb|विदर्भाचा नकाशा]] '''गोंदिया''' हा पूर्वोत्तर विदर्भातील जिल्हा आहे. जिल्ह्याचा बराचसा भाग वनांनी व्यापलेला आहे. भात, ज्वारी, तेलबिया, गहू व तूर ही मुख्य पिके आहेत. वैनगंगा ही मुख्य नदी आहे. जिल्ह्यात अनेक भात सडण्याचे कारखाने (Rice-mills) आहेत. '''पर्यटनस्थळे''': नागझिरा वने, प्रतापगड किल्ला, कचारगड, इतियाडोह धरण, नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.gondia.com/tourism.htm |title=संग्रहित प्रत |access-date=2006-12-11 |archive-date=2007-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714044905/http://www.gondia.com/tourism.htm |url-status=dead }}</ref> वगैरे. == जिल्ह्यातील उपविभाग == * [[अर्जुनी मोरगाव उपविभाग]] * [[देवरी उपविभाग]] * [[तिरोडा उपविभाग]] * [[गोंदिया उपविभाग]] == जिल्ह्या्तील तालुके == * [[अर्जुनी मोरगाव तालुका|अर्जुनी(मोरगाव) ]], * [[सडक अर्जुनी तालुका|सडक-अर्जुनी तालुका]], * [[सालेकसा तालुका]], * [[देवरी]], * [[तिरोडा तालुका]], * [[आमगाव तालुका]], * [[गोरेगाव तालुका]], * [[गोंदिया तालुका]]. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == [http://gondia.nic.in/ गोंदिया एन.आय.सी] {{महाराष्ट्रातील जिल्हे}} [[वर्ग:गोंदिया जिल्हा]] [[वर्ग:नागपूर विभागातील जिल्हे]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील जिल्हे]] eonh95n3l79q8skgkqik8e5huz1ix32 2701507 2701506 2026-08-13T06:20:37Z ~2026-44232-15 186201 /* */ 2701507 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा |जिल्ह्याचे_नाव = गोंदिया जिल्हा |स्थानिक_नाव = गोंदिया |चित्र_नकाशा = Gondia in Maharashtra (India).svg|thumb |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |मुख्यालयाचे_नावे = गोंदिया |तालुक्यांची_नावे = १.गोंदिया, २.तिरोडा, ३.अर्जुनी(मोरगाव) , ४.आमगाव, ५.देवरी, ६.गोरेगाव, ७.सडक-अर्जुनी, ८.सालेकसा. }} [[चित्र:Gondia in Maharashtra (India).svg|thumb|गोंदिया जिल्ह्याचे स्थान]] '''गोंदिया''' जिल्हा हा पूर्वी [[भंडारा जिल्हा|भंडारा जिल्ह्याचा]] एक भाग होता. गोंदिया जिल्हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] ईशान्य दिशेला असून [[मध्य प्रदेश]] व [[छत्तीसगढ]] राज्यालगत आहे. गोंदियाचे क्षेत्रफळ ५,४३१ चौरस किलोमीटर, लोकसंख्या १२,००,१५१ असून साक्षरता ६७.६७% आहे. [[चित्र:Vidarbha Map.jpg|250px|thumb|विदर्भाचा नकाशा]] '''गोंदिया''' हा पूर्वोत्तर विदर्भातील जिल्हा आहे. जिल्ह्याचा बराचसा भाग वनांनी व्यापलेला आहे. भात, ज्वारी, तेलबिया, गहू व तूर ही मुख्य पिके आहेत. वैनगंगा ही मुख्य नदी आहे. जिल्ह्यात अनेक भात सडण्याचे कारखाने (Rice-mills) आहेत. '''पर्यटनस्थळे''': नागझिरा वने, प्रतापगड किल्ला, कचारगड, इतियाडोह धरण, नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.gondia.com/tourism.htm |title=संग्रहित प्रत |access-date=2006-12-11 |archive-date=2007-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714044905/http://www.gondia.com/tourism.htm |url-status=dead }}</ref> वगैरे. == जिल्ह्यातील उपविभाग == * [[अर्जुनी मोरगाव उपविभाग]] * [[देवरी उपविभाग]] * [[तिरोडा उपविभाग]] * [[गोंदिया उपविभाग]] == जिल्ह्या्तील तालुके == * [[अर्जुनी मोरगाव तालुका|अर्जुनी(मोरगाव) ]], * [[सडक अर्जुनी तालुका|सडक-अर्जुनी तालुका]], * [[सालेकसा तालुका]], * [[देवरी]], * [[तिरोडा तालुका]], * [[आमगाव तालुका]], * [[गोरेगाव तालुका]], * [[गोंदिया तालुका]]. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == [http://gondia.nic.in/ गोंदिया एन.आय.सी] {{महाराष्ट्रातील जिल्हे}} [[वर्ग:गोंदिया जिल्हा]] [[वर्ग:नागपूर विभागातील जिल्हे]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील जिल्हे]] 5tyn8sudwfl907x5ybud9i4qeut80ai 0 7442 2701537 2231294 2026-08-13T07:15:35Z अभय नातू 206 /* तालुके */ 2701537 wikitext text/x-wiki ''हा लेख महासमुंद जिल्ह्याविषयी आहे. [[महासमुंद]] शहराच्या माहितीसाठी [[महासमुंद|येथे]] टिचकी द्या.'' '''महासमुंद''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[छत्तीसगढ]] राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र [[महासमुंद]] येथे आहे. ==चतुःसीमा== ==तालुके== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- style="background:#efefef;" ! क्र. !! नाव |- | १ || [[महासमुंद तालुका|महासमुंद]] |- | २ || [[बागबाहरा तालुका|बागबाहरा]] |- | ३ || [[पिथौरा तालुका|पिथौरा]] |- | ४ || [[बसना तालुका|बसना]] |- | ५ || [[सरायपाली तालुका|सरायपाली]] |} {{छत्तीसगढ - जिल्हे}} [[वर्ग:महासमुंद जिल्हा]] [[वर्ग:छत्तीसगढमधील जिल्हे]] ol9o38bbl424vpagslg2qlpqjpr9m3m 0 7827 2701386 2231614 2026-08-12T16:43:00Z Dharmadhyaksha 28394 2701386 wikitext text/x-wiki [[चित्र:List of districts of Uttar Pradesh (2012).svg|600 px|इवलेसे|उत्तर प्रदेशातील जिल्ह्यांची यादी व नकाशा]] [[भारत|भारताचे]] '''[[उत्तर प्रदेश]]''' राज्य प्रशासकीय दृष्ट्या एकूण १८ महसूल विभागांमध्ये व ७५ [[जिल्हा|जिल्ह्यांमध्ये]] विभागले गेले आहे. ==विभाग== {| class="wikitable sortable" |- ! विभाग ! मुख्यालय ! जिल्हे ! नकाशा |- |[[आग्रा विभाग]] |[[आग्रा]] | # [[आग्रा जिल्हा|आग्रा]] # [[फिरोझाबाद जिल्हा|फिरोझाबाद]] # [[मैनपुरी जिल्हा|मैनपुरी]] # [[मथुरा जिल्हा|मथुरा]] |[[File:Agra division.svg|150px|center]] |- |[[अलीगढ विभाग]] |[[अलीगढ]] | # [[अलीगढ जिल्हा|अलीगढ]] # [[एटा जिल्हा|एटा]] # [[हाथरस जिल्हा|हाथरस]] # [[कासगंज जिल्हा|कासगंज]] |[[File:Aligarh division.svg|150px|center]] |- |[[प्रयागराज विभाग]] |[[प्रयागराज]] |align="left"| * [[प्रयागराज जिल्हा|प्रयागराज]] * [[फतेहपूर जिल्हा|फतेहपूर]] * [[कौशांबी जिल्हा|कौशांबी]] * [[प्रतापगढ जिल्हा|प्रतापगढ]] |[[File:Allahabad division.svg|150px|center]] |- |[[आझमगढ विभाग]] |[[आझमगढ]] |align="left"| * [[आझमगढ जिल्हा|आझमगढ]] * [[बलिया जिल्हा|बलिया]] * [[मऊ जिल्हा|मऊ]] |[[File:Azamgarh division.svg|150px|center]] |- |[[बरेली विभाग]] |[[बरेली]] |align="left"| * [[बदायूं जिल्हा|बदायूं]] * [[बरेली जिल्हा|बरेली]] * [[पिलीभीत जिल्हा|पिलीभीत]] * [[शाहजहानपूर जिल्हा|शाहजहानपूर]] |[[File:Bareilly division.svg|150px|center]] |- |[[बस्ती विभाग]] |[[बस्ती, उत्तर प्रदेश|बस्ती]] |align="left"| * [[बस्ती जिल्हा|बस्ती]] * [[संत कबीर नगर जिल्हा|संत कबीर नगर]] * [[सिद्धार्थनगर जिल्हा|सिद्धार्थनगर]] |[[File:Basti division.svg|150px|center]] |- |[[चित्रकूट विभाग]] |[[चित्रकूट]] |align="left"| * [[बांदा जिल्हा|बांदा]] * [[चित्रकूट जिल्हा|चित्रकूट]] * [[हमीरपूर जिल्हा|हमीरपूर]] * [[महोबा जिल्हा|महोबा]] |[[File:Chitrakoot division.svg|150px|center]] |- |[[देवीपाटन विभाग]] |[[गोंडा]] |align="left"| * [[बाहरैच जिल्हा|बाहरैच]] * [[बलरामपूर जिल्हा|बलरामपूर]] * [[गोंडा जिल्हा|गोंडा]] * [[श्रावस्ती जिल्हा|श्रावस्ती]] |[[File:Devipatan division.svg|150px|center]] |- |[[फैझाबाद विभाग]] |[[फैझाबाद]] |align="left"| * [[आंबेडकर नगर जिल्हा|आंबेडकर नगर]] * [[अमेठी जिल्हा|अमेठी]] * [[बाराबंकी जिल्हा|बाराबंकी]] * [[अयोध्या जिल्हा|अयोध्या]] * [[सुलतानपूर जिल्हा|सुलतानपूर]] |[[File:Faizabad division.svg|150px|center]] |- |[[गोरखपुर विभाग]] |[[गोरखपुर]] |align="left"| * [[देवरिया जिल्हा|देवरिया]] * [[गोरखपूर जिल्हा|गोरखपूर]] * [[कुशीनगर जिल्हा|कुशीनगर]] * [[महाराजगंज जिल्हा|महाराजगंज]] |[[File:Gorakhpur division.svg|150px|center]] |- |झांसी विभाग |[[झांसी]] |align="left"| * [[जलौन जिल्हा|जलौन]] * [[झांसी जिल्हा|झांसी]] * [[ललितपुर जिल्हा|ललितपुर]] |[[File:Jhansi division.svg|150px|center]] |- |कानपुर विभाग |[[कानपूर]] |align="left"| * [[औरैया जिल्हा|औरैया]] * [[इटावा जिल्हा|इटावा]] * [[फरुखाबाद जिल्हा|फरुखाबाद]] * [[कनौज जिल्हा|कनौज]] * [[कानपूर देहात जिल्हा|कानपूर देहात]] * [[कानपूर नगर जिल्हा|कानपूर नगर]] |[[File:Kanpur division.svg|150px|center]] |- |लखनौ विभाग |[[लखनौ]] |align="left"| * [[हरदोई जिल्हा|हरदोई]] * [[लखीमपुर खेरी जिल्हा|लखीमपुर खेरी]] * [[लखनौ जिल्हा|लखनौ]] * [[राय बरेली जिल्हा|राय बरेली]] * [[सीतापूर जिल्हा|सीतापूर]] * [[उन्नाव जिल्हा|उन्नाव]] |[[File:Lucknow division.svg|150px|center]] |- |मेरठ विभाग |[[मेरठ]] |align="left"| * [[बागपत जिल्हा|बागपत]] * [[बुलंदशहर जिल्हा|बुलंदशहर]] * [[गौतम बुद्ध नगर जिल्हा|गौतम बुद्ध नगर]] * [[गाझियाबाद जिल्हा|गाझियाबाद]] * [[हापुड जिल्हा|हापुड]] * [[मेरठ जिल्हा|मेरठ]] |[[File:Meerut division.svg|150px|center]] |- |मिर्झापूर विभाग |[[मिर्झापूर]] |align="left"| * [[मिर्झापूर जिल्हा|मिर्झापूर]] * [[संत रविदास नगर जिल्हा|संत रविदास नगर]] * [[सोनभद्र जिल्हा|सोनभद्र]] |[[File:Mirzapur division.svg|150px|center]] |- |मुरादाबाद विभाग |[[मुरादाबाद]] |align="left"| * [[अमरोहा जिल्हा|अमरोहा]] * [[बिजनोर जिल्हा|बिजनोर]] * [[मोरादाबाद जिल्हा|मोरादाबाद]] * [[रामपुर जिल्हा|रामपुर]] * [[संभल जिल्हा|संभल]] |[[File:Moradabad division.svg|150px|center]] |- |सहारनपुर विभाग |[[सहारनपूर]] |align="left"| * [[मुझफ्फरनगर जिल्हा|मुझफ्फरनगर]] * [[शामली जिल्हा|शामली]] * [[सहारनपूर जिल्हा|सहारनपूर]] |[[File:Saharanpur division.svg|150px|center]] |- |[[वाराणसी विभाग]] |[[वाराणसी]] |align="left"| * [[चंदौली जिल्हा|चंदौली]] * [[गाझीपूर जिल्हा|गाझीपूर]] * [[जौनपूर जिल्हा|जौनपूर]] * [[वाराणसी जिल्हा|वाराणसी]] |[[File:Varanasi division.svg|150px|center]] |} == जिल्ह्यांची यादी == {|class="wikitable sortable" ! क्र. !! संक्षेप <ref>{{cite web |url=https://www.mail.nic.in/docs/MailService_e-mail_address_Policy_WithCodes.pdf |title = NIC Policy on format of e-mail Address: Appendix (2): Districts Abbreviations as per ISO 3166-2 |pages = 5–10 |publisher = [[Ministry of Communications and Information Technology (India)|Ministry of Communications and Information Technology]], Government of India |date = 18 August 2004 |access-date = 30 January 2022 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20080911133331/https://www.mail.nic.in/docs/MailService_e-mail_address_Policy_WithCodes.pdf |archive-date = 11 September 2008}}</ref> !! जिल्हा<ref name=updistp>{{cite web|url=http://india.gov.in/knowindia/districts/andhra1.php?stateid=UP |title=Districts : Uttar Pradesh |publisher=Government of India portal |access-date=30 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510202421/http://india.gov.in/knowindia/districts/andhra1.php?stateid=UP |archive-date=10 May 2012 }}</ref> !! मुख्यालय !! निर्मिती{{Efn|भारताच्या स्वातंत्र्यावेळी असलेल्या जिल्ह्यांची निर्मिती तारीख ही स्वातंत्र्याची (१५ ऑगस्ट १९४७) नमूद केली आहे.}} !! लोकसंख्या (२०११)<ref name=":0">{{Cite web |date=2011 |title=Table A-01 Population by District and Sub-District: India |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42526/download/46152/A-1_NO_OF_VILLAGES_TOWNS_HOUSEHOLDS_POPULATION_AND_AREA.xlsx |website=2011 Indian census |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> !! क्षेत्रफळ<ref name=":0" /> !! घनता(/किमी²)<ref name=":0" /> !! नकाशा |- | १ || AG || [[आग्रा जिल्हा|आग्रा]] || [[आग्रा]] || १५ ऑगस्ट १९४७|| ४४,१८,७९७ || ४,०४१ || १,०९३ ||[[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Agra.svg|100px]] |- | २ || AL || [[अलीगढ जिल्हा|अलीगढ]] || [[अलीगढ]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३६,७३,८८९ || ३,७८८ || १,००७ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Aligarh.svg|100px]] |- | ३ || AN || [[आंबेडकर नगर जिल्हा|आंबेडकर नगर]] || [[अकबरपूर]] || २९ सप्टेंबर १९९५ || २३,९७,८८८ || २,३५० || १,०२० || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Ambedkar Nagar.svg|100px]] |- | ४ || AM || [[अमेठी जिल्हा|अमेठी]] || [[गौरीगंज]] || १ जुलै २०१० || २०,५०,१३३ || २,३२९ || ७७३ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Amethi.svg|100px]] |- | ५ || AR || [[Amroha district|Amroha]]|| [[Amroha]]|| २४ एप्रिल १९९७ || १८,४०,२२१ || २,२४९ || ८१८ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Amroha.svg|100px]] |- | ६ || AU || [[Auraiya district|Auraiya]]|| [[Auraiya]]|| १७ सप्टेंबर १९९७ || १३,७९,५४५ || २,०१६ || ६८४ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Auraiya.svg|100px]] |- | ७ || AY || [[अयोध्या जिल्हा|अयोध्या]] || [[अयोध्या]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || २४,७०,९९६ || २,५२२ || १,०५६ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Faizabad.svg|100px]] |- | ८ || AZ || [[आझमगढ जिल्हा|आझमगढ]] || [[आझमगढ]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ४६,१३,९१३ || ४,०५४ || १,१३८ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Azamgarh.svg|100px]] |- | ९ || BD || [[बदायूं जिल्हा|बदायूं]] || [[बदायूं]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३१,२७,६२१ || ४,२३४ || ७३९ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Badaun.svg|100px]] |- | १० || BG || [[Bagpat district|Bagpat]]|| [[Baghpat]]|| १७ सप्टेंबर १९९७ || १३,०३,०४८ || १,३२१ || ९८६ || [[File:India_Uttar_Pradesh_districts_2012_Baghpat.svg|100px]] |- | ११ || BH || [[बाहरैच जिल्हा|बाहरैच]] || [[बाहरैच]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३४,८७,७३१ || २,९८१ || १,१७० || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Bahraich.svg|100px]] |- | १२ || BL || [[बलिया जिल्हा|बलिया]] || [[बलिया]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३२,३९,७७४ || ३,३४९ || ९६७ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Ballia.svg|100px]] |- | १३ || BP || [[बलरामपूर जिल्हा|बलरामपूर]] || [[बलरामपूर]] || २२ मे १९९७ || २१,४८,६६५ || ४,४०८ || ४८७ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Balrampur.svg|100px]] |- | १४ || BN || [[बांदा जिल्हा|बांदा]] || [[बांदा]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || १७,९९,४१० || ४,४०२ || ४०९ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Banda.svg|100px]] |- | १५ || BB || [[बाराबंकी जिल्हा|बाराबंकी]] || [[बाराबंकी]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३२,६०,६९९ || ४,१२० || ७९१ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Barabanki.svg|100px]] |- | १६ || BR || [[बरेली जिल्हा|बरेली]] || [[बरेली]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ४४,४८,३५९ || २,६८८ || १,६५५ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Bareilly.svg|100px]] |- | १७ || BS || [[बस्ती जिल्हा|बस्ती]] || [[बस्ती]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || २४,६४,४६४ || ४,५६१ || ५४० || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Basti.svg|100px]] |- | १८ || BH || [[Bhadohi district|Bhadohi]]|| [[Bhadohi]]|| ३० जून १९९४ || १७,१५,१८३ || १,६४६ || १,०४२ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sant Ravidas Nagar.svg|100px]] |- | १९ || BI || [[Bijnor district|Bijnor]] || [[Bijnor]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३६,८२,७१३ || ४,२६२ || ८६४ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Bijnor.svg|100px]] |- | २० || BU || [[Bulandshahr district|Bulandshahr]]|| [[Bulandshahr]]|| १५ ऑगस्ट १९४७ || ३४,९९,१७१ || ४,४४१ || ७७६ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Bulandshahr.svg|100px]] |- | २१ || CD || [[चंदौली जिल्हा|चंदौली]] || [[चंदौली]] || २२ मे १९९७ || १९,५२,७५६ || २,५४१ || ७६८ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Chandauli.svg|100px]] |- | २२ || CT || [[चित्रकूट जिल्हा|चित्रकूट]] || [[चित्रकूटधाम]] || ६ मे १९९७ || ९,९१,७३० || ३,२१६ || ३०८ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Chitrakoot.svg|100px]] |- | २३ || DE || [[देवरिया जिल्हा|देवरिया]] || [[देवरिया]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३१,००,९४६ || २,५४० || १,२२१ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Deoria.svg|100px]] |- | २४ || ET || [[एटा जिल्हा|एटा]] || [[एटा]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || १७,७४,४८० || २,४३१ || ७३० || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Etah.svg|100px]] |- | २५ || EW || [[Etawah district|Etawah]]|| [[Etawah]]|| १५ ऑगस्ट १९४७ || १५,८१,८१० || २,३११ || ६८४ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Etawah.svg|100px]] |- | २६ || FR || [[Farrukhabad district|Farrukhabad]]|| [[Fatehgarh]]|| १५ ऑगस्ट १९४७ || १८,८५,२०४ || २,१८१ || ८६४ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Farrukhabad.svg|100px]] |- | २७ || FT || [[फतेहपूर जिल्हा|फतेहपूर]] || [[फतेहपूर]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || २६,३२,७३३ || ४,१५२ || ६३४ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Fatehpur.svg|100px]] |- | २८ || FI || [[फिरोझाबाद जिल्हा|फिरोझाबाद]] || [[फिरोझाबाद]] || ५ फेब्रुवारी १९८९ || २४,९८,१५६ || २,४०७ || १,०३८ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Firozabad.svg|100px]] |- | २९ || GB || [[Gautam Buddha Nagar]]|| [[New Okhla Industrial Development Authority|Greater Noida]]|| ६ सप्टेंबर १९९७ || १६,४८,११५ || ७२० || २,२८८ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Gautam Buddha Nagar.svg|100px]] |- | ३० || GZ || [[Ghaziabad district, India|Ghaziabad]]|| [[Ghaziabad, India|Ghaziabad]]|| १४ नोव्हेंबर १९७६ || ३३,४३,३३४ || १,१७९ || २,८३६ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Ghaziabad.svg|100px]] |- | ३१ || GP || [[Ghazipur district|Ghazipur]]|| [[Ghazipur]]|| १५ ऑगस्ट १९४७ || ३६,२०,२६८ || ३,३७७ || १,०७२ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Ghazipur.svg|100px]] |- | ३२ || GN || [[गोंडा जिल्हा|गोंडा]] || [[गोंडा (उत्तर प्रदेश)|गोंडा]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३४,३३,९१९ || ४,००३ || ८५८ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Gonda.svg|100px]] |- | ३३ || GR || [[गोरखपूर जिल्हा|गोरखपूर]] || [[गोरखपूर]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ४४,४०,८९५ || ३,३२१ || १,३३७ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Gorakhpur.svg|100px]] |- | ३४ || HM || [[हमीरपूर जिल्हा|हमीरपूर]] || [[हमीरपूर]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ११,०४,२८५ || ४,०२१ || २७५ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Hamirpur.svg|100px]] |- | ३५ || HA || [[Hapur district|Hapur]]|| [[Hapur]]|| २८ सप्टेंबर २०११ || १३,३८,३११ || ६४९ || २,०६१ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Hapur.svg|100px]] |- | ३६ || HR || [[Hardoi district|Hardoi]]|| [[Hardoi]]|| १५ ऑगस्ट १९४७ || ४०,९२,८४५ || ५,९८६ || ६८४ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Hardoi.svg|100px]] |- | ३७ || HT || [[हाथरस जिल्हा|हाथरस]] || [[हाथरस]] || ३ मे १९९७ || १५,६४,७०८ || १,८४० || ८५० || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Hathras.svg|100px]] |- | ३८ || JL || [[Jalaun district|Jalaun]]|| [[Orai]]|| १५ ऑगस्ट १९४७ || १६,८९,९७४ || ४,५६५ || ३७० || [[File:India_Uttar_Pradesh_districts_2012_Jalaun.svg|100px]] |- | ३९ || JU || [[Jaunpur district|Jaunpur]]|| [[Jaunpur, Uttar Pradesh|Jaunpur]]|| १५ ऑगस्ट १९४७ || ४४,९४,२०४ || ४,०३८ || १,११३ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Jaunpur.svg|100px]] |- | ४० || JH || [[Jhansi district|Jhansi]]|| [[Jhansi]]|| १५ ऑगस्ट १९४७ || १९,९८,६०३ || ५,०२४ || ३९८ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Jhansi.svg|100px]] |- | ४१ || KJ || [[Kannauj district|Kannauj]]|| [[Kannauj]]|| १८ सप्टेंबर १९९७ || १६,५६,६१६ || २,०९३ || ७९२ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kannauj.svg|100px]] |- | ४२ || KD || [[Kanpur Dehat]]|| [[Akbarpur, Kanpur Dehat|Akbarpur]]|| २३ एप्रिल १९८१ || १७,९६,१८४ || ३,०२१ || ५९५ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kanpur Dehat.svg|100px]] |- | ४३ || KN || [[Kanpur Nagar district|Kanpur Nagar]]|| [[Kanpur]]|| १५ ऑगस्ट १९४७ || ४५,८१,२६८ || ३,१५५ || १,४५२ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kanpur Nagar.svg|100px]] |- | ४४ || KG || [[कासगंज जिल्हा|कासगंज]] || [[कासगंज]] || १५ एप्रिल २००८ || १४,३६,७१९ || १,९५५ || ७३५ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kasganj.svg|100px]] |- | ४५ || KS || [[कौशांबी जिल्हा|कौशांबी]] || [[कौशांबी]] || ४ एप्रिल १९९७ || १५,९९,५९६ || १,७७९ || ८९९ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kaushambi.svg|100px]] |- | ४६ || KU || [[कुशीनगर जिल्हा|कुशीनगर]] || [[पदारौना]] || १३ मे १९९४ || ४०,२१,२४३ || २,९०५ || १,२०० || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kushinagar.svg|100px]] |- | ४७ || LK || [[Lakhimpur Kheri]] || [[Kheri]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३५,६४,५४४ || ७,६८० || ५२० || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Lakhimpur Kheri.svg|100px]] |- | ४८ || LA || [[Lalitpur District, Uttar Pradesh|Lalitpur]]|| [[Lalitpur, India|Lalitpur]]|| १ मार्च १९७४ || १२,२१,५९२ || ५,०३९ || २४२ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Lalitpur.svg|100px]] |- | ४९ || LU || [[Lucknow district|Lucknow]]|| [[Lucknow]]|| १५ ऑगस्ट १९४७ || ४५,८९,८३८ || २,५२८ || १,८१६ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Lucknow.svg|100px]] |- | ५० || MG || [[महाराजगंज जिल्हा|महाराजगंज]]|| [[महाराजगंज]] || २ ऑक्टोबर १९८९ || २६,८४,७०३ || २,९५२ || ९०९ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Maharajganj.svg|100px]] |- | ५१ || MH || [[महोबा जिल्हा|महोबा]] || [[महोबा]] || ११ फेब्रुवारी १९९५ || ८,७५,९५८ || ३,१४४ || २७९ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mahoba.svg|100px]] |- | ५२ || MP || [[मैनपुरी जिल्हा|मैनपुरी]] || [[मैनपुरी]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || १८,६८,५२९ || २,७६० || ६७७ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mainpuri.svg|100px]] |- | ५३ || MT || [[मथुरा जिल्हा|मथुरा]] || [[मथुरा]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || २५,४७,१८४ || ३,३४० || ७६३ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mathura.svg|100px]] |- | ५४ || MB || [[मऊ जिल्हा|मऊ]] || [[मऊ]] || १९ नोव्हेंबर १९८८ || २२,०५,९६८ || १,७१३ || १,२८८ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mau.svg|100px]] |- | ५५ || ME || [[Meerut district|Meerut]] || [[Meerut]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३४,४३,६८९ || २,५५९ || १,३४६ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Meerut.svg|100px]] |- | ५६ || MI || [[Mirzapur district|Mirzapur]] || [[Mirzapur]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || २४,९६,९७० || ४,४०५ || ५६७ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mirzapur.svg|100px]] |- | ५७ || MO || [[Moradabad district|Moradabad]]|| [[Moradabad]]|| १५ ऑगस्ट १९४७ || ३१,२६,५०७ || २,२३३ || १,४०० || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Moradabad.svg|100px]] |- | ५८ || MU || [[Muzaffarnagar district|Muzaffarnagar]]|| [[Muzaffarnagar]]|| १५ ऑगस्ट १९४७ || २८,६९,९३४ || २,७४२ || १,०४७ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Muzaffarnagar.svg|100px]] |- | ५९ || PI || [[पिलीभीत जिल्हा|पिलीभीत]] || [[पिलीभीत]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || २०,३१,००७ || ३,६८६ || ५५१ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Pilibhit.svg|100px]] |- | ६० || PR || [[प्रतापगढ जिल्हा|प्रतापगढ]] || [[प्रतापगढ]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३२,०९,१४१ || ३,७१७ || ८६३ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Pratapgarh.svg|100px]] |- | ६१ || PY || [[प्रयागराज जिल्हा|प्रयागराज]] || [[प्रयागराज]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ५९,५४,३९१ || ५,४८२ || १,०८६ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Allahabad.svg|100px]] |- | ६२ || RB || [[Rae Bareli district|Rae Bareli]]|| [[Rae Bareli]]|| १५ ऑगस्ट १९४७ || २९,०३,५०७ || ३,९३७ || ७३७ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Raebareli.svg|100px]] |- | ६३ || RA || [[Rampur district|Rampur]]|| [[Rampur, Uttar Pradesh|Rampur]]|| १ डिसेंबर १९४९ || २३,३५,८१९ || २,३६७ || ९८७ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Rampur.svg|100px]] |- | ६४ || SA || [[Saharanpur district|Saharanpur]]|| [[Saharanpur]]|| १५ ऑगस्ट १९४७ || ३४,६६,३८२ || ३,६८९ || ९४० || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Saharanpur.svg|100px]] |- | ६५ || SK || [[संत कबीर नगर जिल्हा|संत कबीर नगर]] || [[खलीलाबाद]] || ५ सप्टेंबर १९९७ || २१,९९,७७४ || २,३९० || ९२० || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sant Kabir Nagar.svg|100px]] |- | ६६ || SM || [[Sambhal district|Sambhal]] || [[Bahjoi]] || ३ मे २०११ || १५,७८,२१३ || १,०१५ || १,५५५ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sambhal.svg|100px]] |- | ६७ || SJ || [[शाहजहानपूर जिल्हा|शाहजहानपूर]] || [[शाहजहानपूर]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३०,०६,५३८ || ४,३८८ || ६८५ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Shahjahanpur.svg|100px]] |- | ६८ || SH || [[Shamli district|Shamli]]|| [[Shamli]]|| ३ मे २०११ || १२,७३,५७८ || १,२६६ || १,००६ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Shamli.svg|100px]] |- | ६९ || SV || [[श्रावस्ती जिल्हा|श्रावस्ती]] || [[भिनगा]] || २२ मे १९९७ || ११,१७,३६१ || १,६४० || ६८१ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Shravasti.svg|100px]] |- | ७० || SN || [[सिद्धार्थनगर जिल्हा|सिद्धार्थनगर]] || [[सिद्धार्थनगर (उत्तर प्रदेश)|सिद्धार्थनगर]] || २९ डिसेंबर १९८८ || २५,५९,२९७ || २,८९५ || ८८४ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Siddharthnagar.svg|100px]] |- | ७१ || SI || [[Sitapur district|Sitapur]]|| [[Sitapur]]|| १५ ऑगस्ट १९४७ || 4,483,992|| 5,743|| 781 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sitapur.svg|100px]] |- | ७२ || SO || [[Sonbhadra]]|| [[Robertsganj]]|| ४ मार्च १९८९ || 1,862,559|| 6,905|| 270 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sonbhadra.svg|100px]] |- | ७३ || SU || [[सुलतानपूर जिल्हा|सुलतानपूर]] || [[सुलतानपूर]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || २२,४९,०३६ || २,४५७ || ९१५ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sultanpur.svg|100px]] |- | ७४ || UN || [[Unnao district|Unnao]]|| [[Unnao]]|| १५ ऑगस्ट १९४७ || 3,108,367|| 4,558|| 682 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Unnao.svg|100px]] |- | ७५ || VA || [[Varanasi district|Varanasi]] || [[Varanasi]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || 3,676,841|| 1,535|| 2395 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Varanasi.svg|100px]] |- |} {{Notelist}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारतामधील जिल्हे}} [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील जिल्हे| ]] [[वर्ग:भारतामधील जिल्हे]] pq9bx262m9r8ptgs0xueixn39r7o1as 2701554 2701386 2026-08-13T07:44:10Z Dharmadhyaksha 28394 2701554 wikitext text/x-wiki [[चित्र:List of districts of Uttar Pradesh (2012).svg|400px|इवलेसे|उत्तर प्रदेशातील जिल्ह्यांची यादी व नकाशा]] [[भारत|भारताचे]] '''[[उत्तर प्रदेश]]''' राज्य प्रशासकीय दृष्ट्या एकूण १८ महसूल विभागांमध्ये व ७५ [[जिल्हा|जिल्ह्यांमध्ये]] विभागले गेले आहे. उत्तर प्रदेश सरकारने २ डिसेंबर २०२४ रोजी [[प्रयागराज]] येथील महाकुंभ क्षेत्राला राज्याचा ७६वा जिल्हा म्हणून घोषित केले होते. हा एक तात्पुरता जिल्हा होता आणि आता तो मूळ जिल्ह्यात विलीन करण्यात आला आहे.<ref name="abplive-02Dec24">{{Cite web |date=2 December 2024 |title=Uttar Pradesh Declares Prayagraj's Maha Kumbh Area As New District. Check Details |url=https://news.abplive.com/cities/uttar-pradesh-declares-prayagraj-maha-kumbh-area-as-new-district-check-details-1735034 }}</ref> ==विभाग== {| class="wikitable sortable" |- ! विभाग ! मुख्यालय ! जिल्हे ! नकाशा |- |[[आग्रा विभाग]] |[[आग्रा]] | # [[आग्रा जिल्हा|आग्रा]] # [[फिरोझाबाद जिल्हा|फिरोझाबाद]] # [[मैनपुरी जिल्हा|मैनपुरी]] # [[मथुरा जिल्हा|मथुरा]] |[[File:Agra division.svg|150px|center]] |- |[[अलीगढ विभाग]] |[[अलीगढ]] | # [[अलीगढ जिल्हा|अलीगढ]] # [[एटा जिल्हा|एटा]] # [[हाथरस जिल्हा|हाथरस]] # [[कासगंज जिल्हा|कासगंज]] |[[File:Aligarh division.svg|150px|center]] |- |[[प्रयागराज विभाग]] |[[प्रयागराज]] |align="left"| # [[प्रयागराज जिल्हा|प्रयागराज]] # [[फतेहपूर जिल्हा|फतेहपूर]] # [[कौशांबी जिल्हा|कौशांबी]] # [[प्रतापगढ जिल्हा|प्रतापगढ]] |[[File:Allahabad division.svg|150px|center]] |- |[[आझमगढ विभाग]] |[[आझमगढ]] |align="left"| # [[आझमगढ जिल्हा|आझमगढ]] # [[बलिया जिल्हा|बलिया]] # [[मऊ जिल्हा|मऊ]] |[[File:Azamgarh division.svg|150px|center]] |- |[[बरेली विभाग]] |[[बरेली]] |align="left"| # [[बदायूं जिल्हा|बदायूं]] # [[बरेली जिल्हा|बरेली]] # [[पिलीभीत जिल्हा|पिलीभीत]] # [[शाहजहानपूर जिल्हा|शाहजहानपूर]] |[[File:Bareilly division.svg|150px|center]] |- |[[बस्ती विभाग]] |[[बस्ती, उत्तर प्रदेश|बस्ती]] |align="left"| # [[बस्ती जिल्हा|बस्ती]] # [[संत कबीर नगर जिल्हा|संत कबीर नगर]] # [[सिद्धार्थनगर जिल्हा|सिद्धार्थनगर]] |[[File:Basti division.svg|150px|center]] |- |[[चित्रकूट विभाग]] |[[चित्रकूट]] |align="left"| # [[बांदा जिल्हा|बांदा]] # [[चित्रकूट जिल्हा|चित्रकूट]] # [[हमीरपूर जिल्हा|हमीरपूर]] # [[महोबा जिल्हा|महोबा]] |[[File:Chitrakoot division.svg|150px|center]] |- |[[देवीपाटन विभाग]] |[[गोंडा]] |align="left"| # [[बाहरैच जिल्हा|बाहरैच]] # [[बलरामपूर जिल्हा|बलरामपूर]] # [[गोंडा जिल्हा|गोंडा]] # [[श्रावस्ती जिल्हा|श्रावस्ती]] |[[File:Devipatan division.svg|150px|center]] |- |[[फैझाबाद विभाग]] |[[फैझाबाद]] |align="left"| # [[आंबेडकर नगर जिल्हा|आंबेडकर नगर]] # [[अमेठी जिल्हा|अमेठी]] # [[बाराबंकी जिल्हा|बाराबंकी]] # [[अयोध्या जिल्हा|अयोध्या]] # [[सुलतानपूर जिल्हा|सुलतानपूर]] |[[File:Faizabad division.svg|150px|center]] |- |[[गोरखपुर विभाग]] |[[गोरखपुर]] |align="left"| # [[देवरिया जिल्हा|देवरिया]] # [[गोरखपूर जिल्हा|गोरखपूर]] # [[कुशीनगर जिल्हा|कुशीनगर]] # [[महाराजगंज जिल्हा|महाराजगंज]] |[[File:Gorakhpur division.svg|150px|center]] |- |[[झांसी विभाग]] |[[झांसी]] |align="left"| # [[जालौन जिल्हा|जालौन]] # [[झांसी जिल्हा|झांसी]] # [[ललितपूर जिल्हा|ललितपूर]] |[[File:Jhansi division.svg|150px|center]] |- |[[कानपूर विभाग]] |[[कानपूर]] |align="left"| # [[औरैया जिल्हा|औरैया]] # [[इटावा जिल्हा|इटावा]] # [[फरुखाबाद जिल्हा|फरुखाबाद]] # [[कनौज जिल्हा|कनौज]] # [[कानपूर देहात जिल्हा|कानपूर देहात]] # [[कानपूर नगर जिल्हा|कानपूर नगर]] |[[File:Kanpur division.svg|150px|center]] |- |[[लखनौ विभाग]] |[[लखनौ]] |align="left"| # [[हरदोई जिल्हा|हरदोई]] # [[लखीमपूर खेरी जिल्हा|लखीमपूर खेरी]] # [[लखनौ जिल्हा|लखनौ]] # [[रायबरेली जिल्हा|रायबरेली]] # [[सीतापूर जिल्हा|सीतापूर]] # [[उन्नाव जिल्हा|उन्नाव]] |[[File:Lucknow division.svg|150px|center]] |- |[[मेरठ विभाग]] |[[मेरठ]] |align="left"| # [[बागपत जिल्हा|बागपत]] # [[बुलंदशहर जिल्हा|बुलंदशहर]] # [[गौतम बुद्ध नगर जिल्हा|गौतम बुद्ध नगर]] # [[गाझियाबाद जिल्हा|गाझियाबाद]] # [[हापुड जिल्हा|हापुड]] # [[मेरठ जिल्हा|मेरठ]] |[[File:Meerut division.svg|150px|center]] |- |[[मिर्झापूर विभाग]] |[[मिर्झापूर]] |align="left"| # [[मिर्झापूर जिल्हा|मिर्झापूर]] # [[भदोही जिल्हा|भदोही]] # [[सोनभद्र जिल्हा|सोनभद्र]] |[[File:Mirzapur division.svg|150px|center]] |- |[[मुरादाबाद विभाग]] |[[मुरादाबाद]] |align="left"| # [[अमरोहा जिल्हा|अमरोहा]] # [[बिजनोर जिल्हा|बिजनोर]] # [[मुरादाबाद जिल्हा|मुरादाबाद]] # [[रामपूर जिल्हा|रामपूर]] # [[संभल जिल्हा|संभल]] |[[File:Moradabad division.svg|150px|center]] |- |[[सहारनपूर विभाग]] |[[सहारनपूर]] |align="left"| # [[मुझफ्फरनगर जिल्हा|मुझफ्फरनगर]] # [[शामली जिल्हा|शामली]] # [[सहारनपूर जिल्हा|सहारनपूर]] |[[File:Saharanpur division.svg|150px|center]] |- |[[वाराणसी विभाग]] |[[वाराणसी]] |align="left"| # [[चंदौली जिल्हा|चंदौली]] # [[गाझीपूर जिल्हा|गाझीपूर]] # [[जौनपूर जिल्हा|जौनपूर]] # [[वाराणसी जिल्हा|वाराणसी]] |[[File:Varanasi division.svg|150px|center]] |} == जिल्ह्यांची यादी == {|class="wikitable sortable" ! क्र. !! संक्षेप <ref>{{cite web |url=https://www.mail.nic.in/docs/MailService_e-mail_address_Policy_WithCodes.pdf |title = NIC Policy on format of e-mail Address: Appendix (2): Districts Abbreviations as per ISO 3166-2 |pages = 5–10 |publisher = [[Ministry of Communications and Information Technology (India)|Ministry of Communications and Information Technology]], Government of India |date = 18 August 2004 |access-date = 30 January 2022 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20080911133331/https://www.mail.nic.in/docs/MailService_e-mail_address_Policy_WithCodes.pdf |archive-date = 11 September 2008}}</ref> !! जिल्हा<ref name=updistp>{{cite web|url=http://india.gov.in/knowindia/districts/andhra1.php?stateid=UP |title=Districts : Uttar Pradesh |publisher=Government of India portal |access-date=30 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510202421/http://india.gov.in/knowindia/districts/andhra1.php?stateid=UP |archive-date=10 May 2012 }}</ref> !! मुख्यालय !! निर्मिती{{Efn|भारताच्या स्वातंत्र्यावेळी असलेल्या जिल्ह्यांची निर्मिती तारीख ही स्वातंत्र्याची (१५ ऑगस्ट १९४७) नमूद केली आहे.}} !! लोकसंख्या (२०११)<ref name=":0">{{Cite web |date=2011 |title=Table A-01 Population by District and Sub-District: India |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42526/download/46152/A-1_NO_OF_VILLAGES_TOWNS_HOUSEHOLDS_POPULATION_AND_AREA.xlsx |website=2011 Indian census |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> !! क्षेत्रफळ<ref name=":0" /> !! घनता(/किमी²)<ref name=":0" /> !! नकाशा |- | १ || AG || [[आग्रा जिल्हा|आग्रा]] || [[आग्रा]] || १५ ऑगस्ट १९४७|| ४४,१८,७९७ || ४,०४१ || १,०९३ ||[[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Agra.svg|100px]] |- | २ || AL || [[अलीगढ जिल्हा|अलीगढ]] || [[अलीगढ]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३६,७३,८८९ || ३,७८८ || १,००७ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Aligarh.svg|100px]] |- | ३ || AN || [[आंबेडकर नगर जिल्हा|आंबेडकर नगर]] || [[अकबरपूर, आंबेडकर नगर]] || २९ सप्टेंबर १९९५ || २३,९७,८८८ || २,३५० || १,०२० || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Ambedkar Nagar.svg|100px]] |- | ४ || AM || [[अमेठी जिल्हा|अमेठी]] || [[गौरीगंज]] || १ जुलै २०१० || २०,५०,१३३ || २,३२९ || ७७३ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Amethi.svg|100px]] |- | ५ || AR || [[अमरोहा जिल्हा|अमरोहा]] || [[अमरोहा]] || २४ एप्रिल १९९७ || १८,४०,२२१ || २,२४९ || ८१८ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Amroha.svg|100px]] |- | ६ || AU || [[औरैया जिल्हा|औरैया]] || [[औरैया]] || १७ सप्टेंबर १९९७ || १३,७९,५४५ || २,०१६ || ६८४ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Auraiya.svg|100px]] |- | ७ || AY || [[अयोध्या जिल्हा|अयोध्या]] || [[अयोध्या]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || २४,७०,९९६ || २,५२२ || १,०५६ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Faizabad.svg|100px]] |- | ८ || AZ || [[आझमगढ जिल्हा|आझमगढ]] || [[आझमगढ]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ४६,१३,९१३ || ४,०५४ || १,१३८ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Azamgarh.svg|100px]] |- | ९ || BD || [[बदायूं जिल्हा|बदायूं]] || [[बदायूं]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३१,२७,६२१ || ४,२३४ || ७३९ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Badaun.svg|100px]] |- | १० || BG || [[बागपत जिल्हा|बागपत]] || [[बागपत]] || १७ सप्टेंबर १९९७ || १३,०३,०४८ || १,३२१ || ९८६ || [[File:India_Uttar_Pradesh_districts_2012_Baghpat.svg|100px]] |- | ११ || BH || [[बाहरैच जिल्हा|बाहरैच]] || [[बाहरैच]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३४,८७,७३१ || २,९८१ || १,१७० || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Bahraich.svg|100px]] |- | १२ || BL || [[बलिया जिल्हा|बलिया]] || [[बलिया]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३२,३९,७७४ || ३,३४९ || ९६७ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Ballia.svg|100px]] |- | १३ || BP || [[बलरामपूर जिल्हा|बलरामपूर]] || [[बलरामपूर]] || २२ मे १९९७ || २१,४८,६६५ || ४,४०८ || ४८७ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Balrampur.svg|100px]] |- | १४ || BN || [[बांदा जिल्हा|बांदा]] || [[बांदा]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || १७,९९,४१० || ४,४०२ || ४०९ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Banda.svg|100px]] |- | १५ || BB || [[बाराबंकी जिल्हा|बाराबंकी]] || [[बाराबंकी]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३२,६०,६९९ || ४,१२० || ७९१ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Barabanki.svg|100px]] |- | १६ || BR || [[बरेली जिल्हा|बरेली]] || [[बरेली]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ४४,४८,३५९ || २,६८८ || १,६५५ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Bareilly.svg|100px]] |- | १७ || BS || [[बस्ती जिल्हा|बस्ती]] || [[बस्ती]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || २४,६४,४६४ || ४,५६१ || ५४० || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Basti.svg|100px]] |- | १८ || BH || [[भदोही जिल्हा|भदोही]] || [[भदोही]] || ३० जून १९९४ || १७,१५,१८३ || १,६४६ || १,०४२ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sant Ravidas Nagar.svg|100px]] |- | १९ || BI || [[बिजनोर जिल्हा|बिजनोर]] || [[बिजनोर]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३६,८२,७१३ || ४,२६२ || ८६४ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Bijnor.svg|100px]] |- | २० || BU || [[बुलंदशहर जिल्हा|बुलंदशहर]] || [[बुलंदशहर]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३४,९९,१७१ || ४,४४१ || ७७६ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Bulandshahr.svg|100px]] |- | २१ || CD || [[चंदौली जिल्हा|चंदौली]] || [[चंदौली]] || २२ मे १९९७ || १९,५२,७५६ || २,५४१ || ७६८ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Chandauli.svg|100px]] |- | २२ || CT || [[चित्रकूट जिल्हा|चित्रकूट]] || [[चित्रकूटधाम]] || ६ मे १९९७ || ९,९१,७३० || ३,२१६ || ३०८ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Chitrakoot.svg|100px]] |- | २३ || DE || [[देवरिया जिल्हा|देवरिया]] || [[देवरिया]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३१,००,९४६ || २,५४० || १,२२१ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Deoria.svg|100px]] |- | २४ || ET || [[एटा जिल्हा|एटा]] || [[एटा]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || १७,७४,४८० || २,४३१ || ७३० || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Etah.svg|100px]] |- | २५ || EW || [[इटावा जिल्हा|इटावा]] || [[इटावा]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || १५,८१,८१० || २,३११ || ६८४ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Etawah.svg|100px]] |- | २६ || FR || [[फरुखाबाद जिल्हा|फरुखाबाद]] || [[फतेहगढ]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || १८,८५,२०४ || २,१८१ || ८६४ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Farrukhabad.svg|100px]] |- | २७ || FT || [[फतेहपूर जिल्हा|फतेहपूर]] || [[फतेहपूर]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || २६,३२,७३३ || ४,१५२ || ६३४ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Fatehpur.svg|100px]] |- | २८ || FI || [[फिरोझाबाद जिल्हा|फिरोझाबाद]] || [[फिरोझाबाद]] || ५ फेब्रुवारी १९८९ || २४,९८,१५६ || २,४०७ || १,०३८ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Firozabad.svg|100px]] |- | २९ || GB || [[गौतम बुद्ध नगर जिल्हा|गौतम बुद्ध नगर]] || [[ग्रेटर नोएडा]] || ६ सप्टेंबर १९९७ || १६,४८,११५ || ७२० || २,२८८ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Gautam Buddha Nagar.svg|100px]] |- | ३० || GZ || [[गाझियाबाद जिल्हा|गाझियाबाद]] || [[गाझियाबाद]] || १४ नोव्हेंबर १९७६ || ३३,४३,३३४ || १,१७९ || २,८३६ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Ghaziabad.svg|100px]] |- | ३१ || GP || [[गाझीपूर जिल्हा|गाझीपूर]] || [[गाझीपूर]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३६,२०,२६८ || ३,३७७ || १,०७२ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Ghazipur.svg|100px]] |- | ३२ || GN || [[गोंडा जिल्हा|गोंडा]] || [[गोंडा (उत्तर प्रदेश)|गोंडा]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३४,३३,९१९ || ४,००३ || ८५८ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Gonda.svg|100px]] |- | ३३ || GR || [[गोरखपूर जिल्हा|गोरखपूर]] || [[गोरखपूर]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ४४,४०,८९५ || ३,३२१ || १,३३७ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Gorakhpur.svg|100px]] |- | ३४ || HM || [[हमीरपूर जिल्हा|हमीरपूर]] || [[हमीरपूर]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ११,०४,२८५ || ४,०२१ || २७५ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Hamirpur.svg|100px]] |- | ३५ || HA || [[हापुड जिल्हा|हापुड]] || [[हापुड]] || २८ सप्टेंबर २०११ || १३,३८,३११ || ६४९ || २,०६१ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Hapur.svg|100px]] |- | ३६ || HR || [[हरदोई जिल्हा|हरदोई]] || [[हरदोई]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ४०,९२,८४५ || ५,९८६ || ६८४ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Hardoi.svg|100px]] |- | ३७ || HT || [[हाथरस जिल्हा|हाथरस]] || [[हाथरस]] || ३ मे १९९७ || १५,६४,७०८ || १,८४० || ८५० || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Hathras.svg|100px]] |- | ३८ || JL || [[जालौन जिल्हा|जालौन]] || [[ओराई]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || १६,८९,९७४ || ४,५६५ || ३७० || [[File:India_Uttar_Pradesh_districts_2012_Jalaun.svg|100px]] |- | ३९ || JU || [[जौनपूर जिल्हा|जौनपूर]] || [[जौनपूर]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ४४,९४,२०४ || ४,०३८ || १,११३ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Jaunpur.svg|100px]] |- | ४० || JH || [[झांसी जिल्हा|झांसी]] || [[झांसी]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || १९,९८,६०३ || ५,०२४ || ३९८ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Jhansi.svg|100px]] |- | ४१ || KJ || [[कनौज जिल्हा|कनौज]] || [[कनौज]] || १८ सप्टेंबर १९९७ || १६,५६,६१६ || २,०९३ || ७९२ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kannauj.svg|100px]] |- | ४२ || KD || [[कानपूर देहात जिल्हा|कानपूर देहात]] || [[अकबरपूर, कानपूर देहात]] || २३ एप्रिल १९८१ || १७,९६,१८४ || ३,०२१ || ५९५ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kanpur Dehat.svg|100px]] |- | ४३ || KN || [[कानपूर नगर जिल्हा|कानपूर नगर]] || [[कानपूर]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ४५,८१,२६८ || ३,१५५ || १,४५२ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kanpur Nagar.svg|100px]] |- | ४४ || KG || [[कासगंज जिल्हा|कासगंज]] || [[कासगंज]] || १५ एप्रिल २००८ || १४,३६,७१९ || १,९५५ || ७३५ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kasganj.svg|100px]] |- | ४५ || KS || [[कौशांबी जिल्हा|कौशांबी]] || [[कौशांबी]] || ४ एप्रिल १९९७ || १५,९९,५९६ || १,७७९ || ८९९ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kaushambi.svg|100px]] |- | ४६ || KU || [[कुशीनगर जिल्हा|कुशीनगर]] || [[पदारौना]] || १३ मे १९९४ || ४०,२१,२४३ || २,९०५ || १,२०० || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kushinagar.svg|100px]] |- | ४७ || LK || [[लखीमपूर खेरी जिल्हा|लखीमपूर खेरी]] || [[खेरी]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३५,६४,५४४ || ७,६८० || ५२० || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Lakhimpur Kheri.svg|100px]] |- | ४८ || LA || [[ललितपूर जिल्हा|ललितपूर]] || [[ललितपूर]] || १ मार्च १९७४ || १२,२१,५९२ || ५,०३९ || २४२ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Lalitpur.svg|100px]] |- | ४९ || LU || [[लखनौ जिल्हा|लखनौ]] || [[लखनौ]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ४५,८९,८३८ || २,५२८ || १,८१६ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Lucknow.svg|100px]] |- | ५० || MG || [[महाराजगंज जिल्हा|महाराजगंज]]|| [[महाराजगंज]] || २ ऑक्टोबर १९८९ || २६,८४,७०३ || २,९५२ || ९०९ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Maharajganj.svg|100px]] |- | ५१ || MH || [[महोबा जिल्हा|महोबा]] || [[महोबा]] || ११ फेब्रुवारी १९९५ || ८,७५,९५८ || ३,१४४ || २७९ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mahoba.svg|100px]] |- | ५२ || MP || [[मैनपुरी जिल्हा|मैनपुरी]] || [[मैनपुरी]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || १८,६८,५२९ || २,७६० || ६७७ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mainpuri.svg|100px]] |- | ५३ || MT || [[मथुरा जिल्हा|मथुरा]] || [[मथुरा]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || २५,४७,१८४ || ३,३४० || ७६३ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mathura.svg|100px]] |- | ५४ || MB || [[मऊ जिल्हा|मऊ]] || [[मऊ]] || १९ नोव्हेंबर १९८८ || २२,०५,९६८ || १,७१३ || १,२८८ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mau.svg|100px]] |- | ५५ || ME || [[मेरठ जिल्हा|मेरठ]] || [[मेरठ]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३४,४३,६८९ || २,५५९ || १,३४६ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Meerut.svg|100px]] |- | ५६ || MI || [[मिर्झापूर जिल्हा|मिर्झापूर]] || [[मिर्झापूर]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || २४,९६,९७० || ४,४०५ || ५६७ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mirzapur.svg|100px]] |- | ५७ || MO || [[मुरादाबाद जिल्हा|मुरादाबाद]] || [[मुरादाबाद]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३१,२६,५०७ || २,२३३ || १,४०० || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Moradabad.svg|100px]] |- | ५८ || MU || [[मुझफ्फरनगर जिल्हा|मुझफ्फरनगर]] || [[मुझफ्फरनगर]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || २८,६९,९३४ || २,७४२ || १,०४७ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Muzaffarnagar.svg|100px]] |- | ५९ || PI || [[पिलीभीत जिल्हा|पिलीभीत]] || [[पिलीभीत]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || २०,३१,००७ || ३,६८६ || ५५१ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Pilibhit.svg|100px]] |- | ६० || PR || [[प्रतापगढ जिल्हा|प्रतापगढ]] || [[प्रतापगढ]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३२,०९,१४१ || ३,७१७ || ८६३ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Pratapgarh.svg|100px]] |- | ६१ || PY || [[प्रयागराज जिल्हा|प्रयागराज]] || [[प्रयागराज]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ५९,५४,३९१ || ५,४८२ || १,०८६ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Allahabad.svg|100px]] |- | ६२ || RB || [[रायबरेली जिल्हा|रायबरेली]] || [[रायबरेली जिल्हा|रायबरेली]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || २९,०३,५०७ || ३,९३७ || ७३७ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Raebareli.svg|100px]] |- | ६३ || RA || [[रामपूर जिल्हा|रामपूर]] || [[रामपूर]] || १ डिसेंबर १९४९ || २३,३५,८१९ || २,३६७ || ९८७ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Rampur.svg|100px]] |- | ६४ || SA || [[सहारनपूर जिल्हा|सहारनपूर]] || [[सहारनपूर]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३४,६६,३८२ || ३,६८९ || ९४० || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Saharanpur.svg|100px]] |- | ६५ || SK || [[संत कबीर नगर जिल्हा|संत कबीर नगर]] || [[खलीलाबाद]] || ५ सप्टेंबर १९९७ || २१,९९,७७४ || २,३९० || ९२० || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sant Kabir Nagar.svg|100px]] |- | ६६ || SM || [[संभल जिल्हा|संभल]] || [[बहजोई]] || ३ मे २०११ || १५,७८,२१३ || १,०१५ || १,५५५ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sambhal.svg|100px]] |- | ६७ || SJ || [[शाहजहानपूर जिल्हा|शाहजहानपूर]] || [[शाहजहानपूर]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३०,०६,५३८ || ४,३८८ || ६८५ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Shahjahanpur.svg|100px]] |- | ६८ || SH || [[शामली जिल्हा|शामली]] || [[शामली]] || ३ मे २०११ || १२,७३,५७८ || १,२६६ || १,००६ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Shamli.svg|100px]] |- | ६९ || SV || [[श्रावस्ती जिल्हा|श्रावस्ती]] || [[भिनगा]] || २२ मे १९९७ || ११,१७,३६१ || १,६४० || ६८१ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Shravasti.svg|100px]] |- | ७० || SN || [[सिद्धार्थनगर जिल्हा|सिद्धार्थनगर]] || [[सिद्धार्थनगर (उत्तर प्रदेश)|सिद्धार्थनगर]] || २९ डिसेंबर १९८८ || २५,५९,२९७ || २,८९५ || ८८४ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Siddharthnagar.svg|100px]] |- | ७१ || SI || [[सीतापूर जिल्हा|सीतापूर]] || [[सीतापूर]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ४४,८३,९९२ || ५,७४३ || ७८१ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sitapur.svg|100px]] |- | ७२ || SO || [[सोनभद्र जिल्हा|सोनभद्र]] || [[रॉबर्ट्‌सगंज]] || ४ मार्च १९८९ || १८,६२,५५९ || ६,९०५ || २७० || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sonbhadra.svg|100px]] |- | ७३ || SU || [[सुलतानपूर जिल्हा|सुलतानपूर]] || [[सुलतानपूर]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || २२,४९,०३६ || २,४५७ || ९१५ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sultanpur.svg|100px]] |- | ७४ || UN || [[उन्नाव जिल्हा|उन्नाव]] || [[उन्नाव]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३१,०८,३६७ || ४,५५८ || ६८२ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Unnao.svg|100px]] |- | ७५ || VA || [[वाराणसी जिल्हा|वाराणसी]] || [[वाराणसी]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३६,७६,८४१ || १,५३५ || २,३९५ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Varanasi.svg|100px]] |- |} {{Notelist}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारतामधील जिल्हे}} [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील जिल्हे| ]] [[वर्ग:भारतामधील जिल्हे]] 53fxqh1qbkempm8qyycjcaozsg8en7h 2701555 2701554 2026-08-13T07:45:48Z Dharmadhyaksha 28394 2701555 wikitext text/x-wiki [[चित्र:List of districts of Uttar Pradesh (2012).svg|400px|इवलेसे|उत्तर प्रदेशातील जिल्ह्यांची यादी व नकाशा]] [[भारत|भारताचे]] '''[[उत्तर प्रदेश]]''' राज्य प्रशासकीय दृष्ट्या एकूण १८ महसूल विभागांमध्ये व ७५ [[जिल्हा|जिल्ह्यांमध्ये]] विभागले गेले आहे. उत्तर प्रदेश सरकारने २ डिसेंबर २०२४ रोजी [[प्रयागराज]] येथील [[२०२५ प्रयाग महाकुंभमेळा|महाकुंभ क्षेत्राला]] राज्याचा ७६वा जिल्हा म्हणून घोषित केले होते. हा एक तात्पुरता जिल्हा होता आणि आता तो मूळ जिल्ह्यात विलीन करण्यात आला आहे.<ref name="abplive-02Dec24">{{Cite web |date=2 December 2024 |title=Uttar Pradesh Declares Prayagraj's Maha Kumbh Area As New District. Check Details |url=https://news.abplive.com/cities/uttar-pradesh-declares-prayagraj-maha-kumbh-area-as-new-district-check-details-1735034 }}</ref> ==विभाग== {| class="wikitable sortable" |- ! विभाग ! मुख्यालय ! जिल्हे ! नकाशा |- |[[आग्रा विभाग]] |[[आग्रा]] | # [[आग्रा जिल्हा|आग्रा]] # [[फिरोझाबाद जिल्हा|फिरोझाबाद]] # [[मैनपुरी जिल्हा|मैनपुरी]] # [[मथुरा जिल्हा|मथुरा]] |[[File:Agra division.svg|150px|center]] |- |[[अलीगढ विभाग]] |[[अलीगढ]] | # [[अलीगढ जिल्हा|अलीगढ]] # [[एटा जिल्हा|एटा]] # [[हाथरस जिल्हा|हाथरस]] # [[कासगंज जिल्हा|कासगंज]] |[[File:Aligarh division.svg|150px|center]] |- |[[प्रयागराज विभाग]] |[[प्रयागराज]] |align="left"| # [[प्रयागराज जिल्हा|प्रयागराज]] # [[फतेहपूर जिल्हा|फतेहपूर]] # [[कौशांबी जिल्हा|कौशांबी]] # [[प्रतापगढ जिल्हा|प्रतापगढ]] |[[File:Allahabad division.svg|150px|center]] |- |[[आझमगढ विभाग]] |[[आझमगढ]] |align="left"| # [[आझमगढ जिल्हा|आझमगढ]] # [[बलिया जिल्हा|बलिया]] # [[मऊ जिल्हा|मऊ]] |[[File:Azamgarh division.svg|150px|center]] |- |[[बरेली विभाग]] |[[बरेली]] |align="left"| # [[बदायूं जिल्हा|बदायूं]] # [[बरेली जिल्हा|बरेली]] # [[पिलीभीत जिल्हा|पिलीभीत]] # [[शाहजहानपूर जिल्हा|शाहजहानपूर]] |[[File:Bareilly division.svg|150px|center]] |- |[[बस्ती विभाग]] |[[बस्ती, उत्तर प्रदेश|बस्ती]] |align="left"| # [[बस्ती जिल्हा|बस्ती]] # [[संत कबीर नगर जिल्हा|संत कबीर नगर]] # [[सिद्धार्थनगर जिल्हा|सिद्धार्थनगर]] |[[File:Basti division.svg|150px|center]] |- |[[चित्रकूट विभाग]] |[[चित्रकूट]] |align="left"| # [[बांदा जिल्हा|बांदा]] # [[चित्रकूट जिल्हा|चित्रकूट]] # [[हमीरपूर जिल्हा|हमीरपूर]] # [[महोबा जिल्हा|महोबा]] |[[File:Chitrakoot division.svg|150px|center]] |- |[[देवीपाटन विभाग]] |[[गोंडा]] |align="left"| # [[बाहरैच जिल्हा|बाहरैच]] # [[बलरामपूर जिल्हा|बलरामपूर]] # [[गोंडा जिल्हा|गोंडा]] # [[श्रावस्ती जिल्हा|श्रावस्ती]] |[[File:Devipatan division.svg|150px|center]] |- |[[फैझाबाद विभाग]] |[[फैझाबाद]] |align="left"| # [[आंबेडकर नगर जिल्हा|आंबेडकर नगर]] # [[अमेठी जिल्हा|अमेठी]] # [[बाराबंकी जिल्हा|बाराबंकी]] # [[अयोध्या जिल्हा|अयोध्या]] # [[सुलतानपूर जिल्हा|सुलतानपूर]] |[[File:Faizabad division.svg|150px|center]] |- |[[गोरखपुर विभाग]] |[[गोरखपुर]] |align="left"| # [[देवरिया जिल्हा|देवरिया]] # [[गोरखपूर जिल्हा|गोरखपूर]] # [[कुशीनगर जिल्हा|कुशीनगर]] # [[महाराजगंज जिल्हा|महाराजगंज]] |[[File:Gorakhpur division.svg|150px|center]] |- |[[झांसी विभाग]] |[[झांसी]] |align="left"| # [[जालौन जिल्हा|जालौन]] # [[झांसी जिल्हा|झांसी]] # [[ललितपूर जिल्हा|ललितपूर]] |[[File:Jhansi division.svg|150px|center]] |- |[[कानपूर विभाग]] |[[कानपूर]] |align="left"| # [[औरैया जिल्हा|औरैया]] # [[इटावा जिल्हा|इटावा]] # [[फरुखाबाद जिल्हा|फरुखाबाद]] # [[कनौज जिल्हा|कनौज]] # [[कानपूर देहात जिल्हा|कानपूर देहात]] # [[कानपूर नगर जिल्हा|कानपूर नगर]] |[[File:Kanpur division.svg|150px|center]] |- |[[लखनौ विभाग]] |[[लखनौ]] |align="left"| # [[हरदोई जिल्हा|हरदोई]] # [[लखीमपूर खेरी जिल्हा|लखीमपूर खेरी]] # [[लखनौ जिल्हा|लखनौ]] # [[रायबरेली जिल्हा|रायबरेली]] # [[सीतापूर जिल्हा|सीतापूर]] # [[उन्नाव जिल्हा|उन्नाव]] |[[File:Lucknow division.svg|150px|center]] |- |[[मेरठ विभाग]] |[[मेरठ]] |align="left"| # [[बागपत जिल्हा|बागपत]] # [[बुलंदशहर जिल्हा|बुलंदशहर]] # [[गौतम बुद्ध नगर जिल्हा|गौतम बुद्ध नगर]] # [[गाझियाबाद जिल्हा|गाझियाबाद]] # [[हापुड जिल्हा|हापुड]] # [[मेरठ जिल्हा|मेरठ]] |[[File:Meerut division.svg|150px|center]] |- |[[मिर्झापूर विभाग]] |[[मिर्झापूर]] |align="left"| # [[मिर्झापूर जिल्हा|मिर्झापूर]] # [[भदोही जिल्हा|भदोही]] # [[सोनभद्र जिल्हा|सोनभद्र]] |[[File:Mirzapur division.svg|150px|center]] |- |[[मुरादाबाद विभाग]] |[[मुरादाबाद]] |align="left"| # [[अमरोहा जिल्हा|अमरोहा]] # [[बिजनोर जिल्हा|बिजनोर]] # [[मुरादाबाद जिल्हा|मुरादाबाद]] # [[रामपूर जिल्हा|रामपूर]] # [[संभल जिल्हा|संभल]] |[[File:Moradabad division.svg|150px|center]] |- |[[सहारनपूर विभाग]] |[[सहारनपूर]] |align="left"| # [[मुझफ्फरनगर जिल्हा|मुझफ्फरनगर]] # [[शामली जिल्हा|शामली]] # [[सहारनपूर जिल्हा|सहारनपूर]] |[[File:Saharanpur division.svg|150px|center]] |- |[[वाराणसी विभाग]] |[[वाराणसी]] |align="left"| # [[चंदौली जिल्हा|चंदौली]] # [[गाझीपूर जिल्हा|गाझीपूर]] # [[जौनपूर जिल्हा|जौनपूर]] # [[वाराणसी जिल्हा|वाराणसी]] |[[File:Varanasi division.svg|150px|center]] |} == जिल्ह्यांची यादी == {|class="wikitable sortable" ! क्र. !! संक्षेप <ref>{{cite web |url=https://www.mail.nic.in/docs/MailService_e-mail_address_Policy_WithCodes.pdf |title = NIC Policy on format of e-mail Address: Appendix (2): Districts Abbreviations as per ISO 3166-2 |pages = 5–10 |publisher = [[Ministry of Communications and Information Technology (India)|Ministry of Communications and Information Technology]], Government of India |date = 18 August 2004 |access-date = 30 January 2022 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20080911133331/https://www.mail.nic.in/docs/MailService_e-mail_address_Policy_WithCodes.pdf |archive-date = 11 September 2008}}</ref> !! जिल्हा<ref name=updistp>{{cite web|url=http://india.gov.in/knowindia/districts/andhra1.php?stateid=UP |title=Districts : Uttar Pradesh |publisher=Government of India portal |access-date=30 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510202421/http://india.gov.in/knowindia/districts/andhra1.php?stateid=UP |archive-date=10 May 2012 }}</ref> !! मुख्यालय !! निर्मिती{{Efn|भारताच्या स्वातंत्र्यावेळी असलेल्या जिल्ह्यांची निर्मिती तारीख ही स्वातंत्र्याची (१५ ऑगस्ट १९४७) नमूद केली आहे.}} !! लोकसंख्या (२०११)<ref name=":0">{{Cite web |date=2011 |title=Table A-01 Population by District and Sub-District: India |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42526/download/46152/A-1_NO_OF_VILLAGES_TOWNS_HOUSEHOLDS_POPULATION_AND_AREA.xlsx |website=2011 Indian census |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> !! क्षेत्रफळ<ref name=":0" /> !! घनता(/किमी²)<ref name=":0" /> !! नकाशा |- | १ || AG || [[आग्रा जिल्हा|आग्रा]] || [[आग्रा]] || १५ ऑगस्ट १९४७|| ४४,१८,७९७ || ४,०४१ || १,०९३ ||[[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Agra.svg|100px]] |- | २ || AL || [[अलीगढ जिल्हा|अलीगढ]] || [[अलीगढ]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३६,७३,८८९ || ३,७८८ || १,००७ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Aligarh.svg|100px]] |- | ३ || AN || [[आंबेडकर नगर जिल्हा|आंबेडकर नगर]] || [[अकबरपूर, आंबेडकर नगर]] || २९ सप्टेंबर १९९५ || २३,९७,८८८ || २,३५० || १,०२० || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Ambedkar Nagar.svg|100px]] |- | ४ || AM || [[अमेठी जिल्हा|अमेठी]] || [[गौरीगंज]] || १ जुलै २०१० || २०,५०,१३३ || २,३२९ || ७७३ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Amethi.svg|100px]] |- | ५ || AR || [[अमरोहा जिल्हा|अमरोहा]] || [[अमरोहा]] || २४ एप्रिल १९९७ || १८,४०,२२१ || २,२४९ || ८१८ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Amroha.svg|100px]] |- | ६ || AU || [[औरैया जिल्हा|औरैया]] || [[औरैया]] || १७ सप्टेंबर १९९७ || १३,७९,५४५ || २,०१६ || ६८४ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Auraiya.svg|100px]] |- | ७ || AY || [[अयोध्या जिल्हा|अयोध्या]] || [[अयोध्या]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || २४,७०,९९६ || २,५२२ || १,०५६ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Faizabad.svg|100px]] |- | ८ || AZ || [[आझमगढ जिल्हा|आझमगढ]] || [[आझमगढ]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ४६,१३,९१३ || ४,०५४ || १,१३८ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Azamgarh.svg|100px]] |- | ९ || BD || [[बदायूं जिल्हा|बदायूं]] || [[बदायूं]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३१,२७,६२१ || ४,२३४ || ७३९ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Badaun.svg|100px]] |- | १० || BG || [[बागपत जिल्हा|बागपत]] || [[बागपत]] || १७ सप्टेंबर १९९७ || १३,०३,०४८ || १,३२१ || ९८६ || [[File:India_Uttar_Pradesh_districts_2012_Baghpat.svg|100px]] |- | ११ || BH || [[बाहरैच जिल्हा|बाहरैच]] || [[बाहरैच]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३४,८७,७३१ || २,९८१ || १,१७० || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Bahraich.svg|100px]] |- | १२ || BL || [[बलिया जिल्हा|बलिया]] || [[बलिया]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३२,३९,७७४ || ३,३४९ || ९६७ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Ballia.svg|100px]] |- | १३ || BP || [[बलरामपूर जिल्हा|बलरामपूर]] || [[बलरामपूर]] || २२ मे १९९७ || २१,४८,६६५ || ४,४०८ || ४८७ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Balrampur.svg|100px]] |- | १४ || BN || [[बांदा जिल्हा|बांदा]] || [[बांदा]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || १७,९९,४१० || ४,४०२ || ४०९ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Banda.svg|100px]] |- | १५ || BB || [[बाराबंकी जिल्हा|बाराबंकी]] || [[बाराबंकी]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३२,६०,६९९ || ४,१२० || ७९१ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Barabanki.svg|100px]] |- | १६ || BR || [[बरेली जिल्हा|बरेली]] || [[बरेली]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ४४,४८,३५९ || २,६८८ || १,६५५ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Bareilly.svg|100px]] |- | १७ || BS || [[बस्ती जिल्हा|बस्ती]] || [[बस्ती]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || २४,६४,४६४ || ४,५६१ || ५४० || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Basti.svg|100px]] |- | १८ || BH || [[भदोही जिल्हा|भदोही]] || [[भदोही]] || ३० जून १९९४ || १७,१५,१८३ || १,६४६ || १,०४२ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sant Ravidas Nagar.svg|100px]] |- | १९ || BI || [[बिजनोर जिल्हा|बिजनोर]] || [[बिजनोर]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३६,८२,७१३ || ४,२६२ || ८६४ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Bijnor.svg|100px]] |- | २० || BU || [[बुलंदशहर जिल्हा|बुलंदशहर]] || [[बुलंदशहर]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३४,९९,१७१ || ४,४४१ || ७७६ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Bulandshahr.svg|100px]] |- | २१ || CD || [[चंदौली जिल्हा|चंदौली]] || [[चंदौली]] || २२ मे १९९७ || १९,५२,७५६ || २,५४१ || ७६८ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Chandauli.svg|100px]] |- | २२ || CT || [[चित्रकूट जिल्हा|चित्रकूट]] || [[चित्रकूटधाम]] || ६ मे १९९७ || ९,९१,७३० || ३,२१६ || ३०८ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Chitrakoot.svg|100px]] |- | २३ || DE || [[देवरिया जिल्हा|देवरिया]] || [[देवरिया]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३१,००,९४६ || २,५४० || १,२२१ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Deoria.svg|100px]] |- | २४ || ET || [[एटा जिल्हा|एटा]] || [[एटा]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || १७,७४,४८० || २,४३१ || ७३० || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Etah.svg|100px]] |- | २५ || EW || [[इटावा जिल्हा|इटावा]] || [[इटावा]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || १५,८१,८१० || २,३११ || ६८४ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Etawah.svg|100px]] |- | २६ || FR || [[फरुखाबाद जिल्हा|फरुखाबाद]] || [[फतेहगढ]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || १८,८५,२०४ || २,१८१ || ८६४ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Farrukhabad.svg|100px]] |- | २७ || FT || [[फतेहपूर जिल्हा|फतेहपूर]] || [[फतेहपूर]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || २६,३२,७३३ || ४,१५२ || ६३४ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Fatehpur.svg|100px]] |- | २८ || FI || [[फिरोझाबाद जिल्हा|फिरोझाबाद]] || [[फिरोझाबाद]] || ५ फेब्रुवारी १९८९ || २४,९८,१५६ || २,४०७ || १,०३८ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Firozabad.svg|100px]] |- | २९ || GB || [[गौतम बुद्ध नगर जिल्हा|गौतम बुद्ध नगर]] || [[ग्रेटर नोएडा]] || ६ सप्टेंबर १९९७ || १६,४८,११५ || ७२० || २,२८८ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Gautam Buddha Nagar.svg|100px]] |- | ३० || GZ || [[गाझियाबाद जिल्हा|गाझियाबाद]] || [[गाझियाबाद]] || १४ नोव्हेंबर १९७६ || ३३,४३,३३४ || १,१७९ || २,८३६ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Ghaziabad.svg|100px]] |- | ३१ || GP || [[गाझीपूर जिल्हा|गाझीपूर]] || [[गाझीपूर]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३६,२०,२६८ || ३,३७७ || १,०७२ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Ghazipur.svg|100px]] |- | ३२ || GN || [[गोंडा जिल्हा|गोंडा]] || [[गोंडा (उत्तर प्रदेश)|गोंडा]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३४,३३,९१९ || ४,००३ || ८५८ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Gonda.svg|100px]] |- | ३३ || GR || [[गोरखपूर जिल्हा|गोरखपूर]] || [[गोरखपूर]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ४४,४०,८९५ || ३,३२१ || १,३३७ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Gorakhpur.svg|100px]] |- | ३४ || HM || [[हमीरपूर जिल्हा|हमीरपूर]] || [[हमीरपूर]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ११,०४,२८५ || ४,०२१ || २७५ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Hamirpur.svg|100px]] |- | ३५ || HA || [[हापुड जिल्हा|हापुड]] || [[हापुड]] || २८ सप्टेंबर २०११ || १३,३८,३११ || ६४९ || २,०६१ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Hapur.svg|100px]] |- | ३६ || HR || [[हरदोई जिल्हा|हरदोई]] || [[हरदोई]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ४०,९२,८४५ || ५,९८६ || ६८४ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Hardoi.svg|100px]] |- | ३७ || HT || [[हाथरस जिल्हा|हाथरस]] || [[हाथरस]] || ३ मे १९९७ || १५,६४,७०८ || १,८४० || ८५० || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Hathras.svg|100px]] |- | ३८ || JL || [[जालौन जिल्हा|जालौन]] || [[ओराई]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || १६,८९,९७४ || ४,५६५ || ३७० || [[File:India_Uttar_Pradesh_districts_2012_Jalaun.svg|100px]] |- | ३९ || JU || [[जौनपूर जिल्हा|जौनपूर]] || [[जौनपूर]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ४४,९४,२०४ || ४,०३८ || १,११३ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Jaunpur.svg|100px]] |- | ४० || JH || [[झांसी जिल्हा|झांसी]] || [[झांसी]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || १९,९८,६०३ || ५,०२४ || ३९८ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Jhansi.svg|100px]] |- | ४१ || KJ || [[कनौज जिल्हा|कनौज]] || [[कनौज]] || १८ सप्टेंबर १९९७ || १६,५६,६१६ || २,०९३ || ७९२ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kannauj.svg|100px]] |- | ४२ || KD || [[कानपूर देहात जिल्हा|कानपूर देहात]] || [[अकबरपूर, कानपूर देहात]] || २३ एप्रिल १९८१ || १७,९६,१८४ || ३,०२१ || ५९५ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kanpur Dehat.svg|100px]] |- | ४३ || KN || [[कानपूर नगर जिल्हा|कानपूर नगर]] || [[कानपूर]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ४५,८१,२६८ || ३,१५५ || १,४५२ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kanpur Nagar.svg|100px]] |- | ४४ || KG || [[कासगंज जिल्हा|कासगंज]] || [[कासगंज]] || १५ एप्रिल २००८ || १४,३६,७१९ || १,९५५ || ७३५ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kasganj.svg|100px]] |- | ४५ || KS || [[कौशांबी जिल्हा|कौशांबी]] || [[कौशांबी]] || ४ एप्रिल १९९७ || १५,९९,५९६ || १,७७९ || ८९९ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kaushambi.svg|100px]] |- | ४६ || KU || [[कुशीनगर जिल्हा|कुशीनगर]] || [[पदारौना]] || १३ मे १९९४ || ४०,२१,२४३ || २,९०५ || १,२०० || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kushinagar.svg|100px]] |- | ४७ || LK || [[लखीमपूर खेरी जिल्हा|लखीमपूर खेरी]] || [[खेरी]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३५,६४,५४४ || ७,६८० || ५२० || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Lakhimpur Kheri.svg|100px]] |- | ४८ || LA || [[ललितपूर जिल्हा|ललितपूर]] || [[ललितपूर]] || १ मार्च १९७४ || १२,२१,५९२ || ५,०३९ || २४२ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Lalitpur.svg|100px]] |- | ४९ || LU || [[लखनौ जिल्हा|लखनौ]] || [[लखनौ]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ४५,८९,८३८ || २,५२८ || १,८१६ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Lucknow.svg|100px]] |- | ५० || MG || [[महाराजगंज जिल्हा|महाराजगंज]]|| [[महाराजगंज]] || २ ऑक्टोबर १९८९ || २६,८४,७०३ || २,९५२ || ९०९ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Maharajganj.svg|100px]] |- | ५१ || MH || [[महोबा जिल्हा|महोबा]] || [[महोबा]] || ११ फेब्रुवारी १९९५ || ८,७५,९५८ || ३,१४४ || २७९ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mahoba.svg|100px]] |- | ५२ || MP || [[मैनपुरी जिल्हा|मैनपुरी]] || [[मैनपुरी]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || १८,६८,५२९ || २,७६० || ६७७ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mainpuri.svg|100px]] |- | ५३ || MT || [[मथुरा जिल्हा|मथुरा]] || [[मथुरा]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || २५,४७,१८४ || ३,३४० || ७६३ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mathura.svg|100px]] |- | ५४ || MB || [[मऊ जिल्हा|मऊ]] || [[मऊ]] || १९ नोव्हेंबर १९८८ || २२,०५,९६८ || १,७१३ || १,२८८ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mau.svg|100px]] |- | ५५ || ME || [[मेरठ जिल्हा|मेरठ]] || [[मेरठ]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३४,४३,६८९ || २,५५९ || १,३४६ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Meerut.svg|100px]] |- | ५६ || MI || [[मिर्झापूर जिल्हा|मिर्झापूर]] || [[मिर्झापूर]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || २४,९६,९७० || ४,४०५ || ५६७ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mirzapur.svg|100px]] |- | ५७ || MO || [[मुरादाबाद जिल्हा|मुरादाबाद]] || [[मुरादाबाद]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३१,२६,५०७ || २,२३३ || १,४०० || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Moradabad.svg|100px]] |- | ५८ || MU || [[मुझफ्फरनगर जिल्हा|मुझफ्फरनगर]] || [[मुझफ्फरनगर]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || २८,६९,९३४ || २,७४२ || १,०४७ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Muzaffarnagar.svg|100px]] |- | ५९ || PI || [[पिलीभीत जिल्हा|पिलीभीत]] || [[पिलीभीत]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || २०,३१,००७ || ३,६८६ || ५५१ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Pilibhit.svg|100px]] |- | ६० || PR || [[प्रतापगढ जिल्हा|प्रतापगढ]] || [[प्रतापगढ]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३२,०९,१४१ || ३,७१७ || ८६३ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Pratapgarh.svg|100px]] |- | ६१ || PY || [[प्रयागराज जिल्हा|प्रयागराज]] || [[प्रयागराज]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ५९,५४,३९१ || ५,४८२ || १,०८६ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Allahabad.svg|100px]] |- | ६२ || RB || [[रायबरेली जिल्हा|रायबरेली]] || [[रायबरेली जिल्हा|रायबरेली]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || २९,०३,५०७ || ३,९३७ || ७३७ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Raebareli.svg|100px]] |- | ६३ || RA || [[रामपूर जिल्हा|रामपूर]] || [[रामपूर]] || १ डिसेंबर १९४९ || २३,३५,८१९ || २,३६७ || ९८७ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Rampur.svg|100px]] |- | ६४ || SA || [[सहारनपूर जिल्हा|सहारनपूर]] || [[सहारनपूर]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३४,६६,३८२ || ३,६८९ || ९४० || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Saharanpur.svg|100px]] |- | ६५ || SK || [[संत कबीर नगर जिल्हा|संत कबीर नगर]] || [[खलीलाबाद]] || ५ सप्टेंबर १९९७ || २१,९९,७७४ || २,३९० || ९२० || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sant Kabir Nagar.svg|100px]] |- | ६६ || SM || [[संभल जिल्हा|संभल]] || [[बहजोई]] || ३ मे २०११ || १५,७८,२१३ || १,०१५ || १,५५५ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sambhal.svg|100px]] |- | ६७ || SJ || [[शाहजहानपूर जिल्हा|शाहजहानपूर]] || [[शाहजहानपूर]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३०,०६,५३८ || ४,३८८ || ६८५ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Shahjahanpur.svg|100px]] |- | ६८ || SH || [[शामली जिल्हा|शामली]] || [[शामली]] || ३ मे २०११ || १२,७३,५७८ || १,२६६ || १,००६ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Shamli.svg|100px]] |- | ६९ || SV || [[श्रावस्ती जिल्हा|श्रावस्ती]] || [[भिनगा]] || २२ मे १९९७ || ११,१७,३६१ || १,६४० || ६८१ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Shravasti.svg|100px]] |- | ७० || SN || [[सिद्धार्थनगर जिल्हा|सिद्धार्थनगर]] || [[सिद्धार्थनगर (उत्तर प्रदेश)|सिद्धार्थनगर]] || २९ डिसेंबर १९८८ || २५,५९,२९७ || २,८९५ || ८८४ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Siddharthnagar.svg|100px]] |- | ७१ || SI || [[सीतापूर जिल्हा|सीतापूर]] || [[सीतापूर]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ४४,८३,९९२ || ५,७४३ || ७८१ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sitapur.svg|100px]] |- | ७२ || SO || [[सोनभद्र जिल्हा|सोनभद्र]] || [[रॉबर्ट्‌सगंज]] || ४ मार्च १९८९ || १८,६२,५५९ || ६,९०५ || २७० || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sonbhadra.svg|100px]] |- | ७३ || SU || [[सुलतानपूर जिल्हा|सुलतानपूर]] || [[सुलतानपूर]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || २२,४९,०३६ || २,४५७ || ९१५ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sultanpur.svg|100px]] |- | ७४ || UN || [[उन्नाव जिल्हा|उन्नाव]] || [[उन्नाव]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३१,०८,३६७ || ४,५५८ || ६८२ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Unnao.svg|100px]] |- | ७५ || VA || [[वाराणसी जिल्हा|वाराणसी]] || [[वाराणसी]] || १५ ऑगस्ट १९४७ || ३६,७६,८४१ || १,५३५ || २,३९५ || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Varanasi.svg|100px]] |- |} {{Notelist}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारतामधील जिल्हे}} [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील जिल्हे| ]] [[वर्ग:भारतामधील जिल्हे]] mxbz6miftxzrarwbj75o0sj9y8dmgg9 0 7883 2701556 2230889 2026-08-13T07:57:08Z Dharmadhyaksha 28394 {{माहिती संचिका}} 2701556 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} ''हा लेख रामपुर जिल्ह्याविषयी आहे. [[रामपुर]] शहराविषयीचा लेख [[रामपुर|येथे]] आहे.'' '''रामपुर जिल्हा''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील एक जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र [[रामपुर]] येथे आहे. ==चतुःसीमा== {{उत्तर प्रदेश - जिल्हे}} [[वर्ग:रामपूर जिल्हा]] [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील जिल्हे]] 47w0uy4ncmx4iz0h2042h71flllrprw 0 7913 2701466 1225319 2026-08-13T04:27:15Z Dharmadhyaksha 28394 {{माहिती संचिका}} 2701466 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''फतेहगढ''' हे भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील एक शहर आहे. हे शहर [[फरुखाबाद जिल्हा|फरुखाबाद जिल्ह्याचे]] प्रशासकीय केंद्र आहे. {{विस्तार}} [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील शहरे]] [[वर्ग:फरुखाबाद जिल्हा]] jrynuvqlyi2wxjb7ws8yqh2wc7pa721 0 7923 2701448 1504324 2026-08-13T03:48:52Z Dharmadhyaksha 28394 {{माहिती संचिका}} 2701448 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''जौनपुर''' [[भारत|भारताच्या]] [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील एक शहर आहे. हे शहर [[जौनपुर जिल्हा|जौनपुर जिल्ह्याचे]] प्रशासकीय केंद्र आहे. {{विस्तार}} [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील शहरे]] [[वर्ग:जौनपूर जिल्हा]] 4t7knh4jhsx8z8fmx42tqlwby1wm06n 0 7939 2701504 2230888 2026-08-13T06:17:38Z Dharmadhyaksha 28394 {{माहिती संचिका}} 2701504 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''रामपूर''' हे भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील एक शहर आहे. हे शहर [[रामपूर जिल्हा|रामपूर जिल्ह्याचे]] प्रशासकीय केंद्र आहे. [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील शहरे]] [[वर्ग:रामपूर जिल्हा]] 14apxgb3e85livvu7hpgiaadyuc4stm 2701559 2701504 2026-08-13T08:38:44Z Dharmadhyaksha 28394 Dharmadhyaksha ने पुनर्निर्देशन ठेउन लेख [[रामपूर]] वरुन [[रामपूर, उत्तर प्रदेश]] ला हलविला: अचूक नाव 2701504 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''रामपूर''' हे भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील एक शहर आहे. हे शहर [[रामपूर जिल्हा|रामपूर जिल्ह्याचे]] प्रशासकीय केंद्र आहे. [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील शहरे]] [[वर्ग:रामपूर जिल्हा]] 14apxgb3e85livvu7hpgiaadyuc4stm 0 8035 2701547 2616339 2026-08-13T07:33:03Z Dharmadhyaksha 28394 {{माहिती संचिका}} 2701547 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''लखीमपूर खेरी जिल्हा''' हा भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील एक जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र [[खेरी]] येथे आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या ४०,२१,२४३ इतकी होती. [[दुधवा राष्ट्रीय उद्यान]] आणि [[पिलीभीत व्याघ्र आरक्षण]] या जिल्ह्यात आहेत. ==चतुःसीमा== ==तालुके== {{उत्तर प्रदेश - जिल्हे}} [[वर्ग:लखीमपूर खेरी जिल्हा]] [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील जिल्हे]] spzncu847jvr58vvmv7d8gpkipjnfhu 0 8045 2701450 2168695 2026-08-13T03:55:22Z Dharmadhyaksha 28394 2701450 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''अकबरपुर, कानपूर देहात''' हे भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील एक शहर आहे. हे शहर [[कानपूर देहात जिल्हा|कानपूर देहात जिल्ह्यांचे]] प्रशासकीय केंद्र आहे. २००१ च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या १७,३६८ होती.<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archivedate=2004-06-16|title= Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional)|accessdate=2008-11-01|publisher= Census Commission of India}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील शहरे]] [[वर्ग:आंबेडकर नगर जिल्हा]] [[वर्ग:कानपूर देहात जिल्हा]] fywvi6dxmznm5wl9f7xys0zv6wpet77 2701451 2701450 2026-08-13T03:55:48Z Dharmadhyaksha 28394 Dharmadhyaksha ने लेख [[अकबरपूर]] वरुन [[अकबरपूर, कानपूर देहात]] ला हलविला: अचूक नाव 2701450 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''अकबरपुर, कानपूर देहात''' हे भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील एक शहर आहे. हे शहर [[कानपूर देहात जिल्हा|कानपूर देहात जिल्ह्यांचे]] प्रशासकीय केंद्र आहे. २००१ च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या १७,३६८ होती.<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archivedate=2004-06-16|title= Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional)|accessdate=2008-11-01|publisher= Census Commission of India}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील शहरे]] [[वर्ग:आंबेडकर नगर जिल्हा]] [[वर्ग:कानपूर देहात जिल्हा]] fywvi6dxmznm5wl9f7xys0zv6wpet77 2701453 2701451 2026-08-13T03:56:53Z Dharmadhyaksha 28394 2701453 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''अकबरपुर, कानपूर देहात''' हे भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील एक शहर आहे. हे शहर [[कानपूर देहात जिल्हा|कानपूर देहात जिल्ह्यांचे]] प्रशासकीय केंद्र आहे. २००१ च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या १७,३६८ होती.<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archivedate=2004-06-16|title= Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional)|accessdate=2008-11-01|publisher= Census Commission of India}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील शहरे]] [[वर्ग:कानपूर देहात जिल्हा]] cmvdi5guve0k93ik3sfri5fleakahwu 2701456 2701453 2026-08-13T04:09:32Z Dharmadhyaksha 28394 {{गल्लत|अकबरपूर, आंबेडकर नगर}} 2701456 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} {{गल्लत|अकबरपूर, आंबेडकर नगर}} '''अकबरपुर, कानपूर देहात''' हे भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील एक शहर आहे. हे शहर [[कानपूर देहात जिल्हा|कानपूर देहात जिल्ह्यांचे]] प्रशासकीय केंद्र आहे. २००१ च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या १७,३६८ होती.<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archivedate=2004-06-16|title= Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional)|accessdate=2008-11-01|publisher= Census Commission of India}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील शहरे]] [[वर्ग:कानपूर देहात जिल्हा]] f0ntb7czwhs5h4dribkgl01ng60ox7r 2701461 2701456 2026-08-13T04:21:57Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[अकबरपूर, कानपूर देहात]] वरुन [[अकबरपूर (कानपूर देहात)]] ला हलविला: शीर्षकलेखन संकेत 2701456 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} {{गल्लत|अकबरपूर, आंबेडकर नगर}} '''अकबरपुर, कानपूर देहात''' हे भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील एक शहर आहे. हे शहर [[कानपूर देहात जिल्हा|कानपूर देहात जिल्ह्यांचे]] प्रशासकीय केंद्र आहे. २००१ च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या १७,३६८ होती.<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archivedate=2004-06-16|title= Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional)|accessdate=2008-11-01|publisher= Census Commission of India}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील शहरे]] [[वर्ग:कानपूर देहात जिल्हा]] f0ntb7czwhs5h4dribkgl01ng60ox7r 0 8049 2701446 2700751 2026-08-13T03:47:25Z Dharmadhyaksha 28394 {{माहिती संचिका}} 2701446 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''ओराई''' हे भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील एक शहर आहे. हे शहर [[जालौन जिल्हा|जालौन जिल्ह्याचे]] प्रशासकीय केंद्र आहे. {{विस्तार}} [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील शहरे]] [[वर्ग:जालौन जिल्हा]] f07stfkosimiyyqrlax365303f9jrur 0 8052 2701383 1225300 2026-08-12T16:39:13Z Dharmadhyaksha 28394 {{माहिती संचिका}} 2701383 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''पदारौना''' हे भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील एक शहर आहे. हे शहर [[कुशीनगर जिल्हा|कुशीनगर जिल्ह्याचे]] प्रशासकीय केंद्र आहे. [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील शहरे]] [[वर्ग:कुशीनगर जिल्हा]] rk4puvd709d4ruensb9b3pi6p2g28jm 0 8053 2701548 2230884 2026-08-13T07:33:43Z Dharmadhyaksha 28394 {{माहिती संचिका}} 2701548 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''खेरी''' हे भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील एक शहर आहे. हे शहर [[लखीमपूर खेरी जिल्हा|लखीमपूर खेरी जिल्ह्याचे]] प्रशासकीय केंद्र आहे. २००१ च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या २५,०१७ होती. [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील शहरे]] [[वर्ग:लखीमपूर खेरी जिल्हा]] fon3kz6uigi8meyp30ph21wea4itskn 0 8055 2701316 2230932 2026-08-12T12:03:49Z Dharmadhyaksha 28394 {{माहिती संचिका}} 2701316 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''नवगढ''' [[भारत|भारताच्या]] [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील एक शहर आहे. हे शहर [[सिद्धार्थनगर जिल्हा|सिद्धार्थनगर जिल्ह्याचे]] प्रशासकीय केंद्र आहे. {{विस्तार}} [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील शहरे]] [[वर्ग:सिद्धार्थनगर जिल्हा]] m83dddygj5jnikaontrksh0z6iqpuzj 2701319 2701316 2026-08-12T12:05:23Z Dharmadhyaksha 28394 2701319 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''नवगढ''' किंवा '''सिद्धार्थनगर''' हे भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील एक शहर आहे. हे शहर [[सिद्धार्थनगर जिल्हा|सिद्धार्थनगर जिल्ह्याचे]] प्रशासकीय केंद्र आहे. {{विस्तार}} [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील शहरे]] [[वर्ग:सिद्धार्थनगर जिल्हा]] mortzwfuzcj2f634oasykaqicztgvll 0 8056 2701524 2100332 2026-08-13T06:46:39Z Dharmadhyaksha 28394 {{माहिती संचिका}} 2701524 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''रॉबर्ट्‌सगंज''' हे भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील एक शहर आहे. हे शहर [[सोनभद्र जिल्हा|सोनभद्र जिल्ह्याचे]] प्रशासकीय केंद्र आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या ३६,६८९ होती. [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील शहरे]] [[वर्ग:सोनभद्र जिल्हा]] 367v1if0ygqzd7dbdlv8n5sytkyxekj 0 8217 2701538 2240997 2026-08-13T07:17:40Z अभय नातू 206 माहिती 2701538 wikitext text/x-wiki ''हा लेख बांकुरा जिल्ह्याविषयी आहे. [[बांकुरा]] शहराविषयीचा लेख [[बांकुरा|येथे]] आहे.'' '''बांकुरा''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[पश्चिम बंगाल]] राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र [[बांकुरा]] येथे आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या ३५,९६,६७४ इतकी होती. == तालुके == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- style="background:#efefef;" ! अ. क्र. !! तालुक्याचे नाव (सी.डी. ब्लॉक) !! मुख्यालय !! उपविभाग !! विशेष टीप / नोंद |- | १ || [[बांकुरा १ तालुका|बांकुरा १]] || पुआबागा || बांकुरा सदर || बांकुरा शहराचा लगतचा ग्रामीण भाग <ref>{{cite web |title=बांकुरा १ समुदाय विकास खंड |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | २ || [[बांकुरा २ तालुका|बांकुरा २]] || बिकना || बांकुरा सदर || बांकुरा नगरपालिकेचा उत्तर-पूर्व सीमावर्ती भाग <ref>{{cite web |title=बांकुरा २ समुदाय विकास खंड |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | ३ || [[छातना तालुका|छातना]] || छातना || बांकुरा सदर || ऐतिहासिक व सांस्कृतिकदृष्ट्या महत्त्वाचा तालुका <ref>{{cite web |title=छातना ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | ४ || [[साल्तोरा तालुका|साल्तोरा]] || साल्तोरा || बांकुरा सदर || कोळसा खाणी आणि शुशुनिया टेकड्यांचा परिसर <ref>{{cite web |title=साल्तोरा ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | ५ || [[मेझिया तालुका|मेझिया]] || मेझिया || बांकुरा सदर || मेझिया औष्णिक वीज प्रकल्पासाठी प्रसिद्ध <ref>{{cite web |title=मेझिया ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | ६ || [[गंगाजलघाटी तालुका|गंगाजलघाटी]] || अमरकानन || बांकुरा सदर || अमरकानन परिसर आणि शैक्षणिक केंद्र <ref>{{cite web |title=गंगाजलघाटी ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | ७ || [[बडोरा तालुका|बडोरा]] || बडोरा || बांकुरा सदर || सुसूनिया टेकडी पर्यटन क्षेत्राचा भाग <ref>{{cite web |title=बडोरा ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | ८ || [[ओंदा तालुका|ओंदा]] || ओंदा || बांकुरा सदर || कृषीप्रधान क्षेत्र आणि रेल्वे जंक्शन परिसर <ref>{{cite web |title=ओंदा ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | ९ || [[विष्णुपूर तालुका, पश्चिम बंगाल|विष्णुपूर]] || विष्णुपूर || विष्णुपूर || ऐतिहासिक टेराकोटा मंदिरांसाठी जगप्रसिद्ध शहर व तालुका <ref>{{cite web |title=विष्णुपूर ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | १० || [[जोयपूर तालुका|जोयपूर]] || जोयपूर || विष्णुपूर || जोयपूर जंगल आणि वन्यजीव क्षेत्रासाठी ओळखला जातो <ref>{{cite web |title=जोयपूर ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | ११ || [[कोतुलपूर तालुका|कोतुलपूर]] || कोतुलपूर || विष्णुपूर || बटाटा उत्पादन आणि कृषी व्यापाराचे केंद्र <ref>{{cite web |title=कोतुलपूर ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | १२ || [[इंडस तालुका|इंडस]] || इंडस || विष्णुपूर || हुगळी जिल्ह्याच्या सीमेवर वसलेला कृषी भाग <ref>{{cite web |title=इंडस ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | १३ || [[पात्रसायर तालुका|पात्रसायर]] || पात्रसायर || विष्णुपूर || प्राचीन मंदिरे आणि हस्तकलेसाठी प्रसिद्ध <ref>{{cite web |title=पात्रसायर ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | १४ || [[सोनामूखी तालुका|सोनामूखी]] || सोनामूखी || विष्णुपूर || रेशीम (तसर) उद्योग आणि ऐतिहासिक शहर <ref>{{cite web |title=सोनामूखी ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | १५ || [[खात्रा तालुका|खात्रा]] || खात्रा || खात्रा || दक्षिण बांकुरा भागातील महत्त्वाचे प्रशासकीय व व्यापारी केंद्र <ref>{{cite web |title=खात्रा ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | १६ || [[इंदपूर तालुका|इंदपूर]] || इंदपूर || खात्रा || दुष्काळप्रवण आणि डोंगराळ भाग <ref>{{cite web |title=इंदपूर ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | १७ || [[रानिबंध तालुका|रानिबंध]] || रानिबंध || खात्रा || मुकुटमणिपूर धरण क्षेत्राचा निसर्गरम्य भाग <ref>{{cite web |title=रानिबंध ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | १८ || [[रायपूर तालुका|रायपूर]] || रायपूर || खात्रा || बांकुरा जिल्ह्यातील सर्वात मोठ्या तालुक्यांपैकी एक <ref>{{cite web |title=रायपूर ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | १९ || [[सिमलीपाल तालुका|सिमलीपाल]] || सिमलीपाल || खात्रा || दाट जंगले आणि आदिवासी संस्कृतीचा प्रभाव <ref>{{cite web |title=सिमलीपाल ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | २० || [[ताडबांद तालुका|ताडबांद]] || ताडबांद || खात्रा || पुरुलिया जिल्ह्याच्या सीमेवरील टेकड्यांचा भाग <ref>{{cite web |title=ताडबांद ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | २१ || [[हिरबंध तालुका|हिरबंध]] || हिरबंध || खात्रा || प्रामुख्याने ग्रामीण व कृषीवर आधारित तालुका <ref>{{cite web |title=हिरबंध ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{पश्चिम बंगाल - जिल्हे}} [[वर्ग:बांकुरा जिल्हा]] g6n0tfhfykiogvf9pxviij7cm7z2qir 2701539 2701538 2026-08-13T07:19:31Z अभय नातू 206 माहिती 2701539 wikitext text/x-wiki ''हा लेख बांकुरा जिल्ह्याविषयी आहे. [[बांकुरा]] शहराविषयीचा लेख [[बांकुरा|येथे]] आहे.'' '''बांकुरा''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[पश्चिम बंगाल]] राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र [[बांकुरा]] येथे आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या ३५,९६,६७४ इतकी होती. == अर्थव्यवस्था == बांकुरा जिल्ह्याची अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने कृषी क्षेत्रावर आधारित असून ग्रामीण लोकसंख्येचा मोठा भाग शेतीवर अवलंबून आहे.<ref>{{cite web |title=बांकुरा जिल्ह्याची आर्थिक पाहणी |url=https://bankura.gov.in/economy/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> तांदूळ (भात) हे या भागातील मुख्य पीक असून बटाटा, गहू, तेलबिया आणि भाज्यांचेही मोठे उत्पादन घेतले जाते.<ref>{{cite web |title=बांकुरा कृषी विभाग |url=https://matirkatha.net/ |publisher=पश्चिम बंगाल सरकार |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> कृषीव्यतिरिक्त हा जिल्हा हस्तकला, कुटीरोद्योग आणि वस्त्रोद्योगासाठी प्रसिद्ध आहे; विशेषतः विष्णुपूर आणि सोनामूखी येथील रेशीम (तसर) आणि 'बालुचरी' साड्यांचे उत्पादन जगभरात ओळखले जाते.<ref>{{cite news |title=बालुचरी साड्यांचा ऐतिहासिक व आर्थिक वारसा |url=https://www.anandabazar.com/ |work=आनंदबाजार पत्रिका |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> तसेच पंचमुरा येथील प्रसिद्ध टेराकोटा (मातीची भांडी व मूर्ती) काम आणि धातूच्या लोककला वस्तू (डोकरा) स्थानिक अर्थव्यवस्थेला मोठा हातभार लावतात.<ref>{{cite web |title=पश्चिम बंगाल हस्तकला आणि ग्रामीण उद्योग |url=https://www.wbtdcl.com/ |publisher=पश्चिम बंगाल पर्यटन विकास महामंडळ |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> औद्योगिक दृष्ट्या मेझिया परिसरातील औष्णिक वीज प्रकल्प, कोळसा खाणी आणि लहान-मध्यम स्वरूपाचे अभियांत्रिकी उद्योग जिल्ह्याच्या औद्योगिक विकासात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.<ref>{{cite web |title=दामोदर व्हॅली कॉर्पोरेशन - मेझिया प्रकल्प |url=https://www.dvc.gov.in/ |publisher=दामोदर व्हॅली कॉर्पोरेशन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == तालुके == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- style="background:#efefef;" ! अ. क्र. !! तालुक्याचे नाव (सी.डी. ब्लॉक) !! मुख्यालय !! उपविभाग !! विशेष टीप / नोंद |- | १ || [[बांकुरा १ तालुका|बांकुरा १]] || पुआबागा || बांकुरा सदर || बांकुरा शहराचा लगतचा ग्रामीण भाग <ref>{{cite web |title=बांकुरा १ समुदाय विकास खंड |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | २ || [[बांकुरा २ तालुका|बांकुरा २]] || बिकना || बांकुरा सदर || बांकुरा नगरपालिकेचा उत्तर-पूर्व सीमावर्ती भाग <ref>{{cite web |title=बांकुरा २ समुदाय विकास खंड |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | ३ || [[छातना तालुका|छातना]] || छातना || बांकुरा सदर || ऐतिहासिक व सांस्कृतिकदृष्ट्या महत्त्वाचा तालुका <ref>{{cite web |title=छातना ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | ४ || [[साल्तोरा तालुका|साल्तोरा]] || साल्तोरा || बांकुरा सदर || कोळसा खाणी आणि शुशुनिया टेकड्यांचा परिसर <ref>{{cite web |title=साल्तोरा ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | ५ || [[मेझिया तालुका|मेझिया]] || मेझिया || बांकुरा सदर || मेझिया औष्णिक वीज प्रकल्पासाठी प्रसिद्ध <ref>{{cite web |title=मेझिया ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | ६ || [[गंगाजलघाटी तालुका|गंगाजलघाटी]] || अमरकानन || बांकुरा सदर || अमरकानन परिसर आणि शैक्षणिक केंद्र <ref>{{cite web |title=गंगाजलघाटी ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | ७ || [[बडोरा तालुका|बडोरा]] || बडोरा || बांकुरा सदर || सुसूनिया टेकडी पर्यटन क्षेत्राचा भाग <ref>{{cite web |title=बडोरा ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | ८ || [[ओंदा तालुका|ओंदा]] || ओंदा || बांकुरा सदर || कृषीप्रधान क्षेत्र आणि रेल्वे जंक्शन परिसर <ref>{{cite web |title=ओंदा ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | ९ || [[विष्णुपूर तालुका, पश्चिम बंगाल|विष्णुपूर]] || विष्णुपूर || विष्णुपूर || ऐतिहासिक टेराकोटा मंदिरांसाठी जगप्रसिद्ध शहर व तालुका <ref>{{cite web |title=विष्णुपूर ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | १० || [[जोयपूर तालुका|जोयपूर]] || जोयपूर || विष्णुपूर || जोयपूर जंगल आणि वन्यजीव क्षेत्रासाठी ओळखला जातो <ref>{{cite web |title=जोयपूर ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | ११ || [[कोतुलपूर तालुका|कोतुलपूर]] || कोतुलपूर || विष्णुपूर || बटाटा उत्पादन आणि कृषी व्यापाराचे केंद्र <ref>{{cite web |title=कोतुलपूर ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | १२ || [[इंडस तालुका|इंडस]] || इंडस || विष्णुपूर || हुगळी जिल्ह्याच्या सीमेवर वसलेला कृषी भाग <ref>{{cite web |title=इंडस ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | १३ || [[पात्रसायर तालुका|पात्रसायर]] || पात्रसायर || विष्णुपूर || प्राचीन मंदिरे आणि हस्तकलेसाठी प्रसिद्ध <ref>{{cite web |title=पात्रसायर ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | १४ || [[सोनामूखी तालुका|सोनामूखी]] || सोनामूखी || विष्णुपूर || रेशीम (तसर) उद्योग आणि ऐतिहासिक शहर <ref>{{cite web |title=सोनामूखी ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | १५ || [[खात्रा तालुका|खात्रा]] || खात्रा || खात्रा || दक्षिण बांकुरा भागातील महत्त्वाचे प्रशासकीय व व्यापारी केंद्र <ref>{{cite web |title=खात्रा ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | १६ || [[इंदपूर तालुका|इंदपूर]] || इंदपूर || खात्रा || दुष्काळप्रवण आणि डोंगराळ भाग <ref>{{cite web |title=इंदपूर ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | १७ || [[रानिबंध तालुका|रानिबंध]] || रानिबंध || खात्रा || मुकुटमणिपूर धरण क्षेत्राचा निसर्गरम्य भाग <ref>{{cite web |title=रानिबंध ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | १८ || [[रायपूर तालुका|रायपूर]] || रायपूर || खात्रा || बांकुरा जिल्ह्यातील सर्वात मोठ्या तालुक्यांपैकी एक <ref>{{cite web |title=रायपूर ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | १९ || [[सिमलीपाल तालुका|सिमलीपाल]] || सिमलीपाल || खात्रा || दाट जंगले आणि आदिवासी संस्कृतीचा प्रभाव <ref>{{cite web |title=सिमलीपाल ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | २० || [[ताडबांद तालुका|ताडबांद]] || ताडबांद || खात्रा || पुरुलिया जिल्ह्याच्या सीमेवरील टेकड्यांचा भाग <ref>{{cite web |title=ताडबांद ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | २१ || [[हिरबंध तालुका|हिरबंध]] || हिरबंध || खात्रा || प्रामुख्याने ग्रामीण व कृषीवर आधारित तालुका <ref>{{cite web |title=हिरबंध ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{पश्चिम बंगाल - जिल्हे}} [[वर्ग:बांकुरा जिल्हा]] d5axek3gp5zgslrx161ri5toe1q4mva 0 8710 2701351 2632985 2026-08-12T13:14:44Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701351 wikitext text/x-wiki {{जिल्हा_शहर|ज=रेवाडी जिल्हा|श=रेवाडी}} {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र | स्थानिक_नाव =रेवाडी | प्रकार = शहर | टोपणनाव = | अक्षांश = 28.18 | रेखांश = 76.62 |locator_position = right | राज्य_नाव = हरियाणा | जिल्हा = [[रेवाडी जिल्हा|रेवाडी]] | तालुका_नावे = रेवाडी तालुका | नेता_पद = | नेता_नाव = | उंची = 245 | लोकसंख्या_वर्ष = 2011 | लोकसंख्या_एकूण = 140864 | लोकसंख्या_घनता = 483 | क्षेत्रफळ_आकारमान = 8 | क्षेत्रफळ_एकूण = | एसटीडी_कोड = +91-1274 | पिन_कोड = 123401 | आरटीओ_कोड = HR | तळटिपा = }} '''रेवाडी''' [[भारत|भारताच्या]] [[हरियाणा]] राज्यातील एक शहर आहे. हे शहर [[रेवाडी जिल्हा|रेवाडी जिल्ह्याचे]] प्रशासकीय केंद्र आहे. == भूगोल == रेवाडीचे [[अक्षांश]] २८.१८° [[उत्तर]] आणि [[रेखांश]] ७६.६२° [[पूर्व]] असे आहेत. ते [[समुद्रसपाटी]]पासून २४५ मी. (८०३ [[फूट]]) उंचीवर वसले आहे. ==इतिहास== [[Image:Maharaja Hemu Bhargava - Victor of Twenty Two Pitched Battles, 1910s.jpg|thumb|150px|right|सम्राट हेमचंद्र विक्रमादित्य (इ.स. 1501–इ.स. 1556)]] {{मुख्य लेख|हेमचंद्र विक्रमादित्य}} सम्राट [[हेमचंद्र विक्रमादित्य]] (इ.स. १५०१–इ.स. १५५६) त्यांचे शिक्षण रेवाडीमध्ये झाले. रेवाडी त्यांची कर्मभूमी होती. [[७ ऑक्टोबर]], [[इ.स. १५५६]] ते [[५ नोव्हेंबर]], इ.स. २५५६ या कालखंडात ते [[दिल्ली]]च्या सिंहासनाचे अधिपती होते. [[मुघल]] सम्राट/बादशहा [[अकबर|अकबराने]] त्याला हरवून [[मुघल साम्राज्य|मुघल साम्राज्याच्या]] विस्तारास मार्ग मोकळा केला. रेवाडीचा शासक राव तुलाराम (इ.स. १८२५ – इ.स. १८६३) याने [[ब्रिटिश]] वसाहतवादाविरोधातल्या इ.स. १८५७ च्या पहिल्या भारतीय स्वातंत्र्ययुद्धात सहभागी होऊन लढा दिला. == वाहतूक व्यवस्था == === हवाई वाहतूक === दिल्ली विमानतळ येथून सर्वांत जवळचा विमानतळ आहे. === रेल्वे वाहतूक === हे शहर एक महत्त्वाची रेल्वे स्थानक आहे. रेवाडी स्थानकावर सर्व रेल्वेगाड्या थांबतात. रेवाडी शहर [[भारत|भारताच्या]] इतर महत्त्वाच्या शहरांशी रेल्वे चांगल्या प्रकारे जोडले गेले आहे. === रस्ते वाहतूक === राष्ट्रीय महामार्ग क्र. ८, ७१ व ८१ब यांवर हे शहर पडते. शासकीय व खाजगी बससेवा रेवाडीला [[दिल्ली]], [[हरियाणा]]च्या, [[पंजाब]]च्या व [[राजस्थान]]च्या शहरांशी जोडतात. [[हरियाणा]] राज्य परिवहन मंडळाचे बससेवा रेवाडीला हरियाणाच्या अन्य शहरांशी व ग्रामीण भागाशी जोडते. रेवाडी व [[दिल्ली]] दोन्ही शहरांदरम्यान केवळ दोन तासांचे अंतर (८१ किमी) आहे. == हवामान == रेवाडीचे वार्षिक पर्जन्यमान 553 मिलिमीटर इतके आहे. वर्षभरातील तापमान 3°-46° सेल्सियस या पल्ल्यात राहते. मोसमी पावसानंतर [[नोव्हेंबर महिना|नोव्हेंबर]] महिन्यात रात्री थंड असतात. [[हिवाळा]] हा [[ऋतू]] [[नोव्हेंबर]] ते [[फेब्रुवारी महिना|फेब्रुवारी]] महिन्यांपर्यंत असतो. या काळात रात्रीचे तापमान 3° सेल्सियसांच्या खाली असते. == AIIMS रेवाडी, हरियाणा == अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्था रेवाडी (AIIMS Rewari) ही हरियाणा राज्यातील पहिली AIIMS वैद्यकीय संस्था आहे. ही संस्था रेवाडी जिल्ह्यातील माजरा–भालखी परिसरात, चिताडूंगरा गावाजवळील अर्ध-शहरी भागात विकसित केली जात आहे. संपूर्ण कॅम्पस सुमारे 210 एकर (85 हेक्टर) क्षेत्रफळावर पसरलेला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=रेवाड़ी AIIMS को मिली बड़ी सौगात: 308 करोड़ का ट्रंपेट इंटरचेंज मंजूर, ओपीडी जल्द शुरू होने की उम्मीद!|url=https://www.nflspice.com/haryana/rewari-aiims-gets-a-big-gift-trumpet-interchange-worth-rs-308-crore-approved-opd-expected-to-start-soon/|website=NFLSpice News|date=2025-11-12|access-date=2025-12-02|language=en-US|first=Priyanshi|last=Rao|archive-date=2026-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260215013435/https://www.nflspice.com/haryana/rewari-aiims-gets-a-big-gift-trumpet-interchange-worth-rs-308-crore-approved-opd-expected-to-start-soon/|url-status=dead}}</ref> या संस्थेत अंदाजे 750 खाटांची रुग्णालय सुविधा प्रस्तावित आहे. भारतातील इतर AIIMS प्रमाणेच येथेही MBBS अभ्यासक्रमासाठी प्रवेश NEET (UG) परीक्षेद्वारे होणार आहे. AIIMS रेवाडी येथे 100 MBBS पदवी अभ्यासक्रमाच्या जागा आणि 60 B.Sc. (नर्सिंग) जागा उपलब्ध असतील. ही प्रकल्प योजना दक्षिण हरियाणा आणि आसपासच्या प्रदेशांमध्ये प्रगत आरोग्यसेवा आणि वैद्यकीय शिक्षण मजबूत करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण पाऊल मानली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=NFLSpice News|url=https://www.nflspice.com/|website=NFLSpice News|date=2025-12-02|access-date=2025-12-02|language=en-US}}</ref> == अर्थव्यवस्था == == शिक्षण == केंद्रीय विद्यालय (सीबीएसई), इतर अनेक शासकीय व खाजगी शाळा, आय.टी.आय., (अभियांत्रिकी, व्यवस्थापन, विधि, कॉमर्स, सामाजिक शास्त्रे व इतर अनेक) महाविद्यालय, वणस्पती संशोधन केंद्र इत्यादी शैक्षणिक संस्था येथे आहेत. ==बाह्य सूत्र== * [http://rewari.nic.in रेवाडी आधिकारिक पृष्ठ।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070703082821/http://rewari.nic.in/ |date=2007-07-03 }} * {{wikivoyage|Rewari|रेवाडी}} {{विस्तार}} [[वर्ग:हरियाणामधील शहरे]] [[वर्ग:रेवाडी जिल्हा]] md7gr2hv69peibx7v97gg4p60fmy3xu 0 13964 2701449 2688947 2026-08-13T03:51:14Z अभय नातू 206 संदर्भ 2701449 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Mediterranean Sea political map-en.svg|250 px|उजवे|इवलेसे|भूमध्य समुद्राचा राजकीय नकाशा]] '''भूमध्य समुद्र''' हा [[अटलांटिक महासागर|अटलांटिक महासागराचा]] एक भाग व [[पृथ्वी|पृथ्वीवरील]] एक प्रमुख [[समुद्र]] आहे. हा समुद्र चारही बाजूंनी जमिनीने वेढला गेला असून त्याच्या उत्तरेस [[युरोप]] व [[अनातोलिया]] तर दक्षिणेस [[उत्तर आफ्रिका|आफ्रिका]] खंड आहेत. भूमध्य समुद्र पश्चिमेला [[जिब्राल्टरची सामुद्रधुनी|जिब्राल्टरच्या सामुद्रधुनीने]] [[अटलांटिक महासागर|अटलांटिक महासागरासोबत]] जोडला गेला आहे.<ref>{{cite web |title=Mediterranean Sea |url=https://www.britannica.com/place/Mediterranean-Sea |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> [[डार्डेनेल्झ]] व [[बोस्फोरस]] ह्या [[सामुद्रधुनी|सामुद्रधुन्या]] भूमध्य समुद्राला [[मार्माराचा समुद्र|मार्माराच्या समुद्रासोबत]] व [[काळा समुद्र|काळ्या समुद्रासोबत]] जोडतात. तसेच [[इजिप्त]]मधील [[सुएझ कालवा]] भूमध्य समुद्राला [[लाल समुद्र|लाल समुद्रासोबत]] जोडतो.<ref>{{cite web |title=Geography of the Mediterranean Sea |url=https://www.worldatlas.com/seas/mediterranean-sea.html |publisher=WorldAtlas |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> तांत्रिक दृष्ट्या [[अटलांटिक महासागर|अटलांटिक महासागराचाच]] एक भाग असला तरी बरेचदा भूमध्य समुद्र एक वेगळा पाण्याचा साठा समजला जातो. २५ लाख [[चौरस किमी]] इतके पृष्ठभागाचे क्षेत्रफळ असलेल्या भूमध्य समुद्राची सरासरी खोली १,५०० मी तर कमाल खोली ५,२६७ मी इतकी आहे.<ref>{{cite web |title=Mediterranean Sea Facts and Depth |url=https://www.britannica.com/place/Mediterranean-Sea/Physical-features |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> == उपसागर == [[आंतरराष्ट्रीय जलसर्वेक्षण संस्था|आंतरराष्ट्रीय जलसर्वेक्षण संस्थेनुसार]] भूमध्य समुद्राचे खालील विभाग आहेत.<ref>{{cite book |title=Limits of Oceans and Seas |publisher=International Hydrographic Organization |year=1953 |url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953.pdf |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> [[चित्र:Map of the Mediterranean and subdivisions MR.svg|इवलेसे|350px|भूमध्य समुद्राचे विभाग]] [[चित्र:Tunisia - Sicily - South Italy.jpg|इवलेसे|220px|सिसिली व सार्दिनिया: दोन सर्वात मोठी बेटे]] [[चित्र:Cavtat_Croatia_2008-10-07.JPG|इवलेसे|[[क्रोएशिया]]मधील एक शहर]] [[चित्र:Cala Goloritze o.jpg|इवलेसे|[[सार्दिनिया]]चा पूर्व किनारा]] [[चित्र:svetistefan1756.JPG|इवलेसे|[[मॉंटेनिग्रो]]मधील एक शहर]] [[चित्र:BeirutRaouche1.jpg|इवलेसे|बेरूत, लेबेनॉनच्या किनाऱ्यावरील रौशेचे दृश्य]] [[चित्र:Vernazza.JPG|इवलेसे|इटलीमधील चिंके तेरे किनारा]] [[चित्र:Plage-de-la-courtade.jpg|इवलेसे|[[इल द'ह्येरेस]] येथील ला कूर्तादे समुद्रकिनारा]] [[चित्र:Mediterranean_rocky_coast_of_Libya.jpg|इवलेसे|[[लिब्या]]तील [[दार्नाह]] येथील किनारा]] [[चित्र:ForbysIbizaTown 02.jpg|इवलेसे|इबिझा शहराचे जुने शहर, स्पेन]] [[चित्र:Gibraltar-Europa-Point-LH-from-the-sea.jpg|इवलेसे|युरोपा पॉइंट, जिब्राल्टर (युनायटेड किंगडम)]] * [[जिब्राल्टरची सामुद्रधुनी]]; * [[अल्बोरन समुद्र]]: [[स्पेन]] व [[मोनॅको]]दरम्यान; * [[बालेआरिक समुद्र]]: [[स्पेन]] व [[बालेआरिक द्वीपसमूह]]ादरम्यान; * [[लिगुरियन समुद्र]]: [[कोर्सिका]] व [[लिगुरिया]]दरम्यान; * [[तिऱ्हेनियन समुद्र]]: [[सार्दिनिया]], [[इटालियन द्वीपकल्प]] व [[सिसिली]]दरम्यान; * [[आयोनियन समुद्र]]: [[इटली]], [[आल्बेनिया]] व [[ग्रीस]]दरम्यान; * [[एड्रियाटिक समुद्र]]: [[इटली]], [[स्लोव्हेनिया]], [[क्रोएशिया]], [[बोस्निया आणि हर्जेगोविना]], [[मॉंटेनिग्रो]] व [[आल्बेनिया]]दरम्यान; * [[एजियन समुद्र]]: [[ग्रीस]] व [[तुर्कस्तान]]दरम्यान. == प्रमुख बेटे == खालील दहा भूमध्य समुद्रामधील प्रमुख बेटे आहेत.<ref>{{cite web |title=Largest Islands in the Mediterranean Sea |url=https://www.worldatlas.com/articles/largest-islands-in-the-mediterranean-sea.html |publisher=WorldAtlas |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> {| class="wikitable" style="width:40%; text-align:center; font-size:100%; margin-left:1em;" |- style="background:#efefef;" !ध्वज ![[बेट]] !क्षेत्रफळ !लोकसंख्या |- |{{flagicon|Italy}} [[चित्र:Flag of Sicily.svg|30px]] |[[सिसिली]] |२५,४६० |५०,४८,९९५ |- |{{flagicon|Italy}} [[चित्र:Flag of Sardinia, Italy.svg|30px]] |[[सार्दिनिया]] |२४,०९० |१६,७२,८०४ |- |{{flagicon|Cyprus}} |[[सायप्रस]] |९,२४८ |८,०३,१४७ |- |{{flagicon|France}} [[चित्र:Flag of Corsica.svg|30px]] |[[कोर्सिका]] |८,६८० |२,९९,२०९ |- |{{flagicon|Greece}} |[[क्रीट]] |८,३३६ |६,२३,६६६ |- |{{flagicon|Greece}} |[[युबोइया]] |३,६८४ |२,१८,०३२ |- |{{flagicon|Spain}} [[चित्र:Flag of the Balearic Islands.svg|30px]] |[[मायोर्का]] |३,६४० |८,६९,०६७ |- |{{flagicon|Greece}} |[[लेस्बोस]] |१,६३२ |९०,६४३ |- |{{flagicon|Greece}} |[[ऱ्होड्स]] |१,४०० |१,१७,००७ |- |{{flagicon|Greece}} |[[चिओस]] |८४२ |५१,९३६ |} ह्या शिवाय [[माल्टा]] व [[बालेआरिक द्वीपसमूह]]ामधील [[मेनोर्का]] व [[इबिथा]] ही देखील भूमध्यातील महत्त्वाची बेटे आहेत. == भोवतालचे देश व प्रदेश == एकूण २१ सार्वभौम देश भूमध्य समुद्राच्या भोवताली स्थित आहेत.<ref>{{cite web |title=Countries Bordering the Mediterranean Sea |url=https://www.worldatlas.com/articles/which-countries-border-the-mediterranean-sea.html |publisher=WorldAtlas |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> * '''[[युरोप]]''': {{देशध्वज|ESP}}, {{देशध्वज|FRA}}, {{देशध्वज|MCO}}, {{देशध्वज|ITA}}, {{देशध्वज|MLT}}, {{देशध्वज|SVN}}, {{देशध्वज|HRV}}, {{देशध्वज|BIH}}, {{देशध्वज|MNE}}, {{देशध्वज|ALB}}, {{देशध्वज|GRC}} व {{देशध्वज|TUR}} * '''[[आशिया]]''': {{देशध्वज|TUR}} ([[अनातोलिया]]), {{देशध्वज|CYP}}, {{देशध्वज|SYR}}, {{देशध्वज|LBN}}, {{देशध्वज|ISR}}, {{देशध्वज|EGY}} ([[सिनाई द्वीपकल्प]]) * '''[[आफ्रिका]]''': {{देशध्वज|EGY}}, {{देशध्वज|LBY}}, {{देशध्वज|TUN}}, {{देशध्वज|DZA}} आणि {{देशध्वज|MAR}} तसेच खालील भूभाग देखील भूमध्य समुद्र प्रदेशात मोडतात. * [[चित्र:Flag of Gibraltar.svg|30px]] [[जिब्राल्टर]] * [[चित्र:Flag Ceuta.svg|30px]] [[चित्र:Flag Melilla.svg|30px]] [[सेउता]] व [[मेलिया]] ही [[स्पेन]]ची विशेष शहरे * [[चित्र:Flag of the United Kingdom.svg|30px]] [[आक्रोतिरी आणि ढेकेलिया]] * [[चित्र:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|30px]] [[उत्तर सायप्रस]] (वादग्रस्त) * [[चित्र:Flag of Palestine.svg|30px]] [[पॅलेस्टाईन]]ची [[गाझा पट्टी]] == मोठी शहरे == खालील यादीत भूमध्य समुद्रावर (वा जवळ) वसलेली देशांच्या राजधानीची व २ लाखापेक्षा अधिक लोकसंख्या असलेली शहरे दिली आहेत.<ref>{{cite web |title=Major Cities on the Mediterranean Coast |url=https://www.britannica.com/place/Mediterranean-Sea/Demography-and-settlement |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> {| class="wikitable" style="width:60%; text-align:center; font-size:100%; margin-left:1em;" |- style="background:#efefef;" !देश !शहरे |- |[[स्पेन]] |[[बार्सिलोना]], [[आलिकांते]], [[कार्ताजिना]], [[मलागा]], [[पाल्मा दे मायोर्का]], [[वालेन्सिया]] |- |[[फ्रान्स]] |[[मार्सेल]], [[नीस]] |- |[[मोनॅको]] |[[मोनॅको]] |- |[[इटली]] |[[बारी, इटली|बारी]], [[कातान्या]], [[जेनोवा]], [[मेस्सिना]], [[नापोली]], [[पालेर्मो]], [[रोम]], [[तारान्तो]], [[त्रिएस्ते]], [[व्हेनिस]] |- |[[माल्टा]] |[[व्हॅलेटा]] |- |[[क्रोएशिया]] |[[स्प्लिट]] |- |[[आल्बेनिया]] |[[दुर्रेस]] |- |[[ग्रीस]] |[[अथेन्स]], [[पात्रा]], [[थेसालोनिकी]] |- |[[सायप्रस]] |[[लिमस्सोल]] |- |[[तुर्कस्तान]] |[[अदना]], [[अंताल्या]], [[इझ्मिर]], [[मेर्सिन]], [[तार्सुस]] |- |[[सीरिया]] |[[लटाकिया]] |- |[[लेबेनॉन]] |[[बैरूत]], [[त्रिपोली, लेबेनॉन|त्रिपोली (लेबेनॉन)]] |- |[[इस्रायल]] |[[अशदॉद]], [[हैफा]], [[तेल अवीव]] |- |[[इजिप्त]] |[[अलेक्झांड्रिया, इजिप्त]], [[बुर सैद]] |- |[[लिबिया]] |[[बेनगाझी]], [[त्रिपोली|त्रिपोली (लिबिया)]] |- |[[ट्युनिसिया]] |[[ट्युनिस]] |- |[[अल्जीरिया]] |[[अल्जीयर्स]], [[ओराण]] |} == हवामान == {{मुख्य|भूमध्य समुद्रीय हवामान}} भूमध्य समुद्राचे व भोवतालच्या भूभागांचे हवामान सौम्य व आर्द्र स्वरूपाचे आहे.<ref>{{cite web |title=Mediterranean Climate |url=https://www.britannica.com/science/Mediterranean-climate |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> येथील [[उन्हाळा|उन्हाळे]] उष्ण व रूक्ष तर [[हिवाळा|हिवाळे]] सौम्य व पावसाळी असतात. भूमध्य हवामान [[ऑलिव्ह]], [[द्राक्षे]], [[संत्रे|संत्री]] इत्यादी पिकांसाठी अनुकूल आहे. [[ऑलिव्ह तेल]], [[वाईन]] ही भूमध्य क्षेत्रामधील प्रसिद्ध उत्पादने आहेत. येथील प्रसन्न हवामानामुळे भूमध्य किनाऱ्यावरील अनेक शहरांमधे पर्यटन हा मोठा व महत्त्वाचा उद्योग आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{कॉमन्स|Mediterranean Sea|भूमध्य समुद्र}} [[वर्ग:भूमध्य समुद्र|*]] [[वर्ग:समुद्र]] lb6ih3ofz4a4g0ap4zhmnvwxyryh2vm 0 14391 2701384 2518955 2026-08-12T16:40:34Z Jonathansammy 17110 /* लागवड आणि उत्पादन */ माहिती घातली 2701384 wikitext text/x-wiki [[File:Asafoetida2.jpg|दुवा=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Asafoetida2.jpg|अल्ट=|इवलेसे|हिंग]] '''हिंग''' हा फेरुला फोइटिडा (Ferula assafaoetida) या वनस्पतीच्या मुळाचा [[रस]] सुकवुन त्यापासुन बनविलेला एक पदार्थ आहे. हिंग ही एक अशी वनस्पती आहे जिला [[वास]] येतो आणि तिखट [[चव]] असते. हे सामान्यतः वाळवले जाते, पिवळ्या [[चूर्ण]] मध्ये दळले जाते आणि स्वयंपाक किंवा औषधी कारणांसाठी वापरले जाते. हिंग हे अँटिऑक्सिडंट्सचा चांगला स्रोत आहे. ==वापर== भारतात [[स्वयंपाक]] आणि [[आयुर्वेद|आयुर्वेदात]] [[पाचक]] म्हणून हिंगाचा सर्वात वापर होतो. हिंग अनेक शतकांपासून औषधी वनस्पती म्हणून वापरली जात आहे. आयुर्वेदाने हिंग [[रक्त]] योग्य करतो असे म्हंटले आहे. हिंगातील कौमरिन नावाची रसायने रक्त पातळ करू शकतात. रक्तदाब कमी करण्यास मदत हिंगाने होऊ शकते. याचा वापर सर्दी आणि खोकल्यांवर उपचार करण्यासाठी देखील केला जाऊ शकतो. हा [[मसाला]] पचनास मदत म्हणून, मसाला म्हणून अन्नात आणि [[लोणचे|लोणच्यामध्ये]] वापरला जातो. हे भारतीय [[शाकाहार|शाकाहारी]] [[पाककृती]]मध्ये [[चव]] वाढवणारी भूमिका बजावते. श्वासोच्छवासाच्या किंवा घशाच्या समस्या, पचनाच्या समस्या किंवा काही कारणास्तव मासिक पाळी थांबल्यानंतर मासिक पाळी पुन्हा सुरू करण्यासाठी लोक हिंगाचा वापर करतात. * पोटदुखी शांत करते * डोकेदुखी आणि मायग्रेनपासून आराम मिळतो * सर्दीची लक्षणे दूर करणे * तीव्र थकवा दूर करण्यास मदत करते * सूज येणे, * पोटातील वेदनादायक वायू उत्सर्जनास मदत करते अनेक शतकांपूर्वी, गर्भपात होण्यासाठी गर्भनिरोधक म्हणून हिंगाचा वापर केला जात होता, म्हणून हे औषधी वनस्पती गर्भवती असलेल्या, गर्भवती होऊ पाहत असलेल्या आणि स्तनपान करणाऱ्या महिलांसाठी टाळण्याची शिफारस केली जाते. ==लागवड आणि उत्पादन== फेरुला एसा-फोएटिडा ही एपियासी कुटुंबातील एक [[वनौषधी]] आहे. ही एक बारमाही वनस्पती आहे. याची उंची २ ते ६ मीटर पर्यंत वाढते. फुले फिकट हिरवट पिवळी रंगाची असतात. फळे अंडाकृती, सपाट, पातळ, लालसर तपकिरी असतात.हिंग [[कझाकस्तान|कझाकिस्तान]], [[उझबेकिस्तान]] आणि ताजिकिस्तानमध्ये पिकवला जातो.सध्या हिमाचल प्रदेशामध्ये हिंग लागवडीचे प्रयत्न यशस्वी झाले आहेत. ==इतिहास== हिंगाचा प्राचीन लिखित पुरावा [[भागवत पुराण|भागवत पुराणात]] (7:5:23-24) आहे. यात हिंगाचा उल्लेख आहे, ज्यामध्ये असे म्हणले आहे की देवतेची [[पूजा]] करण्यापूर्वी कोणीही हिंग खाऊ नये. भारतात ही प्रथा आज ही आहे. इराण आणि भूमध्यसागरीय भूमध्य समुद्रात हिंग परिचित होते. अलेक्झांडरच्या मोहिमेद्वारे हिंग [[युरोप]]मध्ये आणले गेले. {{विस्तार}} [[वर्ग:मसाल्याचे पदार्थ]] [[वर्ग:पाककलेमध्ये वापरले जाणारे पदार्थ]] [[वर्ग:भारतीय मसाले]] 56gjibbddu6t9h1wijy6qlbl9f2e6e8 2701385 2701384 2026-08-12T16:42:48Z Jonathansammy 17110 /* लागवड आणि उत्पादन */ माहिती घातली 2701385 wikitext text/x-wiki [[File:Asafoetida2.jpg|दुवा=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Asafoetida2.jpg|अल्ट=|इवलेसे|हिंग]] '''हिंग''' हा फेरुला फोइटिडा (Ferula assafaoetida) या वनस्पतीच्या मुळाचा [[रस]] सुकवुन त्यापासुन बनविलेला एक पदार्थ आहे. हिंग ही एक अशी वनस्पती आहे जिला [[वास]] येतो आणि तिखट [[चव]] असते. हे सामान्यतः वाळवले जाते, पिवळ्या [[चूर्ण]] मध्ये दळले जाते आणि स्वयंपाक किंवा औषधी कारणांसाठी वापरले जाते. हिंग हे अँटिऑक्सिडंट्सचा चांगला स्रोत आहे. ==वापर== भारतात [[स्वयंपाक]] आणि [[आयुर्वेद|आयुर्वेदात]] [[पाचक]] म्हणून हिंगाचा सर्वात वापर होतो. हिंग अनेक शतकांपासून औषधी वनस्पती म्हणून वापरली जात आहे. आयुर्वेदाने हिंग [[रक्त]] योग्य करतो असे म्हंटले आहे. हिंगातील कौमरिन नावाची रसायने रक्त पातळ करू शकतात. रक्तदाब कमी करण्यास मदत हिंगाने होऊ शकते. याचा वापर सर्दी आणि खोकल्यांवर उपचार करण्यासाठी देखील केला जाऊ शकतो. हा [[मसाला]] पचनास मदत म्हणून, मसाला म्हणून अन्नात आणि [[लोणचे|लोणच्यामध्ये]] वापरला जातो. हे भारतीय [[शाकाहार|शाकाहारी]] [[पाककृती]]मध्ये [[चव]] वाढवणारी भूमिका बजावते. श्वासोच्छवासाच्या किंवा घशाच्या समस्या, पचनाच्या समस्या किंवा काही कारणास्तव मासिक पाळी थांबल्यानंतर मासिक पाळी पुन्हा सुरू करण्यासाठी लोक हिंगाचा वापर करतात. * पोटदुखी शांत करते * डोकेदुखी आणि मायग्रेनपासून आराम मिळतो * सर्दीची लक्षणे दूर करणे * तीव्र थकवा दूर करण्यास मदत करते * सूज येणे, * पोटातील वेदनादायक वायू उत्सर्जनास मदत करते अनेक शतकांपूर्वी, गर्भपात होण्यासाठी गर्भनिरोधक म्हणून हिंगाचा वापर केला जात होता, म्हणून हे औषधी वनस्पती गर्भवती असलेल्या, गर्भवती होऊ पाहत असलेल्या आणि स्तनपान करणाऱ्या महिलांसाठी टाळण्याची शिफारस केली जाते. ==लागवड आणि उत्पादन== फेरुला एसा-फोएटिडा ही एपियासी कुटुंबातील एक [[वनौषधी]] आहे. ही एक बारमाही वनस्पती आहे. याची उंची २ ते ६ मीटर पर्यंत वाढते. फुले फिकट हिरवट पिवळी रंगाची असतात. फळे अंडाकृती, सपाट, पातळ, लालसर तपकिरी असतात.हिंग मुख्यता [[अफगाणिस्तान]], [[कझाकस्तान|कझाकिस्तान]], [[उझबेकिस्तान]] आणि [[ताजिकिस्तान]]मध्ये पिकवला जातो.सध्या हिमाचल प्रदेशामध्ये हिंग लागवडीचे प्रयत्न यशस्वी झाले आहेत. ==इतिहास== हिंगाचा प्राचीन लिखित पुरावा [[भागवत पुराण|भागवत पुराणात]] (7:5:23-24) आहे. यात हिंगाचा उल्लेख आहे, ज्यामध्ये असे म्हणले आहे की देवतेची [[पूजा]] करण्यापूर्वी कोणीही हिंग खाऊ नये. भारतात ही प्रथा आज ही आहे. इराण आणि भूमध्यसागरीय भूमध्य समुद्रात हिंग परिचित होते. अलेक्झांडरच्या मोहिमेद्वारे हिंग [[युरोप]]मध्ये आणले गेले. {{विस्तार}} [[वर्ग:मसाल्याचे पदार्थ]] [[वर्ग:पाककलेमध्ये वापरले जाणारे पदार्थ]] [[वर्ग:भारतीय मसाले]] a6wg6207i0qvr8elzp9bnof3nz4e68w 0 15666 2701393 1505712 2026-08-12T18:02:39Z Wingstem 157534 माहिती जोडली 2701393 wikitext text/x-wiki (Cd) ([[अणुक्रमांक]] ४८) रासायनिक पदार्थ. '''कॅडमियम''' हे एक रासायनिक मूलद्रव्य आहे; त्याचे चिन्ह '''Cd''' आणि अणुक्रमांक ४८ आहे {{माहितीचौकट मूलद्रव्य |नाव= |चिन्ह=Cd |वर= |खाली= |डावीकडे= |उजवीकडे= |श्रेणी= |अणुक्रमांक= |विजाणू_रचना= |अणुभार= |स्थिती= |घनता= |विलयबिंदू केल्व्हिन= |विलयबिंदू सेल्सियस= |विलयबिंदू फारनहाइट= |क्वथनबिंदू केल्व्हिन= |क्वथनबिंदू सेल्सियस= |क्वथनबिंदू फारनहाइट= |स्फटिकाची संरचना= }} {{विस्तार}} {{संक्षिप्त आवर्त सारणी}} [[वर्ग:मूलद्रव्ये]] mopsfdy5szxrutx83zodnfgo12jjtw9 2701394 2701393 2026-08-12T18:03:34Z Wingstem 157534 अधिक माहिती जोडली 2701394 wikitext text/x-wiki (Cd) ([[अणुक्रमांक]] ४८) रासायनिक पदार्थ. '''कॅडमियम''' हे एक रासायनिक मूलद्रव्य आहे; त्याचे चिन्ह '''Cd''' आणि अणुक्रमांक ४८ आहे. हा मऊ, चंदेरी-पांढरा धातू असून रासायनिकदृष्ट्या तो गट १२ मधील इतर दोन स्थिर धातू, म्हणजे जस्त आणि पारा, यांच्याशी साम्य दर्शवतो. {{माहितीचौकट मूलद्रव्य |नाव= |चिन्ह=Cd |वर= |खाली= |डावीकडे= |उजवीकडे= |श्रेणी= |अणुक्रमांक= |विजाणू_रचना= |अणुभार= |स्थिती= |घनता= |विलयबिंदू केल्व्हिन= |विलयबिंदू सेल्सियस= |विलयबिंदू फारनहाइट= |क्वथनबिंदू केल्व्हिन= |क्वथनबिंदू सेल्सियस= |क्वथनबिंदू फारनहाइट= |स्फटिकाची संरचना= }} {{विस्तार}} {{संक्षिप्त आवर्त सारणी}} [[वर्ग:मूलद्रव्ये]] 8f8nnjd5rpgqprof5sbxycj3fn1lcod 2701395 2701394 2026-08-12T18:04:14Z Wingstem 157534 माहिती जोडली 2701395 wikitext text/x-wiki (Cd) ([[अणुक्रमांक]] ४८) रासायनिक पदार्थ. '''कॅडमियम''' हे एक रासायनिक मूलद्रव्य आहे; त्याचे चिन्ह '''Cd''' आणि अणुक्रमांक ४८ आहे. हा मऊ, चंदेरी-पांढरा धातू असून रासायनिकदृष्ट्या तो गट १२ मधील इतर दोन स्थिर धातू, म्हणजे जस्त आणि पारा, यांच्याशी साम्य दर्शवतो.जस्ताप्रमाणे, कॅडमियम त्याच्या बहुतेक संयुगांमध्ये +२ ऑक्सिडीकरण अवस्था दर्शवतो. {{माहितीचौकट मूलद्रव्य |नाव= |चिन्ह=Cd |वर= |खाली= |डावीकडे= |उजवीकडे= |श्रेणी= |अणुक्रमांक= |विजाणू_रचना= |अणुभार= |स्थिती= |घनता= |विलयबिंदू केल्व्हिन= |विलयबिंदू सेल्सियस= |विलयबिंदू फारनहाइट= |क्वथनबिंदू केल्व्हिन= |क्वथनबिंदू सेल्सियस= |क्वथनबिंदू फारनहाइट= |स्फटिकाची संरचना= }} {{विस्तार}} {{संक्षिप्त आवर्त सारणी}} [[वर्ग:मूलद्रव्ये]] rf8x3ds4ihnlr3atj5cxp297nzb3hlo 2701439 2701395 2026-08-13T02:23:29Z Wingstem 157534 माहिती जोडली 2701439 wikitext text/x-wiki (Cd) ([[अणुक्रमांक]] ४८) रासायनिक पदार्थ. '''कॅडमियम''' हे एक रासायनिक मूलद्रव्य आहे; त्याचे चिन्ह '''Cd''' आणि अणुक्रमांक ४८ आहे. हा मऊ, चंदेरी-पांढरा धातू असून रासायनिकदृष्ट्या तो गट १२ मधील इतर दोन स्थिर धातू, म्हणजे जस्त आणि पारा, यांच्याशी साम्य दर्शवतो.जस्ताप्रमाणे, कॅडमियम त्याच्या बहुतेक संयुगांमध्ये +२ ऑक्सिडीकरण अवस्था दर्शवतो.तसेच, पार्‍याप्रमाणेच, गट ३ ते गट ११ मधील संक्रमण धातूंच्या तुलनेत त्याचा वितळबिंदू कमी आहे. {{माहितीचौकट मूलद्रव्य |नाव= |चिन्ह=Cd |वर= |खाली= |डावीकडे= |उजवीकडे= |श्रेणी= |अणुक्रमांक= |विजाणू_रचना= |अणुभार= |स्थिती= |घनता= |विलयबिंदू केल्व्हिन= |विलयबिंदू सेल्सियस= |विलयबिंदू फारनहाइट= |क्वथनबिंदू केल्व्हिन= |क्वथनबिंदू सेल्सियस= |क्वथनबिंदू फारनहाइट= |स्फटिकाची संरचना= }} {{विस्तार}} {{संक्षिप्त आवर्त सारणी}} [[वर्ग:मूलद्रव्ये]] cky2gfxvgn8uahmgf28jju8j7upty24 2701440 2701439 2026-08-13T02:23:31Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — योग्य रकार ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#योग्य रकार|अधिक माहिती]]) 2701440 wikitext text/x-wiki (Cd) ([[अणुक्रमांक]] ४८) रासायनिक पदार्थ. '''कॅडमियम''' हे एक रासायनिक मूलद्रव्य आहे; त्याचे चिन्ह '''Cd''' आणि अणुक्रमांक ४८ आहे. हा मऊ, चंदेरी-पांढरा धातू असून रासायनिकदृष्ट्या तो गट १२ मधील इतर दोन स्थिर धातू, म्हणजे जस्त आणि पारा, यांच्याशी साम्य दर्शवतो.जस्ताप्रमाणे, कॅडमियम त्याच्या बहुतेक संयुगांमध्ये +२ ऑक्सिडीकरण अवस्था दर्शवतो.तसेच, पाऱ्याप्रमाणेच, गट ३ ते गट ११ मधील संक्रमण धातूंच्या तुलनेत त्याचा वितळबिंदू कमी आहे. {{माहितीचौकट मूलद्रव्य |नाव= |चिन्ह=Cd |वर= |खाली= |डावीकडे= |उजवीकडे= |श्रेणी= |अणुक्रमांक= |विजाणू_रचना= |अणुभार= |स्थिती= |घनता= |विलयबिंदू केल्व्हिन= |विलयबिंदू सेल्सियस= |विलयबिंदू फारनहाइट= |क्वथनबिंदू केल्व्हिन= |क्वथनबिंदू सेल्सियस= |क्वथनबिंदू फारनहाइट= |स्फटिकाची संरचना= }} {{विस्तार}} {{संक्षिप्त आवर्त सारणी}} [[वर्ग:मूलद्रव्ये]] te6f2mgxo4wnygfzfax1nqiv84r6vrs 0 17369 2701468 1240744 2026-08-13T04:40:07Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2701468 wikitext text/x-wiki '''सुस्वध''' (किंवा '''सुस्वधा''') हा हिंदू पौराणिक कथांमधील अमूर्त किंवा दिव्य पितरांचा एक प्रमुख वर्ग मानला जातो.<ref>{{cite book |last=शर्मा |first=रामचंद्र |title=संस्कृत-हिंदी कोश |publisher=मोतीलाल बनारसीदास |year=२००६ |page=१२१५ |isbn=978-8120803121}}</ref> पद्म पुराण आणि इतर पुराणग्रंथांनुसार सुस्वध पितर लोकांमध्ये 'आज्यप' नावानेही ओळखले जातात आणि त्यांना प्रजापती कर्दम यांचे पुत्र मानले जाते.<ref>{{cite web |title=पद्मपुराणम् सृष्टिखण्डम् अध्यायः ०९ |url=https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AA%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%AE%E0%A5%8D/%E0%A4%96%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%83_%E0%A5%A7_(%E0%A4%B8%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BF%E0%A4%96%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%AE%E0%A5%8D)/%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%83_%E0%A5%A6%E0%A5%AF |publisher=विकिस्रोत |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> या पितरांची पूजा प्रामुख्याने वैश्य वर्गाद्वारे केली जाते अशी पौराणिक मान्यता आहे.<ref>{{cite book |last=शास्त्री |first=श्रीराम |title=पुराण कथा कोश |publisher=चौखम्बा संस्कृत सिरीज |year=२०१० |page=३४५}}</ref> धार्मिक परंपरेनुसार, श्राद्धविधी आणि तर्पण करताना या पितरांचे स्मरण केल्यास कुटुंबात सुख, समृद्धी आणि वंशवृद्धी प्राप्त होते.<ref>{{cite news |title=पितरांचे विविध गण आणि श्राद्ध संकल्पना |url=https://www.jagran.com/lifestyle/miscellaneous-ncr-shradh-is-an-occasion-of-gratitude-towards-ancestors-23041689.html |work=दैनिक जागरण |date=२०२२-०९-०४ |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हिंदू पौराणिक पितरसमूह]] jbwxiro4g503r965wefcihf9msbvac5 0 17371 2701469 1194642 2026-08-13T04:45:53Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2701469 wikitext text/x-wiki '''सोमप''' (किंवा '''सोमपा''') हा हिंदू पौराणिक कथांमधील अमूर्त किंवा दिव्य पितरांचा एक पवित्र वर्ग मानला जातो.<ref>{{cite book |last=शर्मा |first=रामचंद्र |title=संस्कृत-हिंदी कोश |publisher=मोतीलाल बनारसीदास |year=२००६ |page=१२६५ |isbn=978-8120803121}}</ref> पुराणांनुसार सोमप हे महर्षी भृगु यांचे वंशज किंवा मानसपुत्र मानले जातात आणि ते प्रामुख्याने मानससरोवराजवळील प्रदेशात किंवा पितृलोकात निवास करतात.<ref>{{cite web |title=पद्मपुराणम् सृष्टिखण्डम् अध्यायः ०९ |url=https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AA%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%AE%E0%A5%8D/%E0%A4%96%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%83_%E0%A5%A7_(%E0%A4%B8%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BF%E0%A4%96%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%AE%E0%A5%8D)/%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%83_%E0%A5%A6%E0%A5%AF |publisher=विकिस्रोत |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> या पितरांचे प्रमुख कार्य यज्ञ आणि श्राद्धविधींमध्ये अर्पण केलेला सोमरस ग्रहण करणे हे असते, म्हणूनच त्यांना ''सोमप'' (सोम रसाचे प्राशन करणारे) हे नाव प्राप्त झाले आहे.<ref>{{cite book |last=शास्त्री |first=श्रीराम |title=पुराण कथा कोश |publisher=चौखम्बा संस्कृत सिरीज |year=२०१० |page=३५२}}</ref> धार्मिक मान्यतेनुसार, ब्राह्मण वर्गाद्वारे श्राद्ध आणि तर्पण करताना सोमप पितरांचे पूजन विशेष फलदायी मानले जाते.<ref>{{cite news |title=पितरांचे विविध गण आणि श्राद्ध संकल्पना |url=https://www.jagran.com/lifestyle/miscellaneous-ncr-shradh-is-an-occasion-of-gratitude-towards-ancestors-23041689.html |work=दैनिक जागरण |date=२०२२-०९-०४ |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हिंदू पौराणिक पितरसमूह]] 9amacki9t7wxtfq85ovuhwubwjg8ods 0 18837 2701375 2690651 2026-08-12T14:57:59Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701375 wikitext text/x-wiki [[File:वासुदेव.jpg|thumb|वासुदेव]] '''वासुदेव'''[https://marathivishwakosh.org/17670/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251215150532/https://marathivishwakosh.org/17670/ |date=2025-12-15 }} हा [[महाराष्ट्र]]ातील गावांमध्ये सकाळच्या वेळी घरोघर हिंडून पांडुरंगावरील अभंग - गवळणी गात दान मागणारा लोककलाकार आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=लोकसंस्कृतीचे उपासक|last=ढेरे|first=रामचंद्र|publisher=पद्मगंधा प्रकाशन|year=1996|isbn=978-93-84416-46-1|location=पुणे|pages=9-19}}</ref> ==वर्णन== डोक्यावर मोरपिसांची टोपी, पायघोळ अंगरखा, पायांत विजार किंवा धोतर, कमरेभोवती शेलावजा उपरणे गुंडाळलेले, एका हातात [[चिपळी|चिपळ्या]], दुसऱ्या हातात पितळी [[टाळ]] कमरेला [[बासरी|पांवा]], [[मंजिरी, वाद्य|मंजिरी]] अशी वाद्ये आणि काखेला झोळी,गळ्यात [[कवडी|कवड्यांच्या]] व रंगीबेरंगी मण्यांच्या माळा,हातात तांब्याचे कडे,कपाळावर व कंठावर गंधाचे टिळे असा वासुदेवाचा वेष असतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32511/|title=वासुदेव|date=2019-07-04|website=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती|language=mr-IN|access-date=2020-09-22|archive-date=2020-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023212641/https://vishwakosh.marathi.gov.in/32511/|url-status=dead}}</ref> ==तत्त्वज्ञान== * वासुदेव ही समाज प्रबोधन करणारी एक संस्था आहे, अशा शब्दात वासुदेवाचा गौरव केला जातो. वासुदेव आपल्या गीतातून जे तत्त्वज्ञान सांगतो त्यामध्ये दैववाद आहे. * आपण चागंले काम करीत रहावे आणि आयुष्यात मिळणार-या चांगल्या वाईट अनुभवाची ईश्वरावर सोपवावी, अशी वासुदेवाची जीवनदृष्टी आहे. ==ऐतिहासिक दाखले== वासुदेवाच्या साहाय्याने [[छत्रपती शिवाजी महाराज]]नी मावळ्यांच्या घरी निरोप पाठवले आहेत. *तसेच वासुदेवाचा हेरगिरीसाठी उपयोग करून शत्रूंच्या गोटातल्या बातम्याही मिळवल्या आहेत. == परंपरेचा उगम == मराठी संस्कृतीतील वासुदेवांची परंपरा सुमारे हजार-बाराशे वर्षे जुनी असावी, असा अंदाज आहे. [[ज्ञानेश्वर]], [[तुकाराम]], [[नामदेव]] यांच्या साहित्यात वासुदेवावरील रूपके आढळतात. परंतु [[एकनाथ]] महाराजांनी त्याला आणखी प्रसिद्धीच्या झोतात आणले. == वासुदेवावरील रूपकाचा नमूना == गातों वासुदेव मी ऐका ।<br> चित्त ठायीं ठेवून ऐका ।<br> डोळे झांकून रात्र करूं नका । <br> काळ करीत बैसला असे लेखा गा ॥<br> राम राम स्मरा आधीं ॥ ॥''' वासुदेव हरी वासुदेव हरी |<br> सकाळच्या पारी आली वासुदेवाची स्वारी |<br> सीता सावली माना दान करी वासुदेवा |<br> श्रीकृष्ण घ्या सखा नाही होणार तुला धोका ||'''<br> === वासुदेव आला हो वासुदेव आला=== *चित्रपट: देवता, *गायकः जयवंत कुलकर्णी, *संगीत: राम-लक्ष्मण, *गीत: मधुसूदन कालेलकर दान पावलं बाबा दान पावलं<br> वासुदेव आला हो वासुदेव आला<br> सकाळच्या पारी हरीनाम बोला ||धृ||<br> नाही कुणी जागं झोपलं पहारा<br> दुःखी जीव तुला देवाचा सहारा<br> तुझ्यासाठी देव वासुदेव झाला ||१||<br> जागा हो माणसा संधी ही अमोल<br> तुझ्या रे जीवाला लाखाचं रे मोलं<br> घालतील वैरी अचानक घाला ||२||<br> इच्चेच्या झाडाला बांधलाय घोडा<br> घालूनिया घावं सारे बंध तोडा<br> नको रे उशीर,वेळ फार झाला ||३||<br> == हे सुद्धा पहा == [[भटके कलावंत आणि भिक्षेकरी]] ==चित्रदालन== <gallery> File:वेळापुरचा वासुदेव.jpg|वासुदेव लोककलाकार File:वासुदेवाची पूजा.jpg|वासुदेवाची पुजा चित्र:Vasudev from pune.jpg|एका वासुदेवाचे आणि सोबतच्या मुलाचे [[पुणे]], [[महाराष्ट्र]] येथे घेतलेले प्रकाशचित्र (इ.स. २००७) </gallery> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://www.maayboli.com/node/35312?page=1 | title=महाराष्ट्राची लोकधारा | प्रकाशक=[[मायबोली]] | दिनांक=२९ मे २०१२ | ॲक्सेसदिनांक=२४ फेब्रुवारी २०१४ | भाषा=मराठी | लेखक=विशाल कुलकर्णी}} {{महाराष्ट्रातील लोककला}} {{DEFAULTSORT:वासुदेव}} [[वर्ग:मराठी लोककलाकार]] [[वर्ग:मराठी लोकसंस्कृतीचे उपासक]] k5zwp7y1rqq6x251kn40wdr6ukinme8 0 22955 2701443 2319852 2026-08-13T03:05:42Z अभय नातू 206 संदर्भ 2701443 wikitext text/x-wiki {{ऑगस्ट दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|ऑगस्ट|१३|२२४|२२५}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७९२|१७९२]] - [[फ्रांस]]च्या राजघराण्यातील व्यक्तींना क्रांतीकारकांनी पकडून तुरुंगात टाकले.<ref>{{cite book |last=Doyle |first=William |title=The Oxford History of the French Revolution |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=978-0-19-925298-5 |page=188}}</ref> === एकोणिसावे शतक === === विसावे शतक === * [[इ.स. १९४२|१९४२]] - [[न्यू यॉर्क]]मध्ये [[बॅंबी]] या चित्रपटाचे प्रथम प्रदर्शन.<ref>{{cite web |url=https://www.afi.com/catalog/catalog.aspx?s=&FilterType=FB&FBID=27110 |title=Bambi (11 August 1942) |publisher=American Film Institute |access-date=2026-08-11}}</ref> * [[इ.स. १९४३|१९४३]] - [[भारतीय रिझर्व बँक|रिझर्व्ह बँकेचे]] पहिले भारतीय गव्हर्नर म्हणून [[सी.डी. देशमुख|सी.डी. देशमुखांची]] नियुक्ती.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/aboutusgovernors.aspx |title=Governors of Reserve Bank of India - C.D. Deshmukh |publisher=Reserve Bank of India |access-date=2026-08-11}}</ref> * [[इ.स. १९६१|१९६१]] - [[पूर्व जर्मनी]] आणि [[पश्चिम जर्मनी]]मधील सीमा बंद केल्या गेल्या; [[बर्लिनची भिंत|बर्लिनच्या भिंतीचे]] बांधकाम सुरू.<ref>{{cite book |last=Taylor |first=Frederick |title=The Berlin Wall: A World Divided, 1961–1989 |publisher=HarperCollins |year=2006 |isbn=978-0-06-078613-7 |pages=163–165}}</ref> * [[इ.स. १९९१|१९९१]] - कन्नड साहित्यिक [[विनायक कृष्ण गोकाक]] यांना [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] जाहीर.<ref>{{cite web |url=https://www.jnanpith.net/laureates/v-k-gokak |title=Jnanpith Laureates - V. K. Gokak |publisher=Jnanpith |access-date=2026-08-11}}</ref> === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २००२|२००२]] - [[के.के. बिर्ला]] या उद्योगपतीस [[कांचीपूरम]] येथे ''विद्यासेवारत्न'' सन्मान प्रदान केला गेला.<ref>{{cite news |title=Vidya Seva Ratna conferred on K.K. Birla |url=https://www.thehindu.com/2002/08/14/stories/2002081403480400.htm |work=The Hindu |date=2002-08-14 |access-date=2026-08-11}}</ref> * [[इ.स. २००४|२००४]] - [[नागपूर]]मध्ये संतापलेल्या स्त्रियांनी [[अक्कू यादव]] या गुंडाला न्यायालयाच्या आवारात घेरून ठार मारले.<ref>{{cite news |title=Women lynched serial rapist in Nagpur courtroom |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/women-lynch-serial-rapist-in-court/articleshow/813303.cms |work=The Times of India |date=2004-08-14 |access-date=2026-08-11}}</ref> * २००४ - [[ग्रीस]]च्या राजधानी [[अथेन्स]]मध्ये शतकातील [[२००४ उन्हाळी ऑलिंपिक|पहिल्या ऑलिंपिक स्पर्धांचे]] उद्घाटन.<ref>{{cite web |url=https://olympics.com/en/olympic-games/athens-2004 |title=Athens 2004 Olympic Games |publisher=International Olympic Committee |access-date=2026-08-11}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १८७२|१८७२]] - [[रिचर्ड विलस्टेटर|रिचर्ड विलस्टॅटर]], [[क्लोरोफिल]]च्या कार्याचे स्पष्टीकरण करून १९१५ चे [[नोबेल पारितोषिक]] मिळविणारे जर्मन रसायनशास्त्रज्ञ.<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1915/willstatter/biographical/ |title=Richard Willstätter - Biographical |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=2026-08-11}}</ref> * [[इ.स. १८८०|१८८०]] - [[जॉन लोगी बेअर्ड]], [[दूरचित्रवाणी]]संचशोधक.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/baird_logie.shtml |title=John Logie Baird Biography |publisher=BBC History |access-date=2026-08-11}}</ref> * [[इ.स. १८९०|१८९०]] - [[त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे]] तथा ''बालकवी'', [[:वर्ग:मराठी कवी|मराठी कवी]].<ref>{{cite book |last=बापट |first=वसंत |title=बालकवींचे काव्यविश्व |publisher=मौज प्रकाशन |year=1978 |page=12}}</ref> * [[इ.स. १८९८|१८९८]] - आचार्य [[प्रल्हाद केशव अत्रे]], [[:वर्ग:मराठी साहित्यिक|मराठी साहित्यिक]].<ref>{{cite book |last=अत्रे |first=प्रल्हाद केशव |title=मी कसा झालो! |publisher=परचुरे प्रकाशन |year=1953 |page=1}}</ref> * [[इ.स. १८९९|१८९९]] - [[अल्फ्रेड हिचकॉक]], ब्रिटिश चित्रपटदिग्दर्शक.<ref>{{cite book |last=Spoto |first=Donald |title=The Dark Side of Genius: The Life of Alfred Hitchcock |publisher=Da Capo Press |year=1999 |isbn=978-0-306-80932-3 |page=15}}</ref> * [[इ.स. १९०६|१९०६]] - [[विश्राम बेडेकर]], [[:वर्ग:मराठी साहित्यिक|मराठी साहित्यिक तथा चित्रपट दिग्दर्शक]].<ref>{{cite book |last=बेडेकर |first=विश्राम |title=एक झाड आणि दोन पक्षी |publisher=पॉप्युलर प्रकाशन |year=1984 |page=10}}</ref> * [[इ.स. १९२३|१९२३]] - पंडित [[काशिनाथशास्त्री जोशी]], भागवत अभ्यासक आणि प्रवचनकार.<ref>{{cite book |last=जोशी |first=काशिनाथशास्त्री |title=भागवत चिंतन |publisher=वरदा प्रकाशन |year=1995 |page=5}}</ref> * [[इ.स. १९२७|१९२७]] - [[फिडेल कॅस्ट्रो]], [[क्युबा]]चा अध्यक्ष व राजकीय नेता.<ref>{{cite book |last=Balfour |first=Sebastian |title=Castro |publisher=Longman |year=2009 |isbn=978-1-4082-0268-5 |page=1}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स. १७९५|१७९५]] - [[अहल्याबाई होळकर]], माळवा राज्याच्या होळकर घराण्यातील राज्यकर्त्या.<ref>{{cite book |last=Gordon |first=Stewart |title=The Marathas 1600–1818 |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=978-0-521-26883-7 |pages=160–162}}</ref> * [[इ.स. १९१०|१९१०]] - [[फ्लॉरेन्स नाईटिंगेल]], [[क्रिमियन युद्ध|क्रिमियन युद्धातील]] सुश्रूषातज्ज्ञ व रुग्णसेवक.<ref>{{cite book |last=Bostridge |first=Mark |title=Florence Nightingale: The Making of an Icon |publisher=Farrar, Straus and Giroux |year=2008 |isbn=978-0-374-15664-0 |pages=512–515}}</ref> * [[इ.स. १९४६|१९४६]] - [[एच.जी. वेल्स]], [[:वर्ग:इंग्लिश साहित्यिक|इंग्लिश साहित्यिक]].<ref>{{cite book |last=Sherborne |first=Michael |title=H.G. Wells: Another Kind of Life |publisher=Peter Owen Publishers |year=2010 |isbn=978-0-7206-1351-3 |page=341}}</ref> * [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[पुरुषोत्तम भास्कर भावे]], [[:वर्ग:मराठी साहित्यिक|मराठी साहित्यिक]].<ref>{{cite book |last=भावे |first=पु. भा. |title=माझी साहित्यसेवा |publisher=इनलॉजिक प्रकाशन |year=1981 |page=210}}</ref> * [[इ.स. १९८८|१९८८]] - [[गजानन जागीरदार]], हिंदी आणि मराठी चित्रपट अभिनेते व दिग्दर्शक.<ref>{{cite news |title=Gajanan Jagirdar profile |url=https://www.cinestaan.com/people/gajanan-jagirdar-11234 |publisher=Cinestaan |access-date=2026-08-11}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == * आंतरराष्ट्रीय डावखुरा दिन (International Left-Handers Day)<ref>{{cite web |url=https://www.lefthandersday.com/ |title=International Left-Handers Day Official Site |publisher=Lefthanders International |access-date=2026-08-11}}</ref> == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||august/13}} [[ऑगस्ट ११]] - [[ऑगस्ट १२]] - ऑगस्ट १३ - [[ऑगस्ट १४]] - [[ऑगस्ट १५]] - [[ऑगस्ट महिना]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ----- {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] ap33zc888x4izvbzcxp8h4km320gxxy 0 25221 2701363 2618313 2026-08-12T14:27:55Z ~2026-44112-46 186189 /* */ 2701363 wikitext text/x-wiki {{इतिहासलेखन}} '''औसाजी''' तथा '''हंबीरराव मोहिते''' ([[इ.स. १६३०|१६३०]]:[[तळबीड]], [[महाराष्ट्र]] - [[इ.स. १६८७|१६८७]]:[[वाई]], [[महाराष्ट्र]]) हे [[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांचे]] सरसेनापती होते. [[प्रतापराव गुजर|प्रतापराव गुजरांच्या]] [[नेसरीची लढाई|मृत्यूनंतर]] सरसेनापतीपदी त्यांची नेमणूक इ.स. १६७४ साली झाली.<ref name="Pratik Gupta">{{cite book|author=Pratik Gupta|url=https://books.google.com/books?id=vqYiBAAAQBAJ|title=Maratha Generals and Personalities|year=2014|pages=43}}</ref> [[बहलोल खान|बहलोल खानाशी]] लढताना तत्कालीन सरसेनापती [[प्रतापराव गुजर|प्रतापराव गुजरांनी]] [[२४ फेब्रुवारी]], [[इ.स. १६७४|१६७४]] रोजी वीरमरण पत्करल्यनांतर हंसाजी मोहिते यांची नेमणूक '''हंबीरराव''' या खिताबानिशी झाली. नेसरीच्या लढाईनंतर हंबीररावांनी [[आदिलशाही]] सेनेवर जबरदस्त उलटहल्ला केला आणि शत्रूला विजापूरपर्यंत पिटाळून लावले. शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर सोयराबाईंनी हंबीररावांना [[छत्रपती संभाजी|संभाजी महाराजांऐवजी]] स्वतःचे पुत्र [[राजाराम भोसले|राजाराम महाराजांना]] सिंहासनावर बसविण्याची सूचना केली. परंतु, हंबीररावांनी शिवाजी महाराजांनी केलेल्या वारसनाम्याचा आदर करीत स्वतःच्या बहिणीस डावलून संभाजीमहाराजांशी हातमिळवणी केली. यामुळे हे सत्तांतरण अधिक रक्तरंजित झाले नाही. १६८७मध्ये झालेल्या [[वाईची लढाई (१६८७)|वाईच्या लढाईत]] तोफेचा गोळा लागून हंबीरराव धारातीर्थी पडले. महाराजांच्या द्वितीय पत्‍नी [[सोयराबाई]] या हंबीरराव मोहित्यांच्या भगिनी होत्या. हंबीररावांच्या कन्या [[ताराबाई|महाराणी ताराबाई]] ह्या [[छत्रपती राजाराम|राजाराम]] महाराजांच्या पत्‍नी होत्या. या नात्याने हंबीरराव शिवाजीमहाराजांचे व्याही होत. ==हंबीररावांविषयी पुस्तके== * सेनापती हंबीरराव मोहिते (चरित्र - लेखक डॉ. [[सदाशिव शिवदे]]) * जेधे शकावली, मराठा रियासत भाग १; डफ.) - केतकर ज्ञानकोशातील माहिती ==चित्रपट== * [[सरसेनापती हंबीरराव]] (दिग्दर्शक - [[प्रवीण तरडे]])<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://infomarathi.in/full-information-of-hambirrao-mohite/|title=आरं!!! ज्‍याची तरवार खंबीर त्यो ह्यो हंबीर...वाचा InfoMarathi » Info Marathi|दिनांक=2019-02-24|संकेतस्थळ=Info Marathi|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2019-08-11|archive-date=2019-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190811055241/https://infomarathi.in/full-information-of-hambirrao-mohite/|url-status=dead}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * [[तळबीड]] {{मराठा साम्राज्य}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:मोहिते, हंबीरराव}} [[वर्ग:मराठा साम्राज्याचे सेनापती]] [[वर्ग:इ.स. १६३० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १६८७ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:मराठा साम्राज्याचे सरनौबत]] h0xrtxebmjgvcma9u1fz7cuvqmoybxw 0 30983 2701498 2639048 2026-08-13T06:10:18Z ~2026-44232-15 186201 /* */ 2701498 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार = शहर |स्थानिक_नाव = अर्जुनी मोरगाव |इतर_नाव = अर्जुनी |टोपणनाव = तांदुळ नगरी |राज्य_नाव = महाराष्ट्र |मेट्रो = <!-- फक्त शेजार /उपनगर साठी --> |आकाशदेखावा = Arjuni.jpg |आकाशदेखावा_शीर्षक = [[अर्जुनी रेल्वे स्थानक]] |अक्षांश =21.3858107 |अक्षांशमिनिटे = |अक्षांशसेकंद = |रेखांश=78.9201379 |रेखांशमिनिटे= |रेखांशसेकंद= |मुळ_नकाशा = <!-- only if default map not wanted --> |शोधक_स्थान = <!-- left/right --> |मुळ_नकाशा_पट्टी = हो<!-- हो/नाही --> |आतील_नकाशा_चिन्ह = <!-- हो/नाही --> |नकाशा_शीर्षक = |क्षेत्रफळ_एकूण = |क्षेत्रफळ_आकारमान = |क्षेत्रफळ_क्रमांक = |क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ = |क्षेत्रफळ_मेट्रो = |क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ = |उंची = |उंची_संदर्भ = |समुद्री_किनारा = |हवामान = |वर्षाव = |तापमान_वार्षिक = |तापमान_हिवाळा = |तापमान_उन्हाळा = |मुख्यालय = <!-- फक्त जिल्हांसाठीच--> |मोठे_शहर = [[नागपुर]] |मोठे_मेट्रो = [[नागपुर]] |जवळचे_शहर = [[गोंदिया]] |प्रांत = [[विदर्भ]] |विभाग = [[नागपुर]] |जिल्हा = [[गोंदिया]] |लोकसंख्या_एकूण = १६००० |लोकसंख्या_वर्ष = २०२२ |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ = |लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर = |साक्षरता = |साक्षरता_पुरुष = |साक्षरता_स्त्री = |अधिकृत_भाषा = मराठी |नेता_पद_१ = |नेता_नाव_१ = |नेता_पद_२ = |नेता_नाव_२ = |संसदीय_मतदारसंघ = [[भंडारा-गोंदिया लोकसभा मतदारसंघ]] |विधानसभा_मतदारसं = [[अर्जुनी मोरगाव विधानसभा]] |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१ = [[उपविभाग]] |न्यायक्षेत्र_नाव_१ = अर्जुनी मोरगाव |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२ = [[पंचायत समिती]] |न्यायक्षेत्र_नाव_२ = अर्जुनी मोरगाव |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३ = [[तहसील]] |न्यायक्षेत्र_नाव_३ = अर्जुनी मोरगाव |कोरे_शीर्षक_१ = |कोरे_उत्तर_१ = |एसटीडी_कोड = 07196 |पिन_कोड = ४४१७०१ |आरटीओ_कोड = MH-३५ |संकेतस्थळ = |संकेतस्थळ_नाव = |दालन = |तळटिपा = |गुणक_शीर्षक = <!-- हो/नाही --> |स्वयंवर्गीत = <!-- हो/नाही --> }} '''अर्जुनी मोरगाव''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[गोंदिया जिल्हा|गोंदिया जिल्ह्याचा]] एक [[नगर परिषद अर्जुनी]] उपविभाग आहे. * [[अर्जुनी मोरगाव उपविभाग]]मध्ये दोन तालुके असून प्रसिद्ध नवेगावबांध [[राष्ट्रीय उद्यान]] व इटियाडोह धरण ही प्रमुख पर्यटनस्थळे आहेत. सोबतच प्रतापगड किल्ला, तिबेट कॅंम्प, चारभट्टी येथील जागृत हनुमान मंदिर [[गोंदिया]]-[[चंद्रपूर]]-बल्हारशाह प्रमुख रेल्वे मार्गावर घनदाट जंगलामध्ये वसले असून दर मंगळवार व शनिवारला भक्तांची वारी असते. येथुन '''[[प्रमुख राज्य महामार्ग ११ (महाराष्ट्र)]]''' गेलेला आहे. ==जाण्यासाठी मार्ग== * १.गोंदिया-कोहमारा-अर्जुनी-चंद्रपूर या महाराष्ट्रातील प्रमुख राज्य महामार्ग क्रमांक-११ आणि राज्य महामार्ग क्रमांक-275 वर आहे. * २.अर्जुनी मोरगाव-लाखांदुर-[[पवनी (शहर)|पवनी]] राज्य महामार्ग क्रमांक-354 वर आहे. * ३.अर्जुनी मोरगाव-सानगडी-साकोली प्रमुख जिल्हा मार्ग क्रमांक-36 वर आणि राज्य महामार्ग क्रमांक-366 वर आहे. == संस्कृती: गणेशोत्सव == [[File:Bappa.jpg|इवलेसे|उजवे|190px|अर्जुनीचा राजा]] [[अर्जुनीचा राजा]] हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] अर्जुनी मोरगावमधील सार्वजनिक गणपती आहे. हा गणपती शहरातील अतिशय जोमाने गणेशोत्सव साजरा करण्यात येणारा महत्वपूर्ण उत्सव आहे. हा १० दिवसीय गणेशोत्सव दरवर्षी साजरा करण्यात येतो. [[वर्ग:गोंदिया जिल्ह्यातील गावे]] [[वर्ग:अर्जुनी मोरगाव|*]] lhdosuzxmrif53nxfhnfcky50koy5eu 2701499 2701498 2026-08-13T06:12:07Z ~2026-44232-15 186201 /* */ 2701499 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार = शहर |स्थानिक_नाव = अर्जुनी मोरगाव |इतर_नाव = अर्जुनी |टोपणनाव = तांदुळ नगरी |राज्य_नाव = महाराष्ट्र |मेट्रो = <!-- फक्त शेजार /उपनगर साठी --> |आकाशदेखावा = Arjuni.jpg |आकाशदेखावा_शीर्षक = [[अर्जुनी रेल्वे स्थानक]] |अक्षांश =21.3858107 |अक्षांशमिनिटे = |अक्षांशसेकंद = |रेखांश=78.9201379 |रेखांशमिनिटे= |रेखांशसेकंद= |मुळ_नकाशा = <!-- only if default map not wanted --> |शोधक_स्थान = <!-- left/right --> |मुळ_नकाशा_पट्टी = हो<!-- हो/नाही --> |आतील_नकाशा_चिन्ह = <!-- हो/नाही --> |नकाशा_शीर्षक = |क्षेत्रफळ_एकूण = |क्षेत्रफळ_आकारमान = |क्षेत्रफळ_क्रमांक = |क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ = |क्षेत्रफळ_मेट्रो = |क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ = |उंची = |उंची_संदर्भ = |समुद्री_किनारा = |हवामान = |वर्षाव = |तापमान_वार्षिक = |तापमान_हिवाळा = |तापमान_उन्हाळा = |मुख्यालय = <!-- फक्त जिल्हांसाठीच--> |मोठे_शहर = [[नागपुर]] |मोठे_मेट्रो = [[नागपुर]] |जवळचे_शहर = [[गोंदिया]] |प्रांत = [[विदर्भ]] |विभाग = [[नागपुर]] |जिल्हा = [[गोंदिया]] |लोकसंख्या_एकूण = १६००० |लोकसंख्या_वर्ष = २०२२ |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ = |लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर = |साक्षरता = |साक्षरता_पुरुष = |साक्षरता_स्त्री = |अधिकृत_भाषा = मराठी |नेता_पद_१ = |नेता_नाव_१ = |नेता_पद_२ = |नेता_नाव_२ = |संसदीय_मतदारसंघ = [[भंडारा-गोंदिया लोकसभा मतदारसंघ]] |विधानसभा_मतदारसंघ = [[अर्जुनी मोरगाव विधानसभा]] |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१ = [[उपविभाग]] |न्यायक्षेत्र_नाव_१ = [[अर्जुनी मोरगाव उपविभाग]] |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२ = [[पंचायत समिती]] |न्यायक्षेत्र_नाव_२ = अर्जुनी मोरगाव |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३ = [[नगरपालिका]] |न्यायक्षेत्र_नाव_३ = [[नगर परिषद अर्जुनी]] |कोरे_शीर्षक_१ = |कोरे_उत्तर_१ = |एसटीडी_कोड = 07196 |पिन_कोड = ४४१७०१ |आरटीओ_कोड = MH-३५ |संकेतस्थळ = |संकेतस्थळ_नाव = |दालन = |तळटिपा = |गुणक_शीर्षक = <!-- हो/नाही --> |स्वयंवर्गीत = <!-- हो/नाही --> }} '''अर्जुनी मोरगाव''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[गोंदिया जिल्हा|गोंदिया जिल्ह्याचा]] एक प्रशासकीय उपविभाग आहे. * [[अर्जुनी मोरगाव उपविभाग]]मध्ये २ तालुके असून प्रसिद्ध नवेगावबांध [[राष्ट्रीय उद्यान]] व इटियाडोह धरण ही प्रमुख पर्यटनस्थळे आहेत. सोबतच प्रतापगड किल्ला, तिबेट कॅंम्प, चारभट्टी येथील जागृत हनुमान मंदिर [[गोंदिया]]-[[चंद्रपूर]]-बल्हारशाह प्रमुख रेल्वे मार्गावर घनदाट जंगलामध्ये वसले असून दर मंगळवार व शनिवारला भक्तांची वारी असते. येथुन '''[[प्रमुख राज्य महामार्ग ११ (महाराष्ट्र)]]''' गेलेला आहे. ==जाण्यासाठी मार्ग== * १.गोंदिया-कोहमारा-अर्जुनी-चंद्रपूर या महाराष्ट्रातील प्रमुख राज्य महामार्ग क्रमांक-११ आणि राज्य महामार्ग क्रमांक-275 वर आहे. * २.अर्जुनी मोरगाव-लाखांदुर-[[पवनी (शहर)|पवनी]] राज्य महामार्ग क्रमांक-354 वर आहे. * ३.अर्जुनी मोरगाव-सानगडी-साकोली प्रमुख जिल्हा मार्ग क्रमांक-36 वर आणि राज्य महामार्ग क्रमांक-366 वर आहे. == संस्कृती: गणेशोत्सव == [[File:Bappa.jpg|इवलेसे|उजवे|190px|अर्जुनीचा राजा]] [[अर्जुनीचा राजा]] हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] अर्जुनी मोरगावमधील सार्वजनिक गणपती आहे. हा गणपती शहरातील अतिशय जोमाने गणेशोत्सव साजरा करण्यात येणारा महत्वपूर्ण उत्सव आहे. हा १० दिवसीय गणेशोत्सव दरवर्षी साजरा करण्यात येतो. [[वर्ग:गोंदिया जिल्ह्यातील गावे]] [[वर्ग:अर्जुनी मोरगाव|*]] czko2fkrfyb184f6hsub813k2u4uvox 2701500 2701499 2026-08-13T06:12:44Z ~2026-44232-15 186201 /* */ 2701500 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार = शहर |स्थानिक_नाव = अर्जुनी मोरगाव |इतर_नाव = अर्जुनी |टोपणनाव = तांदुळ नगरी |राज्य_नाव = महाराष्ट्र |मेट्रो = <!-- फक्त शेजार /उपनगर साठी --> |आकाशदेखावा = Arjuni.jpg |आकाशदेखावा_शीर्षक = [[अर्जुनी रेल्वे स्थानक]] |अक्षांश =21.3858107 |अक्षांशमिनिटे = |अक्षांशसेकंद = |रेखांश=78.9201379 |रेखांशमिनिटे= |रेखांशसेकंद= |मुळ_नकाशा = <!-- only if default map not wanted --> |शोधक_स्थान = <!-- left/right --> |मुळ_नकाशा_पट्टी = हो<!-- हो/नाही --> |आतील_नकाशा_चिन्ह = <!-- हो/नाही --> |नकाशा_शीर्षक = |क्षेत्रफळ_एकूण = |क्षेत्रफळ_आकारमान = |क्षेत्रफळ_क्रमांक = |क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ = |क्षेत्रफळ_मेट्रो = |क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ = |उंची = |उंची_संदर्भ = |समुद्री_किनारा = |हवामान = |वर्षाव = |तापमान_वार्षिक = |तापमान_हिवाळा = |तापमान_उन्हाळा = |मुख्यालय = <!-- फक्त जिल्हांसाठीच--> |मोठे_शहर = [[नागपुर]] |मोठे_मेट्रो = [[नागपुर]] |जवळचे_शहर = [[गोंदिया]] |प्रांत = [[विदर्भ]] |विभाग = [[नागपुर]] |जिल्हा = [[गोंदिया]] |लोकसंख्या_एकूण = १६००० |लोकसंख्या_वर्ष = २०२२ |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ = |लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर = |साक्षरता = |साक्षरता_पुरुष = |साक्षरता_स्त्री = |अधिकृत_भाषा = मराठी |नेता_पद_१ = |नेता_नाव_१ = |नेता_पद_२ = |नेता_नाव_२ = |संसदीय_मतदारसंघ = [[भंडारा-गोंदिया लोकसभा मतदारसंघ]] |विधानसभा_मतदारसंघ = [[अर्जुनी मोरगाव विधानसभा मतदारसंघ]] |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१ = [[उपविभाग]] |न्यायक्षेत्र_नाव_१ = [[अर्जुनी मोरगाव उपविभाग]] |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२ = [[पंचायत समिती]] |न्यायक्षेत्र_नाव_२ = अर्जुनी मोरगाव |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३ = [[नगरपालिका]] |न्यायक्षेत्र_नाव_३ = [[नगर परिषद अर्जुनी]] |कोरे_शीर्षक_१ = |कोरे_उत्तर_१ = |एसटीडी_कोड = 07196 |पिन_कोड = ४४१७०१ |आरटीओ_कोड = MH-३५ |संकेतस्थळ = |संकेतस्थळ_नाव = |दालन = |तळटिपा = |गुणक_शीर्षक = <!-- हो/नाही --> |स्वयंवर्गीत = <!-- हो/नाही --> }} '''अर्जुनी मोरगाव''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[गोंदिया जिल्हा|गोंदिया जिल्ह्याचा]] एक प्रशासकीय उपविभाग आहे. * [[अर्जुनी मोरगाव उपविभाग]]मध्ये २ तालुके असून प्रसिद्ध नवेगावबांध [[राष्ट्रीय उद्यान]] व इटियाडोह धरण ही प्रमुख पर्यटनस्थळे आहेत. सोबतच प्रतापगड किल्ला, तिबेट कॅंम्प, चारभट्टी येथील जागृत हनुमान मंदिर [[गोंदिया]]-[[चंद्रपूर]]-बल्हारशाह प्रमुख रेल्वे मार्गावर घनदाट जंगलामध्ये वसले असून दर मंगळवार व शनिवारला भक्तांची वारी असते. * येथुन '''[[प्रमुख राज्य महामार्ग ११ (महाराष्ट्र)]]''' गेलेला आहे. ==जाण्यासाठी मार्ग== * १.गोंदिया-कोहमारा-अर्जुनी-चंद्रपूर या महाराष्ट्रातील प्रमुख राज्य महामार्ग क्रमांक-११ आणि राज्य महामार्ग क्रमांक-275 वर आहे. * २.अर्जुनी मोरगाव-लाखांदुर-[[पवनी (शहर)|पवनी]] राज्य महामार्ग क्रमांक-354 वर आहे. * ३.अर्जुनी मोरगाव-सानगडी-साकोली प्रमुख जिल्हा मार्ग क्रमांक-36 वर आणि राज्य महामार्ग क्रमांक-366 वर आहे. == संस्कृती: गणेशोत्सव == [[File:Bappa.jpg|इवलेसे|उजवे|190px|अर्जुनीचा राजा]] [[अर्जुनीचा राजा]] हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] अर्जुनी मोरगावमधील सार्वजनिक गणपती आहे. हा गणपती शहरातील अतिशय जोमाने गणेशोत्सव साजरा करण्यात येणारा महत्वपूर्ण उत्सव आहे. हा १० दिवसीय गणेशोत्सव दरवर्षी साजरा करण्यात येतो. [[वर्ग:गोंदिया जिल्ह्यातील गावे]] [[वर्ग:अर्जुनी मोरगाव|*]] beew0388xqagygafih8qa06dq2flmnv 2701501 2701500 2026-08-13T06:13:20Z ~2026-44232-15 186201 /* */ 2701501 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार = शहर |स्थानिक_नाव = अर्जुनी मोरगाव |इतर_नाव = अर्जुनी |टोपणनाव = तांदुळ नगरी |राज्य_नाव = महाराष्ट्र |मेट्रो = <!-- फक्त शेजार /उपनगर साठी --> |आकाशदेखावा = Arjuni.jpg |आकाशदेखावा_शीर्षक = [[अर्जुनी रेल्वे स्थानक]] |अक्षांश =21.3858107 |अक्षांशमिनिटे = |अक्षांशसेकंद = |रेखांश=78.9201379 |रेखांशमिनिटे= |रेखांशसेकंद= |मुळ_नकाशा = <!-- only if default map not wanted --> |शोधक_स्थान = <!-- left/right --> |मुळ_नकाशा_पट्टी = हो<!-- हो/नाही --> |आतील_नकाशा_चिन्ह = <!-- हो/नाही --> |नकाशा_शीर्षक = |क्षेत्रफळ_एकूण = |क्षेत्रफळ_आकारमान = |क्षेत्रफळ_क्रमांक = |क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ = |क्षेत्रफळ_मेट्रो = |क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ = |उंची = |उंची_संदर्भ = |समुद्री_किनारा = |हवामान = |वर्षाव = |तापमान_वार्षिक = |तापमान_हिवाळा = |तापमान_उन्हाळा = |मुख्यालय = <!-- फक्त जिल्हांसाठीच--> |मोठे_शहर = [[नागपुर]] |मोठे_मेट्रो = [[नागपुर]] |जवळचे_शहर = [[गोंदिया]] |प्रांत = [[विदर्भ]] |विभाग = [[नागपुर]] |जिल्हा = [[गोंदिया]] |लोकसंख्या_एकूण = १६००० |लोकसंख्या_वर्ष = २०२२ |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ = |लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर = |साक्षरता = |साक्षरता_पुरुष = |साक्षरता_स्त्री = |अधिकृत_भाषा = मराठी |नेता_पद_१ = |नेता_नाव_१ = |नेता_पद_२ = |नेता_नाव_२ = |संसदीय_मतदारसंघ = [[भंडारा-गोंदिया लोकसभा मतदारसंघ]] |विधानसभा_मतदारसंघ = [[अर्जुनी मोरगाव विधानसभा मतदारसंघ]] |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१ = [[उपविभाग]] |न्यायक्षेत्र_नाव_१ = [[अर्जुनी मोरगाव उपविभाग]] |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२ = [[पंचायत समिती]] |न्यायक्षेत्र_नाव_२ = अर्जुनी मोरगाव |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३ = [[नगरपालिका]] |न्यायक्षेत्र_नाव_३ = [[नगर परिषद अर्जुनी]] |कोरे_शीर्षक_१ = |कोरे_उत्तर_१ = |एसटीडी_कोड = 07196 |पिन_कोड = ४४१७०१ |आरटीओ_कोड = MH-३५ |संकेतस्थळ = |संकेतस्थळ_नाव = |दालन = |तळटिपा = |गुणक_शीर्षक = <!-- हो/नाही --> |स्वयंवर्गीत = <!-- हो/नाही --> }} '''अर्जुनी(मोरगाव)''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[गोंदिया जिल्हा|गोंदिया जिल्ह्याचा]] एक प्रशासकीय उपविभाग आहे. * [[अर्जुनी मोरगाव उपविभाग]]मध्ये २ तालुके असून प्रसिद्ध नवेगावबांध [[राष्ट्रीय उद्यान]] व इटियाडोह धरण ही प्रमुख पर्यटनस्थळे आहेत. सोबतच प्रतापगड किल्ला, तिबेट कॅंम्प, चारभट्टी येथील जागृत हनुमान मंदिर [[गोंदिया]]-[[चंद्रपूर]]-बल्हारशाह प्रमुख रेल्वे मार्गावर घनदाट जंगलामध्ये वसले असून दर मंगळवार व शनिवारला भक्तांची वारी असते. * येथुन '''[[प्रमुख राज्य महामार्ग ११ (महाराष्ट्र)]]''' गेलेला आहे. ==जाण्यासाठी मार्ग== * १.गोंदिया-कोहमारा-अर्जुनी-चंद्रपूर या महाराष्ट्रातील प्रमुख राज्य महामार्ग क्रमांक-११ आणि राज्य महामार्ग क्रमांक-275 वर आहे. * २.अर्जुनी मोरगाव-लाखांदुर-[[पवनी (शहर)|पवनी]] राज्य महामार्ग क्रमांक-354 वर आहे. * ३.अर्जुनी मोरगाव-सानगडी-साकोली प्रमुख जिल्हा मार्ग क्रमांक-36 वर आणि राज्य महामार्ग क्रमांक-366 वर आहे. == संस्कृती: गणेशोत्सव == [[File:Bappa.jpg|इवलेसे|उजवे|190px|अर्जुनीचा राजा]] [[अर्जुनीचा राजा]] हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] अर्जुनी मोरगावमधील सार्वजनिक गणपती आहे. हा गणपती शहरातील अतिशय जोमाने गणेशोत्सव साजरा करण्यात येणारा महत्वपूर्ण उत्सव आहे. हा १० दिवसीय गणेशोत्सव दरवर्षी साजरा करण्यात येतो. [[वर्ग:गोंदिया जिल्ह्यातील गावे]] [[वर्ग:अर्जुनी मोरगाव|*]] ccpjzgwk80mpxvwh71p8o8i7661s4uv 2701502 2701501 2026-08-13T06:13:38Z ~2026-44232-15 186201 /* */ 2701502 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार = शहर |स्थानिक_नाव = अर्जुनी-मोरगाव |इतर_नाव = अर्जुनी शहर |टोपणनाव = तांदुळ नगरी |राज्य_नाव = महाराष्ट्र |मेट्रो = <!-- फक्त शेजार /उपनगर साठी --> |आकाशदेखावा = Arjuni.jpg |आकाशदेखावा_शीर्षक = [[अर्जुनी रेल्वे स्थानक]] |अक्षांश =21.3858107 |अक्षांशमिनिटे = |अक्षांशसेकंद = |रेखांश=78.9201379 |रेखांशमिनिटे= |रेखांशसेकंद= |मुळ_नकाशा = <!-- only if default map not wanted --> |शोधक_स्थान = <!-- left/right --> |मुळ_नकाशा_पट्टी = हो<!-- हो/नाही --> |आतील_नकाशा_चिन्ह = <!-- हो/नाही --> |नकाशा_शीर्षक = |क्षेत्रफळ_एकूण = |क्षेत्रफळ_आकारमान = |क्षेत्रफळ_क्रमांक = |क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ = |क्षेत्रफळ_मेट्रो = |क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ = |उंची = |उंची_संदर्भ = |समुद्री_किनारा = |हवामान = |वर्षाव = |तापमान_वार्षिक = |तापमान_हिवाळा = |तापमान_उन्हाळा = |मुख्यालय = <!-- फक्त जिल्हांसाठीच--> |मोठे_शहर = [[नागपुर]] |मोठे_मेट्रो = [[नागपुर]] |जवळचे_शहर = [[गोंदिया]] |प्रांत = [[विदर्भ]] |विभाग = [[नागपुर]] |जिल्हा = [[गोंदिया]] |लोकसंख्या_एकूण = १६००० |लोकसंख्या_वर्ष = २०२२ |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ = |लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर = |साक्षरता = |साक्षरता_पुरुष = |साक्षरता_स्त्री = |अधिकृत_भाषा = मराठी |नेता_पद_१ = |नेता_नाव_१ = |नेता_पद_२ = |नेता_नाव_२ = |संसदीय_मतदारसंघ = [[भंडारा-गोंदिया लोकसभा मतदारसंघ]] |विधानसभा_मतदारसंघ = [[अर्जुनी मोरगाव विधानसभा मतदारसंघ]] |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१ = [[उपविभाग]] |न्यायक्षेत्र_नाव_१ = [[अर्जुनी मोरगाव उपविभाग]] |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२ = [[पंचायत समिती]] |न्यायक्षेत्र_नाव_२ = अर्जुनी मोरगाव |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३ = [[नगरपालिका]] |न्यायक्षेत्र_नाव_३ = [[नगर परिषद अर्जुनी]] |कोरे_शीर्षक_१ = |कोरे_उत्तर_१ = |एसटीडी_कोड = 07196 |पिन_कोड = ४४१७०१ |आरटीओ_कोड = MH-३५ |संकेतस्थळ = |संकेतस्थळ_नाव = |दालन = |तळटिपा = |गुणक_शीर्षक = <!-- हो/नाही --> |स्वयंवर्गीत = <!-- हो/नाही --> }} '''अर्जुनी(मोरगाव)''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[गोंदिया जिल्हा|गोंदिया जिल्ह्याचा]] एक प्रशासकीय उपविभाग आहे. * [[अर्जुनी मोरगाव उपविभाग]]मध्ये २ तालुके असून प्रसिद्ध नवेगावबांध [[राष्ट्रीय उद्यान]] व इटियाडोह धरण ही प्रमुख पर्यटनस्थळे आहेत. सोबतच प्रतापगड किल्ला, तिबेट कॅंम्प, चारभट्टी येथील जागृत हनुमान मंदिर [[गोंदिया]]-[[चंद्रपूर]]-बल्हारशाह प्रमुख रेल्वे मार्गावर घनदाट जंगलामध्ये वसले असून दर मंगळवार व शनिवारला भक्तांची वारी असते. * येथुन '''[[प्रमुख राज्य महामार्ग ११ (महाराष्ट्र)]]''' गेलेला आहे. ==जाण्यासाठी मार्ग== * १.गोंदिया-कोहमारा-अर्जुनी-चंद्रपूर या महाराष्ट्रातील प्रमुख राज्य महामार्ग क्रमांक-११ आणि राज्य महामार्ग क्रमांक-275 वर आहे. * २.अर्जुनी मोरगाव-लाखांदुर-[[पवनी (शहर)|पवनी]] राज्य महामार्ग क्रमांक-354 वर आहे. * ३.अर्जुनी मोरगाव-सानगडी-साकोली प्रमुख जिल्हा मार्ग क्रमांक-36 वर आणि राज्य महामार्ग क्रमांक-366 वर आहे. == संस्कृती: गणेशोत्सव == [[File:Bappa.jpg|इवलेसे|उजवे|190px|अर्जुनीचा राजा]] [[अर्जुनीचा राजा]] हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] अर्जुनी मोरगावमधील सार्वजनिक गणपती आहे. हा गणपती शहरातील अतिशय जोमाने गणेशोत्सव साजरा करण्यात येणारा महत्वपूर्ण उत्सव आहे. हा १० दिवसीय गणेशोत्सव दरवर्षी साजरा करण्यात येतो. [[वर्ग:गोंदिया जिल्ह्यातील गावे]] [[वर्ग:अर्जुनी मोरगाव|*]] b4ymueq6e05pd4pl9qmij5mcd2bifi3 0 30985 2701484 2269079 2026-08-13T05:59:09Z ~2026-44232-15 186201 /* */ 2701484 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार = तालुका |स्थानिक_नाव = सडक-अर्जुनी |इतर_नाव = |टोपणनाव = |राज्य_नाव = महाराष्ट्र |अक्षांश = 21|अक्षांशमिनिटे = 05|अक्षांशसेकंद =24 |रेखांश= 80|रेखांशमिनिटे= 09|रेखांशसेकंद= 24 |मुळ_नकाशा = <!-- only if default map not wanted --> |शोधक_स्थान = <!-- left/right --> |मुळ_नकाशा_पट्टी = <!-- हो/नाही --> |आतील_नकाशा_चिन्ह = <!-- हो/नाही --> |नकाशा_शीर्षक = |क्षेत्रफळ_एकूण = |क्षेत्रफळ_आकारमान = |क्षेत्रफळ_क्रमांक = |क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ = |क्षेत्रफळ_मेट्रो = |क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ = |उंची = |उंची_संदर्भ = |समुद्री_किनारा = |हवामान = |वर्षाव = |तापमान_वार्षिक = |तापमान_हिवाळा = |तापमान_उन्हाळा = |मुख्यालय = <!-- फक्त जिल्हांसाठीच--> |मोठे_शहर = |मोठे_मेट्रो = |जवळचे_शहर = गोंिदया |प्रांत = |विभाग = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ = |लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर = |साक्षरता = |साक्षरता_पुरुष = |साक्षरता_स्त्री = |अधिकृत_भाषा = मराठी |नेता_पद_१ = |नेता_नाव_१ = |नेता_पद_२ = |नेता_नाव_२ = |संसदीय_मतदारसंघ = |विधानसभा_मतदारसं = |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१ = [[तहसील]] |न्यायक्षेत्र_नाव_१ = सडक/अर्जुनी |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२ = [[पंचायत समिती]] |न्यायक्षेत्र_नाव_२ = सडक/अर्जुनी |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३ = |न्यायक्षेत्र_नाव_३ = |कोरे_शीर्षक_१ = |कोरे_उत्तर_१ = |एसटीडी_कोड = ०७१९९ |पिन_कोड = ४४१८०७ |आरटीओ_कोड = |संकेतस्थळ = |संकेतस्थळ_नाव = |दालन = |तळटिपा = |गुणक_शीर्षक = <!-- हो/नाही --> |स्वयंवर्गीत = <!-- हो/नाही --> }} '''सडक-अर्जुनी''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[गोंदिया जिल्हा|गोंदिया जिल्ह्याचा]] एक तालुका आहे. {{विस्तार}} {{गोंदिया जिल्ह्यातील तालुके}} [[वर्ग:गोंदिया जिल्ह्यातील तालुके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]] ft2uowwiubh1p3p0vd9k340o3wraobi 0 39659 2701406 2610280 2026-08-12T20:28:05Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701406 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{gallery|mode=packed |चित्र:ചേന.JPG|सुरण कंद |चित्र:Amorphophallus Paeoniifolius f.jpg|सुरणाचे फूल |चित्र:ചേന.jpg|सुरणाचे झाड}} '''सुरण''' (वनस्पतीशास्त्रीय नाव: ''Amorphophallus paeoniifolius''; इंग्लिश: ''Elephant foot yam'') ही दक्षिणपूर्व [[आशिया खंड]]ातील उष्णकटिबंधीय कंदमूळ प्रकारातील वनस्पती आहे. दक्षिणपूर्व आशिया, दक्षिण आशिया, मादागास्कर, न्यू गिनी आणि पॅसिफिक बेटांवर कंदांसाठी या वनस्पतीची लागवड केली जाते. कमी खर्चात वाढणारे हे एक नगदी पीक म्हणून वाढविले जाऊ शकते. या वनस्पतीच्या सर्व भागांचा खाण्यात अन्न तसेच औषध म्हणून वापर होतो. कंद उकडून - कुस्करून किंवा तळून खाल्ला जातो किंवा यांची रस्सा भाजी देखील करतात. भारतात काही ठिकाणी लोणच्यामध्ये किंवा चिप्स बनवण्यासाठी देखील कंद वापरले जातात. याची हिरवी पाने आणि देठ देखील पालेभाज्या म्हणून शिजवल्या जातात.<ref>{{Cite web|title=Ol Bhaate {{!}} Mashed Elephant Foot Yam {{!}} Sooran ka Chokha from seasonalflavours.net|url=https://www.fooderific.com/recipe/709019/|access-date=2020-07-31|website=www.fooderific.com}}</ref><ref>{{Cite journal|author1=Nedunchezhiyan, M. |author2=Misra, R. S. |year=2008 |title=''Amorphophallus'' tubers invaded by ''Cynodon dactylon'' |journal= [[Aroideana]] |publisher=International Aroid Society|volume=31|issue=1|pages=129–133}}</ref> सुरण कांदाचा भारतीय औषधांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. आयुर्वेद, सिद्ध आणि युनानी या तीनही प्रमुख भारतीय औषधी पद्धतींमध्ये औषधी कंद म्हणून याची शिफारस केली जाते. विशेष करून मूळव्याधीवर हा कंद उपयुक्त असल्याचे मानले जाते.<ref>{{Cite book|author =Khare, C. P.|year=2007|title=Indian Medicinal Plants: An Illustrated Dictionary |location= [[Berlin]] |publisher= [[Springer Verlag]] |isbn=978-0-387-70637-5}}</ref> <ref> Curative effect of ''Amorphophallus paeoniifolius'' tuber on experimental hemorrhoids in rats. Dey YN, et al. J Ethnopharmacol. 2016. </ref> == प्रचलित नावे == # इंग्रजी: एलिफंट फूट यॅम (Elephant Foot Yam) # हिंदी: जिमीकंद, सुरण, सुरनकंद # कन्नड: सुवर्णगड्डा # मल्याळम: चेना # तमिळ: चेनैक्कीझांगु, काथुकरूनाई # वनस्पतीशास्त्रीय नाव: Amorphophallus paeoniifolius किंवा Amorphophallus campanulatus. # इतर मराठी नावे: हत्तीचा रताळ (हत्तीच्या पायासारखा दिसणारा रताळ), कंदनायक, कंदवर्धन. # संस्कृत: अर्शोघन, कण्डूल, चित्रदण्डक, कन्दनायक, कंदवर्धन, वातारी, ओल, वज्रकंद, चित्रकंद, सुरकंद, रुच्यकंद, सुकंद, गुदामयहर इ. नावे आहेत. अर्श म्हणजे मूळव्याध. सुरण मूळव्याधीचा नायनाट करते म्हणून त्यास अर्शोघन म्हणतात. कण्दू म्हणजे खाज. सुरण प्रक्रिया न करता खाल्ले असता घशास खाज सुटते, म्हणून त्यास कण्डूल म्हणतात. तसेच त्याच्या पानाच्या हिरव्या देठावर पांढरे चट्टे असल्यामुळे त्यास चित्रदण्डकही म्हणतात. सुरण हे औषधी गुणांनी सर्वात श्रेष्ठ आहे म्हणून त्याची ‘कन्दनायक’ अशी सुद्धा ओळख आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://marathivishwakosh.org/7353/ |title=सुरण |access-date=2025-09-01 |archive-date=2025-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250804060937/https://marathivishwakosh.org/7353/ |url-status=dead }}</ref> == पोषणमूल्य<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://pharmeasy.in/blog/ayurveda-uses-benefits-nutritional-value-of-yam-hindi/ |title=जिमीकंद (Elephant Yam in Hindi): उपयोग, लाभ, और न्यूट्रिशनल वैल्यू |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=pharmeasy.in |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२९ एप्रिल २०२४ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20240429103306/https://pharmeasy.in/blog/ayurveda-uses-benefits-nutritional-value-of-yam-hindi/ |विदा दिनांक=2024-04-29 |url-status=dead }}</ref> == {| class="sortable wikitable" style="margin:auto" |- ! पोषण तत्व !! मात्रा |- | पाणी || ६९.६ |- | ऊर्जा || ११८ किलो कॅलरी |- | प्रोटीन || १.५३ ग्रॅम |- | लिपिड (चरबी) || ०.१७ ग्रॅम |- | कार्बोहायड्रेट || २७.९ ग्रॅम |- | राख || ०.८८२ ग्रॅम |- | रेषे || ४.१ ग्रॅम |- | शर्करा || ०.५ ग्रॅम |- | कॅल्शियम || १७ मिलीग्राम |- | लोह || ०.५४ मिलीग्राम |- | मॅग्नेशियम || २१ मिलीग्राम |- | फॉस्फरस || ५५ मिलीग्राम |- | पोटॅशियम || ८१६ मिलीग्राम |} == हे सुद्धा पहा == * [[शेवळे]] == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} == बाह्य दुवे == * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25981/ सुरण (मराठी विश्वकोश)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240429115816/https://vishwakosh.marathi.gov.in/25981/ |date=2024-04-29 }} * [https://marathivishwakosh.org/7353/ सुरण (मराठी विश्वकोश) २] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250804060937/https://marathivishwakosh.org/7353/ |date=2025-08-04 }} [[वर्ग:भाज्या]] [[वर्ग:कंदमुळे]] [[वर्ग:मराठी विश्वकोशातून कॉपीपेस्ट मजकूर]] 0j49rg0dre6cgt6g4pbzsnqridn4it7 0 47349 2701350 2653909 2026-08-12T13:13:32Z Zafer 58556 Photo changed 2701350 wikitext text/x-wiki {{Infobox Football biography | playername = डिर्क कुयट | image = [[चित्र:Dirk Kuyt Fenerbahçe 20260805 (1) (cropped).JPG|255px]]<br /><small>डिर्क कुयट, {{deshen2mr|Germany}} - [[२००६ फिफा विश्वचषक]] | fullname = डिर्क कुइट | dateofbirth = {{birth date and age|1980|7|22|df=y}} | cityofbirth = [[काटवीक आन झी]] | countryofbirth = {{deshen2mr|Netherlands}} | height = 1.84 | currentclub = [[लिव्हरपूल एफ.सी.|लिव्हरपूल]] | clubnumber = १८ | position = [[Football (soccer) positions#Centre forward|Centre Forward]], उजव्या बाजूने | youthyears = १९८५–१९९८ | youthclubs = [[क्विक बॉइझ]] | clubs = [[FC Utrecht]]<br />[[Feyenoord Rotterdam|Feyenoord]]<br />[[लिव्हरपूल एफ.सी.|लिव्हरपूल]] | years = १९९८–२००३<br />२००३–२००६<br />२००६– | caps(goals) = १६० (५१)<br />१०१ (७१)<br />{{०}}६६ (१५)<!--LEAGUE APPS & GOALS ONLY --> | nationalteam = {{fb|Netherlands}} | nationalyears = २००४– | nationalcaps(goals) = {{०}}३५ {{०}}(६) | pcupdate = २१:५५, १२ मे २००८ (UTC) | ntupdate = २१ नोव्हेंबर २००७ }} {{विस्तार}} [[वर्ग:नेदरलँड्सचे फुटबॉल खेळाडू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] enwhzs0cbrychx336cde3llkd8e8no5 0 52513 2701423 2696966 2026-08-12T23:08:02Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701423 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी स्पर्धा''' [[सरे]] येथील [[नॅशनल शूटिंग सेंटर (बिसले)|नॅशनल शूटिंग सेंटर]] येथे २५ जुलै ते ४ ऑगस्ट २००२ दरम्यान पार पडnr.<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Shooting_at_the_2002_Commonwealth_Games |title=Shooting at the 2002 Commonwealth Games |publisher=Wikipedia}}</ref> या राष्ट्रकुल स्पर्धेत नेमबाजीमध्ये एकूण ४० विविध प्रकारच्या स्पर्धा समाविष्ट करण्यात आल्या होत्या. या स्पर्धेत [[२००२ राष्ट्रकुल खेळात भारत|भारताच्या नेमबाजांनी]] १४ सुवर्ण, ७ रौप्य आणि ३ कांस्य अशा एकूण २४ पदकांची कमाई केली आणि पदक तालिकेत अव्वल स्थान पटकावले.<ref>{{cite web |url=http://library.eshikshya.org/kiwix/content/wikipedia_en_all_maxi_2023-05/A/Shooting_at_the_2002_Commonwealth_Games |title=2002 Commonwealth Games results |publisher=eShikshya }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यांत [[अंजली भागवत]], [[जसपाल राणा]], [[समरेश जंग]] आणि [[राज्यवर्धन सिंह राठोड]] यांनी अनेक पदके जिंकली. अंजली भागवत यांनी महिलांच्या १० मीटर एअर रायफल आणि ५० मीटर रायफल ३ पोझिशन्स या स्पर्धांमध्ये एकेरी आणि दुहेरी अशा दोन्ही श्रेणींमध्ये सुवर्णपदके मिळवली. तसेच जसपाल राणा आणि समरेश जंग यांनी पिस्तूल प्रकारात अनेक सुवर्ण आणि रौप्य पदकांवर आपले नाव कोरले. या ऐतिहासिक कामगिरीमुळे भारतीय नेमबाजीला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर एक नवी ओळख मिळाली.<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/India_at_the_2002_Commonwealth_Games |title=India at the 2002 Commonwealth Games |publisher=Wikipedia}}</ref> {{विस्तार}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:२००२ राष्ट्रकुल खेळ]] fm9jq8a7jxqmhrkptnxqtcostuqjjza 0 56627 2701444 2559671 2026-08-13T03:10:24Z ~2026-44417-12 186199 /* */ 2701444 wikitext text/x-wiki {{मुखपृष्ठ सदर टीप |तारीख = |वर्ष = }} {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव = वासुदेव बळवंत फडके | चित्र = VasudevBalwantPhadkebust.jpg | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = फडक्यांचा [[मुंबई]]मधील अर्धपुतळा | टोपणनाव = | जन्मदिनांक = ४ नोव्हेंबर १८४५ | जन्मस्थान = [[शिरढोण]], [[पनवेल तालुका]], [[रायगड जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | मृत्युदिनांक = १७ फेब्रुवारी १८८३ | मृत्युस्थान = [[एडन]], [[येमेन]] | चळवळ = [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा]] | संघटना = | पत्रकारिता लेखन = | पुरस्कार = | स्मारके = | धर्म = [[हिंदू धर्म|हिंदू]] | प्रभाव = [[लहुजी वस्ताद साळवे]], [[महादेव गोविंद रानडे]] | प्रभावित = [[बाळ गंगाधर टिळक]], [[बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय]] | वडील नाव = बळवंत फडके | आई नाव = | पती नाव = | पत्नी नाव = | अपत्ये = | स्वाक्षरी चित्र = | तळटिपा = }} '''वासुदेव बळवंत फडके''' (जन्म : [[शिरढोण]], [[महाराष्ट्र]], ४ नोव्हेंबर १८४५; - [[एडन]], [[येमेन]], १७ फेब्रुवारी १८८३) हे [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा|भारतीय क्रांतिकारक]] होते. त्यांना भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील क्रांतिकारक म्हणाले जाते. == बालपण आणि शिक्षण == [[रायगड जिल्हा|रायगड जिल्ह्यातील]] [[शिरढोण]] गावात जन्मलेल्या फडक्यांचे आजोबा नजीकच्या [[कर्नाळा]] किल्ल्याचे किल्लेदार होते. लहानपणीच फडक्यांना [[कुस्ती]], घोडेस्वारी आणि तलवारबाजीचे प्रशिक्षण मिळाले. माध्यमिक शिक्षण संपल्यावर ते [[पुणे|पुण्याला]] आले व [[सदाशिव पेठ]]ेतील नरसिंह मंदिराजवळ राहून इंग्रज सरकारच्या सैन्य लेखा सेवेत भरती झाले.<ref name="Report on the Administration of the Bombay Presidency">{{स्रोत पुस्तक | title=Report on the Administration of the Bombay Presidency | पृष्ठ=36}}</ref> येथे असताना त्यांच्यावर [[महादेव गोविंद रानडे|महादेव गोविंद रानड्यांचा]] प्रभाव पडला व भारताच्या खालावलेल्या आर्थिक परिस्थितीचे कारण ब्रिटिश धोरणे होती असे त्यांच्या लक्षात आले. त्याचवेळी फडके हे [[लहुजी वस्ताद साळवे|क्रांतिवीर लहुजी वस्ताद साळवेंच्याही]] प्रभावात होते. साळव्यांनी ब्रिटिशांपासून स्वातंत्र्य मिळवण्याचे आणि मागासलेल्या जातींनाही या लढ्यात सामील करून घेणे महत्त्वाचे असल्याचे फडक्यांना पटवून दिले.<ref>{{स्रोत पुस्तक | आडनाव=O'Hanlon|पहिलेनाव=Rosalind|title=Caste, Conflict and Ideology:: Mahatma Jotirao Phule and low caste protest in nineteenth-century western India|पृष्ठ=110|आयएसबीएन=0521523087 | वर्ष=2002 | प्रकाशक=Cambridge University Press | स्थान=Cambridge}}</ref> == क्रांतीचा पाया == आपल्या अंथरुणाला खिळलेल्या मरणासन्न आईला भेटण्यासाठी फडक्यांनी रजा मागितली असता त्यांच्या इंग्रज अधिकाऱ्याने टाळाटाळ केली. फडके रजा मिळून घरी जाईपर्यंत त्यांच्या आईचा स्वर्गवास झालेला होता. संतप्त झालेल्या फडक्यांनी आपली सरकारी नोकरी सोडून दिली व त्यानंतर ब्रिटिश सरकारच्या धोरणांविरुद्ध जाहीर भाषणे देण्यास सुरुवात केली.<ref>{{स्रोत पुस्तक | आडनाव=Khan | पहिलेनाव=Mohammad | title=Tilak and Gokhale: A Comparative Study of Their Socio-politico-economic Programmes of Reconstruction| पृष्ठ=3}}</ref> १८७० च्या दशकात पडलेल्या दुष्काळाकडे सरकारने केलेले दुर्लक्ष पाहून त्यांनी स्वतः दुष्काळग्रस्त भागात जाऊन तेथील लोकांना मदत केली व त्याच वेळी सरकार उलथवून देण्याची भाषा करण्यास सुरुवात केली. == सशस्त्र क्रांती == इ.स. १८७९ नंतर वासुदेव बळवंत फडके यांच्या कार्याला सुरुवात झाली. त्यांनी दौलतराव नाईक यांच्या मदतीने लोणीजवळ धामारी गावावर पहिला दरोडा टाकला. यामध्ये त्यांना फक्त तीन हजार रुपये मिळाले. २५ ते २७ फेब्रुवारी १८७९ रोजी लोणी व खेड या गावांवर दरोडा टाकून लूटमार केली. ५ मार्च १८७९ रोजी [[जेजुरी]]जवळ वाल्हे गावावर दरोडा टाकला. या लुटीत त्यांना चार बंदुका, तीनशे रुपये व शंभर रुपयाचे कापड मिळाले. यानंतर त्यांनी सरकारविरुद्ध सशस्त्र उठाव करण्याची तयारी सुरू केली. सुरुवातीला त्यांनी [[पुणे]], [[मुंबई]] व इतर शहरातील सुशिक्षित व धनाढ्य भारतीयांकडे मदतीची मागणी केली परंतु त्याला प्रतिसाद मिळाला नाही. फडके [[अक्कलकोट]] [[स्वामी समर्थ]]ांकडे आशीर्वाद मागण्यासाठी गेले वासुदेव बळवंत फडके हे दत्त उपासक होते. त्यांनी दत्तमहात्म्य हा सात हजार ओव्यांचा ग्रंथ लिहिला. तसेच स्वरचित दत्त स्तोत्र ही वासुदेव बळवंत फडके यांनी लिहिले दत्तोपासक असलेले वासुदेव बळवंत फडके स्वामी समर्थ महाराजांचे निस्सीम भक्त होते. स्वामी समर्थ आणि वासुदेव बळवंत फडके यांची भेट अक्कलकोटला झाली वासुदेव बळवंत फडके हे स्वामी महाराजांना शरण गेले आणि आपली तलवार काढून स्वामी समर्थ महाराजांसमोर ठेवली. आपली कार्ययोजना आणि मनोदय सांगितला. स्वामी महाराजांच्या हातून तलवार मिळावी आणि क्रांतीकार्यास आशीर्वाद मिळावा, अशी त्यांची इच्छा होती.स्वामी समर्थ त्रिकालद्रष्टे होते. वासुदेव बळवंत फडके यांचे म्हणणे शांतपणे ऐकून घेतले आणि म्हणाले की, हम जानते है | नेक काम है |, असे सांगत एका सेवेकऱ्याला समोर ठेवलेली तलवार नेऊन झाडावर टांगून ठेवण्यास सांगितले. स्वामी समर्थांना उद्देशून म्हणाले की. अभी वक्त नही हैं | तुम्ही आरंभीलेले कार्य चांगले असले, तरी क्रांतीकार्याला यश येणार नाही, असे स्वामी म्हणाले.स्वामींनी सांगितले सध्याचा काळ संबंधित परिस्थितीला साथ देणार नाही व तुला काळाप्रमाणे थांबावे लागेल योग्य वेळ आल्यानंतर देश क्रांतीचे काम करावे पांडवांच्या बरोबर भगवान श्रीकृष्ण सुद्धा होतेच परंतु पाडवांच्या बरोबर काळाचे सहकार्य नव्हते त्यामुळे पांडवांना खूप कष्टातून जावे लागले म्हणून योग्य वेळ आणि योग्य परिस्थिती येताच तू देश क्रांतीचे काम करावे असे श्री स्वामी समर्थ यांनी सांगितले होते मात्र, प्रांरभिलेल्या कार्यात फडके माघार घेऊ शकत नव्हते. अखेर वासुदेव बळवंतांनी ती तलवार घेतली. स्वामींना साष्टांड दंडवत घातले आणि पुढील प्रवासी निघून गेले <ref>[http://www.swamisamarth.com/downloads/englishliterature/SwamiSamarth.pdf अक्कलकोट स्वामी समर्थांचे चरित्र पान १६१]</ref> फडक्यांनी मग महाराष्ट्रातील तथाकथित मागासलेल्या जातींमध्ये मदत शोधली. [[मांग]], [[रामोशी]], [[कोळी (जात)|कोळी]] आणि इतर अनेक समाजातून त्यांनी तरुण घेतले व त्यांना शस्त्रास्त्रांचे प्रशिक्षण देऊन आपल्या 'सैन्यात' भरती केले. अशा काहीशे सैनिकांसह त्यांनी इंग्रज सरकारविरुद्ध अधिकृतरीत्या युद्धाची घोषणा केली. [[शिरूर तालुका, पुणे जिल्हा|शिरुर]] आणि [[खेड]] तालुक्यातील सरकारी खजिन्यावर धाड टाकून फडक्यांच्या सैन्याने आपला चरितार्थ चालवला. त्यानंतर त्यांनी थेट पुण्यावर चाल केली आणि काही दिवसांकरता शहरावर कब्जा मिळवला. एकाच वेळी अनेक ठिकाणी हल्ला चढवून इंग्रज सरकारचे लक्ष विकेंद्रित करण्याच्या त्यांच्या चालीला यश मिळाले नाही आणि इंग्रज सरकारने भारतातील हा पहिला सशस्त्र उठाव चिरडण्याचा चंग बांधला. घानूर गावाजवळ झालेल्या हातोहातच्या लढाईनंतर भारतीयांत फितुरी लावण्यासाठी सरकारने फडक्यांना पकडून देण्याबद्दल इनाम जाहीर केले. याला प्रत्युत्तर म्हणून फडक्यांनी मुंबईच्या गव्हर्नरला पकडून देणाऱ्यास त्याहून मोठे इनाम जाहीर केले! याचबरोबर साप-किरड्यांना मारल्यावर मिळणाऱ्या बक्षिसाप्रमाणे प्रत्येक युरोपीय व्यक्तीला मारण्याबद्दलही त्यांनी इनाम जाहीर केले. या लढाईनंतर फडके अरब व रोहिल्यांकडून मदत मिळवण्यासाठी [[हैदराबाद संस्थान]]ात गेले. तेथील [[निजाम]]ाच्या सेवेत असलेल्या अब्दुल हक आणि मेजर [[हेन्‍री विल्यम डॅनियेल]] या अधिकाऱ्यांनी फडक्यांचा पिच्छा पुरवला आणि त्यांना परत [[महाराष्ट्र]]ात पळून येण्यास भाग पाडले. == धरपकड, खटला व मृत्यू == [[जुलै २३]], [[इ.स. १८७९]] रोजी [[विजापूर]] जवळील देवर नावडगी या गावाच्या बाहेर एका [[बौद्ध विहार]]ामध्ये गाढ झोपेत असताना त्यांना अटक करण्यात आले व पुण्याच्या तुरुंगात ठेवले. तेथे त्याच्यावर खटला चालवण्यात आला. पुण्यातील एकाही [[वकील|वकिलाने]] त्यांचे वकीलपत्र घेण्याची तयारी दाखवली नाही. शेवटी [[सार्वजनिक काका]]ंनी त्यांचे वकीलपत्र घेतले व त्यांचा बचाव करण्याचा प्रयत्‍न केला. उच्च न्यायालयात त्यांच्या बचावाचे काम महादेव चिमाजी आपटे यांनी केले. फाशीची शिक्षा टळून त्यांना आजीवन कारावास व तडीपारीची शिक्षा झाली. फडक्यांना [[येमेनचे प्रजासत्ताक|येमेन]] देशातील [[एडन]] येथील तुरुंगात पाठवण्यात आले. तेथे एकांतवासाची शिक्षा भोगत असलेल्या फडक्यांनी एके दिवशी आपल्या कोठडीचे दार बिजागऱ्यांसकट उचकटून काढून तुरुंगातून पळ काढला. काही दिवसांनी इंग्रजांनी त्यांना परत पकडले व पुन्हा तुरुंगात टाकले. तेथे आपल्याला मिळत असलेल्या वागणुकीविरुद्ध वासुदेव बळवंत फडक्यांनी आमरण उपोषण केले व त्यांचा [[फेब्रुवारी १७]], [[इ.स. १८८३]] रोजी मृत्यू झाला.<ref>{{स्रोत पुस्तक | आडनाव=Rigopoulos | पहिलेनाव=Antonio |title=Dattātreya: The Immortal Guru, Yogin, and Avatāra : a Study of the Tranformative and Inclusive Character of a Multi-faceted Hindo Deity | पृष्ठ=167}}</ref> == स्मारके == * पुण्यात चाललेल्या खटल्यादरम्यान फडक्यांना संगमपुलाजवळ एका कोठडीत ठेवण्यात आले होते. भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर महाराष्ट्र पोलिसांच्या गुप्तचर खात्याने तेथे त्यांचे स्मारक उभारले आहे. * [[बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय]] यांनी आपल्या [[आनंदमठ]] कादंबरीमध्ये ब्रिटिश सरकारविरुद्धचे फडक्यांचे अनेक कारनामे वापरले आहेत. यावर सरकारने आक्षेप घेऊन कादंबरी प्रकाशित न होऊ दिल्यामुळे चट्टोपाध्यायांनी पाचवेळा बदल केल्यावर मगच त्याचे प्रकाशन झाले.<ref>{{स्रोत पुस्तक| आडनाव=Das| पहिलेनाव=Sisir| title=A History of Indian Literature|पृष्ठ=213|आयएसबीएन=8172010060| वर्ष=1991| प्रकाशक=Sahitya Akademi| स्थान=New Delhi}}</ref> * १९८४ साली भारतीय टपाल खात्याने फडक्यांचे चित्र असलेले ५० पैशांचे तिकीट प्रकाशित केले. * [[मुंबई]]तील मेट्रो सिनेमाजवळच्या चौकाला वासुदेव बळवंत फडक्यांचे नाव दिलेले आहे. * वासुदेव बळवंत फडके यांचे तैलचित्र भारताच्या संसदेमध्ये ३ डिसेंबर, २००४ रोजी लावण्यात आले. हे संसदेत लावण्यात येणारे शेवटचे व्यक्तिचित्र असेल असे ठरविण्यात आले. पी.व्ही. आपट्यांच्या प्रयत्‍नाने हे तैलचित्र लावण्याची संमती मिळाली. हे तैलचित्र [[सुहास बहुळकर|सुहास बहुलकर]] यांनी रंगवले आहे. * 'क्रांतिवीर वासुदेव बळवंत फडके' नावाचा [[विश्राम बेडेकर]] दिग्दर्शित चित्रपट १९५० साली प्रकाशित झाला.<ref>[http://www.imdb.com/शीर्षक/tt0155816/ आयएमडीबी]</ref> * ब्रिटिशांपासून लपत फिरत असताना फडक्यांनी पालीजवळील थनाळे-खडसांबळे गुहांमध्ये आश्रय घेतला होता.<ref>{{स्रोत पुस्तक | आडनाव=Gunaji|पहिलेनाव=Milind |title=Offbeat Tracks in Maharashtra|पृष्ठ=228|आयएसबीएन=8171546692 | वर्ष=2003 | प्रकाशक=Popular Prakashan | स्थान=Mumbai}}</ref> --> == शैक्षणिक कार्य == वासुदेव बळवंत फडके हे [[पुणे|पुण्यातल्या]] [[महाराष्ट्र एज्युकेशन सोसायटी]]चे संस्थापक,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://mespune.in/|title=Maharashtra Education Society|संकेतस्थळ=mespune.in|ॲक्सेसदिनांक=2020-01-17}}</ref> पहिले सेक्रेटरी आणि ट्रेझरर होते. इ.स. १८७३ मध्ये स्वदेशी वस्तू वापरण्याची शपथ घेतली. तसेच समाजामध्ये समानता, ऐक्य, समन्वय निर्माण करण्यासाठी'ऐक्यवर्धिनी संस्था' सुरू केली. त्यांनी पुण्यामध्ये इ.स. १८७४ मध्ये 'पुना नेटिव्ह इन्स्टिट्यूशन' ही शाळा सुरू करून स्वदेशीचा पुरस्कार करण्याचा प्रयत्न केला. वासुदेव बळवंत फडके हे [[दत्तात्रेय|दत्त]] उपासक होते. त्यांनी ''दत्तमाहात्म्य'' हा सात हजार ओव्यांचा ग्रंथ लिहिला. == फडके यांची चरित्रे == * आद्य क्रांतिकारक वासुदेव बळवंत फडके (लेखक - डॉ. कृ. ज्ञा. भिंगारकर) * आद्य क्रांतिकारक वासुदेव बळवंत फडके (लेखक - विष्णू श्रीधर जोशी)<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=MmERAQAAIAAJ&q=%E0%A4%86%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF+%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%95+%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5+%E0%A4%AC%E0%A4%B3%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A4+%E0%A4%AB%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A5%87&dq=%E0%A4%86%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF+%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%95+%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5+%E0%A4%AC%E0%A4%B3%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A4+%E0%A4%AB%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A5%87&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjZn4T84YnnAhUDcCsKHRXxDXsQ6AEIUjAE|title=Ādya krāntikāraka Vāsudeva Baḷavanta Phaḍake yāñce caritra|last=Jośī|first=Vishṇu Śrīdhara|date=1974|publisher=Vīra Sāvarakara Prakāśana|language=mr}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Alpha/V/VASUDEO%20BALWANT%20PHADKE इंडियन पोस्ट] * [http://www.maharashtra.gov.in/english/community/community_britishShow.php महाराष्ट्र सरकारचे संकेतस्थळ] **{{वेबॅक आर्किव्ह |url=www.maharashtra.gov.in/english/community/community_britishShow.php |date=20080803163918}} * [http://www.hvk.org/articles/1003/76.html एचव्हीके ऑर्ग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120320215145/http://www.hvk.org/articles/1003/76.html |date=2012-03-20 }} **{{वेबॅक आर्किव्ह |url=http://www.hvk.org/articles/1003/76.html |date=20120320215145}} * [http://aaqua.persistent.co.in/aaqua/forum/viewthread?thread=226&lastpage=yes धमरीचा इतिहास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310153225/https://aaqua.persistent.co.in/aaqua/forum/viewthread?thread=226&lastpage=yes |date=2016-03-10 }} * [http://mahacid.com/aboutus_history.htm महाराष्ट्र गुप्तचर खात्याचे संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304003914/http://mahacid.com/aboutus_history.htm |date=2016-03-04 }} * [http://www.hindujagruti.org/news/2370.html हिंदूजागृती.ऑर्ग पक्षपाती पुणे महानगरपालिकेने हिंदू देऊळ पाडले] * महाराष्ट्राचा इतिहास, इयत्ता ११ वी {{भारतीय स्वातंत्र्यलढा}} {{DEFAULTSORT:फडके, वासुदेव, बळवंत}} [[वर्ग:भारतीय क्रांतिकारक]] [[वर्ग:मराठी समाजसुधारक]] [[वर्ग:मराठी समाजसेवक]] [[वर्ग:इ.स. १८४५ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १८८३ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] kcmn5roelvbbs0xrifev1vqe69awo42 0 57328 2701348 2403090 2026-08-12T12:58:00Z Aryan Bagkar 152513 /* प्रसिद्ध व्यक्ती */ 2701348 wikitext text/x-wiki '''{{लेखनाव}}''' हे चंद्र-सोम-यदू-हैहय-वृष्णी-कृष्णवंशोत्पन्न [[मराठी]] आडनाव आहे. == प्रसिद्ध व्यक्ती == * [[सकवारबाई|महाराणी सकवारबाई]] - मराठा साम्राज्याच्या [[महाराणी]] * [[सयाजीराव गायकवाड]] - मराठा सरदार, [[वडोदरा|बडोद्याचे]] संस्थानिक. * [[अंशुमन गायकवाड]] - भारतीय [[क्रिकेट]] खेळाडू. * [[दत्ताजीराव गायकवाड]] - भारतीय [[क्रिकेट]] खेळाडू. * डॉ.सुनील बलिराम गायकवाड - भारतीय जनता पक्षाचे खासदार. १६ वी लोकसभा * शिवाजीराव रामोजीराव गायकवाड ([[रजनीकांत]]) -यांचा जन्म हेन्द्रे पाटील मराठा समाजात झाला हिंदी तेलुगू कन्नड तमिळ चित्रपट अभिनेता. * अनिलकुमार बलिराम गायकवाड- सचिव, सार्वजनिक बांधकाम विभाग महाराष्ट्र शासन, तथा जॉईंट एम डी, एम.एस.आर.डी.सी. हिंदू हृदयसम्राट बाळासाहेब ठाकरे समृद्धी महामार्ग. ==हे सुद्धा पहा== * [[गायकवाड घराणे]] [[वर्ग:मराठी आडनावे]] fhm9cfhaif9smaw32tcs9yi8jdwm7cm 0 57749 2701467 1250589 2026-08-13T04:32:44Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2701467 wikitext text/x-wiki '''विहितगाव''' हे महाराष्ट्र राज्यातील [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यातील]] नाशिक महानगरपालिकेच्या कार्यक्षेत्रात येणारे एक वेगाने विकसित होणारे उपनगर आहे.<ref>{{cite web |title=नाशिक महानगरपालिका अधिकृत संकेतस्थळ |url=https://nmc.gov.in/ |publisher=नाशिक महानगरपालिका |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> हे क्षेत्र [[नाशिक रोड]] आणि [[देवळाली कॅम्प]] परिसराच्या जवळ वसलेले असून पाथर्डी ते आडगाव दरम्यानच्या प्रस्तावित बाह्य वळण रस्त्याशी जोडलेले आहे.<ref>{{cite news |title=नाशिक शहरातील रिंग रोड प्रकल्प |url=https://www.esakal.com/nashik |work=सकाळ |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> पूर्वी प्रामुख्याने कृषीप्रधान गाव असलेले विहितगाव, नाशिक रोड रेल्वे स्थानक आणि मुख्य महामार्गांशी असलेल्या निकटतेमुळे वेगाने शहरीकरणाकडे झुकले आहे. आता येथे मोठ्या प्रमाणावर निवासी गृहप्रकल्प आणि गृहनिर्माण सोसायट्या उभारल्या जात आहेत. नाशिक महानगरपालिकेच्या प्रशासकीय सीमेत येत असले तरी या परिसराने आपली स्थानिक सामाजिक व सांस्कृतिक ओळख जपली आहे.<ref>{{cite web |title=नाशिक जिल्ह्याचे भौगोलिक व प्रशासकीय स्थान |url=https://nashik.gov.in/ |publisher=नाशिक जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:नाशिक]] [[वर्ग:नाशिक जिल्ह्यातील गावे]] lzby19phointudjfsb6awipmj5ldgq4 0 58716 2701410 2689947 2026-08-12T21:13:23Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701410 wikitext text/x-wiki '''सौरचूल''' म्हणजे [[सौर ऊर्जा|सूर्याच्या ऊर्जेवर]] चालणारी चूल होय. [[चित्र:Cocinasolarcaja03.jpg|right|thumb|पेटीसदृश्य सौरचूल]] [[image:Spiegelkocher.JPG|right|thumb|]] [[image:solar cooker 1.jpg|right|thumb|]] ==कार्य== सौरचुलीमध्ये सूर्यकिरणांचे एकवटणे हे तत्त्व वापरले जाते. मोठ्या आकारावरील सूर्यकिरणे कमी आकाराच्या भागावर पडतात तेव्हा त्या भागाला जास्त उष्णता मिळून तो भाग खूप तापतो. किरणे एकवटण्यासाठी भिंग,आरसे यांचा उपयोग करण्यात येतो. ==सौरचुलीचे प्रकार== ===पेटी म्हणजेच बॉक्स प्रकारची चूल=== घरगुती पातळीवर अन्न शिजवण्यासाठी '''बॉक्स प्रकारच्या चूलीचे भाग व त्यांचे कार्य''' *'''बाहेरील चौकोनी पेटी '''- ही साधारणपणे गॅल्व्हनाइझ्ड (जीआय) प्रकारचे लोखंड, अ‍ॅल्युमिनियम किंवा फायबर रीएन्फोर्स्ड् प्लास्टिकपासून बनवतात. *'''काचेचे दुहेरी झाकण'''- आतील ट्रेवर बसणारे हे झाकण त्या पेटीपेक्षा किंचित मोठे असते. दोन काचांमध्ये २ सेंटिमीटर अंतर असते व त्या अ‍ॅल्युमिनियमच्या फ्रेममध्ये बसवलेल्या असतात. ह्या दोन काचांमधील हवेमुळे आतील उष्णता बाहेर शकत नाही. फ्रेमच्या कडांवर बसवलेल्या रबरी पट्टीमुळे उष्णता तेथूनदेखील बाहेर निसटू शकत नाही. *'''अन्न शिजवण्यासाठीची अ‍ॅल्युमिनियमची आतील पेटी (ट्रे)''' आकारमानाने बाहेरील पेटीपेक्षा किंचित लहान असते व तिला काळा रंग दिलेला असल्याने ती सूर्यप्रकाश सहजपणे शोषून घेऊन त्याची उष्णता अन्न ठेवलेल्या भांड्यांपर्यंत पोहोचवते. '''बॉक्स चूल कशी वापरतात?'''- * मोकळ्या, सावली नसलेल्या जागेवर सौरचूल सूर्यप्रकाशात ठेवतात. ==कॉन्सेन्ट्रेटर प्रकारची चूल (कम्युनिटी शेफलर्स चूल)== ही अन्न मोठ्या प्रमाणात शिजवण्यासाठी उपयोगात आणतात. (शेफलर हे संशोधकाचे नाव आहे.). ==अधिक वाचन== [[निर्धूर चूल]] == हे सुद्धा पहा== ==बाह्य दुवे== * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.marathimati.net/options-for-cooking-gas/ | title = पर्याय स्वंयपाकाच्या गॅसला | प्रकाशक = [[मराठीमाती]] | भाषा = मराठी | access-date = 2012-10-12 | archive-date = 2013-01-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130105134523/http://www.marathimati.net/options-for-cooking-gas/ | url-status = dead }} {{भाषांतर}} '''माहिती''' * http://www.greensteamengine.com Distilling water using the sun. * http://www.solarcooker-at-cantinawest.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221133252/http://www.solarcooker-at-cantinawest.com/ |date=2009-02-21 }} A very extensive site for information on all things related to Solar Cooking * [http://solarcooking.wikia.com The Solar Cooking Archive Wiki] Extensive information about building and using solar cookers * [http://www.renewable-energy-future.com/solar-oven.php Basic Solar Oven Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090110151602/http://renewable-energy-future.com/solar-oven.php |date=2009-01-10 }} Basic but straightforward information about building a solar cooker * [http://solarcooking.org The Solar Cooking Archive] * [https://web.archive.org/web/20101124084521/http://www.eia.doe.gov/emeu/plugs/plrecs01.html U.S. Department of Energy page] on residential energy use * [http://www.cookwiththesun.com Cook With the Sun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190720210656/https://www.cookwiththesun.com/ |date=2019-07-20 }} Information from a solar cooker aficionado * [http://www.alpharubicon.com/altenergy/oventestben.htm Solar Oven test review] of a simple box cooker * [http://www.auroville.org/research/ren_energy/solar_bowl.htm The Solar Bowl at Auroville] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080605042751/http://www.auroville.org/research/ren_energy/solar_bowl.htm |date=2008-06-05 }} * [http://ces.iisc.ernet.in/hpg/envis/enedoc.html Solar Funnel] analysis of a design * [http://www.amasci.com/amateur/mirror.html Infinitely large solar furnace], suggested as a possible project for students * [http://www.terra.org/html/s/sol/cocina/directorioen.php Solar Cooking Engines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080609005222/http://www.terra.org/html/s/sol/cocina/directorioen.php |date=2008-06-09 }} - Database of home-made and commercial solar cookers '''संस्था''' * [http://solarcookers.org Solar Cookers International (NGO)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190823020408/https://www.solarcookers.org/ |date=2019-08-23 }} * [http://cms.ises.org/solarfood/index.xsp Solar Food Projects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080827220717/http://cms.ises.org/solarfood/index.xsp |date=2008-08-27 }} * [http://star-tides.net/ STAR-TIDES] (Sustainable Technologies, Accelerated Research - Transportable Infrastructures for Development and Emergency Support) * [http://eswserver.cee.cornell.edu/esw/project_pages/SolarOvens/ Cornell University ESW Solar Oven Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080606031354/http://eswserver.cee.cornell.edu/esw/project_pages/SolarOvens/ |date=2008-06-06 }} * [http://video.google.com/videoplay?docid=-3128310824574419070 Documentary of Nepal organization FoST promoting Solar Cookers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110418124558/http://video.google.com/videoplay?docid=-3128310824574419070 |date=2011-04-18 }} - by Edwin van Gorp. * [http://tablesol.free.fr Atouts Soleil solar cookers] [[वर्ग:तंत्रज्ञान]] [[वर्ग:चूल]] [[वर्ग:सौर ऊर्जा]] frspe65ubwm6w802v0wbcm8ot8nw12x 0 58975 2701414 2526279 2026-08-12T21:49:02Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701414 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} '''स्वामीनारायण''' उर्फ '''सहजानंद स्वामी''' ([[गुजराती भाषा|गुजराती]]: સ્વામિનારાયણ ; मूळ नाव: ''घनश्याम पांडे'') ([[एप्रिल २]], [[इ.स. १७८१|१७८१]] - [[जून १]], [[इ.स. १८३०|१८३०]]) हे [[हिंदू धर्म|हिंदू धर्मातील]] [[स्वामीनारायण संप्रदाय|स्वामीनारायण संप्रदायाचे]] ('''उद्धव संप्रदाय''')<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2024-09-25|title=स्वामीनारायण सम्प्रदाय|url=https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A3_%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%AF|journal=विकिपीडिया|language=hi}}</ref>संस्थापक आहेत. त्यांना '''नीलकंठ वर्णी''' म्हणूनही ओळखले जाते.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2024-10-24|title=स्वामिनारायण|url=https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A3|journal=विकिपीडिया|language=hi}}</ref>ते भगवान विष्णूचे अवतार आहेत. त्यांचे अनुयायी जगभर पसरले असून मुख्यतः [[गुजराती]] समाजात त्यांचा प्रभाव आहे. ''शिक्षापत्री'' व ''वचनामृत'' हे स्वामीनारायण संप्रदायाचे मूळ ग्रंथ आहेत.नीलकंठ वर्णी उर्फ सहजानंदजी यांचा जन्म उत्तरप्रदेशच्या गोंडा जिल्ह्यातल्या छपिया नावच्या गावात झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/culture-and-religion/swaminarayan-sampraday-history-in-marathi-dnb85|title=Swaminarayan Sampraday : स्वामी नारायण संप्रदयाचा इतिहास माहितीये? जाणून घ्या|last=भावसार-बगाडे|first=धनश्री|date=2023-06-01|website=Marathi News Esakal|language=Mr|access-date=2025-01-14}}</ref> == मंदिरे == श्री स्वामीनारायण मंदिर, वडताल, [[गुजरात]] <ref>{{जर्नल स्रोत|date=2024-09-11|title=Swaminarayan Mandir, Vadtal|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Swaminarayan_Mandir,_Vadtal|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> श्री स्वामीनारायण मंदिर छपिया,जिल्हा गोंडा, उत्तर प्रदेश<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.historyinhindi.in/2021/06/blog-post_51.html|title=स्वामीनारायण मन्दिर छपिया की जानकारी|last=पाएं|first=लिंक|last2=Facebook|date=2021-06-26|language=hi|access-date=2025-01-14|last3=X|last4=Pinterest|last5=ईमेल|last6=ऐप|first6=दूसरे|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114141142/https://www.historyinhindi.in/2021/06/blog-post_51.html|url-status=dead}}</ref> श्री स्वामीनारायण मंदिर भूज, गुजरात<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/culture-and-religion/swaminarayan-sampraday-history-in-marathi-dnb85|title=Swaminarayan Sampraday : स्वामी नारायण संप्रदयाचा इतिहास माहितीये? जाणून घ्या|last=भावसार-बगाडे|first=धनश्री|date=2023-06-01|website=Marathi News Esakal|language=Mr|access-date=2025-01-14}}</ref> स्वामिनारायण अक्षरधाम मंदिर, दिल्ली<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2024-10-15|title=अक्षरधाम मंदिर, दिल्ली|url=https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%85%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%B0%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%AE_%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0,_%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A5%80|journal=विकिपीडिया|language=hi}}</ref> == संदर्भ यादी == <references /> {{हिंदू धर्म}} [[वर्ग:हिंदू आचार्य]] [[वर्ग:इ.स. १७८१ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १८३० मधील मृत्यू]] iyfws5pf6a6ic2y42gzsfn2lmbzzxpd 0 61828 2701354 2697867 2026-08-12T13:39:58Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701354 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चित्रपट | नाव = लगे रहो मुन्नाभाई | छायाचित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = | निर्मिती वर्ष = | भाषा = हिंदी | इतर भाषा = | देश = [[भारत]] | निर्मिती = [[विधू विनोद चोप्रा]] | दिग्दर्शन = [[राजकुमार हिरानी]] | कथा = राजकुमार हिरानी<br /> विधू विनोद चोप्रा | पटकथा = | संवाद = राज वसंत | संकलन = बंटी नेगी | छाया = | कला = | गीते = | संगीत = [[शंतनू मोइत्रा]] | ध्वनी = | पार्श्वगायन = | नृत्यदिग्दर्शन = | वेशभूषा = | रंगभूषा = | साहस दृष्ये = | ऍनिमेशन = | विशेष दृक्परिणाम = | प्रमुख कलाकार = [[संजय दत्त]] <br /> [[अर्शद वारसी]] <br /> [[बोमन इराणी]] <br /> [[विद्या बालन]] <br /> [[दिया मिर्झा]]<br /> [[दिलीप प्रभावळकर]] | प्रदर्शन तारीख = १ सप्टेंबर २००६ | अवधी = १३० मिनिटे | पुरस्कार = | संकेतस्थळ दुवा = | तळटिपा = | imdb_id = }} '''लगे रहो मुन्नाभाई''' हा [[संजय दत्त]] यांची प्रमुख भूमिका असलेला चित्रपट आहे. हा चित्रपट २००६ मध्ये प्रदर्शित झाला व अतिशय वेगळ्या वाटेवरचा चित्रपट म्हणून चांगलाच गाजला. [[महात्मा गांधी]]ंच्या तत्त्वांचे पुनर्जीवन करण्यात व एकूणच आजच्या पीढीत गांधीजींबाबत आत्मीयता व त्यांच्या विचारांवर विचार करण्यास या चित्रपटाने हातभार लावला. हा चित्रपट मुन्नाभाई चित्रपट शृंखलेतील दुसरा चित्रपट आहे. पहिला चित्रपट [[मुन्ना भाई एम.बी.बी.एस.]] होता ज्यात या चित्रपटातील मुन्नाभाई व सर्किट ही पात्रे आहेत परंतु कथानकाचा पहिल्या भागाशी काहीही संबंध नाही. == कथानक == {{गौप्यस्फोट इशारा}} या चित्रपटात मूळात व्यवसायाने गुंड असलेला मुन्नाभाई एका मुलीच्या प्रेमात पडतो व तिला इंप्रेस करण्यासाठी तो गांधीजींचे अनुयायी असल्याचे भासवतो. आपले मूळ स्वरूप समजू नये या साठी तो गांधींजीच्या चरित्राचे अध्ययन करतो. त्यामध्ये गढून गेल्यानंतर त्याला सातत्याने गांधीजी जवळ असल्याचे भास होतात व गरज पडेल तेव्हा त्यांच्याकडून तो अहिंसेचे सल्ला घेत असतो. हळूहळू त्याच्या या सल्यांचे सर्वत्र कौतुक होते व मुळात गुंड असलेला मुन्नाभाई मध्ये परिवर्तन घडून येते. कथेचा नायक मुरलीप्रसाद शर्मा उर्फ मुन्नाभाई हा व्यावसायिक गुंड असतो. जागा खाली न करणाऱ्यांना धमकावून ती खाली करून घेणे हा त्याचा मुख्य धंदा. याकामी सर्किट नावाचा मित्र मदत करत असतो. मुन्नाभाईला रेडिओ वरील एका कार्यक्रमातील जानव्ही या मुलीचा आवाज खूप आवडत असतो व मनोमन तिच्यावर प्रेम करत असतो. एकेदिवशी रेडिओवरील ही मुलगी गांधी जयंती प्रश्णमंजुषा आयोजित करते व जो कोणी सर्व प्रश्नांची उत्तरे देईल त्याला तिच्याबरोबर रेडिओवर गप्पा मारायची संधी मिळेल असे जाहीर करते. त्याप्रमाणे मुन्नाभाई तयारी करतो व गांधीजीवर जाणणाऱ्या सर्व प्राध्यापक लोकांना धमाकावून घरी आणतो व रेडिओवरील प्रश्णमंजूषा सहजपणे जिंकतो. जानव्हीला पाहाताच मुन्नाभाईला ती अजून आवडते. जानव्हीला ही मुन्नाभाईचा विनोदी स्वाभाव आवडतो व मुन्नाभाईची सध्याच्या पीढीत न आढळणारी गांधीजींबद्दल आस्था पाहून कौतुक करते व मुन्नाभाईला आपल्या ती काम करत असलेल्या वृद्धाश्रमात गांधीजीवर भाषण देण्यास आमंत्रित करते. तिच्या प्रेमात घायळ झालेला मुन्नाभाई दोन् तीन दिवस सलग एका ग्रंथालयात बसून गांधींजींची सर्व पुस्तके वाचून काढतो. ती पुस्तके वाचून झाल्यानंतर त्याला गांधीजी समोर दिसतात, सुरुवातील मुन्नाभाई घाबरतो परंतु गांधीजी त्याला चांगल्या कारणांसाठी नक्कीच मदत करतील व फक्त मुन्नाभाईलाच दिसतील असे आश्वासन देतात. मुन्नाभाईला हवेत गप्पा मारताना सर्किट त्याला पाहून चक्रावतो परंतु मुन्नाभाईच्या दराऱ्याने तो मुन्नाभाईच्या हो मध्ये हो मिळवत साथ देतो. ठरल्याप्रमाणे मुन्नाभाई जानव्हीच्या वृद्धाश्रमात पोहोचतो व गांधीजी ठरल्याप्रमाणे अदृश्य स्वरूपात मागून त्याला भाषणात साथ देतात आपल्या गांधीजीबाबतच्या विचारांने सर्वानाच भारावून टाकतो.मुन्नाभाई हळू हळू सर्वत्र गांधीगीरीच्या सल्यांसाठी प्रसिद्ध होऊ लागतो. याकामी जानव्ही त्याला रेडिओवर त्याचे कार्यक्रम घेउन मदत करते. काहीजण त्याला कार्यक्रमामध्ये प्रश्न विचारतात, मागे अदृश्य स्वरूपातील गांधीजी सातत्याने त्याला मदत करत असतात अश्याप्रकारे मुन्नाभाई गांधीगिरीसाठी प्रसिद्ध होतो. जानव्हीच्या वृद्धाश्रमाची जागा एका बिल्डरकडे गहाण असते. हा बिल्डर मुन्नाभाईलाच जागा खाली करण्यासाठी काम देत असतो. परंतु मुन्नाभाई गांधीगीरीमध्ये अडकल्याने मुन्नाभाईच्या अनुपस्थितीमध्ये सर्किट वृद्धाश्रमाची जागा बळाचा वापर करून सर्व वृद्धांना बाहेर काढतो. मुन्नाभाईला हे कळते व दुःख होते आपण जिच्या प्रेमासाठी मरतो आहोत तिचेच घर आपल्या व्यवसायाने उजाडल्याचे दुःख होते. परंतु तिची जागा बिल्डरकडून घेण्यासाठीही तो बिल्डर विरुद्ध गांधीगीरीचाच वापर करतो. एके दिवशी गांधीगिरी नुसारच तो जानव्हीला आपले खरे स्वरूप काय आहे ते सांगतो व तिचे घर आपल्या माणसांकडूनच खाली झाल्याचे सांगतो. त्यामुळे जान्हवी दूर जाते व मुन्नाभाईला काही काळ स्वत बद्दल घृणा होते. परंतु तो आपले गांधीगिरीचे काम चालू ठेवतो. व बिल्डरला गांधीगिरीद्वारे सातत्याने छळायचे काम करतो. परंतु बिल्डर ही अतिशय हट्टी असतो व अजिबात नमत नाही. एका पत्रकार परिषदेत, बिल्डर मुद्दाम मुन्नाभाईच्या डॉक्टरला बोलवतो. डॉक्टर मुन्नाभाईचे गांधीप्रेम नसून त्याला होणारे भास आहेत हे तो सिद्ध करतो. त्यामुळे मुन्नाभाईची प्रसिद्दी लोप पावते व त्याचे बिल्डरकडून जमीन परत घेण्याचे मनसुबेही धुळीस मिळतात. मुन्नाभाई निराश होतो व गांधीगीरी सोडून पुन्हा पहिल्या मार्गाला लागतो. चित्रपटाच्या शेवटला तो पुन्हा एकदा जान्हवीचे मन जिंकण्याचा प्रयत्न करतो. जान्हवीला त्याच्या प्रेमाला प्रतिसाद देते. त्याच वेळेस बिल्डरचेही मन परिवर्तन होते. व सर्व काही सुरळीत होउन जाते. '''लगे रहो मुन्ना भाई''' या चित्रपटातील प्रमुख कलाकार, त्यांच्या भूमिका आणि पुरस्कार/विशेष नोंदींची यादी खालीलप्रमाणे आहे: == मुख्य कलाकार आणि भूमिका == {| class="wikitable sortable" ! कलाकार ! चित्रपटातील भूमिका (पात्र) ! पुरस्कार / विशेष नोंदी |- | [[संजय दत्त]] | मुरलीप्रसाद शर्मा उर्फ 'मुन्ना भाई' | * फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट अभिनेता (समीक्षक पुरस्कार) जिंकला.<ref>{{Cite web | title = Filmfare Awards Winners 2007 | url = https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards/winners | access-date = 30 July 2026 | work = Filmfare}}</ref> |- | [[अर्शद वारसी]] | सर्किट (मुन्नाचा जवळचा मित्र) | * फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट विनोदी अभिनेता पुरस्कार जिंकला.<ref>{{Cite web | title = Arshad Warsi Filmfare Awards | url = https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards/winners/2007 | access-date = 30 July 2026 | work = Filmfare }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><br/>* झी सिने आणि स्टार स्क्रीन सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार. |- | [[विद्या बालन]] | जान्हवी (रेडिओ जॉकी / RJ) | * मुन्नाची प्रेमिका; जिच्या प्रेमापोटी मुन्ना गांधीगिरीचे मार्ग अवलंबतो. |- | [[बोमन इराणी]] | लकी सिंग (बिल्डर आणि व्यावसायिक) | * चित्रपटातील मुख्य नकारात्मक भूमिका.<ref>{{Cite news | title = Boman Irani's iconic role as Lucky Singh | newspaper = The Times of India | date = 1 September 2020}}</ref> |- | [[दिलीप प्रभावळकर]] | [[महात्मा गांधी]] | * '''राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार:''' सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार जिंकला.<ref>{{Cite web | title = 54th National Film Awards | url = https://www.dff.gov.in | access-date = 30 July 2026 | publisher = Directorate of Film Festivals}}</ref><br/>* या भूमिकेसाठी त्यांच्या अभिनयाचे अत्यंत कौतुक झाले. |- | [[दिया मिर्झा]] | सिमरन (लकी सिंगची मुलगी) | * विक्टर (जिमी शेरगिल) सोबत लग्नासाठी ठरलेली मुलगी. |- | [[जिमी शेरगिल]] | विक्टर डि'सुझा | * लकी सिंगचा मुलगा, जो वडिलांच्या दबावाखाली असतो. |- | [[कुलभूषण खरबंदा]] | कुंतल (ज्योतिषी/पंडित) | * लकी सिंगला अंधश्रद्धेवर आधारित सल्ला देणारा ज्योतिषी. |- | [[सौरभ शुक्ला]] | बाटुक पटेल | * लकी सिंगचा सल्लागार. |- | [[अभिषेक बच्चन]] | सनी ढिलाँ (विशेष अतिथी भूमिका) | * चित्रपटाच्या शेवटी सिमरनचा पती म्हणून पाहुणा कलाकार. |} == इतर महत्त्वाचे कलाकार == * '''हेमंत जोशी''' - कॅन्सरग्रस्त रुग्ण (ज्याला मुन्ना मदत करतो) * '''रोहितश गौड''' - कडकपाल (लकी सिंगचा सचिव) * '''परीक्षित साहनी''' - विक्टरचे वडील == पुरस्कार आणि गौरव == * '''राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार (५४ वे):''' ** सर्वोत्कृष्ट लोकप्रिय चित्रपट (Best Popular Film Providing Wholesome Entertainment) ** सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता - [[दिलीप प्रभावळकर]] ** सर्वोत्कृष्ट पटकथा - [[राजकुमार हिरानी]], [[अभिजात जोशी]] आणि [[विधु विनोद चोप्रा]] ** सर्वोत्कृष्ट गीतरचना - [[स्वानंद किरकिरे]] ('वंदे मातरम्' गाण्यासाठी)<ref>{{Cite web | title = National Film Award for Best Lyrics | url = https://www.dff.gov.in | access-date = 30 July 2026 | publisher = Directorate of Film Festivals}}</ref> == बाह्य दुवे == * [http://www.lagerahomunnabhai.com/ चित्रपटाचे अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061014194339/http://www.lagerahomunnabhai.com/ |date=2006-10-14 }} *{{आय.एम.डी.बी. शीर्षक|0456144}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. २००६ मधील हिंदी चित्रपट]] [[वर्ग:राजकुमार हिरानी दिग्दर्शित चित्रपट]] j4v9akglb26tpjio11gk1u0wzb74rfe 0 61939 2701551 1153529 2026-08-13T07:42:10Z अभय नातू 206 /* प्रसिद्ध व्यक्ती */ 2701551 wikitext text/x-wiki '''गोडबोले''' हे [[मराठी]] आडनाव आहे. == प्रसिद्ध व्यक्ती == == प्रशासन व समाजकारण == * [[माधव गोडबोले]] - माजी केंद्रीय गृहसचिव आणि लेखक. * [[रामचंद्र विष्णु गोडबोले]] (स्वामी स्वरूपानंद) - पावस येथील अध्यात्मिक गुरू. == विज्ञान आणि संशोधन == * [[रोहिणी गोडबोले]] - भारतीय भौतिकशास्त्रज्ञ आणि पद्मश्री पुरस्कार विजेत्या. == साहित्य आणि कला == * [[परशुराम गोडबोले]] (परशुरामपंत तात्या गोडबोले) - १९ व्या शतकातील संस्कृत पंडित, व्याकरणकार आणि मराठी साहित्यिक. * [[मंगला गोडबोले]] - मराठी लेखिका आणि कथाकार. * [[श्रीरंग गोडबोले]] - मराठी चित्रपट व नाट्य दिग्दर्शक, अभिनेते आणि लेखक. == मनोरंजन व अभिनय == * [[किशोरी गोडबोले]] - मराठी दूरचित्रवाणी आणि चित्रपट अभिनेत्री. * [[मृण्मयी गोडबोले]] - मराठी चित्रपट अभिनेत्री. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठी आडनावे]] 8wkb68ufypo448kknu92ea3yyilweae 2701552 2701551 2026-08-13T07:42:11Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#गट २|अधिक माहिती]]); शुद्धलेखन — पररूप संधी - इक प्रत्यय ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#पररूप संधी - इक प्रत्यय|अधिक माहिती]]) 2701552 wikitext text/x-wiki '''गोडबोले''' हे [[मराठी]] आडनाव आहे. == प्रसिद्ध व्यक्ती == == प्रशासन व समाजकारण == * [[माधव गोडबोले]] - माजी केंद्रीय गृहसचिव आणि लेखक. * [[रामचंद्र विष्णू गोडबोले]] (स्वामी स्वरूपानंद) - पावस येथील आध्यात्मिक गुरू. == विज्ञान आणि संशोधन == * [[रोहिणी गोडबोले]] - भारतीय भौतिकशास्त्रज्ञ आणि पद्मश्री पुरस्कार विजेत्या. == साहित्य आणि कला == * [[परशुराम गोडबोले]] (परशुरामपंत तात्या गोडबोले) - १९ व्या शतकातील संस्कृत पंडित, व्याकरणकार आणि मराठी साहित्यिक. * [[मंगला गोडबोले]] - मराठी लेखिका आणि कथाकार. * [[श्रीरंग गोडबोले]] - मराठी चित्रपट व नाट्य दिग्दर्शक, अभिनेते आणि लेखक. == मनोरंजन व अभिनय == * [[किशोरी गोडबोले]] - मराठी दूरचित्रवाणी आणि चित्रपट अभिनेत्री. * [[मृण्मयी गोडबोले]] - मराठी चित्रपट अभिनेत्री. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठी आडनावे]] jn8igolwhy3j8y3qvym2w65iv3andhc 0 63161 2701355 2700309 2026-08-12T13:44:37Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701355 wikitext text/x-wiki {{इतिहास लेखन}} {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव = लहुजी राघोजी साळवे | चित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = | जन्मदिनांक = [[नोव्हेंबर १४]], [[इ.स. १७९४]] | जन्मस्थान = [[नारायणपूर]], [[पुरंदर जिल्हा]] ([[महाराष्ट्र]]), [[ब्रिटिश भारत]] | मृत्युदिनांक = [[फेब्रुवारी १७]], [[इ.स. १८८१]] | मृत्युस्थान = [[पुणे]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | चळवळ = [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा]] | संघटना = | ग्रंथलेखन = | पुरस्कार = | स्मारके = | धर्म = [[हिंदू धर्म|हिंदू]] | प्रभावित = [[महात्मा फुले]], [[वासुदेव बळवंत फडके ]], [[बाळ गंगाधर टिळक]] | वडील नाव = राघोजी साळवे | आई नाव = विठाबाई साळवे | पत्नी नाव = नाही | स्वाक्षरी चित्र = | तळटिपा = }} '''लहुजी राघोजी साळवे''' (१४ नोव्हेंबर १७९४ - १७ फेब्रुवारी १८८१) हे भारतीय क्रांतिकारक होते.<ref>{{cite web |title=साळवे, लहुजी राघोजी - मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती |url=https://marathi.gov.in/ |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=2026-06-27 |archive-date=2025-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250227091558/https://marathi.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> काहीवेळा त्यांचा उल्लेख 'लहुजी वस्ताद' नावाने देखील केला जातो. लहुजींचा जन्म [[पुरंदर किल्ला|पुरंदर किल्ल्याच्या]] पायथ्याशी असलेल्या नारायणपूर गावच्या नारायण पेठेमधील पूर्वीच्या मांगवाड्यातील एका हिंदू [[मांग]] कुटुंबात झाला.{{संदर्भ हवा}} लहूजींना युद्धकलेचे प्रशिक्षण त्यांच्या घरातील पुरुषांकडून मिळाले होते.{{संदर्भ हवा}} त्यांचे वडील राघोजी साळवे देखील लढवय्ये होते.{{संदर्भ हवा}} [[शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या]] सैन्यात लहुजींचे पूर्वज काम करत.{{संदर्भ हवा}} पुरंदर किल्ल्याच्या सरंक्षणाची जबाबदारी लहुजींच्या आजोबांकडे सोपवली गेली होती.{{संदर्भ हवा}} त्यांच्या कामगिरींमुळे शिवाजी महाराजांनी लहुजींच्या पूर्वजांना "राऊत" ही पदवी दिली होती.{{संदर्भ हवा}} दांड पट्टा चालवणे, तलवारबाजी, घोडेस्वारी, बंदूक चालवणे व निशाणेबाजी या सर्व युद्धकलेमध्ये लहुजी निपुण होते.{{संदर्भ हवा}} देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी ‘मवाळपंथी नव्हे तर जहाल क्रांतिकारक’ निर्माण करण्याचे त्यांनी ठरविले. त्यासाठी त्यांनी युद्धकलेचे शिक्षण तरुणांना देण्यासाठी इ.स. १८२२ मध्ये रास्ता पेठ, पुणे येथे तालीम युद्ध कलाकौशल्य प्रशिक्षण केंद्र सुरू केले.{{संदर्भ हवा}} या प्रशिक्षण केंद्रात सर्वच समाजांतील युवक तालीम घेण्यासाठी येऊ लागले. यात प्रामुख्याने [[बाळ गंगाधर टिळक]], [[वासुदेव बळवंत फडके]], [[महात्मा फुले]], [[गोपाळ गणेश आगरकर]], [[चापेकर बंधू]], क्रांतिभाऊ खरे, क्रांतिवीर नाना दरबारे, रावबहाद्दूर सदाशिवराव गोवंडे, नाना मोरोजी, क्रांतिवीर मोरो विठ्ठल बाळवेकर, क्रांतिवीर नाना छत्रे, महात्मा फुलेंचे सहकारी वाळवेकर आणि परांजपे हे देखील लहुजी साळवे यांच्या आखाड्यात शिकले.{{संदर्भ हवा}} २० जुलै १८७९ रोजी इंग्रजांनी वासुदेव बळवंत फडके यांना ‘देवरनावडगा’ मुक्कामी रात्री झोपेत असताना पकडले व त्यांच्यावर राजद्रोहाचा खटला भरला. ७ नोव्हेंबर १८७९ रोजी वासुदेव फडके यांना जन्मठेपेची शिक्षा ठोठावली. लहुजींच्या मनावर खूप मोठा आघात झाला. १७ फेब्रुवारी १८८१ रोजी पुण्याच्या संगमपुराच्या परिसरात एका घरामध्ये लहुजी साळवेंची प्राणज्योत मावळली व एका महाक्रांतिपर्वाचा शेवट झाला. क्रांतिवीर लहुजी साळवेंच्या समाधी संगमवाडी (पुणे)<ref>{{cite web |title=साळवे, लहुजी राघोजी - मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती |url=https://marathi.gov.in/ |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=2026-06-27 |archive-date=2025-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250227091558/https://marathi.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:साळवे, लहुजी}} [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[वर्ग:भारतीय क्रांतिकारक]] [[वर्ग:इ.स. १७९४ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १८८१ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:दलित व्यक्ती]] m3s1lsjspzlo35pdho9dezjo2z6mrog 0 66563 2701540 2619561 2026-08-13T07:22:47Z अभय नातू 206 लेखनशैली 2701540 wikitext text/x-wiki '''चंद्रकांत खोत''' (जन्म: [[भीमाशंकर]], ७ सप्टेंबर १९४०; मृत्यू: [[मुंबई]], १० डिसेंबर २०१४) हे एक प्रख्यात [[मराठी भाषा|मराठी]] लेखक, कवी आणि संपादक होते.<ref>{{cite news |title=ज्येष्ठ साहित्यिक चंद्रकांत खोत यांचे निधन |url=https://www.loksatta.com/mumbai/noted-marathi-writer-chandrakant-khot-passes-away-1053158/ |work=लोकसत्ता |date=२०१४-१२-१० |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == जीवन == खोत यांचे बालपण आणि प्रारंभिक शिक्षण अत्यंत हलाखीच्या परिस्थितीत पार पडले. कौटुंबिक आर्थिक अडचणींमुळे प्राथमिक शिक्षणानंतर स्वतःच्या कष्टांवर त्यांनी पुढील शिक्षण पूर्ण केले.<ref name=":0">{{cite news |title=साहित्यिक चंद्रकांत खोत काळाच्या पडद्याआड |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/mumbai-news/chandrakant-khot-passed-away/articleshow/45460599.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=२०१४-१२-११ |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> एम.ए. ची पदवी संपादन केल्यानंतर त्यांनी सत्तरीच्या दशकातील मराठी कवितेचा मागोवा घेणारा संशोधन प्रबंध सादर करून [[विद्यापीठीय अनुदान आयोग|पीएच.डी.]] करण्याचा प्रयत्न केला; परंतु मार्गदर्शकाच्या अभावामुळे ते संशोधन अपूर्ण राहिले.<ref name=":0" /> खोत यांच्या व्यक्तिमत्त्वात पारंपरिक आणि बंडखोर शैलीचा मिलाफ होता. पठाणी पोशाख, डोक्यावर फरकॅप आणि डोळ्यांत सुरमा अशा विशिष्ट वेशभूषेत ते मराठी साहित्य क्षेत्रात वावरत असत. १९६० आणि १९७० च्या दशकांत [[मराठी साहित्य|मराठी साहित्यातील]] 'लिटल मॅगेझिन' (अनियतकालिके) चळवळीशी ते सक्रियपणे जोडले गेले होते.<ref>{{cite book |last=भवारी |first=डॉ. कृष्णा |title=चंद्रकांत खोत: व्यक्ती आणि साहित्य |publisher=प्रतिभा प्रकाशन |year=२०१६ |isbn=978-9383672349}}</ref> १९९० च्या दशकानंतर त्यांनी सार्वजनिक जीवनातून संन्यास घेतला. आयुष्याच्या उत्तरार्धात त्यांचा ओढा आध्यात्मिकतेकडे वळला. मुंबईतील [[चिंचपोकळी]] परिसरातील एका साईबाबा मंदिरात त्यांनी साधक म्हणून निवास केला आणि १० डिसेंबर २०१४ रोजी तेथेच त्यांचे निधन झाले.<ref name=":0" /> == साहित्य निर्मिती == चंद्रकांत खोत यांनी कवी म्हणून आपल्या वाङ्मयीन कारकिर्दीची सुरुवात केली. १९६९ मध्ये प्रसिद्ध झालेला 'मर्तिक' हा त्यांचा पहिला कवितासंग्रह होता. त्यानंतर त्यांनी कादंबरी क्षेत्रात पदार्पण केले. १९७० मध्ये प्रकाशित झालेल्या 'उभयान्वयी अव्यय' या कादंबरीतून त्यांनी कामगार वस्तीतील जीवन आणि सामाजिक-लैंगिक विषमतेचे वास्तव मांडले.<ref>{{cite journal |last=देशपांडे |first=सतीश |title=आधुनिक मराठी कादंबरीचा इतिहास |journal=साहित्य अकादमी पत्रिका |volume=४५ |issue=२ |year=२००१ |pages=७८–८५}}</ref> त्यानंतर 'बिनधास्त' आणि 'विषयांतर' या कादंबऱ्यांमधून त्यांनी मानवी संबंध आणि मानसिकतेचे बेधडक विश्लेषण केले. खोत यांनी दीर्घकाळ 'अबकडई' या प्रसिद्ध दिवाळी अंकाचे संपादन केले. या अंकाने मराठी वृत्तपत्रीय व नियतकालिक साहित्यात नवीन प्रयोगशीलता आणि सौंदर्यशास्त्रीय दृष्टी आणली.<ref>{{cite news |title=सात रस्त्याचा खोत |url=https://maharashtratimes.com/articleshow/6509174.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=२०१०-०९-०७ |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> उत्तरार्धात त्यांनी विविध संत व आध्यात्मिक व्यक्तिमत्त्वांवर आधारित चरित्रात्मक कादंबऱ्यांचे लेखन केले. == प्रकाशित साहित्य == === कादंबऱ्या व चरित्रात्मक साहित्य === * ''उभयान्वयी अव्यय'' (१९७०) * ''बिनधास्त'' * ''विषयांतर'' * ''अनाथांचा नाथ'' ([[साईबाबा]] यांच्या जीवनावरील) * ''अलख निरंजन'' (नवनाथांच्या परंपरेवर आधारित) * ''गण गण गणात बोते'' ([[गजानन महाराज]] यांच्या जीवनावरील) * ''दोन डोळे शेजारी'' ([[शारदा देवी|माता शारदा देवी]] यांच्या जीवनावरील) * ''बिंब प्रतिबिंब'' ([[स्वामी विवेकानंद]] यांच्या जीवनावरील) * ''संन्याशाची सावली'' (स्वामी विवेकानंद यांच्यावर आधारित) * ''मेरा नाम है शंकर'' ([[शंकर महाराज]] यांच्या जीवनावरील) * ''हम गया नही, जिंदा है'' ([[स्वामी समर्थ]] यांच्या जीवनावरील) === काव्यसंग्रह === * ''मर्तिक'' (१९६९) * ''अपभ्रंश'' === कथासंग्रह व बालसाहित्य === * ''दुरेघी'' (दीर्घकथा संग्रह) * ''चनिया मनिया बोर'' (बालकथा) * ''अंकाक्षर ज्ञान'' === संपादन === * ''अबकडई'' (दिवाळी अंक) === चित्रपट गीते === * 'घुमला हृदयी नाद हा' (चित्रपट: ''यशोदा'', संगीत: [[दत्ता डावजेकर]], गायिका: [[अनुराधा पौडवाल]])<ref>{{cite web |title=चंद्रकांत खोत यांची गीते |url=https://www.aathavanitli-gani.com/Geetkar/Chandrakant_Khot |publisher=आठवणीतली गाणी |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * 'धर धर धरा' (चित्रपट: ''यशोदा'', संगीत: दत्ता डावजेकर) * 'माळते मी माळते' (चित्रपट: ''यशोदा'', संगीत: दत्ता डावजेकर, गायिका: [[वाणी जयराम]]) == समीक्षात्मक ग्रंथ == * ''चंद्रकांत खोत : व्यक्ती आणि साहित्य'' - डॉ. कृष्णा भवारी<ref>{{cite book |last=भवारी |first=डॉ. कृष्णा |title=चंद्रकांत खोत: व्यक्ती आणि साहित्य |publisher=प्रतिभा प्रकाशन |year=२०१६}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [https://www.aathavanitli-gani.com/Geetkar/Chandrakant_Khot आठवणीतली गाणी या संकेतस्थळावर चंद्रकांत खोत यांनी लिहिलेली गाणी] {{मराठी साहित्यिक}} {{DEFAULTSORT:खोत, चंद्रकांत}} [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:मराठी कवी]] [[वर्ग:मराठी संपादक]] [[वर्ग:इ.स. १९४० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०१४ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] giwhwwul47i522rge7t0skvdv57gxox 0 67839 2701545 1506729 2026-08-13T07:27:00Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2701545 wikitext text/x-wiki '''जोहराबाई (अंबालेवाली)''' एक स्त्री चित्रपट [[गायिका]] होती. {{विस्तार}} [[वर्ग:पार्श्वगायक]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९१८ मधील जन्म]] 33kg85s03wq5wmk25muhtpg7onmbnqn 2701546 2701545 2026-08-13T07:27:17Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2701546 wikitext text/x-wiki '''जोहराबाई (अंबालेवाली)''' एक स्त्री चित्रपट [[गायिका]] होती. {{विस्तार}} [[वर्ग:पार्श्वगायक]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९१८ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९९० मधील मृत्यू]] 63uqmvl7my2x00fd2njdtzbkni3g90o 0 74465 2701347 2110584 2026-08-12T12:57:29Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2701347 wikitext text/x-wiki हे [[भोकराचे झाड|भोकर]] या फळापासून तयार करण्यात येणारे एक प्रकारचे [[लोणचे]] आहे. साहित्य - भोकराची हिरवी कच्ची फळे, तेल, मिरेपूड, मोहरी डाळ, मिरची पावडर, मीठ, हिंग, हळद, मेथी पावडर, लोणच्याचा मसाला इत्यादी. कृती - भोकराची कोवळी फळे धुऊन चिरावीत व त्यातील बिया काढून टाकाव्यात व परत फळांच्या (गरजेप्रमाणे) फोडी कराव्यात. काही ठिकाणी फळे न चिरता अखंड फळे लोणच्यासाठी वापरतात. नंतर फोडींना मीठ लावून चोळावे. तेल गरम करून त्यात मोहरी डाळ, मिरची पावडर, मिरेपूड, हिंग पावडर, मेथी पावडर, हळद टाकून फोडणी करावी. फोडणी थंड झाल्यानंतर मीठ लावलेल्या फोडींवर ओतावे व सर्व मिश्रण चांगले मिसळून घ्यावे. आवश्‍यकता असल्यास लोणच्याचा मसाला घालावा. नंतर हे सर्व बरणीत भरावे व झाकण बंद करून काही दिवस ठेवावे व नंतर लोणच्याचा वापर करावा [[वर्ग:भारतातील खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:लोणची]] [[वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख]] 2jkvqfy2vblr3q8ea3xnih4iybdw4s7 0 80014 2701558 1717598 2026-08-13T08:35:57Z ~2026-44598-38 186205 /* */ २०२६ 2701558 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} {{चिनी नाव|चू}} [[चित्र:Zhu Rongji 2001.jpg|thumb|{{लेखनाव}} (इ.स. २००१)]] '''चू रोंग्जी''' ([[सोपी चिनी लिपी]]: 朱镕基 ; [[पारंपरिक चिनी लिपी]]: 朱鎔基 ; [[पिन्यिन]]: Zhū Róngjī ;) ([[ऑक्टोबर १]], [[इ.स. १९२८|१९२८]] - [[ऑगस्ट १२]] [[इ.स. २०२६]]) हे मार्च [[इ.स. १९९८|१९९८]] ते मार्च [[इ.स. २००३|२००३]] काळादरम्यान [[चीनचे जनता-प्रजासत्ताक|चीनच्या जनता-प्रजासत्ताकाचे]] पाचवे [[पंतप्रधान]] होते. त्याआधी [[इ.स. १९८७|१९८७]] ते [[इ.स. १९९१|१९९१]] सालांदरम्यान ते [[शांघाय|शांघायाचे]] महापौर व पक्षप्रमुख होते. {{चीनच्या जनता-प्रजासत्ताकाचे पंतप्रधान}} {{DEFAULTSORT:चू,रोंग्जी}} [[वर्ग:चीनचे पंतप्रधान]] [[वर्ग:इ.स. १९२८ मधील जन्म]] 6t9nnbgzetwpqwy0ecjyg5yqmfsfuzz 2701572 2701558 2026-08-13T10:18:59Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2701572 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} {{चिनी नाव|चू}} [[चित्र:Zhu Rongji 2001.jpg|thumb|{{लेखनाव}} (इ.स. २००१)]] '''चू रोंग्जी''' ([[सोपी चिनी लिपी]]: 朱镕基 ; [[पारंपरिक चिनी लिपी]]: 朱鎔基 ; [[पिन्यिन]]: Zhū Róngjī ;) ([[ऑक्टोबर १]], [[इ.स. १९२८|१९२८]] - [[ऑगस्ट १२]] [[इ.स. २०२६]]) हे मार्च [[इ.स. १९९८|१९९८]] ते मार्च [[इ.स. २००३|२००३]] काळादरम्यान [[चीनचे जनता-प्रजासत्ताक|चीनच्या जनता-प्रजासत्ताकाचे]] पाचवे [[पंतप्रधान]] होते. त्याआधी [[इ.स. १९८७|१९८७]] ते [[इ.स. १९९१|१९९१]] सालांदरम्यान ते [[शांघाय|शांघायाचे]] महापौर व पक्षप्रमुख होते. {{चीनच्या जनता-प्रजासत्ताकाचे पंतप्रधान}} {{DEFAULTSORT:चू,रोंग्जी}} [[वर्ग:चीनचे पंतप्रधान]] [[वर्ग:इ.स. १९२८ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] 1tm2tvvdnngq4hemn92jrer8x8jhh8z 0 84317 2701361 2533582 2026-08-12T14:26:10Z ~2026-44112-46 186189 /* वाद-विवाद */ 2701361 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती |नाव=गिरीश कुबेर |जन्मनाव=गिरीश कुबेर |जन्म_दिनांक=अज्ञात |निवासस्थान=[[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] |राष्ट्रीयत्व=भारतीय |पेशा=* लेखक * संपादक * पत्रकार |प्रसिद्ध_कामे=द टाटास् (The Tatas) |धर्म=हिंदू |ख्याती=[[लोकसत्ता]] अग्रलेख |मालक=एक्स्प्रेस समुह }} '''गिरीश कुबेर''' (जन्मदिनांक अज्ञात - हयात) हे मराठी पत्रकार, लेखक आणि संपादक आहेत. ते विशेषतः लोकसत्ताच्या अग्रलेखांसाठी लोकप्रिय आहेत. आंतरराष्ट्रीय अर्थकारण, राजकारण हे त्यांचे विशेष अभ्यासाचे विषय आहेत. सन २०१०पासून ते लोकसत्ताचे व्यवस्थापकीय संचालक आहेत. लोकसत्तात येण्यापूर्वी ते इकॉनॉमिक टाईम्समध्ये राजकारण शाखेचे संपादक होते. कुबेर हे लोकसत्ताचे संपादक असून इंडियन एक्सप्रेसमध्ये नेहमी लिहितात. ते The Tatas: How a Family Built a Business and a Nation चे लेखक आहेत, ज्याने 2019 मध्ये गजा कॅपिटल बिझनेस बुक प्राइज जिंकला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://harpercollins.co.in/author-details/girish-kuber/|title=Girish Kuber|website=HarperCollins Publishers India|access-date=2022-05-06}}</ref> त्यांनी मराठीत सहा पुस्तकेही लिहिली आहेत. ते मुंबईत राहतात. == वाद-विवाद == * अवकाळी पावसाने झालेल्या नुकसानीची मागणी करणाऱ्या शेतकऱ्यांवर कुबेर यांनी 'बळीराजाची बोगस बोंब' हा अग्रलेख १६ डिसेंबर २०१४ रोजी लिहिला, ज्यावर शेतकरी संघटना सह सर्वपक्षीय नेत्यांनी निषेध नोंदवत टीका केली होती. निषेधाचा ठराव संमत झाल्यावर तत्कालीन मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी 'यापुढे अशा प्रकारे लेखन वृत्तपत्रातून होणार नाही याबाबत सूचना केल्या.'<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://zeenews.india.com/marathi/news/maharashtra/jitendra-awhad-on-kuber-article-in-loksatta/262840 |title='बोगस बोंब मारायला आमचा 'बळीराजा' कुबेर नाही' - आव्हाड |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ= झी न्यूज मराठी|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२८ फेब्रुवारी २०२४ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक= }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.baliraja.com/node/725 |title=ही तर बुद्धीभ्रमाची बद्धकोष्टता! |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=www.baliraja.com |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२८ फेब्रुवारी २०२४ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक= }}</ref> * "असंतांचे संत" नावाच्या अग्रलेखात कुबेर यांनी मदर तेरेसा यांच्यावर केलेल्या टीकेवर वाद उफळल्यावर त्यांनी यावर माफी मागत १९ मार्च २०१६ रोजी संबंधित लेख मागे घेतला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.samachar4media.com/industry-briefing/marathi-newspaper-loksatta-has-withdrawn-its-editorial-asantanche-sant-published-on-march-17-13919.html |title=एक बड़े अखबार के संपादक ने इस एडिटोरियल के लिए मांगी माफी |website=www.samachar4media.com |access-date=२५ ऑगस्ट २०२० |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225150020/https://www.samachar4media.com/web/20240225150020/https://www.samachar4media.com/industry-briefing/marathi-newspaper-loksatta-has-withdrawn-its-editorial-asantanche-sant-published-on-march-17-13919.html |archive-date= २५ फेब्रुवारी २०२५ }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.loksatta.com/sampadkiya/agralekh/mother-teresa-become-saint-1215783/ |title=असंतांचे संत |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20210925044243/https://www.loksatta.com/sampadkiya/agralekh/mother-teresa-become-saint-1215783/ |विदा दिनांक=२५ सप्टेंबर २०२१ }}</ref> * कुबेर यांच्यावर वाङ्मयचौर्याचे आरोप आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.opindia.com/2020/05/loksatta-editor-girish-kuber-plagiarism-marathi-editorial-uk-economist-andrew-lilico/|title=Loksatta editor Girish Kuber plagiarises Marathi editorial from a blog post|date=2020-05-16|website=OpIndia|language=en-GB|access-date=2021-03-11}}</ref> * 'रेनिसान्स स्टेट: द अनरिटन स्टोरी ऑफ द मेकिंग ऑफ महाराष्ट्र’ या पुस्तकात कुबेर यांनी छत्रपती संभाजी राजे आणि महाराणी सोयराबाई यांच्या बद्दल केलेल्या लिखाणाबद्दल त्यांच्यावर [[शिवसेना]], [[भारतीय जनता पक्ष]] तसेच [[संभाजी ब्रिगेड]] सहित अनेक राजकीय पक्ष आणि संघटनांनी प्रखर टीका केली. राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाचे नेते [[अमोल कोल्हे]] यांनी कुबेर यांना पत्र लिहून संबंधित लिखाण मागे घेण्याची मागणी केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.tv9marathi.com/maharashtra/mumbai/bjp-demands-ban-on-renaissance-state-the-unwritten-story-of-the-making-of-maharashtra-book-462338.html |title=पत्रकार गिरीश कुबेरांच्या पुस्तकात आक्षेपार्ह मजकूर, राष्ट्रवादी, भाजप, संभाजी ब्रिगेड आक्रमक, बंदीची मागणी |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=टीव्ही ९ मराठी|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२८ फेब्रुवारी २०२४ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक= }}</ref> तर शिवाजी महाराजांचे वंशज संभाजी छत्रपती यांनी 'या पुस्तकावर देशात आणि राज्यात बंदी घालावी' अशी राज्य सरकार कडे मागणी करत कुबेर यांना 'महाराष्ट्रात फिरु देणार नाही' असा इशारा देखील दिला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.tv9marathi.com/maharashtra/mp-sambhaji-chhatrapati-warn-journalist-girish-kuber-over-controversial-claim-in-book-462971.html |title=गिरीश कुबेरांना महाराष्ट्रात फिरु देणार नाही’, वादग्रस्त पुस्तकावरुन संभाजी छत्रपती संतप्त |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=टीव्ही ९ मराठी|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२८ फेब्रुवारी २०२४ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक= }}</ref> याशिवाय संभाजी ब्रिगेड या संघटनेने त्यांच्यावर शाई फेक देखील केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://zeenews.india.com/marathi/maharashtra/girish-kuber-written-about-sambhaji-maharaj-in-his-book/594979 |title=गिरीश कुबेर यांना का 'काळं फासलं'? असं काय लिहिलंय त्यांनी संभाजी महाराज यांच्याविषयी? |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=झी न्यूज मराठी|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२८ फेब्रुवारी २०२४ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक= }}</ref> या प्रकरणी राजे शिवराय प्रतिष्ठानचे अध्यक्ष आणि भाजपा युवा मोर्चाचे महेश पवळे यांनी कुबेर यांच्या विरोधात २६ मे २०२१ रोजी वारजे पोलीस ठाण्यात तक्रार देखील दाखल केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.tv9marathi.com/politics/pune-bjp-file-complaint-against-journalist-girish-kuber-over-controversial-claim-in-book-463889.html |title=गिरीश कुबेर यांच्या विरोधात पोलिसात पहिली तक्रार, पुण्यात भाजपकडून तक्रार अर्ज दाखल |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=टीव्ही ९ मराठी|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२८ फेब्रुवारी २०२४ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक= }}</ref> == प्रकाशित साहित्य == {| class="wikitable sortable" |- ! शीर्षक !! प्रकाशन !! प्रकाशन दिनांक (इ.स.) !! भाषा !! साहित्यप्रकार |- | अधर्मयुद्ध || राजहंस प्रकाशन || || मराठी || ललितेतर |- | एका तेलियाने || राजहंस प्रकाशन || डिसेंबर, इ.स. २००८ || मराठी || ललितेतर |- | टाटायन ||राजहंस प्रकाशन || जानेवारी इस २०१५|| मराठी || ललितेतर |- | युद्ध जिवांचे || राजहंस प्रकाशन || ऑगस्ट, इ.स. २०१० || मराठी || ललितेतर |- | हा तेल नावाचा इतिहास आहे || राजहंस प्रकाशन || जून, इ.स. २००६ || मराठी || ललितेतर |- |पुतिन: महासत्तेच्या इतिहासाचे अस्वस्थ वर्तमान |राजहंस प्रकाशन २०१७ | |मराठी |ललितेतर |} ==पुरस्कार== * मारवाडी फाऊंडेशनचा प्रबोधनकार ठाकरे समाज प्रबोधन पुरस्कार (२५-११-२०१७) == संदर्भ == {{DEFAULTSORT:कुबेर,गिरीश}} [[वर्ग:मराठी पत्रकार]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय प्रश्नांचे अभ्यासक]]   [[वर्ग:मराठी संपादक]] rfutdl36kxspmb6037csprg8n37e9ul 0 90783 2701321 2700828 2026-08-12T12:16:13Z संतोष गोरे 135680 /* कृती */ 2701321 wikitext text/x-wiki {{Speedy_delete|1=विकीपुस्तकावर आयात केले.}} {{अन्न | name = बटाट्याच्या काचऱ्या | image = Aloo chips.jpg | image_size = | image_alt = | caption = बटाट्याच्या काचऱ्या, तिखट-मीठ लावून | alternate_name = | type = [[उपवासाचे पदार्थ]], फराळ | course = | country = | region = | national_cuisine = | creator = <!-- or | creators = --> | year = | mintime = | maxtime = | served = | main_ingredient = [[बटाटे]] | minor_ingredient = तेल, चटणी, मीठ, मिरेपूड | variations = | serving_size = 100 g | calories = | calories_ref = | protein = | fat = | carbohydrate = | glycemic_index = | similar_dish = | cookbook = | other = }} '''बटाट्याच्या काचऱ्या''' (Potato Wafers) म्हणजे [[बटाटा |बटाट्याचे]] तळलेले सडपातळ काप. हे किंचित तिखट-मीठ लावून खातात. ==साहित्य== * [[बटाटे]] - दोन ते तीन नग * [[कांदा]] - एक नग * [[तेल]], * [[जिरे]], * [[मोहरी]], * [[हळद]], * [[हिंग]], * [[मीठ]] - चवीनुसार, * काळा मसाला किंवा लाल तिखट, * [[धणे]]-[[जिरे]] पूड. * एक छोटा चमचा [[साखर]]. ==कृती== या पदार्थाच्या कृतीसाठी <u>[[:b:बटाट्याच्या काचऱ्या|बटाट्याच्या काचऱ्या]]</u> येथे टिचकी द्यावी ==संदर्भ== [[वर्ग:खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:भाज्यांच्या पाककृती]] [[वर्ग:उपवासाचे खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:पाककृती]] [[वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख]] f9ej2lbv7gor3toc1zcu8y31xubg8wl 2701323 2701321 2026-08-12T12:20:49Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2701323 wikitext text/x-wiki {{अन्न | name = बटाट्याच्या काचऱ्या | image = Aloo chips.jpg | image_size = | image_alt = | caption = बटाट्याच्या काचऱ्या, तिखट-मीठ लावून | alternate_name = | type = [[उपवासाचे पदार्थ]], फराळ | course = | country = | region = | national_cuisine = | creator = <!-- or | creators = --> | year = | mintime = | maxtime = | served = | main_ingredient = [[बटाटे]] | minor_ingredient = तेल, चटणी, मीठ, मिरेपूड | variations = | serving_size = 100 g | calories = | calories_ref = | protein = | fat = | carbohydrate = | glycemic_index = | similar_dish = | cookbook = | other = }} '''बटाट्याच्या काचऱ्या''' (Potato Wafers) म्हणजे [[बटाटा |बटाट्याचे]] तळलेले सडपातळ काप. ही महाराष्ट्रातील घराघरांमध्ये बनवली जाणारी एक लोकप्रिय, झटपट आणि चविष्ट सुकी भाजी आहे. लहान मुलांच्या डब्यासाठी किंवा वरण-भातासोबत तोंडी लावण्यासाठी हा एक उत्तम बेत आहे. ==साहित्य== * [[बटाटे]] - दोन ते तीन नग * [[कांदा]] - एक नग * [[तेल]], * [[जिरे]], * [[मोहरी]], * [[हळद]], * [[हिंग]], * [[मीठ]] - चवीनुसार, * काळा मसाला किंवा लाल तिखट, * [[धणे]]-[[जिरे]] पूड. * एक छोटा चमचा [[साखर]]. ==कृती== या पदार्थाच्या कृतीसाठी <u>[[:b:बटाट्याच्या काचऱ्या|बटाट्याच्या काचऱ्या]]</u> येथे टिचकी द्यावी ==संदर्भ== [[वर्ग:खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:भाज्यांच्या पाककृती]] [[वर्ग:उपवासाचे खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:पाककृती]] [[वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख]] pobigwww5ewta89eo62bjqh4jsa99r3 2701324 2701323 2026-08-12T12:21:29Z संतोष गोरे 135680 /* संदर्भ */ 2701324 wikitext text/x-wiki {{अन्न | name = बटाट्याच्या काचऱ्या | image = Aloo chips.jpg | image_size = | image_alt = | caption = बटाट्याच्या काचऱ्या, तिखट-मीठ लावून | alternate_name = | type = [[उपवासाचे पदार्थ]], फराळ | course = | country = | region = | national_cuisine = | creator = <!-- or | creators = --> | year = | mintime = | maxtime = | served = | main_ingredient = [[बटाटे]] | minor_ingredient = तेल, चटणी, मीठ, मिरेपूड | variations = | serving_size = 100 g | calories = | calories_ref = | protein = | fat = | carbohydrate = | glycemic_index = | similar_dish = | cookbook = | other = }} '''बटाट्याच्या काचऱ्या''' (Potato Wafers) म्हणजे [[बटाटा |बटाट्याचे]] तळलेले सडपातळ काप. ही महाराष्ट्रातील घराघरांमध्ये बनवली जाणारी एक लोकप्रिय, झटपट आणि चविष्ट सुकी भाजी आहे. लहान मुलांच्या डब्यासाठी किंवा वरण-भातासोबत तोंडी लावण्यासाठी हा एक उत्तम बेत आहे. ==साहित्य== * [[बटाटे]] - दोन ते तीन नग * [[कांदा]] - एक नग * [[तेल]], * [[जिरे]], * [[मोहरी]], * [[हळद]], * [[हिंग]], * [[मीठ]] - चवीनुसार, * काळा मसाला किंवा लाल तिखट, * [[धणे]]-[[जिरे]] पूड. * एक छोटा चमचा [[साखर]]. ==कृती== या पदार्थाच्या कृतीसाठी <u>[[:b:बटाट्याच्या काचऱ्या|बटाट्याच्या काचऱ्या]]</u> येथे टिचकी द्यावी == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} * [https://madhurasrecipe.com/veg-sabzi/batatyachya-kacharya-marathi-recipe Batatyachya Kacharya – Marathi Recipe] [[वर्ग:खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:भाज्यांच्या पाककृती]] [[वर्ग:उपवासाचे खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:पाककृती]] [[वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख]] mg9i4p6hki9f2o3fwes5v6j03wpuhbu 2701325 2701324 2026-08-12T12:25:58Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2701325 wikitext text/x-wiki {{अन्न | name = बटाट्याच्या काचऱ्या | image = Aloo chips.jpg | image_size = | image_alt = | caption = बटाट्याच्या काचऱ्या, तिखट-मीठ लावून | alternate_name = | type = [[उपवासाचे पदार्थ]], फराळ | course = | country = | region = | national_cuisine = | creator = <!-- or | creators = --> | year = | mintime = | maxtime = | served = | main_ingredient = [[बटाटे]] | minor_ingredient = तेल, चटणी, मीठ, मिरेपूड | variations = | serving_size = 100 g | calories = | calories_ref = | protein = | fat = | carbohydrate = | glycemic_index = | similar_dish = | cookbook = | other = }} '''बटाट्याच्या काचऱ्या''' (Potato Wafers) म्हणजे [[बटाटा |बटाट्याचे]] तळलेले सडपातळ काप. ही महाराष्ट्रातील घराघरांमध्ये बनवली जाणारी एक लोकप्रिय, झटपट आणि चविष्ट सुकी भाजी आहे. लहान मुलांच्या डब्यासाठी किंवा वरण-भातासोबत तोंडी लावण्यासाठी हा एक उत्तम बेत आहे. कमी वेळेत बनणारी तसेच प्रवासात नेण्यास सोपी भाजी/स्नॅक्स म्हणून देखील ही ओळखली जाते. == काचऱ्यांचे विविध प्रकार == # उपवासाच्या बटाटा काचऱ्या: जर ही भाजी उपवासाला खायची असेल, तर फोडणीत मोहरी आणि हिंग वापरत नाहीत. फक्त जीरे आणि हिरव्या मिरच्यांची फोडणी दिली जाते. साध्या मिठाऐवजी शेंदेलोण आणि वरून अतिरिक्त भाजलेल्या दाण्यांचा कूट घातला जातो. #मसालेदार कांदा-लसूण काचऱ्या: फोडणीमध्ये थोडा ठेचलेला लसूण आणि बारीक चिरलेला कांदा परतून घ्घेतला जातो. यामुळे भाजीला एक छान खमंग चव येते. यात लाल तिखटाऐवजी कोल्हापुरी कांदा-लसूण मसाला वापरल्यास भाजी अप्रतिम लागते. # कुरकुरीत काचऱ्या: काही लोकांना बटाटे थोडे कडक किंवा कुरकुरीत आवडतात. यासाठी बटाट्याच्या चकत्या अगदी पातळ कापाव्यात. भाजी शिजवताना त्यावर अजिबात झाकण ठेवू नये, ती संपूर्णपणे उघडी ठेवून मंद आचेवर जास्त तेलात फ्राय करावी. ==साहित्य== * [[बटाटे]] - दोन ते तीन नग * [[कांदा]] - एक नग * [[तेल]], * [[जिरे]], * [[मोहरी]], * [[हळद]], * [[हिंग]], * [[मीठ]] - चवीनुसार, * काळा मसाला किंवा लाल तिखट, * [[धणे]]-[[जिरे]] पूड. * एक छोटा चमचा [[साखर]]. ==कृती== या पदार्थाच्या कृतीसाठी <u>[[:b:बटाट्याच्या काचऱ्या|बटाट्याच्या काचऱ्या]]</u> येथे टिचकी द्यावी == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} * [https://madhurasrecipe.com/veg-sabzi/batatyachya-kacharya-marathi-recipe Batatyachya Kacharya – Marathi Recipe] [[वर्ग:खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:भाज्यांच्या पाककृती]] [[वर्ग:उपवासाचे खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:पाककृती]] [[वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख]] kb338llex343ykelzevwswuscnbbeiv 2701327 2701325 2026-08-12T12:28:05Z संतोष गोरे 135680 2701327 wikitext text/x-wiki {{अन्न | name = बटाट्याच्या काचऱ्या | image = Aloo chips.jpg | image_size = | image_alt = | caption = बटाट्याच्या काचऱ्या, तिखट-मीठ लावून | alternate_name = | type = [[उपवासाचे पदार्थ]], फराळ | course = | country = | region = | national_cuisine = | creator = <!-- or | creators = --> | year = | mintime = | maxtime = | served = | main_ingredient = [[बटाटे]] | minor_ingredient = तेल, चटणी, मीठ, मिरेपूड | variations = | serving_size = 100 g | calories = | calories_ref = | protein = | fat = | carbohydrate = | glycemic_index = | similar_dish = | cookbook = | other = }} '''बटाट्याच्या काचऱ्या''' (Potato Wafers) म्हणजे [[बटाटा |बटाट्याचे]] तळलेले सडपातळ काप. ही महाराष्ट्रातील घराघरांमध्ये बनवली जाणारी एक लोकप्रिय, झटपट आणि चविष्ट सुकी भाजी आहे. लहान मुलांच्या डब्यासाठी किंवा वरण-भातासोबत तोंडी लावण्यासाठी हा एक उत्तम बेत आहे. कमी वेळेत बनणारी तसेच प्रवासात नेण्यास सोपी भाजी/स्नॅक्स म्हणून देखील ही ओळखली जाते. == काचऱ्यांचे विविध प्रकार == # उपवासाच्या बटाटा काचऱ्या: जर ही भाजी उपवासाला खायची असेल, तर फोडणीत मोहरी आणि हिंग वापरत नाहीत. फक्त जीरे आणि हिरव्या मिरच्यांची फोडणी दिली जाते. साध्या मिठाऐवजी शेंदेलोण आणि वरून अतिरिक्त भाजलेल्या दाण्यांचा कूट घातला जातो. #मसालेदार कांदा-लसूण काचऱ्या: फोडणीमध्ये थोडा ठेचलेला लसूण आणि बारीक चिरलेला कांदा परतून घ्घेतला जातो. यामुळे भाजीला एक छान खमंग चव येते. यात लाल तिखटाऐवजी कोल्हापुरी कांदा-लसूण मसाला वापरल्यास भाजी अप्रतिम लागते. # कुरकुरीत काचऱ्या: काही लोकांना बटाटे थोडे कडक किंवा कुरकुरीत आवडतात. यासाठी बटाट्याच्या चकत्या अगदी पातळ कापाव्यात. भाजी शिजवताना त्यावर अजिबात झाकण ठेवू नये, ती संपूर्णपणे उघडी ठेवून मंद आचेवर जास्त तेलात फ्राय करावी. ==साहित्य== यासाठी [[बटाटे]], [[कांदा]], [[तेल]], [[जिरे]], [[मोहरी]], [[हळद]], [[हिंग]], [[मीठ]], काळा मसाला किंवा लाल तिखट, [[धणे]]-[[जिरे]] पूड तसेच थोडी [[साखर]] वापरली जाते. ==कृती== या पदार्थाच्या कृतीसाठी <u>[[:b:बटाट्याच्या काचऱ्या|बटाट्याच्या काचऱ्या]]</u> येथे टिचकी द्यावी == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} * [https://madhurasrecipe.com/veg-sabzi/batatyachya-kacharya-marathi-recipe Batatyachya Kacharya – Marathi Recipe] [[वर्ग:खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:भाज्यांच्या पाककृती]] [[वर्ग:उपवासाचे खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:पाककृती]] [[वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख]] q7bgyiezdl2b8fv149thl7sjhqpd23m 2701328 2701327 2026-08-12T12:29:21Z संतोष गोरे 135680 2701328 wikitext text/x-wiki {{अन्न | name = बटाट्याच्या काचऱ्या | image = Aloo chips.jpg | image_size = | image_alt = | caption = बटाट्याच्या काचऱ्या, तिखट-मीठ लावून | alternate_name = | type = [[उपवासाचे पदार्थ]], फराळ | course = | country = | region = | national_cuisine = | creator = <!-- or | creators = --> | year = | mintime = | maxtime = | served = | main_ingredient = [[बटाटे]] | minor_ingredient = तेल, चटणी, मीठ, मिरेपूड | variations = | serving_size = 100 g | calories = | calories_ref = | protein = | fat = | carbohydrate = | glycemic_index = | similar_dish = | cookbook = | other = }} '''बटाट्याच्या काचऱ्या''' (Potato Wafers) म्हणजे [[बटाटा |बटाट्याचे]] तळलेले सडपातळ काप. ही महाराष्ट्रातील घराघरांमध्ये बनवली जाणारी एक लोकप्रिय, झटपट आणि चविष्ट सुकी भाजी आहे. लहान मुलांच्या डब्यासाठी किंवा वरण-भातासोबत तोंडी लावण्यासाठी हा एक उत्तम बेत आहे. कमी वेळेत बनणारी तसेच प्रवासात नेण्यास सोपी भाजी/स्नॅक्स म्हणून देखील ही ओळखली जाते. == काचऱ्यांचे विविध प्रकार == # उपवासाच्या बटाटा काचऱ्या: जर ही भाजी उपवासाला खायची असेल, तर फोडणीत मोहरी आणि हिंग वापरत नाहीत. फक्त जीरे आणि हिरव्या मिरच्यांची फोडणी दिली जाते. साध्या मिठाऐवजी शेंदेलोण आणि वरून अतिरिक्त भाजलेल्या दाण्यांचा कूट घातला जातो. #मसालेदार कांदा-लसूण काचऱ्या: फोडणीमध्ये थोडा ठेचलेला लसूण आणि बारीक चिरलेला कांदा परतून घ्घेतला जातो. यामुळे भाजीला एक छान खमंग चव येते. यात लाल तिखटाऐवजी कोल्हापुरी कांदा-लसूण मसाला वापरल्यास भाजी अप्रतिम लागते. # कुरकुरीत काचऱ्या: काही लोकांना बटाटे थोडे कडक किंवा कुरकुरीत आवडतात. यासाठी बटाट्याच्या चकत्या अगदी पातळ कापाव्यात. भाजी शिजवताना त्यावर अजिबात झाकण ठेवू नये, ती संपूर्णपणे उघडी ठेवून मंद आचेवर जास्त तेलात फ्राय करावी. ==साहित्य== यासाठी [[बटाटे]], [[कांदा]], [[तेल]], [[जिरे]], [[मोहरी]], [[हळद]], [[हिंग]], [[मीठ]], काळा मसाला किंवा लाल तिखट, [[धणे]]-[[जिरे]] पूड तसेच थोडी [[साखर]] वापरली जाते. ==कृती== या पदार्थाच्या कृतीसाठी <u>[[:b:बटाट्याच्या काचऱ्या|बटाट्याच्या काचऱ्या]]</u> येथे टिचकी द्यावी. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} * [https://madhurasrecipe.com/veg-sabzi/batatyachya-kacharya-marathi-recipe Batatyachya Kacharya – Marathi Recipe] [[वर्ग:खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:भाज्यांच्या पाककृती]] [[वर्ग:उपवासाचे खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:पाककृती]] [[वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख]] 6vfp9utnhgnhfx1bg4r3gkztrksxg0v 0 92606 2701549 1243654 2026-08-13T07:37:47Z अभय नातू 206 माहिती 2701549 wikitext text/x-wiki {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 250 | image1 = Windows logo and wordmark - 1985.svg | caption1 = १९८५ मधील मूळ विंडोज लोगो | image2 = Windows logo and wordmark - 2021.svg | caption2 = सद्य विंडोज लोगो (२०२१ मध्ये सादर केलेला) }} [[File:Windows version history.png|thumb|वैयक्तिक संगणक आणि सर्व्हरसाठीच्या विंडोजच्या आवृत्यांची कालरेषा]] '''विंडोज''' ही [[मायक्रोसॉफ्ट]]द्वारे विकसित केलेली संगणकाची [[ऑपरेटिंग सिस्टम]] (कार्यप्रणाली) आहे. ही प्रणाली प्रथम १९८५ मध्ये [[एमएस-डॉस]] वर आधारित आलेखीय (ग्राफिकल) ऑपरेटिंग सिस्टम म्हणून सुरू करण्यात आली होती. सुरुवातीच्या आवृत्तीनंतर अनेक पुढील आवृत्या आल्या आणि १९९० च्या दशकाच्या सुरुवातीस, विंडोज मालिका दोन स्वतंत्र आवृत्यांमध्ये विभागली गेली: ग्राहकांसाठी 'विंडोज ९एक्स' आणि व्यवसाय व उद्योगांसाठी 'विंडोज एनटी'. त्यानंतरच्या वर्षांत, विंडोजच्या आणखी काही प्रकारांच्या आवृत्या सादर केल्या गेल्या: १९९६ मध्ये एम्बेडेड सिस्टीमसाठी 'विंडोज सीई'; २००० मध्ये पर्सनल डिजिटल असिस्टंट्स आणि नंतर स्मार्टफोनसाठी 'पॉकेट पीसी' (ज्याचे २००३ मध्ये 'विंडोज मोबाईल' आणि २०१० मध्ये 'विंडोज फोन' असे नामांतर झाले); २०१६ मध्ये एआर/व्हीआर हेडसेटसाठी 'विंडोज हॅलोग्राफिक'; आणि इतर अनेक आवृत्या. == वैयक्तिक संगणक आवृत्या == विंडोजची "वैयक्तिक संगणक" (पर्सनल कॉम्प्युटर) आवृत्ती ही अशी आवृत्ती मानली जाते जी अंतिम वापरकर्ते किंवा मूळ उपकरण उत्पादक (OEMs) [[डेस्कटॉप संगणक]], लॅपटॉप आणि वर्कस्टेशनसह [[वैयक्तिक संगणक|वैयक्तिक संगणकांवर]] स्थापित (इन्स्टॉल) करू शकतात. विंडोजच्या पहिल्या पाच आवृत्या&ndash;[[विंडोज १.०]], [[विंडोज २.०]], [[विंडोज २.१]], [[विंडोज ३.०]] आणि [[विंडोज ३.१]]&ndash;या सर्व एमएस-डॉस वर आधारित होत्या आणि त्या ग्राहक व व्यवसाय दोघांनाही लक्ष्यात ठेवून तयार केल्या गेल्या होत्या. तथापि, विंडोज ३.१ च्या दोन स्वतंत्र उत्तराधिकारी आवृत्या आल्या, ज्यामुळे विंडोज मालिका दोन भागांमध्ये विभागली गेली: ग्राहकांवर केंद्रित असलेली "[[विंडोज ९एक्स]]" मालिका, ज्यामध्ये [[विंडोज ९५]], [[विंडोज ९८]] आणि [[विंडोज मी]] चा समावेश होता; आणि व्यावसायिक 'विंडोज एनटी' मालिका, ज्यामध्ये [[विंडोज एनटी ३.१]], [[विंडोज एनटी ३.५]], [[विंडोज एनटी ३.५१]], [[विंडोज एनटी ४.०]] आणि [[विंडोज २०००]] चा समावेश होता. या दोन मालिका पुढे एनटी-आधारित [[विंडोज एक्सपी]] द्वारे एकाच मालिकेत एकत्रित केल्या गेल्या; या विंडोज आवृत्तीने विंडोज मी आणि विंडोज २००० या दोन्ही आवृत्यांची जागा घेतली आणि त्यात ग्राहक व व्यावसायिक वापरासाठी स्वतंत्र आवृत्या होत्या. विंडोज एक्सपी पासून, विंडोजच्या इतर अनेक आवृत्या सादर केल्या गेल्या आहेत, ज्यांपैकी सर्वात नवीन [[विंडोज ११]] आहे. [[विंडोज १०]] पासून, मायक्रोसॉफ्टने मोबाईल ऑपरेटिंग सिस्टमशी स्पर्धा करण्यासाठी "सेवा म्हणून विंडोज" (सर्व्हिसिंग मॉडेल) हे धोरण प्रभावीपणे स्वीकारले आहे. {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+वैयक्तिक संगणकांसाठी मायक्रोसॉफ्ट विंडोज आवृत्यांची यादी !scope="col"|नाव !scope="col"|सांकेतिक नाव (कोडनेम) !scope="col"|[[सर्वसाधारण उपलब्धता|प्रदर्शित]] तारीख !scope="col"|आवृत्ती !scope="col"|संपादने (एडिशन्स) !scope="col"|बिल्ड क्रमांक !scope="col"|रचना (आर्किटेक्चर) !scope="col"|समर्थन समाप्ती |- |[[विंडोज १.०|विंडोज १.०१]]||इंटरफेस मॅनेजर||२० नोव्हेंबर १९८५||१.०१||{{N/A}}||{{N/A}} | rowspan="4" |[[x86-16]] | rowspan="11" |३१ डिसेंबर २००१ |- |[[विंडोज १.०२]]||{{N/A}}||१४ मे १९८६||१.०२||{{N/A}}||{{N/A}} |- |[[विंडोज १.०३]]||{{N/A}}||२१ ऑगस्ट १९८६||१.०३||{{N/A}}||{{N/A}} |- |[[विंडोज १.०४]]||{{N/A}}||१० एप्रिल १९८७||१.०४||{{N/A}}||{{N/A}} |- |[[विंडोज २.०|विंडोज २.०१]]||{{N/A}}||९ डिसेंबर १९८७||२.०१||{{N/A}}||{{N/A}} | rowspan="6" |[[x86-16]], [[IA-32]] |- |[[विंडोज २.०३]]||{{N/A}}||९ डिसेंबर १९८७||२.०३||{{N/A}}||{{N/A}} |- |[[विंडोज २.१]]||{{N/A}}||२७ मे १९८८||२.१० |{{N/A}} |{{N/A}} |- |[[विंडोज २.११]]||{{N/A}}||१३ मार्च १९८९||२.११ |{{N/A}} |{{N/A}} |- |[[विंडोज ३.०]]||{{N/A}}||२२ मे १९९०||३.०० | *विंडोज ३.००a *मल्टीमीडिया एक्स्टेंशनसह विंडोज ३.० |{{N/A}} |- |rowspan="2"|[[विंडोज ३.१]]||जॅनस |६ एप्रिल १९९२ |rowspan="2"|३.१० | *विंडोज ३.१ |१०३ |- |स्पर्ता |३१ ऑक्टोबर १९९२ | *वर्कग्रुप्ससाठी विंडोज ३.१ |१०२ |[[IA-32]] |- |[[विंडोज एनटी ३.१]]||रॅझल<ref>{{Cite web|url=https://devblogs.microsoft.com/oldnewthing/20181224-00/?p=100545|title=Random internal Windows terminology:IDW, Razzle, and their forgotten partners IDS and Dazzle|date=2018-12-24|website=The Old New Thing|language=en-US|access-date=2020-04-09}}</ref>||२७ जुलै १९९३||एनटी ३.१ | *विंडोज एनटी ३.१ |५२८ |[[IA-32]], [[DEC Alpha|अल्फा]], [[MIPS architecture|MIPS]] |३१ डिसेंबर २००० |- |rowspan="2"|[[विंडोज ३.११]] |{{N/A}} |rowspan="2"|८ नोव्हेंबर १९९३ |rowspan="2"|३.११ | *विंडोज ३.११ |००२ |[[x86-16]], [[IA-32]] | rowspan="6" |३१ डिसेंबर २००१ |- |स्नोबॉल | *[[विंडोज फॉर वर्कग्रुप्स|वर्कग्रुप्ससाठी विंडोज ३.११]] |३०० |[[IA-32]] |- |[[विंडोज ३.२]]||{{N/A}}||२२ नोव्हेंबर १९९३||३.२ | *विंडोज ३.२ |१५३ |[[x86-16]], [[IA-32]] |- |[[विंडोज एनटी ३.५]] |rowspan="2"|डेटोना |२१ सप्टेंबर १९९४||एनटी ३.५ | *विंडोज एनटी ३.५ वर्कस्टेशन |८०७ |rowspan="2"|[[IA-32]], [[DEC Alpha|अल्फा]], [[MIPS architecture|MIPS]], [[PowerPC]] |- |[[विंडोज एनटी ३.५१]] ||२९ मे १९९५||एनटी ३.५१ | *विंडोज एनटी ३.५१ वर्कस्टेशन |१०५७ |- |[[विंडोज ९५]]||शिकागो||२४ ऑगस्ट १९९५ |४.०० | *विंडोज ९५ |९५० |[[IA-32]] |- |[[विंडोज एनटी ४.०]]||शेल अपडेट रिलीज |२४ ऑगस्ट १९९६ |एनटी ४.० | *विंडोज एनटी ४.० वर्कस्टेशन |१३८१ |[[IA-32]], [[DEC Alpha|अल्फा]], [[MIPS architecture|MIPS]], [[PowerPC]] |३० जून २००४ |- |[[विंडोज ९८]]||मेम्फिस||२५ जून १९९८ |rowspan="2"|४.१० | *विंडोज ९८ |१९९८ | rowspan="2" |[[IA-32]] | rowspan="2" |११ जुलै २००६ |- |[[विंडोज ९८#विंडोज ९८ सेकंद एडिशन|विंडोज ९८ सेकंद एडिशन]]||{{N/A}}||१० जून १९९९ | *विंडोज ९८ सेकंद एडिशन |२२२२A |- |[[विंडोज २०००]]||विंडोज एनटी ५.०||१७ फेब्रुवारी २००० |एनटी ५.० | *विंडोज २००० प्रोफेशनल |२१९५ |[[IA-32]] |१३ जुलै २०१० |- |[[विंडोज मी]]||मिलेनियम||१४ सप्टेंबर २००० |४.९० | *विंडोज मी |३००० |[[IA-32]] |११ जुलै २००६ |- | rowspan="7" |[[विंडोज एक्सपी]]|| rowspan="2" |व्हिसलर|| rowspan="2" |२५ ऑक्टोबर २००१ | rowspan="6" |एनटी ५.१ | *[[विंडोज एक्सपी एडिशन्स#स्टार्टर एडिशन|विंडोज एक्सपी स्टार्टर]] *[[विंडोज एक्सपी एडिशन्स#होम अँड प्रोफेशनल|विंडोज एक्सपी होम]] *[[विंडोज एक्सपी एडिशन्स#होम अँड प्रोफेशनल|विंडोज एक्सपी प्रोफेशनल]] | rowspan="4" |२६०० |[[IA-32]] | rowspan="7" |८ एप्रिल २०१४ |- | *[[विंडोज एक्सपी ६४-बिट एडिशन]] |[[इटॅनियम]] |- ||फ्रीस्टाइल||२९ ऑक्टोबर २००२ | *[[विंडोज एक्सपी मीडिया सेंटर एडिशन]] | rowspan="4" |[[IA-32]] |- ||हार्मोनी||३० सप्टेंबर २००३ | *[[विंडोज एक्सपी मीडिया सेंटर एडिशन#आवृत्त्या|विंडोज एक्सपी मीडिया सेंटर एडिशन २००४]] |- ||सिंफनी||१२ ऑक्टोबर २००४ | *[[विंडोज एक्सपी मीडिया सेंटर एडिशन#आवृत्त्या|विंडोज एक्सपी मीडिया सेंटर एडिशन २००५]] |२७०० |- ||एमराल्ड||१४ ऑक्टोबर २००५ | *[[विंडोज एक्सपी मीडिया सेंटर एडिशन २००६|विंडोज एक्सपी मीडिया सेंटर एडिशन २००५ अपडेट रोलअप २]] |२७१० |- ||ॲन्व्हिल||२५ एप्रिल २००५ |एनटी ५.२ | *[[विंडोज एक्सपी प्रोफेशनल x64 एडिशन]] |३७९० |[[x86-64]] |- |[[विंडोज व्हिस्टा]]||[[विंडोज लाँगहॉर्न|लाँगहॉर्न]]<ref>{{cite web|last1=Martens|first1=China|title=Update:Microsoft's Longhorn becomes Windows Vista|date=July 22, 2005|url=https://www.computerworld.com/article/2557113/update--microsoft-s-longhorn-becomes-windows-vista.html|publisher=IDG Communications, Inc.|access-date=13 June 2021}}</ref>||३० जानेवारी २००७ |एनटी ६.० | *[[विंडोज व्हिस्टा स्टार्टर]] *[[विंडोज व्हिस्टा होम बेसिक]] *[[विंडोज व्हिस्टा होम प्रीमियम]] *[[विंडोज व्हिस्टा बिझनेस]] *[[विंडोज व्हिस्टा एंटरप्राइज]] *[[विंडोज व्हिस्टा अल्टीमेट]] |६००२ |[[IA-32]], [[x86-64]] |११ एप्रिल २०१७ |- |[[विंडोज ७]]||[[विंडोज ७ सर्व्हर|विंडोज ७]]<ref>{{Cite web|date=2019-07-22|title=What was the code name for Windows 7?|url=https://devblogs.microsoft.com/oldnewthing/20190722-00/?p=102724|access-date=2021-05-09|website=The Old New Thing|language=en-US}}</ref>||२२ ऑक्टोबर २००९ |एनटी ६.१ | *[[विंडोज ७ स्टार्टर]] *[[विंडोज ७ होम बेसिक]] *[[विंडोज ७ होम प्रीमियम]] *[[विंडोज ७ प्रोफेशनल]] *[[विंडोज ७ एंटरप्राइज]] *[[विंडोज ७ अल्टीमेट]] |७६०१ |[[IA-32]], [[x86-64]] |१४ जानेवारी २०२० |- |[[विंडोज ८]]||[[विंडोज ८.२|विंडोज ८]]||२६ ऑक्टोबर २०१२ |एनटी ६.२ | *विंडोज ८ *[[विंडोज ८ प्रो]] *[[विंडोज ८ एंटरप्राइज]] |९२०० |[[IA-32]], [[x86-64]] |१२ जानेवारी २०१६ |- |rowspan="2"|[[विंडोज ८.१]] |rowspan="2"|[[विंडोज ब्लू|ब्लू]]<ref>{{cite web |last1=O'Brien |first1=Terrence |title=Microsoft drops the Blue codename, confirms Windows 8.1 will be a free upgrade available later this year |url=https://www.engadget.com/2013-05-14-windows-blue-details.html |website=Engadget |date=19 July 2019 |access-date=30 April 2023}}</ref> |१७ ऑक्टोबर २०१३ |rowspan="2"|एनटी ६.३ | *विंडोज ८.१ *विंडोज ८.१ प्रो *विंडोज ८.१ एंटरप्राइज |rowspan="2"|९६०० | rowspan="2" |[[IA-32]], [[x86-64]] |rowspan="2"|१० जानेवारी २०२३ |- |२३ मे २०१४ | *[[विंडोज ८.१ विथ बिंग]] |- |[[विंडोज १०, आवृत्ती १५०७|विंडोज १० आवृत्ती १५०७]] |[[विंडोज १०#विकास|थ्रेशोल्ड]]<ref>{{cite web |last1=Foley |first1=Mary Jo |title=Microsoft to share Windows Threshold plans at Build 2014 show: Report |url=https://www.zdnet.com/article/microsoft-to-share-windows-threshold-plans-at-build-2014-show-report/ |website=ZDNet |access-date=7 April 2022}}</ref> |२९ जुलै २०१५ |एनटी १०.० |rowspan="14"| * विंडोज १० होम * विंडोज १० प्रो * विंडोज १० एज्युकेशन * विंडोज १० एंटरप्राइज * वर्कस्टेशन्ससाठी विंडोज १० प्रो * विंडोज १० प्रो एज्युकेशन * विंडोज १० S * विंडोज १० एंटरप्राइज LTSC * विंडोज १० IoT * विंडोज १० IoT एंटरप्राइज * विंडोज १० PE |१०२४० | rowspan="4" |[[IA-32]], [[x86-64]] |९ मे २०१७ |- |[[विंडोज १०, आवृत्ती १५११|विंडोज १० आवृत्ती १५११]] |थ्रेशोल्ड २ |१० नोव्हेंबर २०१५ |१५११ |१०५८६ |१० ऑक्टोबर २०१७ |- |[[विंडोज १०, आवृत्ती १६०७|विंडोज १० आवृत्ती १६०७]] |[[विंडोज रेडस्टोन|रेडस्टोन]] १ |२ ऑगस्ट २०१६ |१६०७ |१४३९३ |१० एप्रिल २०१८ |- |[[विंडोज १०, आवृत्ती १७०३|विंडोज १० आवृत्ती १७०३]] |रेडस्टोन २ |५ एप्रिल २०१७ |१७०३ |१५०६३ |९ ऑक्टोबर २०१८ |- |[[विंडोज १०, आवृत्ती १७०९|विंडोज १० आवृत्ती १७०९]] |रेडस्टोन ३ |१७ ऑक्टोबर २०१७ |१७०९ |१६२९९ | rowspan="10" |[[IA-32]], [[x86-64]], [[ARM64]] |९ एप्रिल २०१९ |- |[[विंडोज १०, आवृत्ती १८०३|विंडोज १० आवृत्ती १८०३]] |रेडस्टोन ४ |३० एप्रिल २०१८ |१८०३ |१७१३४ |१२ नोव्हेंबर २०१९ |- |[[विंडोज १०, आवृत्ती १८०९|विंडोज १० आवृत्ती १८०९]] |रेडस्टोन ५ |१३ नोव्हेंबर २०१८ |१८०९ |१७७६३ |१० नोव्हेंबर २०२० |- |[[विंडोज १०, आवृत्ती १९०३|विंडोज १० आवृत्ती १९०३]] |१९H१ |२१ मे २०१९ |१९०३ |१८३६२ |८ डिसेंबर २०२० |- |[[विंडोज १०, आवृत्ती १९०९|विंडोज १० आवृत्ती १९०९]] |व्हॅनेडियम |१२ नोव्हेंबर २०१९ |१९०९ |१८३६३ |११ मे २०२१ |- |[[विंडोज १०, आवृत्ती २००४|विंडोज १० आवृत्ती २००४]] | rowspan="5" |वायब्रॅनियम |२७ मे २०२० |२००४ |१९०४१ |१४ डिसेंबर २०२१ |- |[[विंडोज १०, आवृत्ती २०H२|विंडोज १० आवृत्ती २०H२]] |२० ऑक्टोबर २०२० |२०H२ |१९०४२ |९ ऑगस्ट २०२२ |- |[[विंडोज १०, आवृत्ती २१H१|विंडोज १० आवृत्ती २१H१]] |१८ मे २०२१ |२१H१ |१९०४३ |१३ डिसेंबर २०२२ |- |[[विंडोज १०, आवृत्ती २१H२|विंडोज १० आवृत्ती २१H२]] |१६ नोव्हेंबर २०२१ |२१H२ |१९०४४ |१३ जून २०२३ |- |[[विंडोज १०, आवृत्ती २२H२|विंडोज १० आवृत्ती २२H२]] |१८ ऑक्टोबर २०२२ |२२H२ |१९०४५ |१४ ऑक्टोबर २०२५ |- |[[विंडोज ११, आवृत्ती २१H२|विंडोज ११ आवृत्ती २१H२]] |कोबाल्ट<ref>{{cite web|last1=Parmar|first1=Mayank|title=Windows 11 Build 22449 is now available with new loading animation|url=https://www.windowslatest.com/2021/09/03/windows-11-build-22449-is-now-available-with-new-loading-animation/|website=Windows Latest|access-date=4 September 2021|date=3 September 2021}}</ref> |४ ऑक्टोबर २०२१ |२१H२ | rowspan="7" | *विंडोज ११ होम *विंडोज ११ प्रो *वर्कस्टेशन्ससाठी विंडोज ११ प्रो *विंडोज ११ प्रो एज्युकेशन *विंडोज ११ एज्युकेशन *विंडोज ११ एंटरप्राइज *विंडोज ११ SE *विंडोज ११ प्रो N *विंडोज ११ IoT एंटरप्राइज *विंडोज ११ PE |२२००० | rowspan="7" |[[x86-64]], [[AArch64|ARM64]] |१० ऑक्टोबर २०२३ |- |[[विंडोज ११, आवृत्ती २२H२|विंडोज ११ आवृत्ती २२H२]] | rowspan="2" |निकल |२० सप्टेंबर २०२२ |२२H२ |२२६२१ |८ ऑक्टोबर २०२४ |- |[[विंडोज ११, आवृत्ती २३H२|विंडोज ११ आवृत्ती २३H२]] |३१ ऑक्टोबर २०२३ |२३H२ |२२६३१ |११ नोव्हेंबर २०२५ |- |[[विंडोज ११, आवृत्ती २४H२|विंडोज ११ आवृत्ती २४H२]] | rowspan="2" |जर्मेनियम |१ ऑक्टोबर २०२४ |२४H२ |२६१०0 |१३ ऑक्टोबर २०२६ |- |[[विंडोज ११, आवृत्ती २५H२|विंडोज ११ आवृत्ती २५H२]] |३० सप्टेंबर २०२५ |२५H२ |२६२०० |१२ ऑक्टोबर २०२७ |- |[[विंडोज ११, आवृत्ती २६H१|विंडोज ११ आवृत्ती २६H१]] |ब्रोमीन |१० फेब्रुवारी २०२६ |२६H१ |२८००० |१४ मार्च २०२८ |- |विंडोज ११, आवृत्ती २६H२ |[[विंडोज IoT|जर्मेनियम]] |घोषित होईल |२६H२ |घोषित होईल |घोषित होईल |} == मोबाईल आवृत्या == स्मार्टफोन किंवा पर्सनल डिजिटल असिस्टंटवर चालू शकणाऱ्या विंडोजच्या आवृत्यांना मोबाईल आवृत्या म्हटले जाते. {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 250 | image1 = Pocket PC 2000.svg | caption1 = पॉकेट पीसी २००० लोगो | image2 = Windows Phone 7 logo and wordmark.svg | caption2 = विंडोज फोन ७.५ आणि ७.८ साठी वापरलेला लोगो | image3 = WindowsPhone8Purple.svg | caption3 = विंडोज फोन ८ आणि ८.१ साठी वापरलेला लोगो | image4 = Windows 10 Logo.svg | caption4 = विंडोज १० आणि विंडोज १० मोबाईलसाठी वापरलेला लोगो }} {|class="wikitable sortable" !नाव!!सांकेतिक नाव !रचना!![[सर्वसाधारण उपलब्धता|प्रदर्शित]] तारीख !आवृत्ती क्रमांक |- |[[पॉकेट पीसी २०००]]||रॅपियर |[[ARM architecture|ARMv4]], [[MIPS architecture|MIPS]], [[SuperH#SH-3|SH-3]]||१९ एप्रिल २००० | rowspan="2" |CE ३.० |- |[[पॉकेट पीसी २००२]]||मर्लिन |[[ARM architecture|ARMv4]]||४ ऑक्टोबर २००१ |- |[[विंडोज मोबाईल २००३]]|| rowspan="2" |ओझोन | rowspan="7" |[[ARM architecture|ARMv5]]||२३ जून २००३ | rowspan="2" |CE ४.x |- |[[विंडोज मोबाईल २००३ SE]] |२४ मार्च २००४ |- |[[विंडोज मोबाईल ५.०]]||मॅग्नेटो |९ मे २००५ | rowspan="2" |CE ५.० |- |[[विंडोज मोबाईल ६.०]]|| rowspan="2" |क्रॉसबो |१२ फेब्रुवारी २००७ |- |[[विंडोज मोबाईल ६.१]] |१ एप्रिल २००८ | rowspan="2" |CE ५.२ |- |विंडोज मोबाईल ६.१.४||६ ऑन ६ |११ नोव्हेंबर २००८<ref>{{cite web |last1=Foley |first1=Mary Jo |title=Microsoft starts rolling out IE 6 for Windows Mobile |url=https://www.zdnet.com/article/microsoft-starts-rolling-out-ie-6-for-windows-mobile/ |website=ZDNET |access-date=23 September 2022}}</ref> |- |[[विंडोज मोबाईल ६.५]]||टाइटेनियम |११ मे २००९ | rowspan="4" |CE ६.० |- |[[विंडोज फोन ७]]||मेट्रो | rowspan="9" |[[ARM architecture|ARMv7]]||२९ ऑक्टोबर २०१० |- |[[विंडोज फोन ७.५]]||मँगो||२७ सप्टेंबर २०११ |- |[[विंडोज फोन ७.८]]||टँगो||१ फेब्रुवारी २०१३ |- |[[विंडोज फोन ८]]||अपोलो |२९ ऑक्टोबर २०१२ |एनटी ६.२ |- |[[विंडोज फोन ८.१]]||ब्लू |१४ एप्रिल २०१४ |एनटी ६.३ |- |[[विंडोज १० मोबाईल#आवृत्ती इतिहास|विंडोज १० मोबाईल, आवृत्ती १५११]]||थ्रेशोल्ड २ |१२ नोव्हेंबर २०१५ |१५११ |- |[[विंडोज १० मोबाईल#आवृत्ती इतिहास|विंडोज १० मोबाईल, आवृत्ती १६०७]]||रेडस्टोन १||१६ ऑगस्ट २०१६ |१६०७ |- |[[विंडोज १० मोबाईल#आवृत्ती इतिहास|विंडोज १० मोबाईल, आवृत्ती १७०३]]||रेडस्टोन २||२४ एप्रिल २०१७ |१७०३ |- |[[विंडोज १० मोबाईल#आवृत्ती इतिहास|विंडोज १० मोबाईल, आवृत्ती १७०९]]||फिचर२<ref>{{cite web|last1=Woods|first1=Rich|title=It's finally dead: Windows 10 Mobile is no longer supported after today|url=https://www.neowin.net/news/its-finally-dead-windows-10-mobile-is-no-longer-supported-after-today|website=Neowin|publisher=Neowin LLC|access-date=23 December 2021}}</ref>||२४ ऑक्टोबर २०१७ |१७०९ |} == सर्व्हर आवृत्या == {{main|विंडोज सर्व्हर}} {|class="wikitable sortable" !width=200px|नाव !सांकेतिक नाव ![[सर्वसाधारण उपलब्धता|प्रदर्शित]] तारीख !आवृत्ती क्रमांक !संपादने (एडिशन्स) !बिल्ड क्रमांक !रचना (आर्किटेक्चर) !समर्थन समाप्ती |- |[[विंडोज एनटी ३.१]] |रॅझल||२७ जुलै १९९३ |एनटी ३.१ | *विंडोज एनटी ३.१ ॲडव्हान्स सर्व्हर |५२८ |[[IA-32]], [[DEC Alpha|अल्फा]], [[MIPS architecture|MIPS]] |३१ डिसेंबर २००० |- |[[विंडोज एनटी ३.५]] |rowspan="2"|डेटोना |२१ सप्टेंबर १९९४ |एनटी ३.५ | *विंडोज एनटी ३.५ सर्व्हर |८०७ |rowspan="3"|[[IA-32]], [[DEC Alpha|अल्फा]], [[MIPS architecture|MIPS]], [[PowerPC]] |३१ डिसेंबर २००१ |- |[[विंडोज एनटी ३.५१]] |२९ मे १९९५ |एनटी ३.५१ | *विंडोज एनटी ३.५१ सर्व्हर |१०५७ |३१ डिसेंबर २००१ |- |[[विंडोज एनटी ४.०]] |शेल अपडेट रिलीज |२९ जुलै १९९६ |एनटी ४.० | *विंडोज एनटी ४.० सर्व्हर *विंडोज एनटी ४.० सर्व्हर एंटरप्राइज *विंडोज एनटी ४.० टर्मिनल सर्व्हर एडिशन |१३८१ |३१ डिसेंबर २००४ |- |[[विंडोज २०००]] |एनटी ५.० |१७ फेब्रुवारी २००० |एनटी ५.० | *विंडोज २००० सर्व्हर *विंडोज २००० ॲडव्हान्स सर्व्हर *विंडोज २००० डेटासेंटर सर्व्हर |२१९५ |[[IA-32]] |१३ जुलै २०१० |- |[[विंडोज सर्व्हर २००३]] |rowspan="2" |व्हिसलर सर्व्हर |२४ एप्रिल २००३ |rowspan="2"|एनटी ५.२ |rowspan="2"| *विंडोज सर्व्हर वेब *विंडोज सर्व्हर स्टँडर्ड *विंडोज सर्व्हर एंटरप्राइज *विंडोज सर्व्हर डेटासेंटर *विंडोज स्टोरेज सर्व्हर |rowspan="2"|३७९० | rowspan="2"|[[IA-32]], [[x86-64]], [[इटॅनियम]] |१४ जुलै २०१५ |- |[[विंडोज सर्व्हर २००३ R2]] |५ मार्च २००६ |१४ जुलै २०१५ |- |[[विंडोज सर्व्हर २००८]] |लाँगहॉर्न सर्व्हर |२७ फेब्रुवारी २००८ |एनटी ६.० |rowspan="2"| *विंडोज सर्व्हर फाउंडेशन *विंडोज सर्व्हर स्टँडर्ड *विंडोज सर्व्हर एंटरप्राइज *विंडोज सर्व्हर डेटासेंटर *विंडोज वेब सर्व्हर |६००३ |[[IA-32]], [[x86-64]], [[इटॅनियम]] |१४ जानेवारी २०२० |- |[[विंडोज सर्व्हर २००८ R2]] |विंडोज सर्व्हर ७ |२२ ऑक्टोबर २००९ |एनटी ६.१ |७६०१ |[[x86-64]], [[इटॅनियम]] |१४ जानेवारी २०२० |- |[[विंडोज सर्व्हर २०१२]] |विंडोज सर्व्हर ८ |४ सप्टेंबर २०१२ |एनटी ६.२ |rowspan="2"| *विंडोज सर्व्हर फाउंडेशन *विंडोज सर्व्हर इसेंशियल्स *विंडोज सर्व्हर स्टँडर्ड *विंडोज सर्व्हर डेटासेंटर |९२०० |rowspan="12"|[[x86-64]] |१० ऑक्टोबर २०२३ |- |[[विंडोज सर्व्हर २०१२ R2]] |विंडोज सर्व्हर ब्लू |१७ ऑक्टोबर २०१३ |एनटी ६.३ |९६०० |१० ऑक्टोबर २०२३ |- |[[विंडोज सर्व्हर २०१६]] |रेडस्टोन |१२ ऑक्टोबर २०१६ |१६०७ | rowspan="12" | *विंडोज सर्व्हर इसेंशियल्स *विंडोज सर्व्हर स्टँडर्ड *विंडोज सर्व्हर डेटासेंटर |१४३९३ |१२ जानेवारी २०२७ |- |विंडोज सर्व्हर, आवृत्ती १७०९<ref>{{cite web|title=What's New in Windows Server version 1709|url=https://docs.microsoft.com/en-us/windows-server/get-started/whats-new-in-windows-server-1709|website=Microsoft Docs|publisher=Microsoft|access-date=2 January 2022}}</ref> |रेडस्टोन ३ |१७ ऑक्टोबर २०१७ |१७०९ |१६२९९ |९ एप्रिल २०१९ |- |विंडोज सर्व्हर, आवृत्ती १८०३<ref>{{cite web|title=Windows Server, version 1803 end of servicing on November 12, 2019|url=https://docs.microsoft.com/en-us/lifecycle/announcements/windows-server-1803-end-of-servicing|website=Microsoft Docs|publisher=Microsoft|access-date=2 January 2022}}</ref> |रेडस्टोन ४ |३० एप्रिल २०१८ |१८०३ |१७१३४ |१२ नोव्हेंबर २०१९ |- |विंडोज सर्व्हर, आवृत्ती १८०९ |रेडस्टोन ५ | rowspan="2" |१३ नोव्हेंबर २०१८ |rowspan="2"|१८०९ | rowspan="2" |१७७६३ |१० नोव्हेंबर २०२० |- |[[विंडोज सर्व्हर २०१९]] |रेडस्टोन ५ |९ जानेवारी २०२९ |- |विंडोज सर्व्हर, आवृत्ती १९०३ |रेडस्टोन ५ |२१ मे २०१९ |१९०३ |१८३६२ |८ डिसेंबर २०२० |- |विंडोज सर्व्हर, आवृत्ती १९०९ |व्हॅनेडियम |१२ नोव्हेंबर २०१९ |१९०९ |१८३६३ |११ मे २०२१ |- |विंडोज सर्व्हर, आवृत्ती २००४ |वायब्रॅनियम |२६ जून २०२० |२००४ |१९०४१ |१४ डिसेंबर २०२१ |- |विंडोज सर्व्हर, आवृत्ती २०H२ |आयर्न |२० ऑक्टोबर २०२० |२०H२ |१९०४२ |९ ऑगस्ट २०२२ |- |[[विंडोज सर्व्हर २०२२]] |आयर्न |१८ ऑगस्ट २०२१ |२१H२ |२०३४८ |१४ ऑक्टोबर २०३१ |- |विंडोज सर्व्हर, आवृत्ती २३H२ |झिंक |१४ ऑक्टोबर २०२३ |२३H२ |२५३९८ |AMD64 |२४ एप्रिल २०२६ |- |[[विंडोज सर्व्हर २०२५]] |जर्मेनियम |१ नोव्हेंबर २०२४ |२४H२ |२६१०0 |AMD64, [[ARM64]] |१४ नोव्हेंबर २०३४ |} === उच्च-कार्यक्षमता संगणन (HPC) सर्व्हर === {|class="wikitable sortable" !नाव!!सांकेतिक नाव!!प्रदर्शित तारीख!!आधारित |- |[[विंडोज सर्व्हर २००३#विंडोज कॉम्प्युट क्लस्टर सर्व्हर|विंडोज कॉम्प्युट क्लस्टर सर्व्हर २००३]]||{{N/A}}||९ जून २००६||विंडोज सर्व्हर २००३ R2 |- |[[विंडोज HPC सर्व्हर २००८]]||सॉक्रेटिस||२२ सप्टेंबर २००८||विंडोज सर्व्हर २००८ |- |[[विंडोज HPC सर्व्हर २००८ R2]]||{{N/A}}||२० सप्टेंबर २०१०||विंडोज सर्व्हर २००८ R2 |} === विंडोज इसेंशियल बिझनेस सर्व्हर === {|class="wikitable sortable" !नाव!!सांकेतिक नाव!!प्रदर्शित तारीख!!समर्थन समाप्ती तारीख!!बिल्ड क्रमांक!!आधारित |- |[[विंडोज इसेंशियल बिझनेस सर्व्हर २००८]]||सेंट्रो||१५ सप्टेंबर २००८||१४ जानेवारी २०२०||५७००||विंडोज सर्व्हर २००८ |} === विंडोज होम सर्व्हर === {|class="wikitable sortable" !नाव!!सांकेतिक नाव!!प्रदर्शित तारीख!!समर्थन समाप्ती तारीख!!आधारित |- |[[विंडोज होम सर्व्हर]]||क्वात्रो||४ नोव्हेंबर २००७||८ जानेवारी २०१३||विंडोज सर्व्हर २००३ R2 |- |[[विंडोज होम सर्व्हर २०११]]||व्हेल||६ एप्रिल २०११||१२ एप्रिल २०१६||विंडोज सर्व्हर २००८ R2 |} === विंडोज मल्टीपॉइंट सर्व्हर === {{main|विंडोज मल्टीपॉइंट सर्व्हर}} विंडोज मल्टीपॉइंट सर्व्हर ही [[विंडोज सर्व्हर]] वर आधारित ऑपरेटिंग सिस्टम होती. {|class="wikitable sortable" !नाव!!सांकेतिक नाव!!प्रदर्शित तारीख!!समर्थन समाप्ती तारीख!!आवृत्ती क्रमांक!!बिल्ड क्रमांक!!आधारित |- |विंडोज मल्टीपॉइंट सर्व्हर २०१०||सोल्यूशन सर्व्हर||२४ फेब्रुवारी २०१०||१४ जुलै २०२०|| rowspan="2" |एनटी ६.१||५३७||विंडोज सर्व्हर २००८ R2 |- |विंडोज मल्टीपॉइंट सर्व्हर २०११||WMS २||१२ मे २०११||१३ जुलै २०२१||१६००||विंडोज सर्व्हर २००८ R2 सर्व्हिस पॅक १ |- |विंडोज मल्टीपॉइंट सर्व्हर २०१२||WMS ३||३० ऑक्टोबर २०१२||१० ऑक्टोबर २०२३||एनटी ६.२||२५०६||विंडोज सर्व्हर २०१२ |} === विंडोज स्मॉल बिझनेस सर्व्हर === {{Main|विंडोज सर्व्हर इसेंशियल्स}} {|class="wikitable sortable" !नाव!!सांकेतिक नाव!!प्रदर्शित तारीख!!समर्थन समाप्ती तारीख!!बिल्ड क्रमांक!!आधारित |- |स्मॉल बिझनेस सर्व्हर २०००||{{N/A}}||२१ फेब्रुवारी २००१||१३ जुलै २०१०||१३४३||विंडोज २००० सर्व्हर |- |विंडोज स्मॉल बिझनेस सर्व्हर २००३||बॉबकॅट||९ ऑक्टोबर २००३||१४ जुलै २०१५||२८९३||विंडोज सर्व्हर २००३ |- |विंडोज स्मॉल बिझनेस सर्व्हर २००८||कुगर||२१ ऑगस्ट २००८||१४ जानेवारी २०२०||५६०१||विंडोज सर्व्हर २००८ |- |विंडोज स्मॉल बिझनेस सर्व्हर २०११ स्टँडर्ड||विंडोज स्मॉल बिझनेस सर्व्हर ७||१३ डिसेंबर २०१०||१४ जानेवारी २०२०||७९००||rowspan="2"|विंडोज सर्व्हर २००८ R2 |- |विंडोज स्मॉल बिझनेस सर्व्हर २०११ इसेंशियल्स||कॉलोराडो||२८ जून २०११||५ जानेवारी २०१३||८८०० |} == उपकरण आवृत्या == === एआरएम-आधारित टॅब्लेट === {{main|विंडोज RT}} {{multiple image |align=right |direction=vertical |width=250 |image1=Windows RT logo and wordmark.svg |caption1=विंडोज RT लोगो |image2=Surface RT.jpg |caption2=सरफेस RT टॅब्लेट }} २०१२ आणि २०१३ मध्ये, मायक्रोसॉफ्टने [[ARM architecture|एआरएम]]-आधारित टॅब्लेटवर चालण्यासाठी विशेषतः डिझाइन केलेल्या विंडोजच्या आवृत्या सोडल्या; "विंडोज RT" आणि "विंडोज RT ८.१" नावाच्या या आवृत्या अनुक्रमे विंडोज ८ आणि विंडोज ८.१ वर आधारित होत्या. {|class="wikitable sortable" !नाव!![[सर्वसाधारण उपलब्धता|प्रदर्शित]] तारीख!!आवृत्ती क्रमांक!!बिल्ड क्रमांक!!आधारित |- |[[विंडोज RT]]||२६ ऑक्टोबर २०१२||एनटी ६.२||९२००||[[विंडोज ८]] |- |[[विंडोज RT|विंडोज RT ८.१]]||१८ ऑक्टोबर २०१३||एनटी ६.३||९६००||[[विंडोज ८.१]] |} === मिक्स रिॲलिटी आणि व्हर्च्युअल रिॲलिटी हेडसेट === {{main|विंडोज मिक्स रिॲलिटी}} {|class="wikitable sortable" !नाव!!बिल्ड क्रमांक |- |विंडोज १० हॅलोग्राफिक, आवृत्ती १६०७<ref name="hololens1">{{cite web|title=HoloLens 1st (gen) release notes|url=https://docs.microsoft.com/en-us/hololens/hololens1-release-notes|access-date=18 July 2021}}</ref>||१४३९३ |- |विंडोज १० हॅलोग्राफिक, आवृत्ती १८०३<ref name="hololens1" />||१७१३४ |- |विंडोज १० हॅलोग्राफिक, आवृत्ती १८०९<ref name="hololens1" />||१७७६३ |- |विंडोज हॅलोग्राफिक, आवृत्ती १९०३<ref name="hololens2">{{cite web|title=HoloLens 2 release notes|url=https://docs.microsoft.com/en-us/hololens/hololens-release-notes|access-date=18 July 2021}}</ref>||१८३६२ |- |विंडोज हॅलोग्राफिक, आवृत्ती २००४<ref name="hololens2" />||१९०४१ |- |विंडोज हॅलोग्राफिक, आवृत्ती २०H२<ref name="hololens2" />||१९०४१ |- |विंडोज हॅलोग्राफिक, आवृत्ती २१H१<ref name="hololens2" />||२०३४६ |- |विंडोज हॅलोग्राफिक, आवृत्ती २१H२<ref name="hololens2" />||२०३४८ |- |विंडोज हॅलोग्राफिक, आवृत्ती २२H१<ref name="hololens2" />||२०३४८ |} === सरफेस हब === [[File:Microsoft Surface Hub msfest2015.jpg|right|thumb|सरफेस हब]] {{main|सरफेस हब}} मायक्रोसॉफ्टने मूळतः जानेवारी २०१५ मध्ये 'सरफेस हब' या परस्परसंवादी व्हाईटबोर्डची घोषणा केली होती. {|class="wikitable sortable" !नाव!!बिल्ड क्रमांक |- |[[विंडोज १० टीम]], आवृत्ती १५११<ref name="surfacehub">{{cite web|title=Surface Hub update history|url=https://docs.microsoft.com/en-us/surface-hub/surface-hub-update-history|access-date=18 July 2021}}</ref>||१०५८६ |- |विंडोज १० टीम, आवृत्ती १६०७<ref name="surfacehub" />||१४३९३ |- |विंडोज १० टीम, आवृत्ती १७०३<ref name="surfacehub" />||१५०६३ |- |विंडोज १० टीम, आवृत्ती २०H२<ref name="surfacehub" />||१९०४२ |} === विंडोज एक्सपी-आधारित टॅब्लेट === [[File:HP Tablet PC running Windows XP (Tablet PC edition) (2006).jpg|right|thumb|विंडोज एक्सपी (टॅब्लेट पीसी एडिशन) वर चालणारा टॅब्लेट संगणक]] विंडोज एक्सपीच्या दोन आवृत्या टॅब्लेटसाठी अनुकूल करून सोडण्यात आल्या होत्या. {|class="wikitable sortable" !नाव!!सांकेतिक नाव!![[सर्वसाधारण उपलब्धता|प्रदर्शित]] तारीख!!आवृत्ती क्रमांक!!बिल्ड क्रमांक!!आधारित |- |[[विंडोज एक्सपी एडिशन्स#टॅब्लेट पीसी एडिशन|विंडोज एक्सपी टॅब्लेट पीसी एडिशन]]||{{N/A}}||७ नोव्हेंबर २००२||एनटी ५.१||२६००||[[विंडोज एक्सपी]] |- |[[विंडोज एक्सपी एडिशन्स#टॅब्लेट पीसी एडिशन|विंडोज एक्सपी टॅब्लेट पीसी एडिशन २००५]]||लोनस्टार||ऑगस्ट २००४||एनटी ५.१||२६००||[[विंडोज एक्सपी]] |} == एम्बेडेड आवृत्या == === विंडोज एम्बेडेड कॉम्पॅक्ट === {{main|विंडोज एम्बेडेड कॉम्पॅक्ट}} {|class="wikitable sortable" !नाव!!सांकेतिक नाव!!प्रदर्शित तारीख |- |[[विंडोज सीई १.०]]||पेगॅसस; आल्डर||१६ नोव्हेंबर १९९६ |- |[[विंडोज सीई २.०]]||ज्युपिटर; बर्च||२९ सप्टेंबर १९९७ |- |[[विंडोज सीई २.१]]||{{N/A}}||जुलै १९९८ |- |[[विंडोज सीई २.११]]||{{N/A}}||ऑक्टोबर १९९८ |- |[[विंडोज सीई २.१२]]||{{N/A}}||१९९९ |- |[[विंडोज सीई ३.०]]||सिडार; गॅलिलीओ||२००० |- |[[विंडोज सीई ४.०]]||टॅलिस्कर||७ जानेवारी २००२ |- |[[विंडोज सीई ४.१]]||जेमसन||३० जुलै २००२ |- |[[विंडोज सीई ४.२]]||मॅककेड्रिक||२३ एप्रिल २००३ |- |[[विंडोज सीई ५.०]]||मॅकलन||९ जुलै २००४ |- |[[विंडोज एम्बेडेड सीई ६.०]]||यामाझाकी||१ नोव्हेंबर २००६ |- |[[विंडोज एम्बेडेड कॉम्पॅक्ट ७]]||चेलान||१ मार्च २०११ |- |विंडोज एम्बेडेड कॉम्पॅक्ट २०१३||{{N/A}}||१३ जून २०१३ |} === विंडोज एम्बेडेड स्टँडर्ड === {|class="wikitable sortable" !नाव!!सांकेतिक नाव!!प्रदर्शित तारीख!!आधारित |- |[[विंडोज एनटी एम्बेडेड ४.०]]||इम्पाला||३० ऑगस्ट १९९९||विंडोज एनटी ४.० वर्कस्टेशन |- |[[विंडोज एक्सपी एम्बेडेड]]||मँटिस||२८ नोव्हेंबर २००१||विंडोज एक्सपी प्रोफेशनल |- |[[विंडोज एम्बेडेड स्टँडर्ड २००९]]||{{N/A}}||१४ डिसेंबर २००८||विंडोज एक्सपी सर्व्हिस पॅक ३ |- |[[विंडोज एम्बेडेड स्टँडर्ड ७]]||क्युबेक||२०१०||विंडोज ७ |- |[[विंडोज एम्बेडेड ८]]||{{N/A}}||२०१३||विंडोज ८ |- |विंडोज एम्बेडेड ८.१||{{N/A}}||२०१३||विंडोज ८.१ |} === इतर एम्बेडेड आवृत्या === *[[विंडोज एम्बेडेड इंडस्ट्री]] *[[विंडोज एम्बेडेड ऑटोमोटिव्ह]] == रद्द केलेल्या आवृत्या == === रद्द केलेल्या वैयक्तिक संगणक आवृत्या === {|class="wikitable sortable" !सांकेतिक नाव!!अपेक्षित नाव!!रद्द झाल्याचे वर्ष!!आवृत्ती!!शेवटचा माहिती असलेला बिल्ड क्रमांक!!टीपा |- |[[कैरो (ऑपरेटिंग सिस्टम)|कैरो]]||{{N/A}}||१९९६||एनटी ४.०||११७५||मूळतः १९९१ मध्ये घोषित केले गेलेले कैरो हे पुढील पिढीच्या ऑपरेटिंग सिस्टमसाठीच्या तंत्रज्ञान विकासाचे सांकेतिक नाव होते. |- |[[विंडोज नॅशव्हिल|नॅशव्हिल]]||विंडोज ९६||१९९६||४.१||९९९||नॅशव्हिल ही विंडोज ९५ आणि विंडोज ९८ च्या दरम्यान सोडण्याचे नियोजन असलेली ऑपरेटिंग सिस्टम होती. |- |[[विंडोज नेपच्यून|नेपच्यून]]||{{N/A}}||२००० च्या सुरुवातीस||एनटी ५.५०||५१११||नेपच्यून ही विंडोज २००० च्या कोडबेसवर आधारित ग्राहकांसाठीची एनटी आवृत्ती म्हणून नियोजित होती, परंतु ती कधीही सार्वजनिक केली गेली नाही. |- |[[विंडोज ऑडिसी|ऑडिसी]]||{{N/A}}||२००० च्या सुरुवातीस||एनटी ६.०||{{N/A}}||ऑडिसी ही विंडोज २००० ची उत्तराधिकारी म्हणून नियोजित होती. नेपच्यून आणि ऑडिसीच्या टीम्स एकत्रित करून विंडोज एक्सपी वर काम सुरू करण्यात आले. |- |[[विंडोज नेपच्यून#ट्रायटन|ट्रायटन]]||{{N/A}}||२००० च्या सुरुवातीस||{{N/A}}||{{N/A}}||ट्रायटन ही विंडोज नेपच्यूनची उत्तराधिकारी म्हणून नियोजित होती. |- |[[विंडोज ब्लॅककॉम्ब|ब्लॅककॉम्ब]]||{{N/A}}||जानेवारी २००६||{{N/A}}||{{N/A}}||ब्लॅककॉम्ब ही मूळतः विंडोज एक्सपी नंतर येणारी आवृत्ती म्हणून नियोजित होती. |- |[[ब्लॅककॉम्ब (ऑपरेटिंग सिस्टम)|व्हिएन्ना]]||{{N/A}}||जुलै २००७||{{N/A}}||{{N/A}}||व्हिएन्ना ही ब्लॅककॉम्बच्या जागी विंडोज व्हिस्टाची उत्तराधिकारी म्हणून नियोजित होती, जी नंतर रद्द करून "विंडोज ७" वर काम सुरू झाले. |- |विंडोज पोलारिस||{{N/A}}||२०१८||{{N/A}}||१६२९९||सँटोरिनीच्या साहाय्यासाठी रद्द करण्यात आली. |- |सँटोरिनी||[[विंडोज १०X]]||१८ मे २०२१||२१H१||२०२७९||माक्रोसॉफ्टने ही आवृत्ती रद्द करून तिची अनेक वैशिष्ट्ये विंडोज ११ मध्ये समाविष्ट केली. |} === रद्द केलेल्या मोबाईल आवृत्या === {|class="wikitable sortable" !सांकेतिक नाव!!अपेक्षित नाव!!रद्द झाल्याचे वर्ष!!टीपा |- |फोटॉन||विंडोज मोबाईल ७||सप्टेंबर २००८||विंडोज मोबाईलची उत्तराधिकारी म्हणून नियोजित, परंतु विंडोज फोन ७ साठी रद्द केली गेली. |- |फिनिक्स||{{N/A}}||२०१७ च्या सुरुवातीस||माक्रोसॉफ्टने फोन क्षेत्रातील प्रयत्न थांबवल्यानंतर रद्द केली गेली. |- |अँड्रोमेडा||{{N/A}}||२०१८ च्या मध्यभागी||यातील बहुतांश काम सँटोरिनीमध्ये स्थानांतरित केले गेले. |} === रद्द केलेल्या सर्व्हर आवृत्या === {|class="wikitable sortable" !सांकेतिक नाव!!अपेक्षित नाव!!रद्द झाल्याचे वर्ष!!शेवटचा माहिती असलेला बिल्ड क्रमांक |- |कास्केड्स||विंडोज इसेंशियल बिझनेस सर्व्हर २००८ R2||७ एप्रिल २०१०||७२२४ |} == हे सुद्धा पहा == *[[माक्रोसॉफ्टच्या ऑपरेटिंग सिस्टम्सची यादी]] *[[माक्रोसॉफ्ट विंडोज आवृत्ती इतिहास]] *[[विंडोज १० आवृत्ती इतिहास]] *[[विंडोज ११ आवृत्ती इतिहास]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:ऑपरेटिंग सिस्टम्सच्या याद्या|विंडोज]] [[वर्ग:मायक्रोसॉफ्टचा इतिहास]] [[वर्ग:मायक्रोसॉफ्ट विंडोज|आवृत्त्या]] c003vuf5z2qky7th747ilbmocbx9gxm 0 93226 2701571 2663504 2026-08-13T10:11:22Z ~2026-44509-62 186206 /* */ बेल्हे शहराबद्दल माहिती 2701571 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार= शहर( Town) |इतर_नाव= बेल्हे {Belha } | स्थानिक_नाव ='''बेल्हे''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = 19.116542 | रेखांश = 74.172490 | उंची =५६७ | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= जुन्नर | जिल्हा = [[पुणे जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी,हिंदी ,मारवाडी, | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = 2021 | लोकसंख्या_एकूण = 13421 | लोकसंख्या_घनता =730 |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान =1476 | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=412410| एसटीडी_कोड = 02132 | पिन कोड = 412410 | आरटीओ_कोड = एमएच/14 |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ =मराठी ,हिंदी , उर्दू,मारवाडी , कन्नड | तळटिपा =}} '''बेल्हे''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] जुन्नर तालुक्यात पूर्वेला दख्खनच्यापठारावर हरिश्चंद्रबालाघाटडोंगर रांगेत मळगंगा नदीच्या काठावर वसलेलं हे प्राचीन शिवकालीन बाजारपेठ असलेलं. व सद्यस्थिती आधुनिक व्यापारीपेठ असलेल शहर आहे(कसबे बेल्हे/शहर) मोगल काळातबेल्हा,शिवकालात कसबे बेल्हे,यादव कालीन बिल्वग्राम अशी नाव बेल्हे शहराला आहेत.शहरालाप्राचीन वारसा लाभला आहे. येथील जनावर बाजार व प्राचीन आठवडे बाजार सूप्रसिद्ध बाजारपेठ म्हणून ओळखला जातो . आणि तमाशा कलावंत म्हणून ओळखला जातो.या शहरात अनेक कलावंत होते.म्हणून तमाशा पंढरी म्हणतात.तमाशा बेल्हेकर म्हणून प्रसिद्ध विनोदसम्राट विष्णुबुवा बेल्हेकर ,खलनायक अहमदभाई बेल्हेकर होय., कोणी वगसम्राट,तर कोणी शाहीर ही ओळख करून दिली.बेल्हेनगरी कलावंताची भूमी आहे,म्हणून इथे कलाकाराला आदर व सत्कार करतात. कल्याण- अहमदनगर राष्ट्रीय महामार्ग क्र. ६१ व राष्ट्रीय महामार्ग ७६१ बेल्हे- शिरूर येथून जातात प्रतिष्ठान कालीन प्राचीन मार्गावर वसलेली बेल्हेनगरी आहे. भीमाशंकरला जाण्यासाठी राज्य महामार्ग 53 व जेजुरी शिक्रापूर ,रांजणगाव ,थेऊर साठी राज्य महामार्ग 61सुरू होतात . बेल्हे जनावरांचा बाजार महाराष्ट्रात क्रमांक एकवर आहे यात जर्सी,गाय,म्हैस,बैल,शेळी,मेंढी,गाढव घोडा,कोंबडी, जनावराचा बाजार रविवार ते सोमवार सुमारे दीडशे वर्षांपूर्वी पासून भरतो ,आठवडे बाजार हा चारशेपेक्षा जास्तवर्षे जुनाअसून शिवकाळात कसबे बेल्हे म्हणून बाजारपेठ प्रसिद्ध होती. छत्रपती शिवाजी महाराज व संभाजी राजे यांचे दोन्ही पद स्पर्श ने ही भूमी पवित्र झाली आहे जुन्नर व कल्याण प्रांतातून निजाम शाहीत जाण्यासाठी मार्ग येथूनच जातो . शहरात तीन प्राचीन पुष्करणी आहेत नगर बारव,साखर बाराव, बिल्वकेश्र्वर पुष्करणी बेल्हे. बेल्हे भुईकोट किल्ला किंवा बेल्हे ठाणे शिवकालीन इतिहासात प्रसिद्ध बाजारपेठ म्हणून @कसबे बेल्हे म्हणून प्रसिद्ध आहे ,ग्रामीण महाराष्ट्रात सर्वात मोठा आठवडे बाजार जानवर बाजर बैल बाजार येथे भरतो या बाजाराला शेकडो वर्षांपासून ची परंपरा आहे . एक प्राचीन सुपर मार्केट म्हंटले तरी अतिशयोक्ती ठरणार नाही असा बेल्हे बाजार आहे. दर वर्षी भरणारा तमाशा मोहत्सव,कलावंतची नगरी तमाशा पंढरी ,या शहरात तमाशाचे जुने कलावंत होते की ,विष्णुबुवा बेल्हेकर सह अहमदभाई बेल्हेकर यांचा तमाशा बेल्हे गावात होता. शlरावणी मंगलवारचामुक्ताई यात्रा उत्सव प्रसिद्ध, सात महादेवाची मंदिर , .. गुप्त विठोबा प्राचीन लेणी , मळगंगा देवी, काळ भैरवनाथ देवस्थान, बिल्वकेशीर पुष्करणी तलाव दवालमलिक दर्गा , नियामत शाहवली दर्गा प्रसिद्ध आहेत . @#बेल्हे(बेल्हा) ग्रामपंचायत १९२२ मध्ये स्थापन केली गेली आहे . #सरकारी दावाखाना १९३६ स्थापन करण्यात आले आहे. #बेल्हे विविधकार्यकारी सेवा सहकारी सोसायटी १९१७ मध्ये स्थापन करण्यात आली आहे जी महाराष्ट्रतील सर्वांत जुनी सहकारी सोसायटी पैकी आहे. कोरठान खंडोबा पालखी सोहळ्यात सासनकाठी चां प्रथम मान साडे पाचशे वर्षपासून बेल्हे नगरीकडे आहे . ==पार्श्वभूमी== '''बेल्हे''' [[जुन्नर तालुका|जुन्नर तालुक्यातील]]<nowiki/>राज्यात बैल बाजार, जनावरांचा बाजारसाठी विशेष प्रसिद्ध मोठी बाजारपेठ असलेले गाव आहे. अहमदनगर अन् पुणे जिल्हा सीमेवर वसलेलं असल्यामुळे नेहमी मोठया प्रमाणात बाजारपेठ सजलेली असते. दर सोमवारचा आठवडे बाजार म्हणजे स्थानिक लोकांसाठी मोठी यात्राच किंवा मेळा. या बाजाराला चारशे वर्षांची परंपरा लाभली आहे. शनिवार सुरू होणारा बाजार मंगळवारी संपत असे. परिसरातील गावातही बाजार होत आहेत त्यामुळे गर्दी तुलनेनं कमी असते पण प्रसिद्धी अजून तशीच आहे. शिवकाळातील कसबे बेल्हे म्हणून प्रसिद्ध होते. बेल्हे गावाला चारशे वर्ष जुनी आठवडे बाजार परंपरा लाभली आहे. गावात अनेक पुरातन वास्तू आहेत, "नवाबाचे गाव" असा राजकीय ऐतिहासिक वारसा लाभलेला आहे. ग्रामदैवत बेल्हेश्वर मंदिर, ग्रामदैवत मुक्ताई मातेचे भव्य ६५ फूट उंच विशाल व विविध रंगछटांमध्ये रंगकाम केलेलं मंदिर, बिल्वकेश्वर मंदिर, संत निळोबा यांनी स्थापन केलेले विठ्ठल मंदिर, बालेश्वर, पोलेश्वर शनी मंदिर, मारुती मंदिर, भैरवनाथ, संतरविदास मंदिर, जैन मंदिर, महावीर स्थानक, बौद्ध विहार, सारनाथ, दावलमलिकदर्गा, नियांमतशवली दर्गा, जनाबाई मठ आदी देवस्थान गावात आहेत. बेल्हे येथील सोमवारचा "बैलांचा बाजार" राज्यभरात क्रमांक एकवर आहे. सोमवारचा जनावरांचा बाजारही खूप प्रसिद्ध आहे. या बाजारामध्ये गाय, विविध जातीच्या म्हशी, बोकड, बैल, शेळी, गावरान कोंबड्या, अंडी, खेचर, घोडी, तसेच भुसार कडधान्य, मासे, सुकी मासळी, रोजच्या वापरातील गृह उपयोगी वस्तू, भाजीपाला, कपडे, शेतोपयोगी साहित्य, बियाणे, खते, मिठाई अशा विविध प्रकारच्या विविध विभागात बाजारपेठ सजलेली असते. बेल्हेश्वर विद्यामंदिर नावाची एक चांगली शाळा आहे. मॉडर्न इंग्लिश स्कूल, समर्थ गुरुकुल स्कूल, समर्थ शिक्षण संकुल येथे विविध अभियांत्रिकी, पॅरामेडिकल, पॉलिटेक्निक, iti, low, फार्मसी, असे उच्च अभ्यासक्रम शिकवले जातात व ती एक नामवंत संस्था आहे. सह्याद्री पॉलिटेक्निक नावाजलेले आहे. तमासगीर कै. दत्ता महाडीक पुणेकर याच गावचे. गावाला "तमासगीरांचे गाव" असेही म्हणतात. अतिशय जुनी हॉटेल पालाची हॉटेल आहेत. जी बाजारात येणाऱ्यांच्या जेवण्याच्या सोईसाठी पूर्वीपासून आहेत. मटण भाकरी, चिकन, मटकीची भाजी, पिठलं भाकरी, झुणका, मासवडीही प्रसिद्ध आहे. तसेच मिसळ, वडापावसाठी काही हॉटेल बेल्हेश्वर राज, विठू माउली, नंदाभौचा पेढा, भेळ, लाडू चिवडा, शेव ही प्रसिद्ध आहेत. [[राष्ट्रीय महामार्ग २२२|राष्ट्रीय महामार्ग 61]] कल्याण अहमदनगर परभणी नांदेड निर्मल जगदिलं बेल्हेतून जातो. राष्ट्रीय महामार्ग 761 बेल्हे शिरूर येथून सुरू होतो. राज्य महामार्ग क्रमांक 117 बेल्हे शिक्रापुर जेजुरी लोणंद सातारा हा जातो. राज्य महामार्ग क्रमांक 112 बेल्हे मंचर भीमाशंकर हा बेल्हे येथून सुरू होतो. ==भौगोलिक स्थान== ==हवामान== येथील सर्वसाधारण हवामान उष्ण व कोरडे आहे. हवामानातील बदलांनुसार प्रत्येक वर्षात मुख्यतः तीन ऋतू असतात. मार्च ते मे पर्यंत उन्हाळा, जून ते ऑक्टोबर पर्यंत पावसाळा आणि नोव्हेंबर ते फेब्रुवारीपर्यंत हिवाळा असतो. वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान ७२० मिमी पर्यंत असते. ==लोकजीवन== कलाप्रेमी गाव: गणेश उत्सव, नवरात्र, दिवाळी, शिवजयंती, हनुमानजयंती, रामनवमी, महावीर जयंती, भीम जयंती, बुद्धपौर्णिमा, रमजान, मोहरम हे सण मोठ्या प्रमाणात साजरे होतात. खवय्यांची पहिली पसंत, मिसळ, वडापाव, मास वडी, पालातील चिकन मटण, बिर्याणी, शाकाहारी जेवण खाण्यासाठी अनेक नेहमीच रेलचेल असते . या बेल्हे गावातील तमासगीर विष्णुबुवा बेल्हेकर ,अहमदभाई बेल्हेकर हे पूर्वीचे कलावंत खूप प्रसिद्ध होते म्हणून बेल्हे गावाला तमाशा चा खूप मोठा इतिहास आहे. तमाशा कलावंत पारंपरिक पद्धतीने तमासगीर म्हणून ओळखले जातात. तमाशा कलावंत व तमाशा आश्रय देणारे गाव म्हणून बेल्हेची ओळख आहे. गावाला इतिहास खूप मोठा आहे. भिन्न जाती धर्माचे विविध क्षेत्रातली कलाकार लोक येथे गुण्यागोविंदाने राहत आलेत. शेकडो वर्षे जुना आठवडे बाजार हा इथले लोकजीवन किती पुढारलेले होते याची साक्ष देत आहे. पारंपरिक पद्धतीने सण, उत्सव साजरे केले जातात. हिंदू, मुस्लिम, जैन, बौद्ध लोक एकत्र येऊन रितीरिवाजानुसार आपले सण साजरे करतात. दांवल मलिक तीर्थक्षेत्र, नियामात शहावली, हिंदू मुस्लिम एकतेचे प्रतीक आहे. इथे दोन्हीं धर्मीय एकत्र पूजाविधी करतात. ==प्रेक्षणीय स्थळे== बेल्हे, महाराष्ट्रातील सर्वात प्राचीन पुष्करणी व एक प्राचीन नगर. बेल्हे गावचा काही ताम्रपट व शिलालेख यात ' बिल्वग्राम/बाल्हेग्राम'असा उल्लेख आढळतो, शिवकाळात व मोगल काळात बेल्हा व नंतर बेल्हे असा सोपा अपभ्रंश झाला! सदर पोस्टमधील फोटो त्या बेल्हे पुष्करणी तलावाचे आहेत. जिने प्राचीन कल्याण प्रतिष्ठान मार्गावरून प्रवास करणारे वाटसरू, देशीविदेशी व्यापारी, संतमहंत यांची एक हजारपेक्षा जास्त वर्ष तहान भागवली आहे. तिची आता अशी दयनीय अवस्था झाली. तिला स्वच्छ करून तिथली झाडेझुडपे काढून, ऊर्जित करणे गरजेचे आहे. तिच्या शेजारचे एक प्राचीन दगडी कुंड व मार्ग सध्या गाडले गेले आहेत. मोगल काळात येथील प्राचीन विष्णू मंदिर (स्वामीनारायण) पवित्र बिल्वकेश्वर मंदिर नष्ट करण्यात आली, परत गावकऱ्यांनी महादेव मंदिर उभारले ही! येथे मोठे चिंचबन आहे. बेल्हे ठाणे पार करून येथे मुक्काम करत व्यापारी गंतव्य स्थानाकडे जात असत. शिवकालातही बेल्हे कसबा होते (बाजारपेठ) शहरातील यादवकालीन भुईकोटातून येथील नवाबाने [[शिवनेरी]] व चाकण किल्ल्याची किल्लेदारी केली. गावला दोन वेशी होत. (कल्याण) पश्चिम वेस काही वर्षांपूर्वी पडली व पूर्ववेस या वेशीतून तेराव्या शतकात नेवासेहुन आळंदीकडे तीर्थाटन करणाऱ्या [[संत ज्ञानेश्वर]], मुक्ताई, सोपान, निवृत्ती, कालोबा, "वेद वदविलेला रेडा"यांनी प्रवेश केला होता. गावात मारुती मंदिराजवळ नामसंकीर्तन, समाज उपदेश करत. काही दिवस मुक्काम करून आळेरेडा समाधीकडे प्रवास केला. सतराव्या शतकात छत्रपती संभाजी राजेंनी १३ डिसेंबर १६८४ रोजी येथील भुईकोट किल्ल्यावर स्वारी केली होती; पूर्व वेशीतून प्रवेश करून पश्चिम (वेस) दरवाजातून बाहेर पडले होते. असा उल्लेख [[जयपूर]]हून त्याकाळी प्रसिद्ध होणाऱ्या अखबारात आहे. शिवकालीन निजामशाहीत जाणारा हा मार्ग असून येथून श्री छत्रपती शिवाजीमहाराजांनी अनेकदा प्रवास केला होता. अठराव्या शतकातील संत [[निळोबा]]राय यांची कन्या भागीरथी ही बेल्हे गावचे कुलकर्णी अण्णाजी दत्तो याची सून झाली. निळोबाराय व त्यांच्या वंशजांनी येथे एक सुबक नक्षीकाम केलेले विठ्ठल रूक्मिणी मंदिर बांधले आहे. येथे जवळच शिवकालीन सुबक अशी बारव आहे जी ग्रामपंचायतीतर्फे गाडण्यात आली. फोटोतील पुष्करणी ग्रामदैवत बिल्वकेश्वर मंदिरास समर्पित आहे. पुष्करणीला अठरा सुबक देवकोस्टके आहेत. ६०x५० फूट आकाराच्या विशाल पुष्करणीत नैसर्गिक जिवंत पवित्र जलस्रोत आहे. शिळेची झालेली झीज, वास्तूरचना, ठेवण, या अंदाजातून ही कल्याण प्रतिष्ठान मार्गावरील सर्वात पहिली बांधलेली पुष्करणी हीच असावी. हा आध्यात्मिक व प्राचीन ठेवा जपण्यासाठी जीर्णोद्धाराच्या कामासाठी जात धर्म बाजूला ठेवून नागरिक, सेवाभावी संस्था, तरुण मंडळांनी एकत्र येऊन श्रमदान व आर्थिक सहाय्य करून हे कार्य तडीस न्यावे ही विनंती; बेल्हे ग्रामपंचायतीतर्फे याठिकाणी असणारा तलाव पुन्हा बनवून बोटींग क्लब, बाग आदी सुविधा दिल्या तर यातून पर्यटन विकास होऊन रोजगार निर्मिती होईल. ऐतिहासिक बेल्हे शहर वैभवसंपन्न होईल. ==नागरी सुविधा== बेल्हे ग्रामपंचायत 1922 ला स्थापन झाली. बँक ऑफ इंडिया, pdcc बँक, शरद बँक, स्वामी समर्थ बँक आदी बँका गावात आहेत. सरकारी दवाखाना, सरकारी पशुवैद्यकीय सेवा, अनेक शॉपिंग सेंटर, ग्रोसरी स्टोर आहेत. कृषी सेवा केंद्र, आठवडे बाजार, कृषी उत्पन्न बाजार समिती, गावात बेल्हेश्वर विद्यामंदिर शाळा आहे. समर्थ शिक्षण संकुल नावाजलेले आहे. येथे अभियांत्रिकी, वैद्यकीय, iti, law college, फार्मसी महाविद्यालय आहे. मॉडर्न इंग्लिश स्कूल, बेल्हे ही उत्तम इंग्रजी माध्यमाची शाळा आहे. समर्थ गुरुकुल स्कूल, ही उच्च शिक्षण देणारी संस्थादेखील येथे आहे. प्राथमिक शिक्षणासाठी पाच शाळा आहेत. ==जवळपासची गावे== अहमदनगर, आलेफाटा, आळंदी, आळकुटी, ओझर, ओतूर, कल्याण, कोंबरवाडी, कोरठणखंडोबा, खेड, गुंजाळवाडी, गुळूंचवाडी, जुन्नर, टाकली, तांबेवडी, नारायणगाव, नाशिक, निमगाव, पारगाव, पारनेर, पुणे, बांगरवाडी, बोरी, मंगरुळ, मंचर, यादववाडी, रांजणगाव, रांधे, राजुरी, रानमळा, रेनवडी, लेण्याद्री, शिक्रापूर, शिरूर, साकोरी ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} [[वर्ग:जुन्नर तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील गावे]] [[वर्ग:पशू बाजारपेठ]] rtf02qn8u9rpfnbpl7g40e9id9ajfwj 0 93431 2701349 2676905 2026-08-12T13:06:45Z Aryan Bagkar 152513 /* */ 2701349 wikitext text/x-wiki {{इतिहासलेखन}} {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = महाराणी सकवारबाई | पदवी = महाराणी | चित्र = | चित्र_शीर्षक = | राजध्वज_चित्र = Flag_of_the_Maratha_Empire.svg| | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = मराठा साम्राज्य | राजचिन्ह_चित्र = | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. १६७४|१६७४]] - [[इ.स. १६८०|१६८०]] ([[महाराणी]])<br>[[इ.स. १६८१|१६८१]] - [[इ.स. १६८९|१६८९]] ([[राजमाता]]) | राज्यारोहण = | राज्याभिषेक = | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[रायगड]] | पूर्ण_नाव = सकवारबाई शिवाजीराजे भोसले | इतर_पदव्या = [[महाराणी]], [[राजमाता]] | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[सोयराबाई|महाराणी सोयराबाई]] | राजपद_वारस = सखोजी गायकवाड | राजपद_वारस_प्रकार = भाऊ | उत्तराधिकारी = [[महाराणी येसूबाई]] | वडील = नंदाजीराव गायकवाड | आई = | पत्नी = | पती = [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] | संतती = [[कमळाबाई पालकर]] | राजवंश = [[गायकवाड]] (जन्माने)<br>[[भोसले]] (लग्नाने) | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = [[होन]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | तळटिपा = |}} '''महाराणी सकवारबाई''' या [[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या]] पत्नी होत्या. त्यांचा विवाह [[१० जानेवारी]] [[इ.स. १६५७|१६५७]] रोजी [[राजगड]] येथे जिजाऊंच्या उपस्थितीत पार पडला. या [[गायकवाड]] घराण्यातील होत्या. यांना एक मुलगी होती. तिचे नाव [[कमळाबाई पालकर|कमळाबाई]] असे होते. तिचा विवाह [[नेताजी पालकर]] यांचा पुत्र जानोजी पालकर यांच्याशी झाला. सकवारबाईंना एक भाऊ सखोजी गायकवाड असल्याचा उल्लेख दक्षिण दिग्विजय मोहिमेतून परतत असतांना मिळतो, ज्यात बेलवडी ची राणी मल्लम्माचे प्रकरण येते, या मल्लमा उर्फ सावित्रीबाई चा उपमर्द केला म्हणून छत्रपती महाराजांनी नात्यागोत्याचा विचार न करता सखोजी गायकवाड चे डोळे काढण्याचे आदेश छत्रपती शिवाजी महाराजांनी दिले होते. [[सोयराबाई|सोयराबाईंच्या]] मृत्युनंतर सकवारबाई ह्या मराठा साम्राज्याच्या [[राजमाता]] झाल्या. [[इ.स. १६८९|१६८९]] साली [[संभाजी महाराज|संभाजी महाराजांच्या]] मृत्युनंतर [[रायगड]] जेव्हा मुघलांच्या ताब्यात आला. तेव्हा [[महाराणी येसूबाई]], [[जानकीबाई|महाराणी जानकीबाई]], [[शाहू पहिले|युवराज शाहूराजे]] यांच्यासोबत राजमाता सकवारबाई यांना देखील कैद झाली. पुढे मुघलांच्या कैदेतच त्यांचा मृत्यू झाला. {{विस्तार}} [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:मराठा साम्राज्यातील स्त्रिया]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] qi1kdgpqepabsky281i67kie7diwvam 0 95836 2701352 2608667 2026-08-12T13:16:59Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701352 wikitext text/x-wiki '''रॉक संगीत''' ({{lang-en|Rock music}}) हा इ.स. १९६० च्या दशकादरम्यान [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] व [[युनायटेड किंग्डम|ब्रिटनमध्ये]] निर्माण झालेला [[संगीत]]ाचा एक प्रकार आहे. इ.स. १९४० च्या दशकातील [[रॉक अँड रोल]] संगीतामध्ये रॉक संगीताची पाळेमुळे मानली जातात. सध्या रॉक हा जगातील सर्वात लोकप्रिय संगीतप्रकार आहे {{संदर्भ हवा}}. [[विद्युत गिटार]] हे वाद्य रॉक संगीताचे मुख्य अंग आहे. त्याच्या जोडीला [[बास गिटार]] व [[ड्रम (वाद्य)|ड्रम]] ही वाद्येदेखील वापरली जातात. रॉक चमूमध्ये गायक व संगीतकार ह्या दोन्ही कलाकारांचा समावेश असतो. [[भारत]]ीय संगीतक्षेत्रामध्येदेखील रॉक संगीताचे स्थान आढळते. विशेषतः [[कोलकाता]], [[मुंबई]] व [[बेंगलुरू]] ह्या शहरांमध्ये अनेक रॉक बँड कार्यरत आहेत. [[उषा उथुप]] ही दक्षिण भारतीय गायिका रॉक संगीतावर गाणी म्हणत असे. तसेच [[द रोलिंग स्टोन्स]], [[बीटल्स]] इत्यादी अनेक लोकप्रिय रॉक बँडांनी भारतीय शास्त्रीय संगीताचा आपल्या गाण्यांमध्ये समावेश केला आहे. == हे सुद्धा पहा == * [[पिंक फ्लॉइड]] * [[डायर स्ट्रेट्स]] * [[नंदू भेंडे]] == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स|Rock|रॉक संगीत}} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.jugi3.ch/homepage/rockclassics.htm | title = १०० सर्वोत्तम रॉक आल्बम | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2011-06-20 | archive-date = 2016-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160411165455/http://www.jugi3.ch/homepage/rockclassics.htm | url-status = dead }} [[वर्ग:रॉक संगीत| ]] 76ty4xlvjdeub2aas6l5f7n8ik5zj11 0 97559 2701465 2611890 2026-08-13T04:25:47Z अभय नातू 206 हे सुद्धा पहा 2701465 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पर्वतरांग |पर्वतरांग_प्रचलित_नाव = रॉकी पर्वतरांग |अधिकृत_नाव_स्थानिकभाषेमध्ये = Rocky Mountains |अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = |चित्र१ = Moraine lake.jpg |चित्र१_शीर्षक = [[कॅनडा]]च्या [[आल्बर्टा]] प्रांतातील मोरेन सरोवर |देश = {{देशध्वज|कॅनडा}}<br />{{देशध्वज|अमेरिका}} |राज्य = [[ब्रिटिश कोलंबिया]], [[आल्बर्टा]], [[आयडाहो]], [[मोंटाना]], [[वायोमिंग]], [[कॉलोराडो]], [[न्यू मेक्सिको]] |सर्वोच्च_शिखर = [[माउंट एल्बर्ट]]<br />{{convert|4401|m|ft|abbr=on}} |लांबी = |रूंदी = |क्षेत्रफळ = |प्रकार = |नकाशा = RockyMountainsLocatorMap.png |नकाशा_शीर्षक = [[उत्तर अमेरिका|उत्तर अमेरिकेच्या]] नकाशावर रॉकीज |}} '''रॉकी पर्वतरांग''' ही [[उत्तर अमेरिका]] [[खंड]]ातील एक प्रमुख [[पर्वतरांग]] आहे. {{convert|3000|mi|-1}}हून अधिक लांब असलेली ही पर्वतरांग [[कॅनडा]]च्या [[ब्रिटिश कोलंबिया]] [[कॅनडाचे प्रांत|प्रांताच्या]] उत्तर भागापासून [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[न्यू मेक्सिको]] [[अमेरिकेची राज्ये|राज्यापर्यंत]] दक्षिणोत्तर दिशेस पसरली आहे. अमेरिकेच्या [[कॉलोराडो]] राज्यातील [[माउंट एल्बर्ट]] (उंची: {{convert|4401|m|ft|abbr=on}}) हे रॉकी पर्वतरांगेतील सर्वात उंच शिखर आहे. == हे सुद्धा पहा == * [[रॉकी माउंटन नॅशनल पार्क]] {{कॉमन्स|Rocky Mountains|रॉकी पर्वतरांग}} [[वर्ग:उत्तर अमेरिकेचा भूगोल]] [[वर्ग:पर्वतरांगा]] [[वर्ग:रॉकी पर्वतरांग|*]] mb7m8n1q5xvzxas99b90cokfgv8gbge 0 101936 2701455 2696577 2026-08-13T04:05:26Z अभय नातू 206 /* विमानताफा */ 2701455 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विमान सेवा | नाव = नॉर्थवेस्ट एरलाइन्स | चित्र = Northwest Airlines Logo.svg | चित्र_आकारमान = | IATA = NW | ICAO = NWA | callsign = नॉर्थवेस्ट | स्थापना = १ सप्टेंबर, १९२६ (नॉर्थवेस्ट एरवेझ नावाने) | बंद = ३१ जानेवारी, २०१० ([[डेल्टा एर लाइन्स]]मध्ये विलीन) | विमानतळ = [[ॲम्स्टरडॅम विमानतळ श्चिफोल|ॲम्स्टरडॅम]], [[टेड स्टीवन्स अँकरेज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अँकोरेज]], [[डेट्रॉईट मेट्रोपॉलिटन वेन काउंटी विमानतळ|डीट्रॉइट]], [[मेम्फिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेम्फिस]], [[मिनीयापोलिस-सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनीयापोलिस-सेंट पॉल]], [[तोक्यो-हानेदा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तोक्यो-हानेदा]], [[नारिता आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तोक्यो-नरिता]] | मुख्य_शहरे = | फ्रिकवंट_फ्लायर = वर्ल्डपर्क्स | एलायंस = [[स्कायटीम]] | उपकंपन्या = [[नॉर्थवेस्ट एरलिंक]] | विमान संख्या = ३२० | मुख्य कंपनी = | ब्रीदवाक्य = | मुख्यालय = [[ईगन (मिनेसोटा)]] | मुख्य व्यक्ती = | संकेतस्थळ = [www.nwa.com नॉर्थवेस्ट एरलाइन्सचे संकेतस्थळ] }} '''नॉर्थवेस्ट एरलाइन्स''' ही [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] मोठी विमानवाहतूक कंपनी होती. [[इ.स. २००८]]मध्ये ही कंपनी [[डेल्टा एरलाइन्स]]मध्ये विलीन झाली. नॉर्थवेस्टचे मुख्यालय [[मिनीयापोलिस-सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनीयापोलिस-सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळाजवळ]] [[ईगन, मिनेसोटा]] येथे होते. [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धानंतर]] [[जपान]]च्या [[तोक्यो]] शहरात (सुरुवातीला [[हानेदा विमानतळ]], नंतर [[नारिता आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]) येथे कंपनीने ठाण मांडले व [[प्रशांत महासागर|पॅसिफिक]] क्षेत्रात तिने वर्चस्व निर्माण झाले. [[युनायटेड एरलाइन्स]]ने १९८५ मध्ये [[पॅन ॲम]]चे पॅसिफिक मार्ग ताब्यात घेतल्याला प्रत्युत्तर म्हणून नॉर्थवेस्टने ८८.४ कोटी डॉलर्स देऊन [[रिपब्लिक एरलाइन्स (नॉर्थवेस्ट)|रिपब्लिक एरलाइन्स]] विकत घेतली आणि त्यानंतर [[डेट्रॉईट मेट्रोपॉलिटन वेन काउंटी विमानतळ]] आणि [[मेम्फिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] येथे आपले बालेकिल्ले बनवले. या विलीनीकरणामुळे, नॉर्थवेस्टने आपल्या प्रस्थापित पॅसिफिक मार्गांना देशांतर्गत जाळ्याशी जोडले. युरोपमधील धंदा वाढविण्यासाठी १९९३ मध्ये नॉर्थवेस्टने [[केएलएम]]सोबत धोरणात्मक युती केली आणि [[ॲमस्टरडॅम विमानतळ शिफोल]] येथे संयुक्त युरोपीय ठाणे मांडले. डेल्टासोबत विलीनीकरण होण्यापूर्वी नॉर्थवेस्ट देशांतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय नियोजित प्रवासी मैलांनुसार जगातील सहावी सर्वात मोठी विमान कंपनी होती आणि अमेरिकेतील देशांतर्गत प्रवासी मैलांनुसार सहावी सर्वात मोठी कंपनी होती.<ref>{{cite web |url=http://www.iata.org/ps/publications/wats-passenger-km.htm |title=वॅट्स शेड्युल्ड पॅसेंजर – किलोमीटर्स फ्लोन |publisher=Iata.org |date=४ डिसेंबर २०१२ |access-date=४ ऑक्टोबर २०१३ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104015804/http://www.iata.org/ps/publications/wats-passenger-km.htm/ |archive-date=४ नोव्हेंबर २०१३ }}</ref> अमेरिकेतील सर्वात मोठ्या देशांतर्गत मार्गांपैकी एक चालवण्यासोबतच, नॉर्थवेस्टने पॅसिफिक महासागरापलीकडे इतर कोणत्याही अमेरिकन कंपनीपेक्षा जास्त प्रवासी (२००४ मध्ये ५.१ दशलक्ष) वाहून नेले आणि इतर कोणत्याही अमेरिकन प्रवासी विमान कंपनीपेक्षा जास्त देशांतर्गत मालवाहतूक केली.<ref>{{cite web |url=http://www.iata.org/pressroom/wats/wats_freight_flown.htm |title=शेड्युल्ड फ्रेट टन – किलोमीटर्स फ्लोन |publisher=Iata.org |date=४ डिसेंबर २०१२ |access-date=४ ऑक्टोबर २०१३ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131006045913/http://www.iata.org/pressroom/wats/wats_freight_flown.htm |archive-date=६ ऑक्टोबर २०१३ }}</ref> नॉर्थवेस्टसाठी प्रादेशिक आणि आखूड पल्ल्याची विमान सेवा [[नॉर्थवेस्ट एरलिंक]] या नावाने [[बिग स्काय एरलाइन्स]], [[युजीन एव्हिएशन सर्व्हिसेस]], [[एक्सप्रेस एरलाइन्स]] १/२, [[फिशर ब्रदर्स एव्हिएशन]], [[मेसाबा एरलाइन्स]], [[नॉर्थईस्ट एक्सप्रेस रिजनल एरलाइन्स]], [[पॅसिफिक आयलंड एव्हिएशन]], [[पिनॅकल एरलाइन्स]], [[प्रिसिजन एरलाइन्स]], [[सिमन्स एरलाइन्स]] आणि [[कम्पास एरलाइन्स]] यांच्याशी झालेल्या कोड शेर करारांनुसार चालवली जात असे.<ref>https://northwestairlineshistory.org/aircraft/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210809201137/http://northwestairlineshistory.org/aircraft/ |date=९ ऑगस्ट २०२१ }}, एरलिंक आणि एक्सप्रेस ऑपरेटर आणि विमानांची यादी</ref> नॉर्थवेस्ट एरलाइन्सची [[मिडवेस्ट एरलाइन्स]]मध्ये ४०% भागीदारी होती.<ref name="phx.corporate-ir.net">[https://web.archive.org/web/20081220005103/http://phx.corporate-ir.net/phoenix.zhtml?c=88626&p=irol-newsArticle&ID=1041567&highlight= नॉर्थवेस्ट एरलाइन्स मिडवेस्ट एरलाइन्सची अल्पसंख्याक मालक बनली] (मिडवेस्ट एरलाइन्स अधिकृत प्रसिद्धी पत्रक: १७ ऑगस्ट २००७)</ref> {{विस्तार}} === कोडशेर करार === {{div col}} * [[एर चायना]] * [[एर फ्रान्स]] * [[अलास्का एरलाइन्स]] * [[अलिटालिया]] * [[एशियाना एरलाइन्स]] * [[अमेरिका वेस्ट एरलाइन्स]] {{small|(आशियातील विमान फेऱ्यांवर कोडशेअर)}} * [[अमेरिकन ईगल]] * [[चायना एरलाइन्स]] * [[चायना सदर्न एरलाइन्स]] * [[कॉन्टिनेंटल एरलाइन्स]] {{small|(कॉन्टिनेंटलने स्कायटीम सोडल्यानंतर रद्द.)}}<ref>{{cite web|url=http://www.continental.com/web/en-US/content/news/alliancefaq.aspx |title=कॉन्टिनेंटल एरलाइन्स – कॉन्टिनेंटल स्टार अलायन्समध्ये सामील होणार – वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न |publisher=Continental.com |access-date=५ मार्च, २०१० |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100219143625/http://www.continental.com/web/en-US/content/news/alliancefaq.aspx |archive-date=१९ फेब्रुवारी, २०१० }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.continental.com/web/en-US/content/company/alliance/northwest.aspx |title=कॉन्टिनेंटल एरलाइन्स – एरलाइन पार्टनरवर वनपास माइल्स मिळवा |publisher=Continental.com |access-date=५ मार्च, २०१० |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091014025059/http://www.continental.com/web/en-US/content/company/alliance/northwest.aspx |archive-date=१४ ऑक्टोबर, २००९ }}</ref> * [[झेक एरलाइन्स]] * [[डेल्टा एर लाइन्स]] {{small|(विलीनीकरण भागीदार)}} * [[गल्फस्ट्रीम इंटरनॅशनल एरलाइन्स]] * [[हॅवियन एरलाइन्स]] * [[होरायझन एर]] * [[जपान एरलाइन्स]] * [[केन्या एरवेझ]] * [[केएलएम]] * [[केएलएम सिटीहॉपर]] * [[कोरियन एर]] * [[मालेव्ह हंगेरियन एरलाइन्स]] * [[मिडवेस्ट एरलाइन्स]] * [[पिनॅकल एरलाइन्स]] {{div col end}} == विमानताफा == {{मुख्य लेख|नॉर्थवेस्ट एरलाइन्सचा विमानताफा}} === डेल्टा एर लाइन्ससोबत विलीनीकरण === {{मुख्य|डेल्टा एर लाइन्स आणि नॉर्थवेस्ट एरलाइन्सचे विलनीकरण}} [[चित्र:DL-NW Tails.svg|इवलेसे|विलनीकरणाचे सर्वात सामान्य चिन्ह]] १४ एप्रिल २००८ रोजी नॉर्थवेस्ट एरलाइन्सने जगातील सर्वात मोठी विमान कंपनी तयार करण्यासाठी [[डेल्टा एर लाइन्स]]सोबत विलीन होत असल्याची घोषणा केली. या विलनीकरणाला २९ ऑक्टोबर २००८ रोजी मान्यता देण्यात आली. डेल्टा आणि नॉर्थवेस्टच्या विलनीकरणादरम्यान डेल्टाचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी [[रिचर्ड एच. अँडरसन]] २००१ ते २००४ दरम्यान नॉर्थवेस्ट एरलाइन्सचे मुख्याधिकारी होते. या संयुक्त विमान कंपनीसाठी डेल्टाचे नाव आणि ब्रँडिंग वापरण्यात आले. १ ऑक्टोबर २००९ रोजी नॉर्थवेस्ट वर्ल्डपर्क्स योजना [[स्कायमाइल्स]]मध्ये विलीन करण्यात आली. ३१ जानेवारी २०१० रोजी डेल्टाने आरक्षण प्रणालींचे विलनीकरण पूर्ण केले आणि उड्डाणांसाठी नॉर्थवेस्ट नाव वापरणे बंद केले. नॉर्थवेस्ट एरलाइन्सचे अधिकृत अंतिम उड्डाण [[लॉस एंजेलस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलस]] ते [[हॅरी रीड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास व्हेगसला]] जाणारे एनडब्ल्यू २४७० हे होते.<ref>{{cite web|url=http://blog.delta.com/2010/02/05/employees-celebrate-another-merger-milestone/ |title=Delta Air Lines Blog &#124; Employees Celebrate Another Merger Milestone |publisher=Blog.delta.com |date=February 5, 2010 |access-date=March 5, 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100214064229/http://blog.delta.com/2010/02/05/employees-celebrate-another-merger-milestone/ |archive-date=February 14, 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.atwonline.com/news/story.html?storyID=19255|title=ATW Daily News|date=February 2, 2010|publisher=Atwonline.com|access-date=March 5, 2010}}{{Dead link|date=December 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <!-- Remove this comment when fixing the dead link: http://www.atwonline.com/news/story.html?storyID=19255 -->{{Dead link|date=December 2013|bot=Theo's Little Bot}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{स्कायटीम}} [[वर्ग:अमेरिकेमधील विमानवाहतूक कंपन्या]] [[वर्ग:अमेरिकेमधील नामशेष विमानवाहतूक कंपन्या]] 7d71r5lyzy3suzozzjv447gg9a8qoy2 0 119445 2701378 2697944 2026-08-12T15:51:58Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701378 wikitext text/x-wiki {{संदर्भ कमी}} {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''विश्वनाथ भालचंद्र देशपांडे''' ([[३१ मे]], [[इ.स. १९३८]] - [[९ मार्च]], [[इ.स. २०१७|२०१७]]) हे पुण्यातील [[महाराष्ट्र साहित्य परिषद|महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचे]] अनेक वर्षे पदाधिकारी होते. त्यांनी मराठी नाट्यसृष्टीबद्दल लिखाण केले. त्यांनी मराठी नाट्यकोश या सुमारे १२०० पानी ग्रंथाचे लिखाण व संपादन केले. देशपांडे यांची २०१५ सालापर्यंत अंदाजे ५१ पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत. यांपैकी २५ पुस्तके नाट्यविषयक आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.bytesofindia.com/newsdetails?NewsId=5191851863305794100 |title=भा. रा. भागवत, वि. भा. देशपांडे, उत्तम कांबळे |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१७ डिसेंबर २०२५ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20251217024525/https://www.bytesofindia.com/newsdetails?NewsId=5191851863305794100 |विदा दिनांक=१७ डिसेंबर २०२५}}</ref> ‘नाटकातली माणसं‘’, ‘‘गाजलेल्या भूमिका’‘, ‘‘नाटक नावाचं बेट‘’, ‘‘निळू फुले‘‘, ‘‘नाट्यभ्रमणगाथा‘’ , ‘‘निवडक नाट्यप्रवेश : पौराणिक’‘, ‘‘वारसा रंगभूमीचा’‘, ‘‘आचार्य अत्रे प्रतिभा आणि प्रतिमा’‘ ही त्यांनी लिहिलेली काही पुस्तके आहेत. देशपांडे यांना आजवरच्या प्रवासात भेटलेली माणसे आणि त्यांच्याकडून आलेले अनुभव त्यांनी ‘‘नाट्यभ्रमणगाथा’‘ पुस्तकातून लिहिले आहेत. त्यांनी नाट्य-साहित्य क्षेत्रातील अनेक प्रसिद्ध व्यक्तींबरोबर त्यांनी काम केले तसेच त्यांची मैत्री होती. यांत [[वि.वा. शिरवाडकर]], [[पु.ल. देशपांडे]], [[वसंत कानेटकर]], [[विजय तेंडुलकर]], [[जयवंत दळवी]], [[निळू फुले]], [[विजया मेहता]], [[ज्योत्स्ना भोळे]], [[भीमसेन जोशी]], [[कमलाकर सारंग]] यांचा समावेश होता. == प्रकाशित साहित्य (स्वतंत्र ग्रंथलेखन)== * [[आचार्य अत्रे]] प्रतिमा आणि प्रतिभा (प्रेस्टिज प्रकाशन, पुणे) * कालचक्र : एक अभ्यास (स्नेहवर्धन प्रकाशन, पुणे) * गाजलेल्या भूमिका * नटसम्राट : एक आकलन (पुणे विद्यापीठ प्रकाशन) * नाटककार खानोलकर (नूतन प्रकाशन, पुणे) * नाटक नावाचं बेट * नाटकातली माणसं * नाट्यभ्रमणगाथा (५१वे पुस्तक), (माधवी प्रकाशन, पुणे. जुलै-२०१५) * नाट्यरंग (कलावंतांच्या मुलाखती) (विमल प्रकाशन, पुणे) * नाट्यव्यक्तिरेखाटन, पौराणिक-ऐतिहासिक (नवीन उद्योग प्रकाशन, पुणे) * नाट्यसंवाद रचना कौशल्य ([[यशवंतराव चव्हाण]] मुक्त विद्यापीठ) * नाट्यस्पंदने (नाट्यविषयक लेख) (सिग्नेट पब्लिकेशन, पुणे) * निवडक नाट्यप्रवेश : पौराणिक * निवडक नाट्य मनोगते (आनंद पुस्तक मंदिर, पुणे) * निळू फुले * मराठी एकांकी (हिंदी) - (भारतीय भाषा परिषद, कलकत्ता) * मराठी नाटक पहिले शतक (व्हीनस प्रकाशन, पुणे) * मराठी रंगभूमी - स्वातंत्र्यपूर्व मराठी नाटक व स्वातंत्र्योत्तर काळ - रंगभूमीचा इतिहास (दोन खंड) (व्हीनस प्रकाशन, पुणे) * माझा नाट्यलेखन-दिग्दर्शनाचा प्रवास (उन्मेष प्रकाशन, पुणे) * यक्षगान लोकनाटक (नवीन उद्योग प्रकाशन, पुणे) * रायगडाला जेव्हा जाग येते : एक सिंहावलोकन (इंद्रायणी प्रकाशन, पुणे) * [[वसंत शिंदे]] : व्यक्ती - कलावंत (श्री विशाखा प्रकाशन, पुणे) * वारसा रंगभूमीचा * (इ.स. १९६३ पासूनच्या) स्फुट आणि ग्रंथस्वरूपाचे लेखन * स्वातंत्र्योत्तर मराठी नाटक (व्हीनस प्रकाशन, पुणे) ==संपादनात्मक लेखन== * [[के. नारायण काळे]] यांच्या लेखांचे संपादन (प्रतिमा रूप आणि रंग) (नूतन प्रकाशन, पुणे) * गानयोगी [[मल्लिकार्जुन मन्सूर]] (पृथ्वी प्रकाशन, पुणे) * निवडक एकांकिका - १९७८ (मेहता प्रकाशन, पुणे) * प्रयोगक्षम एकांकिका - १९८३ (मेहता प्रकाशन, पुणे) * निवडक नाट्यप्रवेश भाग १ (पौराणिक नाटके) (आनंद पुस्तक मंदिर, पुणे) * निवडक नाट्यप्रवेश भाग २ (ऐतिहासिक नाटके) (आनंद पुस्तक मंदिर, पुणे) * निवडक नाट्यप्रवेश भाग ३ (सामाजिक नाटके) (आनंद पुस्तक मंदिर, पुणे) * निवडक नाट्यप्रवेश भाग ४ (सामाजिक नाटके) (आनंद पुस्तक मंदिर, पुणे) * पु.ल. पंच्याहत्तरी (सहसंपादन) (पु.ल. गौरव समिती) * प्रतिमा रूप आणि रंग (के. नारायण काळे यांचे लेख) (नूतन प्रकाशन, पुणे) * मराठी एकांकी (हिंदी) (भारतीय भाषा परिषद, कलकत्ता) * मराठी कलाभिरुची (कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन, पुणे) * मराठी नाट्यकोश (निशांत प्रकाशन, कलागौरव, पुणे) * मराठी नाट्यसमीक्षा : काही दृष्टिकोन (मेहता प्रकाशन, पुणे) * मराठी भाषा - साहित्य (मेहता प्रकाशन, पुणे) * रंगयात्रा(१९५० ते १९८५ मधील रंगभूमीविषयक लेखांचा संग्रह) (नाट्यसंपदा प्रकाशन, पुणे) * [[वसंत शिंदे]] : व्यक्ती - कलावंत (श्री विशाखा प्रकाशन, पुणे) ==गौरवग्रंथ/गौरविका संपादन== * [[चित्तरंजन कोल्हटकर]] * [[जितेन्द्र अभिषेकी]] * नाट्य गौरव विशेषांक (१९९३) * पी.डी.ए. नाट्यनिर्मिती * पी.डी.ए. वार्षिक * पुणे नाट्यसंमेलन * [[बालगंधर्व]] जन्मशताब्दी * मॉडर्न महाविद्यालय दशकपूर्ती * [[राम गणेश गडकरी]] जन्मशताब्दी * ललितकलादर्श ७५ वर्षे * [[शरद तळवलकर]] * साहित्यसूची दिवाळी (१९८८) ==पुरस्कार/सन्मान== * उत्कृष्ट संपादनासाठी [[महाराष्ट्र साहित्य परिषद]] पुरस्कार * कॉसमॉस पुरस्कार * जयवंतराव टिळक गौरव निधीतून पुरस्कार * नाट्यगौरव पुरस्कार * [[नाट्यदर्पण]] पुरस्कार * पिंपरी-चिंचवड महापालिकेकडून गौरव * पुणे महापालिकेकडून गौरव * माधव मनोहर पुरस्कार * रंगत-संगत सन्मान * राजा मंत्री पुरस्कार * वत्सलाबाई अंबाडे साहित्य निर्मिती पुरस्कार (१८-२-२०१५) * [[वि.स. खांडेकर]] नाट्यसमीक्षक पुरस्कार ==इंदिरा-भालचंद्र पुरस्कार== वि.भा. देशपांडे यांच्या आई वडिलांच्या स्मरणार्थ दर वर्षी एका चांगल्या ग्रंथाला ‘इंदिरा-भालचंद्र पुरस्कार’ देण्यात येतो. २०१६ साली हा पुरस्कार [[रत्‍नाकर मतकरी]] यांना त्यांच्या ‘माझे रंगप्रयोग’ या पुस्तकासाठी देण्यात आला. (७-८-२०१६). दहा हजार रुपये रोख आणि सन्मानचिन्ह असे या पुरस्काराचे स्वरूप आहे. याआधी [[विजया मेहता]] (झिम्मा), डॉ. अजय वैद्य ([[मास्टर दत्ताराम]] : नाट्यवीर) व [[मोहन जोशी]] (नट-खट) यांना हा पुरस्कार देण्यात आला आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [https://marathivishwakosh.org/59849/ विश्वनाथ भालचंद्र देशपांडे (मराठी विश्वकोश)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260420211837/https://marathivishwakosh.org/59849/ |date=2026-04-20 }} {{DEFAULTSORT:देशपांडे, विश्वनाथ भालचंद्र}} [[वर्ग:मराठी साहित्यिक]] [[वर्ग:इ.स. १९३८ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०१७ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] nbj0htakp43bxmllg4zfjyr1a62eic7 0 123571 2701407 2701003 2026-08-12T20:58:19Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701407 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''सॉफ्टवेर परवाना''' हा [[संगणक|संगणक]] [[सॉफ्टवेर|सॉफ्टवेरचा]] वापर, वितरण आणि बदल करण्याबाबतचा एक कायदेशीर करार असतो.<ref>{{cite web |title=Understanding Software Licensing |url=https://www.gnu.org/licenses/ |website=GNU Operating System |access-date=11 August 2026 |language=en |archive-date=2020-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511065627/http://www.gnu.org/licenses/ |url-status=dead }}</ref> हा परवाना सॉफ्टवेर निर्मात्याचे [[बौद्धिक संपदा अधिकार]] सुरक्षित ठेवतो आणि वापरकर्त्याला ठराविक अटींवर प्रस्तुत सॉफ्टवेर वापरण्याची परवानगी देतो. याचे [[मुक्त स्रोत]] आणि व्यावसायिक सह अनेक प्रकार असतात.<ref>{{cite book |last=Stallman |first=R.M. |title=Free Software, Free Society |publisher=GNU Press |year=2002 |language=en}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:सॉफ्टवेर]] [[वर्ग:परवाने]] t7kyal8h2tim4vblbnflzhjgqjqmm27 0 131859 2701337 2700827 2026-08-12T12:38:07Z संतोष गोरे 135680 2701337 wikitext text/x-wiki {{Speedy_delete|1=विकीपुस्तकावर आयात केले.}} '''मटकीची उसळ''' एक महाराष्ट्रीय खाद्यपदार्थ आहे. या उसळीत मोड आलेली [[मटकी]] वापरतात. ==पाक कृती== या पदार्थाच्या कृतीसाठी <u>[[:b:मटकीची उसळ |मटकीची उसळ]]</u> येथे टिचकी द्यावी. {{विस्तार}} [[वर्ग:खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:भाज्यांच्या पाककृती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख]] 3x1qxy7aaw5ix7etoxevhlzyuwizqte 0 131860 2701340 2700829 2026-08-12T12:42:23Z संतोष गोरे 135680 2701340 wikitext text/x-wiki {{Speedy_delete|1=विकीपुस्तकावर आयात केले.}} मुगाला मोड आणून केलेल्या उसळीला मुगाची उसळ म्हणतात. == साहित्य == मोड आलेले मूग पाव किलो, कोथिंबीर पाव वाटी, धने-जिऱ्याची पूड दोन चमचे, आवडीप्रमाणे लाल तिखट, तेल दोन मोठे चमचे, फोडणीचं साहित्य, चवीपुरतं मीठ आणि चिमुटभर साखर. == पाक कृती == या पदार्थाच्या कृतीसाठी <u>[[:b:मुगाची उसळ |मुगाची उसळ]]</u> येथे टिचकी द्यावी. [[वर्ग:खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:भाज्यांच्या पाककृती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख]] frijhb4jomrhqnqd23i0dk4539tbvp9 0 135380 2701372 2679140 2026-08-12T14:48:58Z ~2026-44253-10 186188 2701372 wikitext text/x-wiki {{बदल}} [[चित्र:Yogiraj Maharaj Paithankar.jpg|अल्ट=सद्गुरू - संत एकनाथ महाराज|चौकट|ह.भ.प. श्री योगिराजमहाराज पैठणकर {| class="wikitable sortable" |+ ! ! ! ! ! |- | | | | | |- | | | | | |- | | | | | |} सद्गुरू - संत एकनाथ महाराज ]] ''' योगिराज महाराज पैठणकर''',(श्रीएकनाथमहाराज संस्थान, श्रीक्षेत्र पैठण) हे महाराष्ट्रातील नामवंत कीर्तनकार , प्रवचनकार म्हणून सुपरिचित आहेत. शांतिब्रह्म श्रीसंत [[एकनाथ]] महाराजांचे ते १४ वे वंशज <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://santeknath.org/vansh%20parampara.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2013-02-04 |archive-date=2013-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206060053/http://santeknath.org/vansh%20parampara.html |url-status=dead }}</ref> आहेत. घरात परंपरेने चालत आलेल्या वारकरी सांप्रदायाचे संस्कार असल्याकारणाने बालपणापासूनच परमार्थाप्रती त्यांना विशेष रुची निर्माण झाली. महाराज हे जेष्ठ आध्यात्मिक विभूती तथा श्रीएकनाथमहाराज संस्थानाधिपती श्री भैय्यासाहेब महाराज पैठणकर यांचे नातू. योगिराज महाराजांचे पारमार्थिक शिक्षण सद्गुरू श्री जोगमहाराज वारकरी शिक्षणसंस्था [[आळंदी]] येथे झाले असून तेथील कीर्तन परीक्षेत प्रथम क्रमांकाने उत्तीर्ण झाले आहेत. येथील चार वर्षांचा अभ्यास पूर्ण केल्यानंतर इ. स. २००५ पासून महाराष्ट्र आणि महाराष्ट्राच्या बाहेरही अनेक कीर्तन व्याख्यानांच्याद्वारा वारकरी संप्रदायाचा प्रसार आणि प्रचार करीत आहेत. अनेक मोठमोठया व्यासपीठांवरून त्यांनी व्याख्याने दिली आहेत. <ref>{{स्रोत बातमी|last=https://www.esakal.com/pune/todays-latest-district-marathi-news-ald24b02660-txt-pd-today-20241122094849|title=sakal news paper|location=Pune}}</ref> इ. स. २००६ साली त्यांनी "शांतिब्रह्म श्रीएकनाथमहाराज मिशन,पैठण" या सामाजिक संस्थेची स्थापना केली<ref>http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/11467240.cms{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} मटा संकेतस्थळ दि. १९ एप्रिल २०१३ रोजी दुपारी भाप्रवे १३.३६ वाजता जसे तपासले</ref> जोगमहाराज वारकरी शिक्षण संस्थेच्या शताब्दी वर्षपूर्तीचे औचीत्त्य साधत त्यांचेद्वारा "Online वारकरीसंप्रदाय अभ्यासक्रम परीक्षा" या नावीन्यपूर्ण प्रकल्पाची सुरुवात करण्यात आली आहे. या तीन वर्षांच्या अभ्यासक्रमाद्वारे सर्व संतांचे वाङ्मय अभ्यासण्याची जगभरातील हजारो विद्यार्थी याचा लाभ घेत आहेत. मिशनद्वारा इ.स. २०१८ सालापासून संत एकनाथ महाराजांच्या नावाने विविध सहा पुरस्कार देण्यात येत असून मुख्य "भानुदास-एकनाथ पुरस्कार" आजवर अनेक महान विभूतींना देण्यात आला आहे. त्यात ह.भ.प.गु.श्री मारोतीबाबा कुऱ्हेकर, जेष्ठ समाजसेवक श्री अण्णा हजारे, ह.भ.प.श्री जितेंद्रनाथ महाराज अंजनगावसुर्जी, गाथा मंदिर अध्यक्ष ह.भ.प.श्री पांडुरंगमहाराज घुले, अयोध्या राम मंदिराचे कोषाध्यक्ष श्री गोविंददेवगिरीजी महाराज, संत साहित्याचे जेष्ठ अभ्यासक डॉ सदानंद मोरे, रामायणाचार्य श्री हभप संजय महाराज पाचपोर आदींचा समावेश आहे. मिशनद्वाराच इ.स. २०१८ मध्ये श्रीक्षेत्र आळंदी येथील श्रीसंत ज्ञानेश्वरमहाराज समाधी मंदिरात असणाऱ्या श्रीसंत एकनाथमहाराज पाराचा जीर्णोद्धार करून त्याठिकाणी श्री एकनाथमहाराजांच्या मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा करण्यात आली आहे. शांतिब्रह्म प्रकाशनाच्या माध्यमातून वारकरी भजनी मालिका, संत एकनाथ महाराजांचे चरित्र मराठी, संस्कृत व इंग्रजी या भाषेत प्रकाशित करण्यात आले असून पुढे लवकरच आणखी काही ग्रंथाचे प्रकाशन करण्यात येणार आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://santeknath.org/pustake.html|title=Sant Eknath Maharaj|website=santeknath.org|access-date=2024-06-27}}</ref> इ.स. २०२४ साली श्रीक्षेत्र अयोध्या येथील श्री रामल्लाच्या मूर्ती स्थापनेआधी भारताचे पंतप्रधान श्री नरेंद्र मोदीजी यांचा नासिक दौरा होता. त्यावेळी योगीराज महाराज हे एकनाथ महाराजांचे प्रतिनिधी म्हणून निमंत्रित होते. त्यांच्या हस्ते व संप्रदायाचे वतीने मोदीजींचा सत्कार करून संत एकनाथ महाराजांची मूर्ती व श्रीएकनाथकृत भावार्थ रामायण ग्रंथाची प्रत त्यांना भेट देण्यात आली होती. या कार्यक्रमास वारकरी संप्रदायातील मोजक्या १४ जणांना आमंत्रित करण्यात आले होते. पुढे रामल्लाच्या स्थापनेवेळीही योगीराज महाराजांना अयोध्येस विशेष निमंत्रित म्हणून बोलाविण्यात आले होते. इ.स. २०२३ ते २०२४ हे वर्ष संत एकनाथ महाराजांच्या समाधीचे ४२५ वे तसेच ग्रंथकौस्तुभ श्री एकनाथी भागवताचे ४५० वे वर्ष असल्याने श्रीक्षेत्र पैठण याठिकाणी एका भव्य दिव्य अशा अखंड हरिनाम सप्ताहाचे आयोजन आपल्याद्वारे करण्यात आले होते. यावेळी पुरी पीठाचे शंकराचार्य जगद्गुरू श्री निश्चलानंद सरस्वती स्वामी महाराजांस विशेष निमंत्रित करण्यात आले होते. यासह महाराष्ट्रातील नामवंत कीर्तनकार प्रवचनकारांच्या सेवा याठिकाणी रुजू झाल्या. विशेष निमंत्रित म्हणून सरसंघचालक श्री मोहनजी भागवत याना आमंत्रित करण्यात आले होते. या सप्ताहात एकनाथी भागवत ग्रंथाच्या परायणास दोन हजार वाचक बसले होते. श्री एकनाथी भागवताचे पारायण अवघ्या १.३१ मिनिटात करून एक विश्वविक्रम देखील प्रस्थापित  करण्यात आला. श्री एकनाथी भागवत ग्रंथाची यावेळी पेठांमधून हत्तीवरून मिरवणूक काढण्यात अली. इ.स. २०२५ ते २०२६ हे वर्ष संत एकनाथ महाराजांचे पणजोबा श्रीसंत वैष्णववीर भानुदास महाराजांच्या समाधीसोहळ्याचे ५१२ वे वर्ष तसेच नाथांचे सद्गुरू श्रीसंत जनार्दन स्वामी महाराजांच्या समाधीचे ४५० वे वर्ष असल्याने यावेळीही श्रीक्षेत्र पैठण येथे "गुरु-भक्ति- ऐश्वर्य- परंपरा महोत्सव" या नावाने एका भव्य दिव्य अशा अखंड हरिनाम सप्ताहाचे आयोजन आपल्याद्वारे करण्यात आले होते. श्री एकनाथ महाराजांच्या ओवीबद्ध चरित्र ग्रंथाचेही यावेळी पारायण करण्यात आले होते. मागील कार्यक्रमापेक्षाही या कार्यक्रमात भाविकांनी गर्दीचा उच्चांक गाठला. पैठणच्या इतिहासातील सर्वात मोठी दिंडी मिरवणूक संपन्न झाली.  यावेळी द्वारका पीठाचे शंकराचार्य जगद्गुरू श्री सदानंद सरस्वती स्वामी महाराजांस विशेष निमंत्रित करण्यात आले होते. महाराष्ट्रातील नामवंत कीर्तनकार प्रवचनकारांच्या सेवांव्यतिरिक्त २७ कुंडी महाविष्णुयागचं आयोजनही पैठणमध्ये प्रथमच करण्यात आले. वरील दोन्हीही कार्यक्रमांमुळे वारकरी संप्रदायाच्या अखंड हरिनाम सप्ताहास सर्वार्थाने एक आदर्श प्रस्थापित झाला. यानंतर महाराष्ट्रात संपन्न झालेले अनेक सोहळे वरील दोन्ही कार्यक्रमांना आदर्श ठेवून झाल्याचे स्पष्टपणे जाणवते अशी अनेकांची भावना आहे. संत एकनाथमहाराजांचे, संतांचे विचार हे फक्त सांगण्यासाठी नसून त्याचे आचरणही व्हावे या उद्देशाने गेल्या अनेक वर्षांपासून श्रीएकनाथ षष्ठीच्या दिवशी स्वतःच्या वाड्यात त्यांनी 'वारकरी-वैष्णव पाद्य पूजनास' सुरुवात केली आहे.<ref> [http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/articleshow/57721741.cms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170323173407/http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/articleshow/57721741.cms|date=2017-03-23}}</ref> वृत्तपत्रीय स्तंभ लिखाण, टेलिव्हिजनच्या माध्यमातून कीर्तन आणि संतांच्या वाङ्मयाचा प्रसार ते करीत आहेत. संत एकनाथ महाराजांच्या अनेक चित्रांचा अभ्यास करून तसेच आधुनिक काळात ज्यांना ज्यांना संत एकनाथ महाराजांचे प्रत्यक्षाप्रत्यक्ष दर्शन झाले त्यांच्याशी चर्चा करून, स्वानुभवाने एकनाथ महाराजांचे चित्र व मूर्ती सर्वसामान्य भाविकांस सर्वप्रथम उपलब्ध करून दिली आहे. पैठणच्या ऐश्वर्यात भर पडेल असे भव्य "श्री एकनाथी भागवत मंदिर" बांधण्याचा संकल्प त्यांचे द्वारा करण्यात आला असून यासाठी मदतीचा ओघ सुरू आहे. लवकरच याचे बांधकाम सुरू होत आहे. == पुरस्कार == * पुणे येथील देशस्थ ऋग्वेदी ब्राह्मण शिक्षणोत्तेजक संस्थेचा "ऋग्वेद भूषण" हा पुरस्कार देण्यात आला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hadapsarexpress.com/2025/01/saint-eknath/|title=संत एकनाथ ने ज्ञानी और अज्ञानियों के उत्कर्ष के लिए कार्य किया : ह.भ.प. योगीराज महाराज गोसावी -|date=2025-01-12|language=en-US|access-date=2025-01-16|archive-date=2025-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250116103124/https://hadapsarexpress.com/2025/01/saint-eknath/|url-status=dead}}</ref> * मराठवाडा सेवा प्रतिष्ठान महाराष्ट्र पुणे या संस्थेचा "मराठवाडा भूषण" हा पुरस्कार देण्यात आला आहे. ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} *https://www.mahamtb.com/Encyc/2025/5/22/Shri-Yogiraj-Maharaj-Gosavi-Paithankar.html *https://m.haryana.punjabkesari.in/gurgaon/news/yogiraj-maharaj-gosavi--yogiraj-maharaj-gosavi-paithankar-1900542 *https://www.facebook.com/yogirajmaharaj001/ * http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/11467240.cms{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://vittalvihar.com/Images/Mela2010/vvsInvite.pdf{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://epaperdivyamarathi.bhaskar.com/aurangabad/aurangabad-zila/249/01042016/0/1/{{मृत दुवा|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/ahmednagar-news/closing-ceremony-of-nath-samelan/articleshow/54280994.cms{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://digitalimages.bhaskar.com/divyamarathi/epaperimages/12092016/Aurbd-b4910294-large.jpg{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://www.readwhere.com/read/1024178/-/04-12-2016#page/4/2{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://epaper.lokmat.com/home.php?edition=Hello%20Aurangabad&date=2016-12-04&pageno=6&pid=LOK_AULK&isid=LOK_HABD * http://epaper3.esakal.com/4Dec2016/Normal/Solapur/page8.htm{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://epaper.saamana.com/epapermain.aspx?queryed=9&eddate=12%2f4%2f2016{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/articleshow/57721741.cms {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170323173407/http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/articleshow/57721741.cms |date=2017-03-23 }} *https://www.loksatta.com/kutumbkatta-news/warkari-palanquins-2019-pandharpur-wari-2019-spiritual-journey-of-warkari-zws-70-1923606/ *https://divyamarathi.bhaskar.com/local/maharashtra/pune/news/the-pronunciation-of-the-character-of-the-lord-and-the-practice-of-the-character-of-the-saints-are-important-hbpyogiraj-maharaj-gosavi-paithankar-131581859.html *https://divyamarathi.bhaskar.com/local/maharashtra/jalgaon/news/human-body-is-only-for-attaining-god-accumulate-merit-yogiraj-maharaj-130789487.html *https://www.bhaskarhindi.com/city/nagpur/a-hearing-was-held-on-the-matter-of-resolving-the-ongoing-dispute-over-the-underground-parking-of-deekshabhoomi-1047659?infinitescroll=1 *https://livetrends.news/%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%A8/ *https://www.esakal.com/pimpri-chinchwad/todays-latest-marathi-news-pne24e95286-txt-pc-today-20240709013719 * ==बाह्य दुवे== * http://santeknath.org/vansh%20parampara.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131206060053/http://santeknath.org/vansh%20parampara.html |date=2013-12-06 }} * http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/11467240.cms{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://vittalvihar.com/Images/Mela2010/vvsInvite.pdf{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://vaishnava.me/iskcon-organization/vrindavan-today/2015/11/kirtan-and-folk-artists-shake-up-fogla-ashram/#.WC2QotJ977A{{मृत दुवा|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/articleshow/51621713.cms {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405051349/http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/articleshow/51621713.cms |date=2016-04-05 }} * http://todaypravaah.com/%E0%A4%AA%E0%A4%82-%E0%A4%86%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A6-%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%A4-%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%80-%E0%A4%85%E0%A4%B5/{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://www.lokmat.com/aurangabad/aurangabad-devotees-brahmavidas-ekki-disciplined-experience/ * http://www.esakal.com/pune/varkari-sampraday-online-syllabus-32741 *https://mpcnews.in/wakad-padurang-kalate-first-death-anniversary-77028/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190708105135/https://mpcnews.in/wakad-padurang-kalate-first-death-anniversary-77028/ |date=2019-07-08 }} *https://www.esakal.com/wari/wari-news-artical-53710 *https://www.esakal.com/pune/marathi-news-sant-tukaram-maharaj-pune-pimpri-100828 *https://m.haryana.punjabkesari.in/gurgaon/news/yogiraj-maharaj-gosavi--yogiraj-maharaj-gosavi-paithankar-1900542#google_vignette *https://www.patrika.com/ghaziabad-news/yogiraj-maharaj-gosavi-of-nath-sect-welcomed-in-ghaziabad-8582031 {{हिंदू धर्मामधील पंथ आणि संप्रदाय}} [[वर्ग:धर्मांतर]] [[वर्ग:मराठी संत]] [[वर्ग:समर्थ संप्रदाय]] [[वर्ग:हिंदू संत]] [[वर्ग:कीर्तनकार]] [[वर्ग:वारकरी संप्रदाय]] [[वर्ग:हिंदू आध्यात्मिक गुरू]] [[वर्ग:हिंदू धर्म]] 23q6vp5pcyfe2ke2xwmuugq3gst086k 2701377 2701372 2026-08-12T15:10:20Z संतोष गोरे 135680 [[Special:Contributions/~2026-44253-10|~2026-44253-10]] ([[User talk:~2026-44253-10|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:~2026-22799-24|~2026-22799-24]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2679140 wikitext text/x-wiki {{बदल}} [[चित्र:Yogiraj Maharaj Paithankar.jpg|इवलेसे]] ''' योगिराज महाराज पैठणकर''',(श्रीएकनाथमहाराज संस्थान, श्रीक्षेत्र पैठण) हे महाराष्ट्रातील नामवंत कीर्तनकार , प्रवचनकार म्हणून सुपरिचित आहेत. शांतिब्रह्म श्रीसंत [[एकनाथ]] महाराजांचे ते १४ वे वंशज <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://santeknath.org/vansh%20parampara.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2013-02-04 |archive-date=2013-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206060053/http://santeknath.org/vansh%20parampara.html |url-status=dead }}</ref> आहेत. घरात परंपरेने चालत आलेल्या वारकरी सांप्रदायाचे संस्कार असल्याकारणाने बालपणापासूनच परमार्थाप्रती त्यांना विशेष रुची निर्माण झाली. महाराज हे जेष्ठ आध्यात्मिक विभूती तथा श्रीएकनाथमहाराज संस्थानाधिपती श्री भैय्यासाहेब महाराज पैठणकर यांचे नातू. योगिराज महाराजांचे पारमार्थिक शिक्षण सद्गुरू श्री जोगमहाराज वारकरी शिक्षणसंस्था [[आळंदी]] येथे झाले असून तेथील कीर्तन परीक्षेत प्रथम क्रमांकाने उत्तीर्ण झाले आहेत. येथील चार वर्षांचा अभ्यास पूर्ण केल्यानंतर इ. स. २००५ पासून महाराष्ट्र आणि महाराष्ट्राच्या बाहेरही अनेक कीर्तन व्याख्यानांच्याद्वारा वारकरी संप्रदायाचा प्रसार आणि प्रचार करीत आहेत. अनेक मोठमोठया व्यासपीठांवरून त्यांनी व्याख्याने दिली आहेत. <ref>{{स्रोत बातमी|last=https://www.esakal.com/pune/todays-latest-district-marathi-news-ald24b02660-txt-pd-today-20241122094849|title=sakal news paper|location=Pune}}</ref> इ. स. २००६ साली त्यांनी "शांतिब्रह्म श्रीएकनाथमहाराज मिशन,पैठण" या सामाजिक संस्थेची स्थापना केली<ref>http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/11467240.cms{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} मटा संकेतस्थळ दि. १९ एप्रिल २०१३ रोजी दुपारी भाप्रवे १३.३६ वाजता जसे तपासले</ref> जोगमहाराज वारकरी शिक्षण संस्थेच्या शताब्दी वर्षपूर्तीचे औचीत्त्य साधत त्यांचेद्वारा "Online वारकरीसंप्रदाय अभ्यासक्रम परीक्षा" या नावीन्यपूर्ण प्रकल्पाची सुरुवात करण्यात आली आहे. या तीन वर्षांच्या अभ्यासक्रमाद्वारे सर्व संतांचे वाङ्मय अभ्यासण्याची जगभरातील हजारो विद्यार्थी याचा लाभ घेत आहेत. मिशनद्वारा इ.स. २०१८ सालापासून संत एकनाथ महाराजांच्या नावाने विविध सहा पुरस्कार देण्यात येत असून मुख्य "भानुदास-एकनाथ पुरस्कार" आजवर अनेक महान विभूतींना देण्यात आला आहे. त्यात ह.भ.प.गु.श्री मारोतीबाबा कुऱ्हेकर, जेष्ठ समाजसेवक श्री अण्णा हजारे, ह.भ.प.श्री जितेंद्रनाथ महाराज अंजनगावसुर्जी, गाथा मंदिर अध्यक्ष ह.भ.प.श्री पांडुरंगमहाराज घुले, अयोध्या राम मंदिराचे कोषाध्यक्ष श्री गोविंददेवगिरीजी महाराज, संत साहित्याचे जेष्ठ अभ्यासक डॉ सदानंद मोरे, रामायणाचार्य श्री हभप संजय महाराज पाचपोर आदींचा समावेश आहे. मिशनद्वाराच इ.स. २०१८ मध्ये श्रीक्षेत्र आळंदी येथील श्रीसंत ज्ञानेश्वरमहाराज समाधी मंदिरात असणाऱ्या श्रीसंत एकनाथमहाराज पाराचा जीर्णोद्धार करून त्याठिकाणी श्री एकनाथमहाराजांच्या मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा करण्यात आली आहे. शांतिब्रह्म प्रकाशनाच्या माध्यमातून वारकरी भजनी मालिका, संत एकनाथ महाराजांचे चरित्र मराठी, संस्कृत व इंग्रजी या भाषेत प्रकाशित करण्यात आले असून पुढे लवकरच आणखी काही ग्रंथाचे प्रकाशन करण्यात येणार आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://santeknath.org/pustake.html|title=Sant Eknath Maharaj|website=santeknath.org|access-date=2024-06-27}}</ref> इ.स. २०२४ साली श्रीक्षेत्र अयोध्या येथील श्री रामल्लाच्या मूर्ती स्थापनेआधी भारताचे पंतप्रधान श्री नरेंद्र मोदीजी यांचा नासिक दौरा होता. त्यावेळी योगीराज महाराज हे एकनाथ महाराजांचे प्रतिनिधी म्हणून निमंत्रित होते. त्यांच्या हस्ते व संप्रदायाचे वतीने मोदीजींचा सत्कार करून संत एकनाथ महाराजांची मूर्ती व श्रीएकनाथकृत भावार्थ रामायण ग्रंथाची प्रत त्यांना भेट देण्यात आली होती. या कार्यक्रमास वारकरी संप्रदायातील मोजक्या १४ जणांना आमंत्रित करण्यात आले होते. पुढे रामल्लाच्या स्थापनेवेळीही योगीराज महाराजांना अयोध्येस विशेष निमंत्रित म्हणून बोलाविण्यात आले होते. इ.स. २०२३ ते २०२४ हे वर्ष संत एकनाथ महाराजांच्या समाधीचे ४२५ वे तसेच ग्रंथकौस्तुभ श्री एकनाथी भागवताचे ४५० वे वर्ष असल्याने श्रीक्षेत्र पैठण याठिकाणी एका भव्य दिव्य अशा अखंड हरिनाम सप्ताहाचे आयोजन आपल्याद्वारे करण्यात आले होते. यावेळी पुरी पीठाचे शंकराचार्य जगद्गुरू श्री निश्चलानंद सरस्वती स्वामी महाराजांस विशेष निमंत्रित करण्यात आले होते. यासह महाराष्ट्रातील नामवंत कीर्तनकार प्रवचनकारांच्या सेवा याठिकाणी रुजू झाल्या. विशेष निमंत्रित म्हणून सरसंघचालक श्री मोहनजी भागवत याना आमंत्रित करण्यात आले होते. या सप्ताहात एकनाथी भागवत ग्रंथाच्या परायणास दोन हजार वाचक बसले होते. श्री एकनाथी भागवताचे पारायण अवघ्या १.३१ मिनिटात करून एक विश्वविक्रम देखील प्रस्थापित  करण्यात आला. श्री एकनाथी भागवत ग्रंथाची यावेळी पेठांमधून हत्तीवरून मिरवणूक काढण्यात अली. इ.स. २०२५ ते २०२६ हे वर्ष संत एकनाथ महाराजांचे पणजोबा श्रीसंत वैष्णववीर भानुदास महाराजांच्या समाधीसोहळ्याचे ५१२ वे वर्ष तसेच नाथांचे सद्गुरू श्रीसंत जनार्दन स्वामी महाराजांच्या समाधीचे ४५० वे वर्ष असल्याने यावेळीही श्रीक्षेत्र पैठण येथे "गुरु-भक्ति- ऐश्वर्य- परंपरा महोत्सव" या नावाने एका भव्य दिव्य अशा अखंड हरिनाम सप्ताहाचे आयोजन आपल्याद्वारे करण्यात आले होते. श्री एकनाथ महाराजांच्या ओवीबद्ध चरित्र ग्रंथाचेही यावेळी पारायण करण्यात आले होते. मागील कार्यक्रमापेक्षाही या कार्यक्रमात भाविकांनी गर्दीचा उच्चांक गाठला. पैठणच्या इतिहासातील सर्वात मोठी दिंडी मिरवणूक संपन्न झाली.  यावेळी द्वारका पीठाचे शंकराचार्य जगद्गुरू श्री सदानंद सरस्वती स्वामी महाराजांस विशेष निमंत्रित करण्यात आले होते. महाराष्ट्रातील नामवंत कीर्तनकार प्रवचनकारांच्या सेवांव्यतिरिक्त २७ कुंडी महाविष्णुयागचं आयोजनही पैठणमध्ये प्रथमच करण्यात आले. वरील दोन्हीही कार्यक्रमांमुळे वारकरी संप्रदायाच्या अखंड हरिनाम सप्ताहास सर्वार्थाने एक आदर्श प्रस्थापित झाला. यानंतर महाराष्ट्रात संपन्न झालेले अनेक सोहळे वरील दोन्ही कार्यक्रमांना आदर्श ठेवून झाल्याचे स्पष्टपणे जाणवते अशी अनेकांची भावना आहे. संत एकनाथमहाराजांचे, संतांचे विचार हे फक्त सांगण्यासाठी नसून त्याचे आचरणही व्हावे या उद्देशाने गेल्या अनेक वर्षांपासून श्रीएकनाथ षष्ठीच्या दिवशी स्वतःच्या वाड्यात त्यांनी 'वारकरी-वैष्णव पाद्य पूजनास' सुरुवात केली आहे.<ref> [http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/articleshow/57721741.cms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170323173407/http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/articleshow/57721741.cms|date=2017-03-23}}</ref> वृत्तपत्रीय स्तंभ लिखाण, टेलिव्हिजनच्या माध्यमातून कीर्तन आणि संतांच्या वाङ्मयाचा प्रसार ते करीत आहेत. संत एकनाथ महाराजांच्या अनेक चित्रांचा अभ्यास करून तसेच आधुनिक काळात ज्यांना ज्यांना संत एकनाथ महाराजांचे प्रत्यक्षाप्रत्यक्ष दर्शन झाले त्यांच्याशी चर्चा करून, स्वानुभवाने एकनाथ महाराजांचे चित्र व मूर्ती सर्वसामान्य भाविकांस सर्वप्रथम उपलब्ध करून दिली आहे. पैठणच्या ऐश्वर्यात भर पडेल असे भव्य "श्री एकनाथी भागवत मंदिर" बांधण्याचा संकल्प त्यांचे द्वारा करण्यात आला असून यासाठी मदतीचा ओघ सुरू आहे. लवकरच याचे बांधकाम सुरू होत आहे. == पुरस्कार == * पुणे येथील देशस्थ ऋग्वेदी ब्राह्मण शिक्षणोत्तेजक संस्थेचा "ऋग्वेद भूषण" हा पुरस्कार देण्यात आला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hadapsarexpress.com/2025/01/saint-eknath/|title=संत एकनाथ ने ज्ञानी और अज्ञानियों के उत्कर्ष के लिए कार्य किया : ह.भ.प. योगीराज महाराज गोसावी -|date=2025-01-12|language=en-US|access-date=2025-01-16|archive-date=2025-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250116103124/https://hadapsarexpress.com/2025/01/saint-eknath/|url-status=dead}}</ref> * मराठवाडा सेवा प्रतिष्ठान महाराष्ट्र पुणे या संस्थेचा "मराठवाडा भूषण" हा पुरस्कार देण्यात आला आहे. ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} *https://www.mahamtb.com/Encyc/2025/5/22/Shri-Yogiraj-Maharaj-Gosavi-Paithankar.html *https://m.haryana.punjabkesari.in/gurgaon/news/yogiraj-maharaj-gosavi--yogiraj-maharaj-gosavi-paithankar-1900542 *https://www.facebook.com/yogirajmaharaj001/ * http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/11467240.cms{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://vittalvihar.com/Images/Mela2010/vvsInvite.pdf{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://epaperdivyamarathi.bhaskar.com/aurangabad/aurangabad-zila/249/01042016/0/1/{{मृत दुवा|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/ahmednagar-news/closing-ceremony-of-nath-samelan/articleshow/54280994.cms{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://digitalimages.bhaskar.com/divyamarathi/epaperimages/12092016/Aurbd-b4910294-large.jpg{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://www.readwhere.com/read/1024178/-/04-12-2016#page/4/2{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://epaper.lokmat.com/home.php?edition=Hello%20Aurangabad&date=2016-12-04&pageno=6&pid=LOK_AULK&isid=LOK_HABD * http://epaper3.esakal.com/4Dec2016/Normal/Solapur/page8.htm{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://epaper.saamana.com/epapermain.aspx?queryed=9&eddate=12%2f4%2f2016{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/articleshow/57721741.cms {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170323173407/http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/articleshow/57721741.cms |date=2017-03-23 }} *https://www.loksatta.com/kutumbkatta-news/warkari-palanquins-2019-pandharpur-wari-2019-spiritual-journey-of-warkari-zws-70-1923606/ *https://divyamarathi.bhaskar.com/local/maharashtra/pune/news/the-pronunciation-of-the-character-of-the-lord-and-the-practice-of-the-character-of-the-saints-are-important-hbpyogiraj-maharaj-gosavi-paithankar-131581859.html *https://divyamarathi.bhaskar.com/local/maharashtra/jalgaon/news/human-body-is-only-for-attaining-god-accumulate-merit-yogiraj-maharaj-130789487.html *https://www.bhaskarhindi.com/city/nagpur/a-hearing-was-held-on-the-matter-of-resolving-the-ongoing-dispute-over-the-underground-parking-of-deekshabhoomi-1047659?infinitescroll=1 *https://livetrends.news/%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%A8/ *https://www.esakal.com/pimpri-chinchwad/todays-latest-marathi-news-pne24e95286-txt-pc-today-20240709013719 * ==बाह्य दुवे== * http://santeknath.org/vansh%20parampara.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131206060053/http://santeknath.org/vansh%20parampara.html |date=2013-12-06 }} * http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/11467240.cms{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://vittalvihar.com/Images/Mela2010/vvsInvite.pdf{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://vaishnava.me/iskcon-organization/vrindavan-today/2015/11/kirtan-and-folk-artists-shake-up-fogla-ashram/#.WC2QotJ977A{{मृत दुवा|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/articleshow/51621713.cms {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405051349/http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/articleshow/51621713.cms |date=2016-04-05 }} * http://todaypravaah.com/%E0%A4%AA%E0%A4%82-%E0%A4%86%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A6-%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%A4-%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%80-%E0%A4%85%E0%A4%B5/{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://www.lokmat.com/aurangabad/aurangabad-devotees-brahmavidas-ekki-disciplined-experience/ * http://www.esakal.com/pune/varkari-sampraday-online-syllabus-32741 *https://mpcnews.in/wakad-padurang-kalate-first-death-anniversary-77028/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190708105135/https://mpcnews.in/wakad-padurang-kalate-first-death-anniversary-77028/ |date=2019-07-08 }} *https://www.esakal.com/wari/wari-news-artical-53710 *https://www.esakal.com/pune/marathi-news-sant-tukaram-maharaj-pune-pimpri-100828 *https://m.haryana.punjabkesari.in/gurgaon/news/yogiraj-maharaj-gosavi--yogiraj-maharaj-gosavi-paithankar-1900542#google_vignette *https://www.patrika.com/ghaziabad-news/yogiraj-maharaj-gosavi-of-nath-sect-welcomed-in-ghaziabad-8582031 {{हिंदू धर्मामधील पंथ आणि संप्रदाय}} [[वर्ग:धर्मांतर]] [[वर्ग:मराठी संत]] [[वर्ग:समर्थ संप्रदाय]] [[वर्ग:हिंदू संत]] [[वर्ग:कीर्तनकार]] [[वर्ग:वारकरी संप्रदाय]] [[वर्ग:हिंदू आध्यात्मिक गुरू]] [[वर्ग:हिंदू धर्म]] a7gkvjuuhpftj6j8kbjooex404ofsbe 2701391 2701377 2026-08-12T17:45:31Z ~2026-44253-10 186188 2701391 wikitext text/x-wiki {{बदल}} [[चित्र:Yogiraj Maharaj Paithankar.jpg|इवलेसे|अल्ट=श्री संत एकनाथ महाराजांचे चौदावे वंशज|ह.भ.प. श्री योगिराजमहाराज पैठणकर, सद्गुरू -  संत एकनाथ महाराज]] ''' योगिराज महाराज पैठणकर''',(श्रीएकनाथमहाराज संस्थान, श्रीक्षेत्र पैठण) हे महाराष्ट्रातील नामवंत कीर्तनकार , प्रवचनकार म्हणून सुपरिचित आहेत. शांतिब्रह्म श्रीसंत [[एकनाथ]] महाराजांचे ते १४ वे वंशज <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://santeknath.org/vansh%20parampara.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2013-02-04 |archive-date=2013-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206060053/http://santeknath.org/vansh%20parampara.html |url-status=dead }}</ref> आहेत. घरात परंपरेने चालत आलेल्या वारकरी सांप्रदायाचे संस्कार असल्याकारणाने बालपणापासूनच परमार्थाप्रती त्यांना विशेष रुची निर्माण झाली. महाराज हे जेष्ठ आध्यात्मिक विभूती तथा श्रीएकनाथमहाराज संस्थानाधिपती श्री भैय्यासाहेब महाराज पैठणकर यांचे नातू. योगिराज महाराजांचे पारमार्थिक शिक्षण सद्गुरू श्री जोगमहाराज वारकरी शिक्षणसंस्था [[आळंदी]] येथे झाले असून तेथील कीर्तन परीक्षेत प्रथम क्रमांकाने उत्तीर्ण झाले आहेत. येथील चार वर्षांचा अभ्यास पूर्ण केल्यानंतर इ. स. २००५ पासून महाराष्ट्र आणि महाराष्ट्राच्या बाहेरही अनेक कीर्तन व्याख्यानांच्याद्वारा वारकरी संप्रदायाचा प्रसार आणि प्रचार करीत आहेत. अनेक मोठमोठया व्यासपीठांवरून त्यांनी व्याख्याने दिली आहेत. <ref>{{स्रोत बातमी|last=https://www.esakal.com/pune/todays-latest-district-marathi-news-ald24b02660-txt-pd-today-20241122094849|title=sakal news paper|location=Pune}}</ref> इ. स. २००६ साली त्यांनी "शांतिब्रह्म श्रीएकनाथमहाराज मिशन,पैठण" या सामाजिक संस्थेची स्थापना केली<ref>http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/11467240.cms{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} मटा संकेतस्थळ दि. १९ एप्रिल २०१३ रोजी दुपारी भाप्रवे १३.३६ वाजता जसे तपासले</ref> जोगमहाराज वारकरी शिक्षण संस्थेच्या शताब्दी वर्षपूर्तीचे औचीत्त्य साधत त्यांचेद्वारा "Online वारकरीसंप्रदाय अभ्यासक्रम परीक्षा" या नावीन्यपूर्ण प्रकल्पाची सुरुवात करण्यात आली आहे. या तीन वर्षांच्या अभ्यासक्रमाद्वारे सर्व संतांचे वाङ्मय अभ्यासण्याची जगभरातील हजारो विद्यार्थी याचा लाभ घेत आहेत. मिशनद्वारा इ.स. २०१८ सालापासून संत एकनाथ महाराजांच्या नावाने विविध सहा पुरस्कार देण्यात येत असून मुख्य "भानुदास-एकनाथ पुरस्कार" आजवर अनेक महान विभूतींना देण्यात आला आहे. त्यात ह.भ.प.गु.श्री मारोतीबाबा कुऱ्हेकर, जेष्ठ समाजसेवक श्री अण्णा हजारे, ह.भ.प.श्री जितेंद्रनाथ महाराज अंजनगावसुर्जी, गाथा मंदिर अध्यक्ष ह.भ.प.श्री पांडुरंगमहाराज घुले, अयोध्या राम मंदिराचे कोषाध्यक्ष श्री गोविंददेवगिरीजी महाराज, संत साहित्याचे जेष्ठ अभ्यासक डॉ सदानंद मोरे, रामायणाचार्य श्री हभप संजय महाराज पाचपोर आदींचा समावेश आहे. मिशनद्वाराच इ.स. २०१८ मध्ये श्रीक्षेत्र आळंदी येथील श्रीसंत ज्ञानेश्वरमहाराज समाधी मंदिरात असणाऱ्या श्रीसंत एकनाथमहाराज पाराचा जीर्णोद्धार करून त्याठिकाणी श्री एकनाथमहाराजांच्या मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा करण्यात आली आहे. शांतिब्रह्म प्रकाशनाच्या माध्यमातून वारकरी भजनी मालिका, संत एकनाथ महाराजांचे चरित्र मराठी, संस्कृत व इंग्रजी या भाषेत प्रकाशित करण्यात आले असून पुढे लवकरच आणखी काही ग्रंथाचे प्रकाशन करण्यात येणार आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://santeknath.org/pustake.html|title=Sant Eknath Maharaj|website=santeknath.org|access-date=2024-06-27}}</ref> इ.स. २०२४ साली श्रीक्षेत्र अयोध्या येथील श्री रामल्लाच्या मूर्ती स्थापनेआधी भारताचे पंतप्रधान श्री नरेंद्र मोदीजी यांचा नासिक दौरा होता. त्यावेळी योगीराज महाराज हे एकनाथ महाराजांचे प्रतिनिधी म्हणून निमंत्रित होते. त्यांच्या हस्ते व संप्रदायाचे वतीने मोदीजींचा सत्कार करून संत एकनाथ महाराजांची मूर्ती व श्रीएकनाथकृत भावार्थ रामायण ग्रंथाची प्रत त्यांना भेट देण्यात आली होती. या कार्यक्रमास वारकरी संप्रदायातील मोजक्या १४ जणांना आमंत्रित करण्यात आले होते. पुढे रामल्लाच्या स्थापनेवेळीही योगीराज महाराजांना अयोध्येस विशेष निमंत्रित म्हणून बोलाविण्यात आले होते. इ.स. २०२३ ते २०२४ हे वर्ष संत एकनाथ महाराजांच्या समाधीचे ४२५ वे तसेच ग्रंथकौस्तुभ श्री एकनाथी भागवताचे ४५० वे वर्ष असल्याने श्रीक्षेत्र पैठण याठिकाणी एका भव्य दिव्य अशा अखंड हरिनाम सप्ताहाचे आयोजन आपल्याद्वारे करण्यात आले होते. यावेळी पुरी पीठाचे शंकराचार्य जगद्गुरू श्री निश्चलानंद सरस्वती स्वामी महाराजांस विशेष निमंत्रित करण्यात आले होते. यासह महाराष्ट्रातील नामवंत कीर्तनकार प्रवचनकारांच्या सेवा याठिकाणी रुजू झाल्या. विशेष निमंत्रित म्हणून सरसंघचालक श्री मोहनजी भागवत याना आमंत्रित करण्यात आले होते. या सप्ताहात एकनाथी भागवत ग्रंथाच्या परायणास दोन हजार वाचक बसले होते. श्री एकनाथी भागवताचे पारायण अवघ्या १.३१ मिनिटात करून एक विश्वविक्रम देखील प्रस्थापित  करण्यात आला. श्री एकनाथी भागवत ग्रंथाची यावेळी पेठांमधून हत्तीवरून मिरवणूक काढण्यात अली. इ.स. २०२५ ते २०२६ हे वर्ष संत एकनाथ महाराजांचे पणजोबा श्रीसंत वैष्णववीर भानुदास महाराजांच्या समाधीसोहळ्याचे ५१२ वे वर्ष तसेच नाथांचे सद्गुरू श्रीसंत जनार्दन स्वामी महाराजांच्या समाधीचे ४५० वे वर्ष असल्याने यावेळीही श्रीक्षेत्र पैठण येथे "गुरु-भक्ति- ऐश्वर्य- परंपरा महोत्सव" या नावाने एका भव्य दिव्य अशा अखंड हरिनाम सप्ताहाचे आयोजन आपल्याद्वारे करण्यात आले होते. श्री एकनाथ महाराजांच्या ओवीबद्ध चरित्र ग्रंथाचेही यावेळी पारायण करण्यात आले होते. मागील कार्यक्रमापेक्षाही या कार्यक्रमात भाविकांनी गर्दीचा उच्चांक गाठला. पैठणच्या इतिहासातील सर्वात मोठी दिंडी मिरवणूक संपन्न झाली.  यावेळी द्वारका पीठाचे शंकराचार्य जगद्गुरू श्री सदानंद सरस्वती स्वामी महाराजांस विशेष निमंत्रित करण्यात आले होते. महाराष्ट्रातील नामवंत कीर्तनकार प्रवचनकारांच्या सेवांव्यतिरिक्त २७ कुंडी महाविष्णुयागचं आयोजनही पैठणमध्ये प्रथमच करण्यात आले. वरील दोन्हीही कार्यक्रमांमुळे वारकरी संप्रदायाच्या अखंड हरिनाम सप्ताहास सर्वार्थाने एक आदर्श प्रस्थापित झाला. यानंतर महाराष्ट्रात संपन्न झालेले अनेक सोहळे वरील दोन्ही कार्यक्रमांना आदर्श ठेवून झाल्याचे स्पष्टपणे जाणवते अशी अनेकांची भावना आहे. संत एकनाथमहाराजांचे, संतांचे विचार हे फक्त सांगण्यासाठी नसून त्याचे आचरणही व्हावे या उद्देशाने गेल्या अनेक वर्षांपासून श्रीएकनाथ षष्ठीच्या दिवशी स्वतःच्या वाड्यात त्यांनी 'वारकरी-वैष्णव पाद्य पूजनास' सुरुवात केली आहे.<ref> [http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/articleshow/57721741.cms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170323173407/http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/articleshow/57721741.cms|date=2017-03-23}}</ref> वृत्तपत्रीय स्तंभ लिखाण, टेलिव्हिजनच्या माध्यमातून कीर्तन आणि संतांच्या वाङ्मयाचा प्रसार ते करीत आहेत. संत एकनाथ महाराजांच्या अनेक चित्रांचा अभ्यास करून तसेच आधुनिक काळात ज्यांना ज्यांना संत एकनाथ महाराजांचे प्रत्यक्षाप्रत्यक्ष दर्शन झाले त्यांच्याशी चर्चा करून, स्वानुभवाने एकनाथ महाराजांचे चित्र व मूर्ती सर्वसामान्य भाविकांस सर्वप्रथम उपलब्ध करून दिली आहे. पैठणच्या ऐश्वर्यात भर पडेल असे भव्य "श्री एकनाथी भागवत मंदिर" बांधण्याचा संकल्प त्यांचे द्वारा करण्यात आला असून यासाठी मदतीचा ओघ सुरू आहे. लवकरच याचे बांधकाम सुरू होत आहे. == पुरस्कार == * पुणे येथील देशस्थ ऋग्वेदी ब्राह्मण शिक्षणोत्तेजक संस्थेचा "ऋग्वेद भूषण" हा पुरस्कार देण्यात आला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hadapsarexpress.com/2025/01/saint-eknath/|title=संत एकनाथ ने ज्ञानी और अज्ञानियों के उत्कर्ष के लिए कार्य किया : ह.भ.प. योगीराज महाराज गोसावी -|date=2025-01-12|language=en-US|access-date=2025-01-16|archive-date=2025-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250116103124/https://hadapsarexpress.com/2025/01/saint-eknath/|url-status=dead}}</ref> * मराठवाडा सेवा प्रतिष्ठान महाराष्ट्र पुणे या संस्थेचा "मराठवाडा भूषण" हा पुरस्कार देण्यात आला आहे. ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} *https://www.mahamtb.com/Encyc/2025/5/22/Shri-Yogiraj-Maharaj-Gosavi-Paithankar.html *https://m.haryana.punjabkesari.in/gurgaon/news/yogiraj-maharaj-gosavi--yogiraj-maharaj-gosavi-paithankar-1900542 *https://www.facebook.com/yogirajmaharaj001/ * http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/11467240.cms{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://vittalvihar.com/Images/Mela2010/vvsInvite.pdf{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://epaperdivyamarathi.bhaskar.com/aurangabad/aurangabad-zila/249/01042016/0/1/{{मृत दुवा|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/ahmednagar-news/closing-ceremony-of-nath-samelan/articleshow/54280994.cms{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://digitalimages.bhaskar.com/divyamarathi/epaperimages/12092016/Aurbd-b4910294-large.jpg{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://www.readwhere.com/read/1024178/-/04-12-2016#page/4/2{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://epaper.lokmat.com/home.php?edition=Hello%20Aurangabad&date=2016-12-04&pageno=6&pid=LOK_AULK&isid=LOK_HABD * http://epaper3.esakal.com/4Dec2016/Normal/Solapur/page8.htm{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://epaper.saamana.com/epapermain.aspx?queryed=9&eddate=12%2f4%2f2016{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/articleshow/57721741.cms {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170323173407/http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/articleshow/57721741.cms |date=2017-03-23 }} *https://www.loksatta.com/kutumbkatta-news/warkari-palanquins-2019-pandharpur-wari-2019-spiritual-journey-of-warkari-zws-70-1923606/ *https://divyamarathi.bhaskar.com/local/maharashtra/pune/news/the-pronunciation-of-the-character-of-the-lord-and-the-practice-of-the-character-of-the-saints-are-important-hbpyogiraj-maharaj-gosavi-paithankar-131581859.html *https://divyamarathi.bhaskar.com/local/maharashtra/jalgaon/news/human-body-is-only-for-attaining-god-accumulate-merit-yogiraj-maharaj-130789487.html *https://www.bhaskarhindi.com/city/nagpur/a-hearing-was-held-on-the-matter-of-resolving-the-ongoing-dispute-over-the-underground-parking-of-deekshabhoomi-1047659?infinitescroll=1 *https://livetrends.news/%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%A8/ *https://www.esakal.com/pimpri-chinchwad/todays-latest-marathi-news-pne24e95286-txt-pc-today-20240709013719 * ==बाह्य दुवे== * http://santeknath.org/vansh%20parampara.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131206060053/http://santeknath.org/vansh%20parampara.html |date=2013-12-06 }} * http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/11467240.cms{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://vittalvihar.com/Images/Mela2010/vvsInvite.pdf{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://vaishnava.me/iskcon-organization/vrindavan-today/2015/11/kirtan-and-folk-artists-shake-up-fogla-ashram/#.WC2QotJ977A{{मृत दुवा|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/articleshow/51621713.cms {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405051349/http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/articleshow/51621713.cms |date=2016-04-05 }} * http://todaypravaah.com/%E0%A4%AA%E0%A4%82-%E0%A4%86%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A6-%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%A4-%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%80-%E0%A4%85%E0%A4%B5/{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://www.lokmat.com/aurangabad/aurangabad-devotees-brahmavidas-ekki-disciplined-experience/ * http://www.esakal.com/pune/varkari-sampraday-online-syllabus-32741 *https://mpcnews.in/wakad-padurang-kalate-first-death-anniversary-77028/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190708105135/https://mpcnews.in/wakad-padurang-kalate-first-death-anniversary-77028/ |date=2019-07-08 }} *https://www.esakal.com/wari/wari-news-artical-53710 *https://www.esakal.com/pune/marathi-news-sant-tukaram-maharaj-pune-pimpri-100828 *https://m.haryana.punjabkesari.in/gurgaon/news/yogiraj-maharaj-gosavi--yogiraj-maharaj-gosavi-paithankar-1900542#google_vignette *https://www.patrika.com/ghaziabad-news/yogiraj-maharaj-gosavi-of-nath-sect-welcomed-in-ghaziabad-8582031 {{हिंदू धर्मामधील पंथ आणि संप्रदाय}} [[वर्ग:धर्मांतर]] [[वर्ग:मराठी संत]] [[वर्ग:समर्थ संप्रदाय]] [[वर्ग:हिंदू संत]] [[वर्ग:कीर्तनकार]] [[वर्ग:वारकरी संप्रदाय]] [[वर्ग:हिंदू आध्यात्मिक गुरू]] [[वर्ग:हिंदू धर्म]] 1tmwprfiph3n9gzc6kkbgfpgv0vkz0l 2701396 2701391 2026-08-12T18:11:06Z ~2026-44253-10 186188 2701396 wikitext text/x-wiki {{बदल}} [[चित्र:Yogiraj Maharaj Paithankar.jpg|इवलेसे|अल्ट=श्री संत एकनाथ महाराजांचे चौदावे वंशज|ह.भ.प. श्री योगिराजमहाराज पैठणकर, सद्गुरू -  संत एकनाथ महाराज]] ''' योगिराज महाराज पैठणकर''',(श्रीएकनाथमहाराज संस्थान, श्रीक्षेत्र पैठण) हे महाराष्ट्रातील नामवंत कीर्तनकार , प्रवचनकार म्हणून सुपरिचित आहेत. शांतिब्रह्म श्रीसंत [[एकनाथ]] महाराजांचे ते १४ वे वंशज <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://santeknath.org/vansh%20parampara.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2013-02-04 |archive-date=2013-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206060053/http://santeknath.org/vansh%20parampara.html |url-status=dead }}</ref> आहेत. घरात परंपरेने चालत आलेल्या वारकरी सांप्रदायाचे संस्कार असल्याकारणाने बालपणापासूनच परमार्थाप्रती त्यांना विशेष रुची निर्माण झाली. महाराज हे जेष्ठ आध्यात्मिक विभूती तथा श्रीएकनाथमहाराज संस्थानाधिपती श्री रंगनाथबुवा ऊर्फ भैय्यासाहेब महाराज पैठणकर यांचे नातू. योगिराज महाराजांचे पारमार्थिक शिक्षण सद्गुरू श्री जोगमहाराज वारकरी शिक्षणसंस्था [[आळंदी]] येथे झाले असून तेथील कीर्तन परीक्षेत प्रथम क्रमांकाने उत्तीर्ण झाले आहेत. येथील चार वर्षांचा अभ्यास पूर्ण केल्यानंतर इ. स. २००५ पासून महाराष्ट्र आणि महाराष्ट्राच्या बाहेरही अनेक कीर्तन व्याख्यानांच्याद्वारा वारकरी संप्रदायाचा प्रसार आणि प्रचार करीत आहेत. अनेक मोठमोठया व्यासपीठांवरून त्यांनी व्याख्याने दिली आहेत. <ref>{{स्रोत बातमी|last=https://www.esakal.com/pune/todays-latest-district-marathi-news-ald24b02660-txt-pd-today-20241122094849|title=sakal news paper|location=Pune}}</ref> इ. स. २००६ साली त्यांनी "शांतिब्रह्म श्रीएकनाथमहाराज मिशन,पैठण" या सामाजिक संस्थेची स्थापना केली<ref>http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/11467240.cms{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} मटा संकेतस्थळ दि. १९ एप्रिल २०१३ रोजी दुपारी भाप्रवे १३.३६ वाजता जसे तपासले</ref> जोगमहाराज वारकरी शिक्षण संस्थेच्या शताब्दी वर्षपूर्तीचे औचीत्त्य साधत त्यांचेद्वारा "Online वारकरीसंप्रदाय अभ्यासक्रम परीक्षा" या नावीन्यपूर्ण प्रकल्पाची सुरुवात करण्यात आली आहे. या तीन वर्षांच्या अभ्यासक्रमाद्वारे सर्व संतांचे वाङ्मय अभ्यासण्याची संधी उपलब्ध झाली असून जगभरातील हजारो विद्यार्थी याचा लाभ घेत आहेत. मिशनद्वारा इ.स. २०१८ सालापासून संत एकनाथ महाराजांच्या नावाने विविध सहा पुरस्कार देण्यात येत असून आजवर अनेक महान विभूतींना "भानुदास-एकनाथ पुरस्कार" हा वारकरी संप्रदायातील प्रतिष्ठित समाजाला जाणारा पुरस्कार प्रदान करण्यात आला आहे. त्यात जेष्ठ कीर्तनकार ह.भ.प.गु.श्री मारोतीबाबा कुऱ्हेकर, जेष्ठ समाजसेवक श्री अण्णा हजारे, श्री संत एकनाथ महाराजांच्या शिष्य परंपरेतील ह.भ.प.श्री जितेंद्रनाथ महाराज (अंजनगावसुर्जी) गाथा मंदिर अध्यक्ष ह.भ.प.श्री पांडुरंगमहाराज घुले, अयोध्या राम मंदिराचे कोषाध्यक्ष श्री गोविंददेवगिरीजी महाराज, संत साहित्याचे जेष्ठ अभ्यासक डॉ सदानंद मोरे, रामायणाचार्य श्री हभप संजय महाराज पाचपोर आदींचा समावेश आहे. इ.स. २०१८ मध्ये श्रीक्षेत्र आळंदी येथील श्रीसंत ज्ञानेश्वरमहाराज समाधी मंदिरात असणाऱ्या श्रीसंत एकनाथमहाराज पाराचा जीर्णोद्धार करून त्याठिकाणी श्री योगिराजमहाराज यांच्या हस्ते व अनेक मान्यवर मंडळींच्या उपस्थितीत श्री एकनाथमहाराजांच्या मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा करण्यात आली आहे. योगिराजमहाराज संचलित शांतिब्रह्म प्रकाशनाच्या माध्यमातून वारकरी भजनी मालिका, मराठी, संस्कृत व इंग्रजी या भाषेत संत एकनाथ महाराजांचे चरित्र प्रकाशित करण्यात आले असून पुढे लवकरच आणखी काही ग्रंथाचे प्रकाशन करण्यात येणार आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://santeknath.org/pustake.html|title=Sant Eknath Maharaj|website=santeknath.org|access-date=2024-06-27}}</ref> इ.स. २०२४ साली श्रीक्षेत्र अयोध्या येथील श्री रामल्लाच्या मूर्ती स्थापनेआधी भारताचे पंतप्रधान श्री नरेंद्र मोदीजी यांचा नासिक दौरा होता. या कार्यक्रमास वारकरी संप्रदायातील मोजक्या १४ जणांना आमंत्रित करण्यात आले होते. त्यावेळी योगीराज महाराज हे एकनाथ महाराजांचे प्रतिनिधी म्हणून निमंत्रित होते. संप्रदायाचे वतीने व महाराजांच्या हस्ते मोदीजींचा सत्कार करून संत एकनाथ महाराजांची मूर्ती व श्रीएकनाथकृत भावार्थ रामायण ग्रंथाची प्रत त्यांना भेट देण्यात आली होती. पुढे रामल्लाच्या स्थापनेवेळीही योगीराज महाराजांना अयोध्येस विशेष निमंत्रित म्हणून बोलाविण्यात आले होते. इ.स. २०२३ ते २०२४ हे वर्ष संत एकनाथ महाराजांच्या समाधीचे ४२५ वे तसेच ग्रंथकौस्तुभ श्री एकनाथी भागवताचे ४५० वे वर्ष असल्याने श्रीक्षेत्र पैठण याठिकाणी एका भव्य दिव्य अशा अखंड हरिनाम सप्ताहाचे आयोजन आपल्याद्वारे करण्यात आले होते. यावेळी पुरी पीठाचे शंकराचार्य जगद्गुरू श्री निश्चलानंद सरस्वती स्वामी महाराजांस विशेष निमंत्रित करण्यात आले होते. यासह महाराष्ट्रातील नामवंत कीर्तनकार प्रवचनकारांच्या सेवा याठिकाणी रुजू झाल्या. विशेष निमंत्रित म्हणून सरसंघचालक श्री मोहनजी भागवत यांनी सदरील कार्यक्रमास उपस्थिती लावून हजारोंच्या संख्येने उपस्थित समाजास संबोधित केले होते. या सप्ताहात एकनाथी भागवत ग्रंथाच्या परायणास दोन हजार वाचक बसले होते. तसेच श्री एकनाथी भागवताचे पारायण अवघ्या १.३१ मिनिटात करून एक विश्वविक्रम देखील प्रस्थापित  करण्यात आला. श्री एकनाथी भागवत ग्रंथाची यावेळी हत्तीवरून नगरप्रदक्षिणा मिरवणूक काढण्यात आली. इ.स. २०२५ ते २०२६ हे वर्ष संत एकनाथ महाराजांचे पणजोबा वैष्णववीर श्रीसंत भानुदास महाराजांच्या समाधी सोहळ्याचे ५१२ वे वर्ष तसेच नाथांचे सद्गुरू श्रीसंत जनार्दन स्वामी महाराजांच्या समाधीचे ४५० वे वर्ष असल्याने यावेळीही श्रीक्षेत्र पैठण येथे "गुरु-भक्ति- ऐश्वर्य- परंपरा महोत्सव" या नावाने एका भव्य दिव्य अशा अखंड हरिनाम सप्ताहाचे आयोजन आपल्याद्वारे करण्यात आले होते. यावेळी श्री एकनाथ महाराजांच्या ओवीबद्ध चरित्र ग्रंथाचे पारायण करण्यात आले होते. मागील कार्यक्रमापेक्षाही या कार्यक्रमात भाविकांनी गर्दीचा उच्चांक गाठला. पैठणच्या इतिहासातील सर्वात मोठी दिंडी मिरवणूक संपन्न झाली.  यावेळी द्वारका पीठाचे शंकराचार्य जगद्गुरू श्री सदानंद सरस्वती स्वामी महाराजांस विशेष निमंत्रित करण्यात आले होते. महाराष्ट्रातील नामवंत कीर्तनकार प्रवचनकारांच्या सेवांव्यतिरिक्त २७ कुंडी महाविष्णुयागचं आयोजनही पैठणमध्ये प्रथमच करण्यात आले. वरील दोन्हीही कार्यक्रमांमुळे वारकरी संप्रदायाच्या अखंड हरिनाम सप्ताहास सर्वार्थाने एक आदर्श प्रस्थापित झाला. यानंतर महाराष्ट्रात संपन्न झालेले अनेक सोहळे वरील दोन्ही कार्यक्रमांना आदर्श ठेवून झाल्याचे स्पष्टपणे जाणवते अशी अनेकांची भावना आहे. संत एकनाथमहाराजांचे व सकल साधू संतांचे विचार हे केवळ सांगण्यासाठी नसून त्याचे आचरणही व्हावे या उद्देशाने गेल्या अनेक वर्षांपासून श्रीएकनाथ षष्ठीच्या दिवशी स्वतःच्या वाड्यात त्यांनी 'वारकरी-वैष्णव पाद्य पूजनास' सुरुवात केली आहे.<ref> [http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/articleshow/57721741.cms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170323173407/http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/articleshow/57721741.cms|date=2017-03-23}}</ref> वृत्तपत्रीय स्तंभ लिखाण, टेलिव्हिजनच्या माध्यमातून कीर्तन आणि संतांच्या वाङ्मयाचा प्रसार ते करीत आहेत. संत एकनाथ महाराजांच्या अनेक चित्रांचा अभ्यास करून तसेच आधुनिक काळात ज्यांना ज्यांना संत एकनाथ महाराजांचे प्रत्यक्षाप्रत्यक्ष दर्शन झाले त्यांच्याशी चर्चा करून, स्वानुभवाने एकनाथ महाराजांचे चित्र व मूर्ती सर्वसामान्य भाविकांस सर्वप्रथम उपलब्ध करून दिली आहे. पैठणच्या ऐश्वर्यात भर पडेल असे भव्य "श्री एकनाथी भागवत मंदिर" पैठणमध्ये असावे हि त्यांची अनेक वर्षांपासूनची इच्छा सत्यात उतरताना दिसत आहे. हे मंदिर बांधण्याचा संकल्प त्यांचे द्वारा करण्यात आला असून यासाठी मदतीचा ओघ सुरू आहे. लवकरच याचे बांधकाम सुरू होत आहे. == पुरस्कार == * पुणे येथील देशस्थ ऋग्वेदी ब्राह्मण शिक्षणोत्तेजक संस्थेचा "ऋग्वेद भूषण" हा पुरस्कार देण्यात आला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hadapsarexpress.com/2025/01/saint-eknath/|title=संत एकनाथ ने ज्ञानी और अज्ञानियों के उत्कर्ष के लिए कार्य किया : ह.भ.प. योगीराज महाराज गोसावी -|date=2025-01-12|language=en-US|access-date=2025-01-16|archive-date=2025-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250116103124/https://hadapsarexpress.com/2025/01/saint-eknath/|url-status=dead}}</ref> * मराठवाडा सेवा प्रतिष्ठान महाराष्ट्र पुणे या संस्थेचा "मराठवाडा भूषण" हा पुरस्कार देण्यात आला आहे. ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} *https://www.mahamtb.com/Encyc/2025/5/22/Shri-Yogiraj-Maharaj-Gosavi-Paithankar.html *https://m.haryana.punjabkesari.in/gurgaon/news/yogiraj-maharaj-gosavi--yogiraj-maharaj-gosavi-paithankar-1900542 *https://www.facebook.com/yogirajmaharaj001/ * http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/11467240.cms{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://vittalvihar.com/Images/Mela2010/vvsInvite.pdf{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://epaperdivyamarathi.bhaskar.com/aurangabad/aurangabad-zila/249/01042016/0/1/{{मृत दुवा|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/ahmednagar-news/closing-ceremony-of-nath-samelan/articleshow/54280994.cms{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://digitalimages.bhaskar.com/divyamarathi/epaperimages/12092016/Aurbd-b4910294-large.jpg{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://www.readwhere.com/read/1024178/-/04-12-2016#page/4/2{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://epaper.lokmat.com/home.php?edition=Hello%20Aurangabad&date=2016-12-04&pageno=6&pid=LOK_AULK&isid=LOK_HABD * http://epaper3.esakal.com/4Dec2016/Normal/Solapur/page8.htm{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://epaper.saamana.com/epapermain.aspx?queryed=9&eddate=12%2f4%2f2016{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/articleshow/57721741.cms {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170323173407/http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/articleshow/57721741.cms |date=2017-03-23 }} *https://www.loksatta.com/kutumbkatta-news/warkari-palanquins-2019-pandharpur-wari-2019-spiritual-journey-of-warkari-zws-70-1923606/ *https://divyamarathi.bhaskar.com/local/maharashtra/pune/news/the-pronunciation-of-the-character-of-the-lord-and-the-practice-of-the-character-of-the-saints-are-important-hbpyogiraj-maharaj-gosavi-paithankar-131581859.html *https://divyamarathi.bhaskar.com/local/maharashtra/jalgaon/news/human-body-is-only-for-attaining-god-accumulate-merit-yogiraj-maharaj-130789487.html *https://www.bhaskarhindi.com/city/nagpur/a-hearing-was-held-on-the-matter-of-resolving-the-ongoing-dispute-over-the-underground-parking-of-deekshabhoomi-1047659?infinitescroll=1 *https://livetrends.news/%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%A8/ *https://www.esakal.com/pimpri-chinchwad/todays-latest-marathi-news-pne24e95286-txt-pc-today-20240709013719 * ==बाह्य दुवे== * http://santeknath.org/vansh%20parampara.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131206060053/http://santeknath.org/vansh%20parampara.html |date=2013-12-06 }} * http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/11467240.cms{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://vittalvihar.com/Images/Mela2010/vvsInvite.pdf{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://vaishnava.me/iskcon-organization/vrindavan-today/2015/11/kirtan-and-folk-artists-shake-up-fogla-ashram/#.WC2QotJ977A{{मृत दुवा|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/articleshow/51621713.cms {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405051349/http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/articleshow/51621713.cms |date=2016-04-05 }} * http://todaypravaah.com/%E0%A4%AA%E0%A4%82-%E0%A4%86%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A6-%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%A4-%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%80-%E0%A4%85%E0%A4%B5/{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://www.lokmat.com/aurangabad/aurangabad-devotees-brahmavidas-ekki-disciplined-experience/ * http://www.esakal.com/pune/varkari-sampraday-online-syllabus-32741 *https://mpcnews.in/wakad-padurang-kalate-first-death-anniversary-77028/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190708105135/https://mpcnews.in/wakad-padurang-kalate-first-death-anniversary-77028/ |date=2019-07-08 }} *https://www.esakal.com/wari/wari-news-artical-53710 *https://www.esakal.com/pune/marathi-news-sant-tukaram-maharaj-pune-pimpri-100828 *https://m.haryana.punjabkesari.in/gurgaon/news/yogiraj-maharaj-gosavi--yogiraj-maharaj-gosavi-paithankar-1900542#google_vignette *https://www.patrika.com/ghaziabad-news/yogiraj-maharaj-gosavi-of-nath-sect-welcomed-in-ghaziabad-8582031 {{हिंदू धर्मामधील पंथ आणि संप्रदाय}} [[वर्ग:धर्मांतर]] [[वर्ग:मराठी संत]] [[वर्ग:समर्थ संप्रदाय]] [[वर्ग:हिंदू संत]] [[वर्ग:कीर्तनकार]] [[वर्ग:वारकरी संप्रदाय]] [[वर्ग:हिंदू आध्यात्मिक गुरू]] [[वर्ग:हिंदू धर्म]] 6p036sac0id0orqyp8poq8vo9pwa9p1 2701397 2701396 2026-08-12T18:11:08Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#नियम १७|शुद्धलेखनाचा नियम १७]]) 2701397 wikitext text/x-wiki {{बदल}} [[चित्र:Yogiraj Maharaj Paithankar.jpg|इवलेसे|अल्ट=श्री संत एकनाथ महाराजांचे चौदावे वंशज|ह.भ.प. श्री योगिराजमहाराज पैठणकर, सद्गुरू -  संत एकनाथ महाराज]] ''' योगिराज महाराज पैठणकर''',(श्रीएकनाथमहाराज संस्थान, श्रीक्षेत्र पैठण) हे महाराष्ट्रातील नामवंत कीर्तनकार , प्रवचनकार म्हणून सुपरिचित आहेत. शांतिब्रह्म श्रीसंत [[एकनाथ]] महाराजांचे ते १४ वे वंशज <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://santeknath.org/vansh%20parampara.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2013-02-04 |archive-date=2013-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206060053/http://santeknath.org/vansh%20parampara.html |url-status=dead }}</ref> आहेत. घरात परंपरेने चालत आलेल्या वारकरी सांप्रदायाचे संस्कार असल्याकारणाने बालपणापासूनच परमार्थाप्रती त्यांना विशेष रुची निर्माण झाली. महाराज हे जेष्ठ आध्यात्मिक विभूती तथा श्रीएकनाथमहाराज संस्थानाधिपती श्री रंगनाथबुवा ऊर्फ भैय्यासाहेब महाराज पैठणकर यांचे नातू. योगिराज महाराजांचे पारमार्थिक शिक्षण सद्गुरू श्री जोगमहाराज वारकरी शिक्षणसंस्था [[आळंदी]] येथे झाले असून तेथील कीर्तन परीक्षेत प्रथम क्रमांकाने उत्तीर्ण झाले आहेत. येथील चार वर्षांचा अभ्यास पूर्ण केल्यानंतर इ. स. २००५ पासून महाराष्ट्र आणि महाराष्ट्राच्या बाहेरही अनेक कीर्तन व्याख्यानांच्याद्वारा वारकरी संप्रदायाचा प्रसार आणि प्रचार करीत आहेत. अनेक मोठमोठया व्यासपीठांवरून त्यांनी व्याख्याने दिली आहेत. <ref>{{स्रोत बातमी|last=https://www.esakal.com/pune/todays-latest-district-marathi-news-ald24b02660-txt-pd-today-20241122094849|title=sakal news paper|location=Pune}}</ref> इ. स. २००६ साली त्यांनी "शांतिब्रह्म श्रीएकनाथमहाराज मिशन,पैठण" या सामाजिक संस्थेची स्थापना केली<ref>http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/11467240.cms{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} मटा संकेतस्थळ दि. १९ एप्रिल २०१३ रोजी दुपारी भाप्रवे १३.३६ वाजता जसे तपासले</ref> जोगमहाराज वारकरी शिक्षण संस्थेच्या शताब्दी वर्षपूर्तीचे औचीत्त्य साधत त्यांचेद्वारा "Online वारकरीसंप्रदाय अभ्यासक्रम परीक्षा" या नावीन्यपूर्ण प्रकल्पाची सुरुवात करण्यात आली आहे. या तीन वर्षांच्या अभ्यासक्रमाद्वारे सर्व संतांचे वाङ्मय अभ्यासण्याची संधी उपलब्ध झाली असून जगभरातील हजारो विद्यार्थी याचा लाभ घेत आहेत. मिशनद्वारा इ.स. २०१८ सालापासून संत एकनाथ महाराजांच्या नावाने विविध सहा पुरस्कार देण्यात येत असून आजवर अनेक महान विभूतींना "भानुदास-एकनाथ पुरस्कार" हा वारकरी संप्रदायातील प्रतिष्ठित समाजाला जाणारा पुरस्कार प्रदान करण्यात आला आहे. त्यात जेष्ठ कीर्तनकार ह.भ.प.गु.श्री मारोतीबाबा कुऱ्हेकर, जेष्ठ समाजसेवक श्री अण्णा हजारे, श्री संत एकनाथ महाराजांच्या शिष्य परंपरेतील ह.भ.प.श्री जितेंद्रनाथ महाराज (अंजनगावसुर्जी) गाथा मंदिर अध्यक्ष ह.भ.प.श्री पांडुरंगमहाराज घुले, अयोध्या राम मंदिराचे कोषाध्यक्ष श्री गोविंददेवगिरीजी महाराज, संत साहित्याचे जेष्ठ अभ्यासक डॉ सदानंद मोरे, रामायणाचार्य श्री हभप संजय महाराज पाचपोर आदींचा समावेश आहे. इ.स. २०१८ मध्ये श्रीक्षेत्र आळंदी येथील श्रीसंत ज्ञानेश्वरमहाराज समाधी मंदिरात असणाऱ्या श्रीसंत एकनाथमहाराज पाराचा जीर्णोद्धार करून त्याठिकाणी श्री योगिराजमहाराज यांच्या हस्ते व अनेक मान्यवर मंडळींच्या उपस्थितीत श्री एकनाथमहाराजांच्या मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा करण्यात आली आहे. योगिराजमहाराज संचलित शांतिब्रह्म प्रकाशनाच्या माध्यमातून वारकरी भजनी मालिका, मराठी, संस्कृत व इंग्रजी या भाषेत संत एकनाथ महाराजांचे चरित्र प्रकाशित करण्यात आले असून पुढे लवकरच आणखी काही ग्रंथाचे प्रकाशन करण्यात येणार आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://santeknath.org/pustake.html|title=Sant Eknath Maharaj|website=santeknath.org|access-date=2024-06-27}}</ref> इ.स. २०२४ साली श्रीक्षेत्र अयोध्या येथील श्री रामल्लाच्या मूर्ती स्थापनेआधी भारताचे पंतप्रधान श्री नरेंद्र मोदीजी यांचा नासिक दौरा होता. या कार्यक्रमास वारकरी संप्रदायातील मोजक्या १४ जणांना आमंत्रित करण्यात आले होते. त्यावेळी योगीराज महाराज हे एकनाथ महाराजांचे प्रतिनिधी म्हणून निमंत्रित होते. संप्रदायाचे वतीने व महाराजांच्या हस्ते मोदीजींचा सत्कार करून संत एकनाथ महाराजांची मूर्ती व श्रीएकनाथकृत भावार्थ रामायण ग्रंथाची प्रत त्यांना भेट देण्यात आली होती. पुढे रामल्लाच्या स्थापनेवेळीही योगीराज महाराजांना अयोध्येस विशेष निमंत्रित म्हणून बोलाविण्यात आले होते. इ.स. २०२३ ते २०२४ हे वर्ष संत एकनाथ महाराजांच्या समाधीचे ४२५ वे तसेच ग्रंथकौस्तुभ श्री एकनाथी भागवताचे ४५० वे वर्ष असल्याने श्रीक्षेत्र पैठण याठिकाणी एका भव्य दिव्य अशा अखंड हरिनाम सप्ताहाचे आयोजन आपल्याद्वारे करण्यात आले होते. यावेळी पुरी पीठाचे शंकराचार्य जगद्गुरू श्री निश्चलानंद सरस्वती स्वामी महाराजांस विशेष निमंत्रित करण्यात आले होते. यासह महाराष्ट्रातील नामवंत कीर्तनकार प्रवचनकारांच्या सेवा याठिकाणी रुजू झाल्या. विशेष निमंत्रित म्हणून सरसंघचालक श्री मोहनजी भागवत यांनी सदरील कार्यक्रमास उपस्थिती लावून हजारोंच्या संख्येने उपस्थित समाजास संबोधित केले होते. या सप्ताहात एकनाथी भागवत ग्रंथाच्या परायणास दोन हजार वाचक बसले होते. तसेच श्री एकनाथी भागवताचे पारायण अवघ्या १.३१ मिनिटात करून एक विश्वविक्रम देखील प्रस्थापित  करण्यात आला. श्री एकनाथी भागवत ग्रंथाची यावेळी हत्तीवरून नगरप्रदक्षिणा मिरवणूक काढण्यात आली. इ.स. २०२५ ते २०२६ हे वर्ष संत एकनाथ महाराजांचे पणजोबा वैष्णववीर श्रीसंत भानुदास महाराजांच्या समाधी सोहळ्याचे ५१२ वे वर्ष तसेच नाथांचे सद्गुरू श्रीसंत जनार्दन स्वामी महाराजांच्या समाधीचे ४५० वे वर्ष असल्याने यावेळीही श्रीक्षेत्र पैठण येथे "गुरु-भक्ति- ऐश्वर्य- परंपरा महोत्सव" या नावाने एका भव्य दिव्य अशा अखंड हरिनाम सप्ताहाचे आयोजन आपल्याद्वारे करण्यात आले होते. यावेळी श्री एकनाथ महाराजांच्या ओवीबद्ध चरित्र ग्रंथाचे पारायण करण्यात आले होते. मागील कार्यक्रमापेक्षाही या कार्यक्रमात भाविकांनी गर्दीचा उच्चांक गाठला. पैठणच्या इतिहासातील सर्वात मोठी दिंडी मिरवणूक संपन्न झाली.  यावेळी द्वारका पीठाचे शंकराचार्य जगद्गुरू श्री सदानंद सरस्वती स्वामी महाराजांस विशेष निमंत्रित करण्यात आले होते. महाराष्ट्रातील नामवंत कीर्तनकार प्रवचनकारांच्या सेवांव्यतिरिक्त २७ कुंडी महाविष्णुयागचं आयोजनही पैठणमध्ये प्रथमच करण्यात आले. वरील दोन्हीही कार्यक्रमांमुळे वारकरी संप्रदायाच्या अखंड हरिनाम सप्ताहास सर्वार्थाने एक आदर्श प्रस्थापित झाला. यानंतर महाराष्ट्रात संपन्न झालेले अनेक सोहळे वरील दोन्ही कार्यक्रमांना आदर्श ठेवून झाल्याचे स्पष्टपणे जाणवते अशी अनेकांची भावना आहे. संत एकनाथमहाराजांचे व सकल साधू संतांचे विचार हे केवळ सांगण्यासाठी नसून त्याचे आचरणही व्हावे या उद्देशाने गेल्या अनेक वर्षांपासून श्रीएकनाथ षष्ठीच्या दिवशी स्वतःच्या वाड्यात त्यांनी 'वारकरी-वैष्णव पाद्य पूजनास' सुरुवात केली आहे.<ref> [http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/articleshow/57721741.cms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170323173407/http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/articleshow/57721741.cms|date=2017-03-23}}</ref> वृत्तपत्रीय स्तंभ लिखाण, टेलिव्हिजनच्या माध्यमातून कीर्तन आणि संतांच्या वाङ्मयाचा प्रसार ते करीत आहेत. संत एकनाथ महाराजांच्या अनेक चित्रांचा अभ्यास करून तसेच आधुनिक काळात ज्यांना ज्यांना संत एकनाथ महाराजांचे प्रत्यक्षाप्रत्यक्ष दर्शन झाले त्यांच्याशी चर्चा करून, स्वानुभवाने एकनाथ महाराजांचे चित्र व मूर्ती सर्वसामान्य भाविकांस सर्वप्रथम उपलब्ध करून दिली आहे. पैठणच्या ऐश्वर्यात भर पडेल असे भव्य "श्री एकनाथी भागवत मंदिर" पैठणमध्ये असावे ही त्यांची अनेक वर्षांपासूनची इच्छा सत्यात उतरताना दिसत आहे. हे मंदिर बांधण्याचा संकल्प त्यांचे द्वारा करण्यात आला असून यासाठी मदतीचा ओघ सुरू आहे. लवकरच याचे बांधकाम सुरू होत आहे. == पुरस्कार == * पुणे येथील देशस्थ ऋग्वेदी ब्राह्मण शिक्षणोत्तेजक संस्थेचा "ऋग्वेद भूषण" हा पुरस्कार देण्यात आला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hadapsarexpress.com/2025/01/saint-eknath/|title=संत एकनाथ ने ज्ञानी और अज्ञानियों के उत्कर्ष के लिए कार्य किया : ह.भ.प. योगीराज महाराज गोसावी -|date=2025-01-12|language=en-US|access-date=2025-01-16|archive-date=2025-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250116103124/https://hadapsarexpress.com/2025/01/saint-eknath/|url-status=dead}}</ref> * मराठवाडा सेवा प्रतिष्ठान महाराष्ट्र पुणे या संस्थेचा "मराठवाडा भूषण" हा पुरस्कार देण्यात आला आहे. ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} *https://www.mahamtb.com/Encyc/2025/5/22/Shri-Yogiraj-Maharaj-Gosavi-Paithankar.html *https://m.haryana.punjabkesari.in/gurgaon/news/yogiraj-maharaj-gosavi--yogiraj-maharaj-gosavi-paithankar-1900542 *https://www.facebook.com/yogirajmaharaj001/ * http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/11467240.cms{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://vittalvihar.com/Images/Mela2010/vvsInvite.pdf{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://epaperdivyamarathi.bhaskar.com/aurangabad/aurangabad-zila/249/01042016/0/1/{{मृत दुवा|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/ahmednagar-news/closing-ceremony-of-nath-samelan/articleshow/54280994.cms{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://digitalimages.bhaskar.com/divyamarathi/epaperimages/12092016/Aurbd-b4910294-large.jpg{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://www.readwhere.com/read/1024178/-/04-12-2016#page/4/2{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://epaper.lokmat.com/home.php?edition=Hello%20Aurangabad&date=2016-12-04&pageno=6&pid=LOK_AULK&isid=LOK_HABD * http://epaper3.esakal.com/4Dec2016/Normal/Solapur/page8.htm{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://epaper.saamana.com/epapermain.aspx?queryed=9&eddate=12%2f4%2f2016{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/articleshow/57721741.cms {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170323173407/http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/articleshow/57721741.cms |date=2017-03-23 }} *https://www.loksatta.com/kutumbkatta-news/warkari-palanquins-2019-pandharpur-wari-2019-spiritual-journey-of-warkari-zws-70-1923606/ *https://divyamarathi.bhaskar.com/local/maharashtra/pune/news/the-pronunciation-of-the-character-of-the-lord-and-the-practice-of-the-character-of-the-saints-are-important-hbpyogiraj-maharaj-gosavi-paithankar-131581859.html *https://divyamarathi.bhaskar.com/local/maharashtra/jalgaon/news/human-body-is-only-for-attaining-god-accumulate-merit-yogiraj-maharaj-130789487.html *https://www.bhaskarhindi.com/city/nagpur/a-hearing-was-held-on-the-matter-of-resolving-the-ongoing-dispute-over-the-underground-parking-of-deekshabhoomi-1047659?infinitescroll=1 *https://livetrends.news/%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%A8/ *https://www.esakal.com/pimpri-chinchwad/todays-latest-marathi-news-pne24e95286-txt-pc-today-20240709013719 * ==बाह्य दुवे== * http://santeknath.org/vansh%20parampara.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131206060053/http://santeknath.org/vansh%20parampara.html |date=2013-12-06 }} * http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/11467240.cms{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://vittalvihar.com/Images/Mela2010/vvsInvite.pdf{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://vaishnava.me/iskcon-organization/vrindavan-today/2015/11/kirtan-and-folk-artists-shake-up-fogla-ashram/#.WC2QotJ977A{{मृत दुवा|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/articleshow/51621713.cms {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405051349/http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/articleshow/51621713.cms |date=2016-04-05 }} * http://todaypravaah.com/%E0%A4%AA%E0%A4%82-%E0%A4%86%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A6-%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%A4-%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%80-%E0%A4%85%E0%A4%B5/{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://www.lokmat.com/aurangabad/aurangabad-devotees-brahmavidas-ekki-disciplined-experience/ * http://www.esakal.com/pune/varkari-sampraday-online-syllabus-32741 *https://mpcnews.in/wakad-padurang-kalate-first-death-anniversary-77028/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190708105135/https://mpcnews.in/wakad-padurang-kalate-first-death-anniversary-77028/ |date=2019-07-08 }} *https://www.esakal.com/wari/wari-news-artical-53710 *https://www.esakal.com/pune/marathi-news-sant-tukaram-maharaj-pune-pimpri-100828 *https://m.haryana.punjabkesari.in/gurgaon/news/yogiraj-maharaj-gosavi--yogiraj-maharaj-gosavi-paithankar-1900542#google_vignette *https://www.patrika.com/ghaziabad-news/yogiraj-maharaj-gosavi-of-nath-sect-welcomed-in-ghaziabad-8582031 {{हिंदू धर्मामधील पंथ आणि संप्रदाय}} [[वर्ग:धर्मांतर]] [[वर्ग:मराठी संत]] [[वर्ग:समर्थ संप्रदाय]] [[वर्ग:हिंदू संत]] [[वर्ग:कीर्तनकार]] [[वर्ग:वारकरी संप्रदाय]] [[वर्ग:हिंदू आध्यात्मिक गुरू]] [[वर्ग:हिंदू धर्म]] r7dx9jegmqdxzxv7k4vwzjble67kpjp 0 140254 2701473 2701299 2026-08-13T05:27:56Z Aryan Bagkar 152513 /* */ 2701473 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट ऐतिहासिक साम्राज्ये | नाव = परमार साम्राज्य | ध्वज = | वंश = इ.स. १०५५ च्या सुमारास भोजाच्या अधिपत्याखालील माळव्यातील परमारांचा तात्पुरता विस्तार. | ध्वजरुंदी = 258 | नकाशा = Map of the Paramaras.png | नकाशारुंदी = 400 | सुरुवात = इ.स. ९४८ | शेवट = इ.स. १३०५ | राजधानी = [[धार]] <br> मांडू | राजे = इ.स. ९४८ – इ.स. ९७२: [[सियाक]]<br/>इ.स. १३०१ - इ.स. १३०५: महालकादेव * | भाषा = [[संस्कृत]] |क्षेत्रफळ = |लोकसंख्या = |चलने = }} '''{{लेखनाव}}''' राजवंश हा एक प्राचीन राजवंश होता. {{विस्तार}} {{साम्राज्ये}} {{भारतीय राजवंश}} [[वर्ग:भारताचा इतिहास]] tjb5c5q0o0fyr4gig25a5cv99p9i937 10 145254 2701494 2183989 2026-08-13T06:07:11Z Nitin.kunjir 4684 2701494 wikitext text/x-wiki [[Image:Time zones of Europe.svg|300px|thumb|right|'''[[युरोप]]मधील [[प्रमाणवेळ]]ा''':<br/> <table style="background-color:inherit;"> <tr><td style="background-color:#AFB1FF;color:black;text-align:center;">फिका निळा</td><td> पश्चिम युरोपीय प्रमाणवेळ ([[यूटीसी±००:००|यूटीसी+०]])</td></tr> <tr><td style="background-color:#5F61BF;color:white;text-align:center;">निळा</td><td> पश्चिम युरोपीय प्रमाणवेळ ([[यूटीसी±००:००|यूटीसी+०]]) <br/> पश्चिम युरोपीय उन्हाळी प्रमाणवेळ / [[ब्रिटिश उन्हाळी प्रमाणवेळ]] ([[यूटीसी+०१:००]])</td></tr> <tr><td style="background-color:#FBBFC0;color:black;text-align:center;">गुलाबी</td><td> [[मध्य युरोपीय प्रमाणवेळ]] ([[यूटीसी+०१:००]]) <br/> <tr><td style="background-color:#C15F61;color:white;text-align:center;">तपकीरी</td><td> [[मध्य युरोपीय प्रमाणवेळ]] ([[यूटीसी+०१:००]]) <br/> [[मध्य युरोपीय उन्हाळी प्रमाणवेळ]] ([[यूटीसी+०२:००]])</td></tr> <tr><td style="background-color:#F7F689;text-align:center;">पिवळा</td><td> कालिनिनग्राद प्रमाणवेळ ([[यूटीसी+०२:००]]) </td></tr> <tr><td style="background-color:#D7D65C;text-align:center;">सोनेरी</td><td> [[पूर्व युरोपीय प्रमाणवेळ]] ([[यूटीसी+०२:००]]) <br/> पूर्व युरोपीय उन्हाळी प्रमाणवेळ ([[यूटीसी+०३:००]])</td></tr> <tr><td style="background-color:#a5ffa5;color:black;text-align:center;">फिका हिरवा</td><td> मिन्स्क प्रमाणवेळ, [[मॉस्को प्रमाणवेळ]] ([[यूटीसी+०३:००]])</td></tr> </table> <small>फिक्या र्ंगाने दाखवलेले देश [[उन्हाळी प्रमाणवेळ]] पाळत नाहीत: [[अल्जिरिया]], [[बेलारूस]], [[आइसलँड]], [[मोरोक्को]], [[रशिया]], [[ट्युनिसिया]], [[तुर्कस्तान]].</small> ]]<noinclude> [[Category:प्रमाणवेळ साचे|{{PAGENAME}}]]</noinclude> 2jyqd206mjb01uwxie3fj4hmfv7jmud 0 162199 2701376 2683057 2026-08-12T15:00:10Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701376 wikitext text/x-wiki '''वासुदेवानंद सरस्वती''' ऊर्फ '''वासुदेव गणेश टेंब्ये''' ऊर्फ '''टेंबे स्वामी''' ([[१३ ऑगस्ट]], [[इ.स. १८५४|१८५४]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17561/ | title=टेंबेस्वामी | लेखक=वि.दा. फरांडे | प्रकाशक=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ, मुंबई | ॲक्सेसदिनांक=06-05-2026 | भाषा=मराठी | url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17561/ | url-status=dead | website=मराठी विश्वकोश - https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | access-date=06-05-2026 | archive-date=2020-08-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200805230426/https://vishwakosh.marathi.gov.in/17561/ }}</ref> [[माणगाव]] - [[२४ जून]], [[इ.स. १९१४|१९१४]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://www.loksatta.com/navneet-news/curiosity-disease-resistant-groundnut-seeds-137477/ | title=नवनीत : आजचे महाराष्ट्रसारस्वत २४ जून | दिनांक=२४ जून २०१३ | लेखक=संजय वझरेकर | प्रकाशक=लोकसत्ता | ॲक्सेसदिनांक=१९ ऑगस्ट २०१४ | भाषा=मराठी}}</ref> गरूडेश्वर) हे दत्तोपासना या विषयावर संस्कृत-मराठी रचना करणारे कवी व लेखक होते. पत्‍नीच्या मृत्यूनंतर त्यांनी [[उज्जयिनी]]च्या नारायणानंद सरस्वतींकडून संन्यासदीक्षा घेतली व ''वासुदेवानंद सरस्वती'' या नावाचा स्वीकार केला. वासुदेवानंद सरस्वतींना दत्तसंप्रदायात [[दत्तात्रेय|श्रीदत्तात्रेयाचे]] अवतार मानले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/2644239.cms? | title=दत्तसंप्रदायातील सत्पुरुष! | दिनांक=२३ ड‍िसेंबर २००७ | लेखक= | प्रकाशक=महाराष्ट्र टाइम्स | ॲक्सेसदिनांक=१९ ऑगस्ट २०१४ | भाषा=मराठी }}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == लहानपण == श्री क्षेत्र माणगाव (जि. सिंधुदुर्ग, महाराष्ट्र) येथे सन १८५४ मध्ये १३ ऑगस्ट (श्रावण वद्य ५ शके १७७६) रोजी परमहंस परिव्राजकाचार्य श्रीवासुदेवानंद सरस्वती स्वामीमहाराज यांचा टेंबे कुटुंबात जन्म झाला. वयाच्या आठव्या वर्षी वासुदेवाची मुंज झाली. यानंतर त्रिकाळ स्नानसंध्या. अग्निकार्य, नित्य गुरुचरित्र वाचन, भिक्षा मागून वैश्वदेव-नैवेद्य करून भोजन, असे नित्य आन्हिक तो करू लागला. याच बरोबर वेदाध्ययन, याज्ञिक, संस्कृत, ज्योतिषशास्त्र तसेच अष्टांग योगाभ्यास सुरू केला. त्यांचे जीवन म्हणजे अद्भुत, विलक्षण अवतारी पुरुषाचे आदर्शपूर्ण चैतन्यमय चरित्र आहे. एकात्म आध्यात्मिक भारतीय राष्ट्रवादाचे प्रतिक म्हणजे स्वामीमहाराजांचे व्यक्तिमत्व, वाङ्मय, आणि जीवनदृष्टी आहे. श्री स्वामिनी संपूर्ण भारतात पायी अनवाणी भ्रमण केले. या प्रवासात सदैव ध्यान, तपश्चर्या, लेखन व प्रवचन असा त्यांचा नित्यनेम होता. "निसर्गाकडे चला" असा संदेश त्यांच्या पवित्र तीर्थक्षेत्र, नद्या यांच्या वर्णनावरून अनुभवाला येतो. त्यांनी श्री गरुडेश्वर येथे सन १९१४ साली समाधी घेतली. == ग्रंथ व वाङ्मय == श्री स्वामी महाराजांचा समाधी शताब्दी सोहळा नुकताच भारतात सर्व ठिकाणी साजरा झाला. 'दिगंबरा दिगंबरा श्रीपाद वल्लभ दिगंबरा' हा विश्वशांतीमंत्र जगाला देऊन त्यांनी लोकमंगल, लोककल्याणकारी वाङ्मय लिहिले. हे वाङ्मय या काळामधील एक चमत्कारच आहे. भारतीय तत्त्वज्ञान व वाङ्मय यामध्ये स्वामीमहाराजांनी मोलाचे योगदान दिलेले आहे. त्यांच्या वाङ्मयावर महाराष्ट्र, मध्यप्रदेश व गुजरात या प्रांतातील अभ्यासकांनी प्रबंध तयार करून त्या त्या विद्यापीठातून मान्यता मिळवलेली आहे. भौतिक प्रगती बरोबरच शाश्वत चिरंतन मूल्याचा ठेवा आपण प्राणपणाने जपला पाहिजे असे त्यांचे वाङ्मय सांगते.श्री दत्तोपासना ही सांप्रदायिक आचार, सकाम भक्ती अशा मर्यादांमध्ये बंदिस्त झाली होती. श्रीस्वामीमहाराजांनी तिच्यात ज्ञानभक्तीचे, साक्षात्कार साधनेचे, अद्वैत तत्त्वदृष्टीचे अधिष्ठान स्पष्ट केले. त्यांच्या कार्यामुळे आणि वाङ्मयसंपदेमुळे दत्तभक्तीचा मूळ शुद्ध प्रवाह प्रवाहित झाला. ईश्वरीप्रेरणेने सिद्धप्रज्ञेतून स्फुरलेली ही त्यांची वाङ्मयसंपदा म्हणजे आधुनिक काळातील 'ईश्वरी लेणे' आहे. वेद-उपनिषदातील ऋषीमुनीची आठवण करून देणारे श्री स्वामीमहाराजांचे लोकोत्तर व्यक्तिमत्व, त्यांचे लोकसंग्रहात्मक ईश्वरी अवतारकार्य आणि त्यांची दैवी वाङ्मयसंपदा ही भारतीय तत्त्वज्ञान, धर्म आणि संस्कृती यांच्या अभ्यासकांना ध्येयदृष्टी देणारी आहे. * श्रीदत्तपुराण * समश्लोकीसंहिता व द्विसाह्स्त्री संहिता नावाचे संस्कृत संक्षेप * सप्तशती गुरुचरित्रसार * दकारादिसहस्त्रनाम * सत्यदत्तव्रत * करुणात्रिपदी === संस्कृत लेखन === * सटीक संस्कृत दत्तपुराण * मराठी गुरुचरित्राचा संस्कृत अनुवाद असलेली ''श्री गुरूसंहिता'' === मराठी लेखन === * श्रीदत्तलीलामृताब्धिसार (इ.स. १९०३) * दत्तमाला वर्णांकित माघमाहात्म्य (इ.स. १९०४) * श्री दत्त माहात्म्य (इ.स. १९११) (ओवीबद्ध) * घोरकष्टोद्धरण स्तोत्र (घोराष्टक स्तोत्र) प.पू गुळवणी महाराजांच्या आज्ञेने प.पू. ब्रह्मश्री दत्तमहाराज कविश्वरांनी 5000 पानांच्या समग्र साहित्याचे बारा खंड इ.स. १९५० साली प्रकाशित केले. प.पू. श्री गुळवणी महाराज आणि प.पू. श्री दत्तमहाराज कवीश्वर यांच्यामुळे हे समग्र साहित्य एकत्रितरित्या आपल्याला वाचायला मिळत आहे === टेंबे स्वामी यांची चरित्रे === * टेंबे स्वामी (वि.दा. फरांदे) * पीयूषधारा (सुलभा -माई- साठे) * वासुदेवानंदसरस्वती (टेंब्ये स्वामी) महाराज यांचे चरित्र आणि कार्य ([[श्रीपादशास्त्री किंजवडेकर]]) === टेंबे स्वामी यांच्या विषयीची पुस्तके === * टेंबे स्वामींचे दिव्य साक्षात्कार (राम सैंदाणे) * प्रस्थान आणि योगी ------विद्याधर भागवत == स्वामींचा अंतिम प्रवास == दत्तअवतारी प.प. श्रीवासुदेवानंद सरस्वती (टेंबे) स्वामी महाराजांनी वयाच्या ६० व्या वर्षी मंगळवार आषाढ शुक्ल प्रतिपदा शके १८३६, दिनांक २४ जून १९१४ या दिवशी नर्मदाकिनारी श्री क्षेत्र गरुडेश्वर, (जिल्हा नर्मदा, गुजरात) मुक्कामी समाधी घेतली. === शिष्य गण === === प.प.श्रीस्वामीमहाराजांचे संन्यासी शिष्य === * प.प.श्रीनृसिंहसरस्वती दीक्षित स्वामी महाराज * प.प.श्रीयोगानंद सरस्वती (गांडाबुवा) स्वामी महाराज * श्रीमज्जगद्गुरू श्रीनृसिंहभारती शंकराचार्य श्रीकरवीर-संकेश्वर पीठ * प.पू.श्री नाना महाराज तराणेकर, इंदोर === प.प.श्रीस्वामीमहाराजांचे ब्रह्मचारी शिष्य === * श्री.सीताराम महाराज टेम्बे * श्री. नरहरि दिवाण (वठार) * श्री योगिराज गुळवणीमहाराज * श्री रंगावधूत महाराज == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठी साहित्यिक]] [[वर्ग:इ.स. १८५४ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९१४ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:दत्त संप्रदाय]] [[वर्ग: पुरुष चरित्रलेख]] 7r4jsfdhvgwd9pcrs390kt0ava365sl 0 163395 2701400 2677100 2026-08-12T19:17:31Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701400 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''सानिया ''' या मराठीतील एक कथालेखिका आहेत. कथा, दीर्घकथा, कादंबरी असे साहित्यप्रकार हाताळत आशयघन आणि प्रयोगशील असे लेखन त्यांनी केले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://marathivishwakosh.org/30726/ |title=सानिया (Sania) |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=मराठी विश्वकोश |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=३ एप्रिल २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20260210190929/https://marathivishwakosh.org/30726/ |विदा दिनांक=2026-02-10 |url-status=dead }}</ref> ==पूर्वायुष्य== सानिया (जन्म : [[सांगली]], १० नोव्हेंबर १९५२) यांचे पूर्ण नाव सुनंदा कुलकर्णी. वडलांच्या सतत बदल्या होत असल्याने त्यांचे शिक्षण [[अमरावती]], [[नागपूर]], [[नाशिक]], [[पुणे]] आणि [[मुंबई]] येथील सहा शाळा आणि तीन काॅलेजांतून झाले. त्यांनी पुणे विद्यापीठातून बी.काॅम.ची पदवी १९७२ साली, तर एम.काॅम.ची पदवी मुंबई विद्यापीठातून १९७४ साली घेतली. शिक्षण संपल्यावर सुनंदा कुलकर्णी यांनी मुंबईतील व्होल्टास कंपनीत (?) काहीकाळ नोकरी केली, त्यावेळी त्यांची ओळख बलरामन यांच्याशी झाली. लग्नानंतर सुनंदा कुलकर्णी सुनंदा बलरामन झाल्या. नवऱ्याच्या नोकरीच्या निमित्ताने सानिया ह्यांचे [[मद्रास]], [[बेंगलोर]], [[भुवनेश्वर]] आदी शहरांत वास्तव्य झाले. सानिया यांनी [[अमेरिका]], [[इटली]], [[चीन]], [[जपान]], [[जर्मनी]], [[पाकिस्तान]], [[फ्रान्स]] आदी देशांचाही प्रवास केला आहे. या सर्व अनुभवांचा प्रत्यक्ष प्रत्यय त्यांच्या लेखनात दिसून येतो. ==लेखन== १९६८ साली ’हरवलेली पाऊलवाट’ ही त्यांची पहिली [[कथा]] ’श्री’ साप्ताहिकात प्रसिद्ध झाली. त्यानंतर त्यांनी सातत्याने कथालेखन केले. १९६८ ते१९७५ या काळात सानियांच्या [[कथा]] ’स्त्री’, ’मनोहर’, ’किर्लोस्कर’, ’युगवाणी’ आदी नियतकालिकांत प्रकाशित झाल्या. सन १९७५ नंतर ’सत्यकथा’, ’मौज’ या मासिकांतून केलेले त्यांचे कथालिखाण लक्षणीय ठरले. पुढे ’हंस’, ’दीपावली’, ’साप्ताहिक सकाळ’, ’मिळून साऱ्याजणी’, ’माहेर’, ’कालनिर्णय’, ’अक्षर, ’अनुभव’ आदी नियतकालिकांमधून सानियांच्या कथांना विशेष प्रसिद्धी मिळाली. इ.स. २०१४पर्यंत त्यांची १६ पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत. ==सानिया यांची प्रकाशित पुस्तके<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.rajhansprakashan.com/authors-details/saniya-sanaya |title=Saniya {{!}} सानिया |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=राजहंस प्रकाशन |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=३ एप्रिल २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref>== * अवकाश (कादंबरी) * अशी वेळ (कथासंग्रह-२०१४) * आवर्तन (कादंबरी) * ओमियागे (कथासंग्रह) * ओळख (कथासंग्रह) * खिडक्या (कथासंग्रह) * दिशा घरांच्या (कथासंग्रह) * परिणाम (कथासंग्रह) * पुन्हा एकदा (कथासंग्रह-२०१५) * प्रतीती (कथासंग्रह) * प्रवास (ललित लेखन) * प्रयाण (कथासंग्रह) * भूमिका (कथासंग्रह) * वलय (कथासंग्रह) * वाटा आणि मुक्काम (ललित लेखन-सहलेखक [[आशा बगे]], [[भारत सासणे]], [[मिलिंद बोकील]]) * शोध (कथासंग्रह-१९८०) * स्थलांतर (कादंबरी). डाॅ. [[अलका कुलकर्णी]] यांचे याच नावाचे एक पुस्तक आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} * सानिया, प्रवास (राजहंस प्रकाशन, २००९) * सानिया वाटा आणि मुक्काम (मौज प्रकाशन, २००९) [[वर्ग:मराठी लेखिका]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] meuz163f074ks622h6namtzmy06z49t 0 176417 2701357 2475403 2026-08-12T14:15:24Z ~2026-44253-10 186188 parampara 2701357 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट हिंदू संत | नाव = पद्मनाभाचार्य स्वामी महाराज | चित्र = पद्मनाभाचार्य स्वामी महाराज.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = पद्मनाभाचार्य स्वामी महाराज | मूळ_पूर्ण_नाव = गोविंद रघुनाथ महाजन | जन्म_तिथी = मार्गशीर्ष कृष्ण नवमी शालिवाहन शके १७७० | जन्म_स्थान = तारळ गाव (रत्‍नागिरी जिल्हा) | समाधी_तिथी = माघ शुक्ल सप्‍तमी शालिवाहन शके १८३३ | समाधी_स्थान = [[टेंभोडे-पालघर]] ([[महाराष्ट्र]]) | गुरू = देव मामलेदार | पंथ =गुरुपरंपरा - संत एकनाथ महाराज | शिष्य = | साहित्यरचना = श्री जातवेद महावाक्यांग ग्रंथ, वेदान्त कौमुदी, हरिपाठ, सुबोध भजन मालिका, हिंदू धर्म पंचांग | भाषा = संस्कृत आणि प्राकृत | कार्य = सत्य श्रेष्ठ ईश्वरीय ज्ञानाचा प्रसार आणि प्रचार | पेशा = | वडील_नाव = रघुनाथ स्वामी | आई_नाव = उमाबाई | पती_नाव = | पत्नी_नाव = लक्ष्मीबाई | विशेष = | स्वाक्षरी_चित्र = | तळटिपा = }} {{बदल}} 7leg3rpn74lnzx92fra0a4ecitzkbvd 2701358 2701357 2026-08-12T14:18:41Z ~2026-44253-10 186188 2701358 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट हिंदू संत | नाव = पद्मनाभाचार्य स्वामी महाराज | चित्र = पद्मनाभाचार्य स्वामी महाराज.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = पद्मनाभाचार्य स्वामी महाराज | मूळ_पूर्ण_नाव = गोविंद रघुनाथ महाजन | जन्म_तिथी = मार्गशीर्ष कृष्ण नवमी शालिवाहन शके १७७० | जन्म_स्थान = तारळ गाव (रत्‍नागिरी जिल्हा) | समाधी_तिथी = माघ शुक्ल सप्‍तमी शालिवाहन शके १८३३ | समाधी_स्थान = [[टेंभोडे-पालघर]] ([[महाराष्ट्र]]) | गुरू = देव मामलेदार (सिद्धपादाचार्य) | पंथ =गुरुपरंपरा - संत एकनाथ महाराज | शिष्य = | साहित्यरचना = श्री जातवेद महावाक्यांग ग्रंथ, वेदान्त कौमुदी, हरिपाठ, सुबोध भजन मालिका, हिंदू धर्म पंचांग | भाषा = संस्कृत आणि प्राकृत | कार्य = सत्य श्रेष्ठ ईश्वरीय ज्ञानाचा प्रसार आणि प्रचार | पेशा = | वडील_नाव = रघुनाथ स्वामी | आई_नाव = उमाबाई | पती_नाव = | पत्नी_नाव = लक्ष्मीबाई | विशेष = | स्वाक्षरी_चित्र = | तळटिपा = }} {{बदल}} jspapfpkbnjhxg44qk5g8tm2vjhb94y 4 179533 2701573 2699085 2026-08-13T10:21:00Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2701573 wikitext text/x-wiki '''[[विकिपीडिया:मुखपृष्ठ अलीकडील मृत्यू|अलीकडील मृत्यू]]''' : {{*}} [[गारफील्ड सोबर्स]] (१७ जुलै, २०२६), {{*}} [[ग्रेगरी कॅरोटेम्प्रेल]] (१९ जुलै, २०२६), {{*}} [[आलमबदी आझमी]] (२२ जुलै, २०२६), {{*}} [[सुनील आनंद]] (२८ जुलै, २०२६), {{*}} [[कैलाश चंद्र पंत]] (३१ जुलै, २०२६), {{*}} [[मनमोहन सिंग लिबरहान]] (२ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[पारस चंद्र जैन]] (३ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[ज्ञानदेव यशवंतराव पाटील|डी.वाय. पाटील]] (४ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[प्रदीप रावत (अभिनेता)]] (४ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[चू रोंग्जी ]] (१२ ऑगस्ट, २०२६) <noinclude> [[वर्ग:विकिपीडिया निर्वाह]] [[वर्ग:मुखपृष्ठ]] </noinclude> 1jjf4jt3rfph5u6t6cyv1kcrtu8g6c9 0 190238 2701409 2473965 2026-08-12T21:10:50Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701409 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''सोशल इन्क्ल्यूजन अँड ॲडव्हर्स इन्क्ल्यूजन डेव्हलपमेंट अँड डेप्रिव्हेशन ऑफ आदिवासी इन इंडिया''' या पुस्तकाचे संपादन देव नाथन आणि वर्जिनिअस खाखा यांनी केलेले आहे.<ref>[https://global.oup.com/academic/product/social-exclusion-and-adverse-inclusion-9780198078937?cc=us&lang=en& Social Exclusion and Adverse Inclusion]</ref><ref>[https://books.google.co.in/books/about/Social_Exclusion_and_Adverse_Inclusion.html?id=buaIzbX5oZQC&source=kp_book_description&redir_esc=y Social Exclusion and Adverse Inclusion: Development and Deprivation of ... - Google Books]</ref> सदर खंड हा 'भारतातील आदिवासींचा विकास आणि बदल' या विषयीच्या आंतरराष्ट्रीय परिसंवादात जे अभ्यासात्मक पेपर सादर केलेले आहेत.त्या सर्व लेखनां एकत्रित करून तयार करण्यात आला आहे.वरील विषयाचा परिसंवाद हा [http://www.ihdindia.org/ Institution for Human Development(IHD)] या संस्थेने आयोजित केला होता.भारतातातील आदिवासी समाज हा एकूणच सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय क्षेत्रात कसा नेहमीच वगळला जातो व याचा परिणाम त्यांच्या मुख्य प्रवाहापासून दूर राहण्यात होतो. तसेच त्यांच्या परिस्थितीची मीमांसा सामाजिक व राजकीय दृष्टीने महत्त्वाची अशी आहे. ==पुस्तकातील घटक आणि मुद्दे== प्रस्तुत पुस्तकामध्ये भारतातील सहा राज्यांमध्ये वेष्टी अध्ययन(Case Studies)करून एकत्रित केलेल्या अभ्यासातून असे दाखवले आहे कि,मोठ्या प्रमाणात आदिवासींची वंचना/ हानी ही प्रांतिक, राष्ट्रीय व जागतिक संदर्भात होत आहे असा शोध लागतो.भारतातील आदिवासींची वंचना / हानी ही कशी होते याची थोडक्यात माहिती पुढील महत्त्वाच्या बाबींमुळे लक्ष्यात येते. या प्रस्तुत पुस्तकात आदिवासींना मुख्य प्रवाहातून वगळण्याचा किंवा समावेश केल्यास चुकीच्या पद्धतीने समावेश केल्याचा काय परिणाम झाले आहेत. याची विस्तृत अभ्यासात्मक चर्चा केली आहे. स्थानिक, राष्ट्रीय, आणि जागतिक पातळीवर आदिवासींच्या विकासाचे कोणते मुद्दे आहेत,आणि कोणते आहेत. याचा चिकिसत्क विचार यामध्ये केला आहे. आदिवासी बहुल असलेले प्रदेश जसे कि झारखंड, नागालॅन्ड, आंध्रप्रदेश ,ओरिसा , मेघालय आणि त्रिपुरा या राज्यांसंधर्भात हा उहापोह केला आहे. शेती , बहुभाषिकता, उपजीविकतेचे साधन ,[[लिंगभाव]] , दारिद्र्य , बालमृत्यू या मानकांवर आदिवासी घटकांच्या विकासाची चर्चा करण्यात आली आहे. आदिवासींचा विकास आणि सामावेषाकरिता तीन महत्त्वाच्या मुद्यांचा प्रामुख्याने विचार करण्यात आला आहे. #विविध योजना आणि सेवा यातुन आदिवासींचे वगळलेपण रोखणे. #इतर नागरिकांप्रमाणे आदिवासींना जमिन आणि स्थावर मालमत्तेचे हक्क देणे. #आदिवासींच्या विकासाची धोरणे ठरविताना त्यांना योग्य ते प्रतिनिधित्व मिळेल हे पाहणे ==पुस्तकातील सार== स्वातंत्र्याप्राप्तीच्या काळात आदिवासींच्या संदर्भात दोन विचारप्रवाह अस्तित्त्वात होते. घुर्ये<ref>http://www.sociologyguide.com › Indian Thinkers</ref> यांच्या सारखे अभ्यासक आदिवासी हे हिंदू समाजाचा अविभाज्य भाग आहेत, अशी मांडणी करत असत. त्यांचे मागासलेपण हे मुख्यप्रवाहापासुन दूर राहिले आहे अशी त्यांची मांडणी राहिली आहे. आदिवासींची मूलनिवासी असण्यासंदर्भातील संकल्पना या विचाराभोवती निर्माण झाली. परंतु राष्ट्रीय नेतृत्वाने आदिवासी समूहाच्या शोषणासंदर्भातील केलेल्या लिखाणाची दखल घेतली, आणि मागासलेपणाची कारणे ही त्यांचे भौगोलिक अलगता ही सामाजिक व आर्थिक मागासलेपणात आहे, असे माणून आदिवासींना मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी प्रयत्न करण्याचे ठरले. घटनेतही या विचारांचे प्रतिबिंब पडले. त्यामुळे घटनेत सर्वसामान्यांचे मुलभूत अधिकार<ref>http://www.constitution.org/cons/india/p03.html</ref> प्रदान करण्याबरोबरच आदिवासींना काही विशेष अधिकार देण्यात आले. यामध्ये वैधानिक मान्यता आणि राज्य व केंद्र पातळीवर लोकसंख्येच्या प्रमाणात प्रतिनिधित्व यांचा समावेश आहे. घटनेतील या प्रावधानानुसार विविध विकासाच्या योजना सुरू करण्यात आल्या. हे प्रकल्प प्रथमत: विशेष आदिवासीविभागावर केंद्रीत व नंतर सर्वसाधारण ग्रामीण विकासाकडे जाणारे असत, त्यामुळे विविध पंचवार्षिक योजनेच्या अनुषंगाने निधी राखीव ठेवण्यात आला. या विकासाच्या कल्पनांमुळे आदिवासी, जमीन आणि आदिवासी, पर्यावरण आणि आदिवासी यांचे नाते पूर्णपणे बदलले. मोठी धरणे, कारखाने, व विकासाचे प्रकल्प यांना देशाची आधुनिक मंदिरे करण्यात आली. त्यामुळे या प्रकल्पांच्या उभारणीमुळे आदिवासींची जमिनीवरील मालकी नष्ट झाली नव्हे तर त्यांच्या मालकीची जी काही थोडी जमीन होती ती प्रचंड मोठ्या जलाशायाखाली तसेच मोठ्या प्रकल्पांखाली अदृश्य झाली. आदिवासी समाज<ref>http://www.importantindia.com/.../list-of-names-of-various-tribal-groups-com{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> पूर्णपणे जंगलावर अवलंबून होते. त्यांना जंगलापासून विस्थापित केले गेले. या प्रकल्पांमुळे आदिवासी विभागात बिगर आदिवासी नागरिकांची वस्ती व दळण-वळण तसेच चलन -वलन वाढले. या प्रकल्पांचा परिणाम निर्माण झालेले रोजगार,व्यापार याचा फायदा विस्थापित आदिवासी समुहांपेक्षा बिगर आदिवासींनाच मोठ्या प्रमाणात मिळाला. वेगाने शहरीकरण<ref>http://www.businessdictionary.com/definition/urbanization.htm{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> झाल्याचे उदाहरण झारखण्ड या राज्यामध्ये आहे. इथे १९७० सालच्या जनगणनेनुसार फक्त १७% अनुसूचित जमाती<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.ecoindia.com/tribes |title=संग्रहित प्रत |access-date=2022-01-17 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127014537/http://www.ecoindia.com/tribes/ |url-status=dead }}</ref> आणि जातींचे प्रमाण आहे. अर्थात विकासाची फळे आदिवासी नव्हे तर इतरच चाखत आहेत, आणि त्यामुळे आदिवासी शोषण, दमण,दारिद्रयात खितपत पडले आहेत. किमान ईशान्य भारतात तरी हे आदिवासींचे प्रमुख लक्षण बनले आहे. म्हणूनच कि काय समाजशास्राच्या अभ्यासात आदिवासींना आता चौथे जग म्हणून संबोधण्यात येत आहे. भाग चार मधील प्रकरण तेरा मध्ये स्थानिक कुटुंबे आणि समाजामध्ये उपजिविकेची अनिश्चितता आणि [[लिंगभाव]] कसा दूर करावा यासाठी काय प्रक्रिया राबवावी याचा सखोल/ चिकिस्तक विचार केला आहे. याची पहिली पायरी म्हणजे स्त्रिया आणि पुरुष यांच्यामधील स्तररचनेमध्ये रचनात्मक बदल करण्याची गरज ओळखणे ही पहिली पायरी असेल. यामध्ये व्यक्तिगत मालकी हक्क जमिन आणि जंगलावरील अधिकार आणि इतर संसाधनावरील अधिकारांचाही समावेश आहे. भारतातील मुळचे रहिवासी असलेल्या समाजामध्ये स्त्रियांना न्याय आणि संसाधनावरील समान हक्क या विषयात जाणीव जागृति होत आहे. स्त्रियांच्या जीविकेची हमी निर्माण होण्यासाठी त्यांना सामाजिक व आर्थिक अस्तित्त्व असावे लागेल, आणि त्यासाठी सामाजिक एककांमध्ये असलेल्या स्त्रियांच्या स्थानाचा अभ्यास करावा लागेल याकडे फार थोडे लक्ष्य दिले जाते. शासनाच्या बहुतांश योजना आणि विकासाच्या प्रकल्पात संसाधनांच्या व्यवस्थापनामध्ये स्त्रियांचे पुरूषांवरील अवलंबित्व आणि सामाजिक, सांस्कृतिक नियमांमुळे व्यवस्थेत निर्माण झालेले स्त्रियांचे दुय्यम स्थान याचा विचार न करता स्त्रियांवर पोषणाची जबाबदारी टाकली आहे. या पुस्तकातील सर्व प्रकरणांमध्ये आदिवासींचे वेगवेगळ्या मुख्यप्रवाहातील संस्था योजना आणि प्रकल्पांमधून वगळले जाने आणि समावेश झाल्यास तो चुकीच्या पद्धतीने होणे, आणि त्यामुळे आदिवासींवर ओढवलेल्या सध्यस्थितीचे विवेचन केले आहे. उदाहरण म्हणून आपण नर्मदा बचाव आंदोलनाचे<ref>http://www.ecoindia.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190118214332/http://www.ecoindia.com/ |date=2019-01-18 }} › Eco Education › Green Movements</ref> घेऊ शकतो.यामध्ये स्थानिक आदिवासींना विस्थापित करण्यात आले. थोडक्यात विकासाचे शासकीय प्रकल्प हे आदिवासींच्या एकूणच विकासाला/ प्रगतीला कितपत उपयोगी पडतात हे नर्मदा बचाव आंदोलनाच्या चळवळीवरून लक्ष्यात येते.असे असले तरी शासनाचे काही प्रकल्प आदिवासींच्या विकासासाठी फायद्याचे पण आहेत परंतु ते अगदीच हाताच्या बोटावर मोजण्यासारखे आहेत. आदिवासींच्या या सध्यस्थितीचा पर्यावरणावर व भूगोलावर परिणाम होत आहे. याची अभ्यासात्मक चर्च केली आहे. याही पुढे जाऊन आदिवासिमधील अंतर्गत भेदभाव म्हणजे योजनांमधून स्त्रियांना वगळले जाण्याचा महत्त्वाचा मुद्दाही आला आहे. नागालॅन्ड मधील नागा जमाती मधील पितृसत्ताक<ref>प्रवीण चव्हाण. पितृसत्ता समजून घेताना. २०१०. प्रस्तावना. [[क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले स्त्री अभ्यास केंद्र]] पुणे विद्यापीठ: पुणे</ref><ref>imaginenoborders.org/pdf/zines/UnderstandingPatriarchy.</ref> मनोवृतीचा आढावा "रोझमेरी झुवीच"<ref>I.Internal Exclusion 6.Development and Women: The Discourse in Nagaland /​ Rosemary Dzuvichu</ref> घेतात. आदिवासींच्या मुख्यप्रवाहातून वगळले जाण्याचेही परिणाम "मीना राजाध्यक्ष व अमित शहा"<ref>trove.nla.gov.au/version/</ref> आणि इतर लेखकांच्या लेखामधून येतात. ==पुस्तकाचे महत्त्व== सध्यस्थितीतील आदिवासींचे वगळले जाने किंवा अयोग्य पद्धतीने संम्मिलीत केले जाणें यापलीकडे जाऊन चिकित्सक विचार या पुस्तकात केला आहे. म्हणूनच हा अभ्यास प्रकल्प ध्येयधोरणे ठरवण्यासाठी उपयुक्त ठरतो, तसेच यामध्ये काही प्रकल्पांचा अभ्यास दिला आहे त्यांच्या आधारे पुस्तकातील निष्कर्ष व मांडणी यांची सविस्तर मांडणी करता येते. आणि म्हणूनच आदिवासींचे सामाजिक वंचितता/वगळलेपण<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.gsdrc.org/topic-guides/social-exclusion |title=संग्रहित प्रत |access-date=2022-01-17 |archive-date=2022-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118233325/https://gsdrc.org/topic-guides/social-exclusion/ |url-status=dead }}</ref> हे प्रतिकूल समावेषीकरणात कसे गुरफटले आहे याचे विकासात्मक राजकारण समजण्यास मदत होते. ==संदर्भ== [[वर्ग:स्त्री अभ्यासातील संहिता]] [[वर्ग:स्त्रीवादी साहित्य]] [[वर्ग:शुद्धलेखन करण्याजोगे लेख]] 0xu2iv1vacgf9s8ahl98tmgyza1dv3b 0 193341 2701493 2214768 2026-08-13T06:07:03Z ~2026-44232-15 186201 /* */ 2701493 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार = तालुका |स्थानिक_नाव = देवरी |इतर_नाव = |टोपणनाव = |राज्य_नाव = महाराष्ट्र |अक्षांश = 21|अक्षांशमिनिटे = 04|अक्षांशसेकंद =14 |रेखांश= 80|रेखांशमिनिटे= 22|रेखांशसेकंद=01 |मुळ_नकाशा = <!-- only if default map not wanted --> |शोधक_स्थान = <!-- left/right --> |मुळ_नकाशा_पट्टी = <!-- हो/नाही --> |आतील_नकाशा_चिन्ह = <!-- हो/नाही --> |नकाशा_शीर्षक = |क्षेत्रफळ_एकूण = |क्षेत्रफळ_आकारमान = |क्षेत्रफळ_क्रमांक = |क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ = |क्षेत्रफळ_मेट्रो = |क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ = |उंची = |उंची_संदर्भ = |समुद्री_किनारा = |हवामान = |वर्षाव = |तापमान_वार्षिक = |तापमान_हिवाळा = |तापमान_उन्हाळा = |मुख्यालय = <!-- फक्त जिल्हांसाठीच--> |मोठे_शहर = |मोठे_मेट्रो = |जवळचे_शहर = |प्रांत = |विभाग = |जिल्हा = <!-- नावे --> |लोकसंख्या_एकूण = |लोकसंख्या_वर्ष = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ = |लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर = |साक्षरता = |साक्षरता_पुरुष = |साक्षरता_स्त्री = |अधिकृत_भाषा = मराठी |नेता_पद_१ = |नेता_नाव_१ = |नेता_पद_२ = |नेता_नाव_२ = |संसदीय_मतदारसंघ = गडचिरोली चिमूर |विधानसभा_मतदारसं = amgaon |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१ = [[तहसील]] |न्यायक्षेत्र_नाव_१ = देवरी (गोंदिया) |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२ = [[पंचायत समिती]] |न्यायक्षेत्र_नाव_२ = देवरी (गोंदिया) |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३ = |न्यायक्षेत्र_नाव_३ = |कोरे_शीर्षक_१ = |कोरे_उत्तर_१ = |एसटीडी_कोड = |पिन_कोड = 441910 |आरटीओ_कोड = |संकेतस्थळ = |संकेतस्थळ_नाव = |दालन = |तळटिपा = |गुणक_शीर्षक = <!-- हो/नाही --> |स्वयंवर्गीत = <!-- हो/नाही --> }} {{हा लेख|गोंदिया जिल्ह्यातील देवरी गाव|देवरी (निःसंदिग्धीकरण)}} '''देवरी''' [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] [[गोंदिया जिल्हा|गोंदिया जिल्ह्यातील]] गाव आहे. समुद्रसपाटीपासून १,१२० फूट उंचीवर असलेल्या या गावाची लोकसंख्या २०११ च्या जनगणनेनुसार १४,५८० होती. हे गाव [[सडक अर्जुनी]] आणि [[राजनांदगांव]] या शहरांच्या मध्ये आहे. या गावावरून हाजिर ते कोलकता असा मार्ग असलेला राष्ट्रीय महामार्ग क्र.6 गेला आहे. * हा तालुका गोंदिया जिह्लातील तीन नक्षलग्रस्त तालुक्यान पैकी एक असून "रेड कॉरिडोर"चा भाग आहे. [[वर्ग:गोंदिया जिल्ह्यातील गावे]] atev3vf0va68167ywqexhxenxqfhc8e 2701495 2701493 2026-08-13T06:07:36Z ~2026-44232-15 186201 /* */ 2701495 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार = तालुका |स्थानिक_नाव = देवरी |इतर_नाव = |टोपणनाव = |राज्य_नाव = महाराष्ट्र |अक्षांश = 21|अक्षांशमिनिटे = 04|अक्षांशसेकंद =14 |रेखांश= 80|रेखांशमिनिटे= 22|रेखांशसेकंद=01 |मुळ_नकाशा = <!-- only if default map not wanted --> |शोधक_स्थान = <!-- left/right --> |मुळ_नकाशा_पट्टी = <!-- हो/नाही --> |आतील_नकाशा_चिन्ह = <!-- हो/नाही --> |नकाशा_शीर्षक = |क्षेत्रफळ_एकूण = |क्षेत्रफळ_आकारमान = |क्षेत्रफळ_क्रमांक = |क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ = |क्षेत्रफळ_मेट्रो = |क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ = |उंची = |उंची_संदर्भ = |समुद्री_किनारा = |हवामान = |वर्षाव = |तापमान_वार्षिक = |तापमान_हिवाळा = |तापमान_उन्हाळा = |मुख्यालय = <!-- फक्त जिल्हांसाठीच--> |मोठे_शहर = |मोठे_मेट्रो = |जवळचे_शहर = |प्रांत = |विभाग = |जिल्हा = <!-- नावे --> |लोकसंख्या_एकूण = |लोकसंख्या_वर्ष = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ = |लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर = |साक्षरता = |साक्षरता_पुरुष = |साक्षरता_स्त्री = |अधिकृत_भाषा = मराठी |नेता_पद_१ = |नेता_नाव_१ = |नेता_पद_२ = |नेता_नाव_२ = |संसदीय_मतदारसंघ = गडचिरोली चिमूर |विधानसभा_मतदारसं = amgaon |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१ = [[तहसील]] |न्यायक्षेत्र_नाव_१ = देवरी (गोंदिया) |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२ = [[पंचायत समिती]] |न्यायक्षेत्र_नाव_२ = देवरी (गोंदिया) |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३ = |न्यायक्षेत्र_नाव_३ = |कोरे_शीर्षक_१ = |कोरे_उत्तर_१ = |एसटीडी_कोड = |पिन_कोड = 441910 |आरटीओ_कोड = |संकेतस्थळ = |संकेतस्थळ_नाव = |दालन = |तळटिपा = |गुणक_शीर्षक = <!-- हो/नाही --> |स्वयंवर्गीत = <!-- हो/नाही --> }} {{हा लेख|गोंदिया जिल्ह्यातील देवरी गाव|देवरी (निःसंदिग्धीकरण)}} '''देवरी''' [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] [[गोंदिया जिल्हा|गोंदिया जिल्ह्यातील]] गाव आहे. समुद्रसपाटीपासून १,१२० फूट उंचीवर असलेल्या या गावाची लोकसंख्या २०११ च्या जनगणनेनुसार १४,५८० होती. हे गाव [[सडक अर्जुनी]] आणि [[राजनांदगांव]] या शहरांच्या मध्ये आहे. या गावावरून हाजिर ते कोलकता असा मार्ग असलेला राष्ट्रीय महामार्ग क्र.6 गेला आहे. * हा तालुका गोंदिया जिह्लातील ३ नक्षलग्रस्त तालुक्यांपैकी असून "रेड कॉरिडोर"चा भाग आहे. [[वर्ग:गोंदिया जिल्ह्यातील गावे]] n9tboz61veasuev2z7zmf5cahx4qluq 0 194424 2701359 2636117 2026-08-12T14:21:04Z संतोष गोरे 135680 2701359 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} '''देव मामलेदार''' तथा '''यशवंत महादेव भोसेकर''' ([[१३ सप्टेंबर]], [[इ.स. १८१५|१८१५]] : [[भोसे]], [[पंढरपूर तालुका|पंढरपूर]] - [[२७ डिसेंबर]], [[इ.स. १८८७|१८८७]] : [[नाशिक]]) हे एक हिंदू संत होते. [[चित्र:श्रीगुरू सिद्धपादाचार्य स्वामी उर्फ देव मामलेदार.jpg|इवलेसे|यशवंत महादेव भोसेकर उर्फ देव मामलेदार.jpg ]] इ.स. १८२९ ते इ.स. १८७२ अशी ४३ वर्षे ते महसूल खात्यात नोकरी करत होते. खात्यात बढती मिळाल्यानंतर त्यांनी [[येवला]], [[चाळीसगाव]], [[एरंडोल]], [[अमळनेर]], [[शहादा]], [[धुळे]], [[शिंदखेडा]] व शेवटी [[सटाणा]] येथे मामलेदार म्हणून काम पाहिले. [[सटाणा]] येथूनच ते निवृत्त झाले. == कार्य == स्वातंत्र्यपूर्व काळात १८७०-७१ दरम्यान [[नाशिक]] जिल्ह्यातील [[बागलाण]] तालुक्यात भीषण दुष्काळ पडला. त्यावेळेस तेथे मामलेदार असलेले यशवंतराव भोसेकर यांनी सरकारी खजिन्यातून एक लाख २७ हजार रुपये नागरिकांना वाटले,व जेव्हा हे वरील इंग्रज अधिकाऱ्याला कळाले तेव्हा ते खजिन्याची तपासणी करण्यासाठी आले तेव्हा तो सर्व खजिना तसाच तिजोरीमध्ये त्यांना दिसला. हा चमत्कार खूप मोठा होता. असे बरेच चमत्कार त्यांनी बागलाणकरानां दाखवले. तेव्हा पासून लोकांनी त्यांना देव मानले. त्यांच्या सत्प्रवृत्तीमुळे व कार्यामुळे लोक त्यांना देव मामलेदार वा यशवंतराव महाराज अशा नावाने ओळखू लागले. दीक्षा घेतल्यावर त्यांचे नाव सिद्धपादाचार्य स्वामी असे झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.dattamaharaj.com/%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C |title=श्री पद्मनाभाचार्य स्वामी महाराज |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ ऑगस्ट २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> == उत्सव व यात्रा == त्यांच्या मृत्यूनंतर [[बागलाण]] तालुक्यातील [[सटाणा]] या गावी त्यांचे मंदिर बांधण्यात आले. संपूर्ण भारत देशात सरकारी अधिकाऱ्याचे मंदिर हे फक्त यशवंतराव महाराज यांचेच आहे. या मंदिरात त्यांचा पुतळा उभारण्यात आला असून त्याची रोज पूजा केली जाते. मंदिरात धार्मिक पारायणे होतात. [[सटाणा]] येथे महाराजांच्या [[पुण्यतिथी]] दिनी इ.स.१९००मध्ये पहिला यात्रोत्सव सुरू झाला. तेव्हापासून दरवर्षी हा यात्रोत्सव होतो. १५ दिवस हा सुरू असतो. त्यांनी केलेले काम कसे होते हे पुढच्या पिढीला समजावे म्हणून त्यांच्या मंदिराजवळच भव्य स्मारक उभारण्यात आले आहे. जुनी कचेरी, देवमामालेदारांचे राहण्याचे घर, महाराज कामकाज करायचे ती खोली, घोड फागा, त्या काळातील कैदी ठेवले जायचे ते जेल, असे बरेच काही त्या स्मारकामध्ये आहे. देव मामलेदार यांचा १२ डिसेंबर १८८७ रोजी [[नाशिक]] येथे मृत्यू झाला. नाशिककरांनी [[गोदावरी]]तटी [[रामकुंड]]ासमोर त्यांचे [[समाधी]] मंदिर बांधले व त्या परिसराला ''यशवंतराव महाराज पटांगण'' असे नाव दिले. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हिंदू संत]] [[वर्ग:इ.स. १८१५ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १८८७ मधील मृत्यू]] 8g8gkukccv7eny1lzaq5ehsfvpj0az0 0 208265 2701417 2642421 2026-08-12T22:02:57Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701417 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''हर्षित अभिराज''' ([[२२ ऑगस्ट]], [[इ.स. १९७२]] - ) हे मराठी-भारतीय गायक, संगीतकार आणि गीतकार आहेत. हर्षित अभिराज यांनी मराठी, हिंदी या भाषांमध्ये संगीतकार, गायक व गीतकार म्हणून काम केले आहे. त्यांनी अनेक हिंदी आणि मराठी अल्बमना संगीत दिले आहे. == कारकीर्द == [[ना.धों. महानोर]] यांच्या [[दूरच्या रानात केळीच्या बनात]] या चित्रपटातील कवितांना संगीतबद्ध करून अभिराज यांनी आपल्या सांगीतिक कारकिर्दीची सुरुवात केली. यानंतर त्यांनी डॉ. एस पी बालसुब्रमण्यम यांच्या निशिगंध या मराठी अल्बमसाठी संगीत दिले. आजपर्यंत [[हरिहरन]], [[कैलाश खेर]], [[जावेद अली]], [[अनुराधा पौडवाल]], [[सुरेश वाडकर]], [[साधना सरगम]], [[आनंद शिंदे]], [[वैशाली सामंत]], परुपल्ली रंगनाथ, [[रवींद्र साठे]], [[उत्तरा केळकर]], [[वैशाली माडे]], [[जान्हवी प्रभू अरोरा]], [[मुग्धा वैशंपायन]], अर्चना आणि प्रार्थना ( जुनियर बेंगलोर सिस्टर्स), [[अभिलाषा चेल्लम]], अनुपमा इत्यादी गायकांनी हर्षित अभिराज यांनी संगीतबद्ध केलेल्या गीतांना आवाज दिला आहे. रेडिओ मिर्ची 98.3च्या ''मिर्ची म्युझिक अवार्ड''साठी ते परीक्षक असतात. <ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/no/-/articleshow/7026203.cms|title=हर्षित अभिराज यांना संगीतरत्न पुरस्कार-Maharashtra Times|work=Maharashtra Times|access-date=2018-10-19|language=hi-mh}}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.esakal.com/pune-wari/saathchal-activities-need-society-says-harsshit-abhiraj-128812|title=#saathchal ‘साथ चल’ उपक्रम समाजासाठी गरजेचा - हर्षित अभिराज|संकेतस्थळ=www.esakal.com|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2018-10-19}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.lokmat.com/marathi-cinema/musician-harshit-abrajs-social-enterprise/|title=संगीतकार हर्षित अभिराजचा सामाजिक उपक्रम|date=2016-12-24|work=Lokmat|access-date=2018-10-19|language=mr}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://m.dailyhunt.in/news/india/marathi/janshakti-epaper-jansha/marathi+kalakarancha+sanman+jhala+tarach+bhasha+samriddh+hoil-newsid-84691366|title=मराठी कलाकारांचा सन्मान झाला तरच भाषा समृद्ध होईल! - Janshakti {{!}} DailyHunt|work=DailyHunt|access-date=2018-10-19|language=en|archive-date=2019-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718081014/https://m.dailyhunt.in/news/india/marathi/janshakti-epaper-jansha/marathi+kalakarancha+sanman+jhala+tarach+bhasha+samriddh+hoil-newsid-84691366|url-status=dead}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.bhaskar.com/news/MH-PUN-kailash-kher-embarked-on-a-new-journey-to-know-the-whole-story-4346147-PHO.html|title=नए सफ़र पर निकले कैलाश खेर ,जानिए पूरी कहानी|work=Dainik Bhaskar|access-date=2018-10-19|language=hi}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.deshdoot.com/milind-dastane-is-working-on-direction-of-cinema/|title=राणादाचे आबा करणार आता सिनेमाचे दिग्दर्शन {{!}} देशदूत {{!}} Deshdoot|last=Editor|first=Web|date=2018-04-02|work=देशदूत {{!}} Deshdoot|access-date=2018-10-19|language=en-US}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/no/-/articleshow/7026203.cms|title=हर्षित अभिराज यांना संगीतरत्न पुरस्कार-Maharashtra Times|work=Maharashtra Times|access-date=2018-10-19|language=hi-mh}}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.dainikprabhat.com/%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%82%E0%A4%A7%E0%A4%B3%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%AC%E0%A4%AC%E0%A4%A8/|title=गोंधळलेला ‘बबन’… {{!}} Dainik Prabhat, Marathi News Paper, Pune.|संकेतस्थळ=www.dainikprabhat.com|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2018-10-19}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://prahaar.in/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A4-%E0%A4%98%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%95/|title=मराठी चित्रपटात घुमणार कंठसनई {{!}}|संकेतस्थळ=prahaar.in|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2018-10-19}}{{मृत दुवा|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == आल्बम == * ओम नमो भगवते वासुदेवाय * कथा खंडोबाची * गाता गाता शिकू * जय जय महावीरा * [[दूरच्या रानात केळीच्या बनात]] * नकोशी * नवकार महामंत्र * नवनाथ मंत्र * निशिगंध * भक्तामर स्तोत्रम * भूपाळी आणि कथा खंडोबाची * मंत्र संग्रह * माझी मुलगी * या ल्युब्ल्यू ( हिंदी / रशियन ) * स्तीत्र संग्रह ( पार्श्वनाथ ) <ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://punenewsexpress.com/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A5%89%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%B8%E0%A4%95%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE/|title=“मराठी मॉरिशसकर’ कलाकारांनी जिंकली मने|work=Pune News Express {{!}} Pimpri Chinchwad News Portal|access-date=2018-10-19|language=en-US}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Pt-Talwalkar-to-inaugurate-Shaniwarwada-fest/articleshow/11125637.cms|title=Pt Talwalkar to inaugurate Shaniwarwada fest - टाइम्स ऑफ इंडिया|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=2018-10-19}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/music/news/Marathi-movie-item-song-features-Kanthshehnai/articleshow/15475419.cms|title=Marathi movie item song features Kanthshehnai - टाइम्स ऑफ इंडिया|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=2018-10-19}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune-news/dagadushet-bappa/articleshow/41446103.cms|title=७१ कलावंतांचे दगडूशेठला साकडे...-Maharashtra Times|work=Maharashtra Times|access-date=2018-10-19|language=hi-mh}}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://indianexpress.com/article/cities/pune/neck-deep-in-music/|title=Neck Deep in music|date=2012-08-10|work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=2018-10-19|language=en-US}}</ref> == हर्षित अभिराज यांचे संगीत दिग्दर्शन असलेले चित्रपट == * अंगारकी * आंदोलन * कर्तबगार * काळूबाई भक्त धावजी पाटील * जय जय रघुवीर समर्थ * ज्योतिबा सावंत * डोंबारी * मास्तर एके मास्तर * वर्तमान * [[हिच्यासाठी काय पण]] * बबन (2 गाणी : श्रावण महिना & जगण्याला पंख फुटले) == रंगमंचीय सादरीकरण == * आम्ही दोघे * दूरच्या रानात - एक सुरेल सफर * नातं तुझं माझं * रुणुझुणु वारा रिमझिम धारा ==पुरस्कार== * उत्कृष्ट संगीतासाठी चित्र परिवाराचा पुरस्कार "नकोशी" या अल्बमला मिळाला . * अभिजित दादा कदम फौन्डेशनचा "विशेष गीतकार आणि संगीतकार" पुरस्कार. * राजेश खन्ना स्मृती पुरस्कार. * राजा गोसावी स्मृती पुरस्कार. ==बाह्य दुवे== {{DEFAULTSORT:हर्षित अभिराज}} [[वर्ग:मराठी संगीतकार]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:मराठी गायक]] [[वर्ग:हिंदी संगीतकार]] [[वर्ग:इ.स. १९७२ मधील जन्म]] [[वर्ग:मराठी पार्श्वगायक]] 3ev6x2j7ocpckhsqj6cxjnmoen1dqji 0 209282 2701398 1724643 2026-08-12T18:50:13Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701398 wikitext text/x-wiki '''सर्वदर्शी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर''' हे [[स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठ]]ाने तयार केलेले पुस्तक आहे. [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांच्या शतकोत्तर रौप्य महोत्सवी जयंती वर्षाचे औचित्य साधून या ग्रंथाची निर्मिती विद्यापीठाने केली आहे. डॉ. आंबेडकरांच्या बहुश्रुत, बहुआयामी पैलूंवर प्रकाश टाकणारे हे पुस्तक आहे.<ref>‘सर्वदर्शी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर’ पुस्तकाचे उद्घाटन [http://m.dailyhunt.in/news/india/marathi/hindusthan+samachar+marathi-epaper-hsmara/samajik+nyay+milat+nasalyane+aambedakaranche+svapn+apurnach+do+janardan+vaghamare-newsid-60413541] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250221184659/http://m.dailyhunt.in/news/india/marathi/hindusthan+samachar+marathi-epaper-hsmara/samajik+nyay+milat+nasalyane+aambedakaranche+svapn+apurnach+do+janardan+vaghamare-newsid-60413541 |date=2025-02-21 }}</ref> डॉ. आंबेडकरांनी उच्चवर्णीयांना जातीची अहंता सोडायला भाग पाडले आणि दलित व मागास समाजाचे समग्र मानसिक परिवर्तन करून त्यांना आत्मसन्मानाची जाणीव करून दिली. “शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा” हा त्यांचा विचार सर्वार्थाने परिणामकारक ठरला आणि यातूनच अभूतपूर्व बदल घडून आला. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचारांची समर्पकता समकालीन संदर्भात मांडणे आवश्यक आहे व समाजाच्या प्रती विद्यापीठाचे उतरदाययित्व आहे. ते निभावण्याचा प्रयत्न नांदेड विद्यापीठाने या ग्रथांच्या माध्यमातून केला आहे. विविध अभ्यासकांनी आपल्या लेखांमधून [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांच्या कार्यावरती या ग्रंथामधून प्रकाश टाकला आहे. [[पी. विठ्ठल]] आणि [[नागोराव कुंभार]] यांनी हा ग्रंथ संपादित केला आहे. == अनुक्रमणिका == === विभाग अ === डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांची मूल्यदृष्टी :- १) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची धार्मिक संकल्पना आणि धर्मांतर – डॉ. जनार्दन वाघमारे २) डॉ. बाबासाहेबांचा बुद्ध व त्यांचा धम्म – डॉ. [[रावसाहेब कसबे]] ३) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे धम्म विषयक तत्त्वज्ञान – डॉ. ज.रा. दाभोळे ४) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा सामाजिक मूल्यविषयक दृष्टिकोण – प्रा. सुहास पळशीकर ५) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची स्वंतत्रविषयक संकल्पना – प्रा. [[जयदेव डोळे]] ६) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची लोकशाही संकल्पना – बी.व्ही. जोंधळे ७) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची सामाजिक लोकशाहीची संकल्पना – प्रा. मोतीराम कटारे ८) राजकारण, धर्म व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर – प्रा. राजीव आरके ९) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा प्रजासत्ताक राष्ट्रवाद – प्रा. डॉ. शिद्धोधन === विभाग ब === १०) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा विचारांचा शैक्षणिक संदर्भ – डॉ. पंडित विद्यासागर ११) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे शेक्षणिक विचार – डॉ. नागोराव कुभार १२) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि कामगारांचे प्रश्न – डॉ. [[गंगाधर पानतावणे]] १३) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे चळवळीविषयक विचार – [[ज.वि. पवार]] १४) जागतिकीकरण व डॉ. आंबेडकर प्रणीत दलितांचा मुक्तिप्रपंच – डॉ. [[आनंद तेलतुंबडे]] १५) डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर आणि क्रांती – प्रतिक्रांतीचे वास्तव - डॉ. संजय मून १६) जातिव्यवस्थेचे राजकीय अर्थशास्त्र डॉ. आंबेडकर यांचे योगदान – प्रा. सचिन गरुड १७) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या शेतीविषयक विचारांची वर्तमान उपयुक्तता – डॉ. पी.एस. कांबळे १८) आंबेडकर विचारधारा आणि आदिवासी क्रांतिवाङ्मय – डॉ. वैजनाथ अनमुलवाड १९) अतुलनीय अद्भुत – डॉ. [[नरेद्र जाधव]] २०) वेटिंग फॉर व्हिसा – प्रा. अविनाश डोळस २१) राष्ट्रनिर्माता डॉ. आंबेडकर – डॉ. प्रकाश मोगले २२) डॉ. आंबेडकर व हिंदू कोडबिल – डॉ. संगीता ठोसर २३) हेद्राबाद स्वतंत्र सागरम व डॉ. आंबेडकर – डॉ. प्रकाश वाघमारे २४) डॉ. आंबेडकर विद्रोही – सृजनशील संकृतीचा महान आदर्श - डॉ. राजेश्वर दुडूकनाळे २५) सर्वदर्शी आंबेडकर – कविता पी. विठ्ठल == हे सुद्धा पहा == * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग: पुस्तके]] [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावे असलेल्या गोष्टी]] [[वर्ग:आंबेडकरवादी साहित्य]] lw0s62ii3hffd708xdpkgi0h1qpa4hs 0 214740 2701329 2700837 2026-08-12T12:29:51Z संतोष गोरे 135680 /* कृती */ 2701329 wikitext text/x-wiki {{Speedy_delete|1=विकीपुस्तकावर आयात केले.}} '''स्टफड् कॅप्सिकम''' किंवा '''भरलेली मिरची''' हा खाद्यपदार्थ आहे. ==साहित्य== ४ मोठ्या [[ढोबळी मिरची|ढोबळ्या मिरच्या]], १ मध्यम आकाराचा बटाटा, ५ टेबलस्पून तेल, १ टीस्पून किसलेले आले, १/२ टीस्पून किसलेला [[लसूण]], १/२ कप कांदा पेस्ट करून, १/४ कप गाजर पेस्ट करून, १/२ कप मोडाचे मूग, १/४ कप फरसबी पेस्ट करून, १/२ टीस्पून मिरपूड, १ टीस्पून सोया सॉस, चिमूटभर अजिनोमोट, मीठ चवीनुसार. ==कृती== या पदार्थाच्या कृतीसाठी <u>[[:b:भरलेली ढोबळी मिरची|भरलेली ढोबळी मिरची]]</u> येथे टिचकी द्यावी [[वर्ग:पाककृती]] mukwrlp8we4gdljre83ommn0so65m1d 2701330 2701329 2026-08-12T12:31:23Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2701330 wikitext text/x-wiki '''स्टफड् कॅप्सिकम''' किंवा '''भरलेली मिरची''' ही टिफिनसाठी आणि जेवणाची चव वाढवण्यासाठी एक उत्तम, झटपट आणि चमचमीत महाराष्ट्रीयन रेसिपी आहे. शेंगदाणे आणि पारंपारिक मसाल्यांचे सारण भरून केलेली ही सुकी भाजी उत्कृष्ट चवीसाठी ओळखली जाते. ==साहित्य== ४ मोठ्या [[ढोबळी मिरची|ढोबळ्या मिरच्या]], १ मध्यम आकाराचा बटाटा, ५ टेबलस्पून तेल, १ टीस्पून किसलेले आले, १/२ टीस्पून किसलेला [[लसूण]], १/२ कप कांदा पेस्ट करून, १/४ कप गाजर पेस्ट करून, १/२ कप मोडाचे मूग, १/४ कप फरसबी पेस्ट करून, १/२ टीस्पून मिरपूड, १ टीस्पून सोया सॉस, चिमूटभर अजिनोमोट, मीठ चवीनुसार. ==कृती== या पदार्थाच्या कृतीसाठी <u>[[:b:भरलेली ढोबळी मिरची|भरलेली ढोबळी मिरची]]</u> येथे टिचकी द्यावी [[वर्ग:पाककृती]] 9mimt0ovw8s49uq8nx5v8oaicfrewpd 2701332 2701330 2026-08-12T12:33:48Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2701332 wikitext text/x-wiki '''स्टफड् कॅप्सिकम''' किंवा '''भरलेली मिरची''' ही टिफिनसाठी आणि जेवणाची चव वाढवण्यासाठी एक उत्तम, झटपट आणि चमचमीत महाराष्ट्रीयन रेसिपी आहे. शेंगदाणे आणि पारंपारिक मसाल्यांचे सारण भरून केलेली ही सुकी भाजी उत्कृष्ट चवीसाठी ओळखली जाते. या भाजीमध्ये व्हिटॅमिन सी, फायबर आणि अँटीऑक्सिडंट्स भरपूर प्रमाणात असते. यात बटाटा किंवा शेंगदाण्याचे मिश्रण घातले जाते. ही रेसिपी अगदी १५ ते २० मिनिटांमध्ये बनते. ==साहित्य== ४ मोठ्या [[ढोबळी मिरची|ढोबळ्या मिरच्या]], १ मध्यम आकाराचा बटाटा, ५ टेबलस्पून तेल, १ टीस्पून किसलेले आले, १/२ टीस्पून किसलेला [[लसूण]], १/२ कप कांदा पेस्ट करून, १/४ कप गाजर पेस्ट करून, १/२ कप मोडाचे मूग, १/४ कप फरसबी पेस्ट करून, १/२ टीस्पून मिरपूड, १ टीस्पून सोया सॉस, चिमूटभर अजिनोमोट, मीठ चवीनुसार. ==कृती== या पदार्थाच्या कृतीसाठी <u>[[:b:भरलेली ढोबळी मिरची|भरलेली ढोबळी मिरची]]</u> येथे टिचकी द्यावी [[वर्ग:पाककृती]] 7bx22771tif7nvn6gsmes67fwrdsvpz 2701333 2701332 2026-08-12T12:34:53Z संतोष गोरे 135680 2701333 wikitext text/x-wiki '''स्टफड् कॅप्सिकम''' किंवा '''भरलेली मिरची''' ही टिफिनसाठी आणि जेवणाची चव वाढवण्यासाठी एक उत्तम, झटपट आणि चमचमीत महाराष्ट्रीयन रेसिपी आहे. शेंगदाणे आणि पारंपारिक मसाल्यांचे सारण भरून केलेली ही सुकी भाजी उत्कृष्ट चवीसाठी ओळखली जाते. या भाजीमध्ये व्हिटॅमिन सी, फायबर आणि अँटीऑक्सिडंट्स भरपूर प्रमाणात असते. यात बटाटा किंवा शेंगदाण्याचे मिश्रण घातले जाते. ही रेसिपी अगदी १५ ते २० मिनिटांमध्ये बनते. ==साहित्य== ४ मोठ्या [[ढोबळी मिरची|ढोबळ्या मिरच्या]], १ मध्यम आकाराचा बटाटा, ५ टेबलस्पून तेल, १ टीस्पून किसलेले आले, १/२ टीस्पून किसलेला [[लसूण]], १/२ कप कांदा पेस्ट करून, १/४ कप गाजर पेस्ट करून, १/२ कप मोडाचे मूग, १/४ कप फरसबी पेस्ट करून, १/२ टीस्पून मिरपूड, १ टीस्पून सोया सॉस, चिमूटभर अजिनोमोट, मीठ चवीनुसार. ==कृती== या पदार्थाच्या कृतीसाठी <u>[[:b:भरलेली ढोबळी मिरची|भरलेली ढोबळी मिरची]]</u> येथे टिचकी द्यावी. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} * [https://www.lokmat.com/sakhi/food/how-to-make-stuffed-shimla-mirchi-maharashtrian-style-quick-and-easy-bharli-dhobli-mirchi-recipe-for-lunchbox-traditional-marathi-stuffed-capsicum-fry-recipe-a-a1011/ डब्यासाठी ‘अशी’ करा भरलेली ढोबळी मिरची, रेसिपी झटपट-चव जबरदस्त-स्टफ्ड फ्राय मिरची ] [[वर्ग:पाककृती]] 0egdvca1p0p8r9ntnqt8wrm893n5rfi 0 214745 2701338 2700830 2026-08-12T12:38:48Z संतोष गोरे 135680 /* कृती */ 2701338 wikitext text/x-wiki {{Speedy_delete|1=विकीपुस्तकावर आयात केले.}} '''मशरूम सूप''' हा एक खाद्यपदार्थ आहे. ==साहित्य== ३/४ कप अर्धवट उकडलेले [[मशरूम]], अर्धा कप मध्यम आकाराचे फ्लॉवराचे तुकडे,१/२ कप गाजर चिरून,४ लेट्युसची अथवा पानकोबीची पान,१ टेबलस्पून आलं ठेचून,१/४ टीस्पून अजीनिमोतो,१ कप मशरूम स्टॅाक,४ कप पाणी,२ टेबलस्पून तेल,१ टीस्पून साखर,१ टीस्पून मिरपूड, १ टीस्पून सॉयसॉस,मीठ चवीप्रमाणे ==कृती== या पदार्थाच्या कृतीसाठी <u>[[:b:मशरूम सूप |मशरूम सूप]]</u> येथे टिचकी द्यावी. ==सूचना== मशरूम स्टॉक तयार नसेल तर ४ कपाऐवजी ५ काप पाणी घाला . सोयासॅासचे प्रमाण नेहमी कमीच ठेवा. खाताना प्रत्येकाच्या चवीप्रमाणे ते घेता येऊ शकत. सोयासॅासचे प्रमाण जास्त झाले तर पदार्थ बिघडू शकतो. [[वर्ग:खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:पाककृती]] [[वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख]] cgmr619a3gxhzuti217mls0cvs8htjn 0 217438 2701543 1634449 2026-08-13T07:25:45Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[नागमोडी वळणे]] वरुन [[नागमोडी वळणे (भूरूप)]] ला हलविला: निःसंदिग्ध शीर्षक 1634449 wikitext text/x-wiki हे नदीच्या खनन आणि संचयन कार्यामुळे तयार होणारे एक भूरूप आहे. {{विस्तार}} [[वर्ग:अत्यंत छोटी पाने]] [[वर्ग:चित्र हवे]] 876qykol1lesu10tps2yst4y6bcwb47 0 218157 2701334 2229381 2026-08-12T12:36:04Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701334 wikitext text/x-wiki '''राष्ट्रीय तपास संस्था''' तथा 'राष्ट्रीय अन्वेषण अभिकरण' (इं.-एनआयए) ही भारतातील अतिरेकी व फुटीरवाद्यांच्या कारवायांवर प्रतिबंध घालण्यासाठी [[भारत सरकार]]ने स्थापित केलेली एक संस्था आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/nia-to-have-new-hq-complex-on-tuesday/articleshow/60993539.cms एकॉनॉमिक टाईम्स.इंडिया टाईम्स.कॉम - |title=मंगळवारी एनआयएला नवीन मुख्यालय संकुल मिळेल (इंग्रजी मजकूर)}}</ref>ही संस्था, अतिरेकी-विरोधी कायदा अंमलबजावणी संस्था म्हणून कार्य करते.या संस्थेस, भारतातील राज्यांत, राज्य सरकारची विशेष परवानगी घेतल्याशिवाय, अतिरेक्यांशी संबंधित गुन्हे हाताळण्याचे अधिकार देण्यात आलेले आहेत. ही संस्था, भारताच्या राष्ट्रीय तपास संस्था अधिनियम, २००८ अन्वये अस्तित्वात आली. यासाठी [[भारतीय संसद]]ेने वरील अधिनियम ३१ डिसेंबर २००८ला पारित केला.<ref name=aboutus>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=नॅशनल इन्व्हेस्टिगेशन एजन्सी:आमच्याबद्दल(इंग्रजी मजकूर)|दुवा=http://www.nia.gov.in/aboutus.aspx|प्रकाशक=नॅशनल इन्व्हेस्टिगेशन एजन्सी|accessdate=16 June 2013}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|author=TNN 16 Dec 2008, 12.04am IST|दुवा=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-12-16/india/27904311_1_special-anti-terror-law-nia-terror-related|title=सरतेशेवटी सरकारने केंद्रीय अतिरेकी अभिकरणासाठी कडक कायदे केलेत (इंग्रजी मजकूर)|प्रकाशक=लेख-टाईम्स ऑफ इंडिया.इंडिया टाईम्स.कॉम|दिनांक=१६/१२/२००८|accessdate=2013-09-28|archive-date=2012-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022154006/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-12-16/india/27904311_1_special-anti-terror-law-nia-terror-related|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/mumbaiterrorstrike/Story.aspx?ID=NEWEN20080076587&type=News |title=संसदेने राज्यस्तरीय तपासासाठी अभिकरण गठीत करण्याचे बील पारित केले (इंग्रजी मजकूर) |प्रकाशक=एनडीटीव्ही |दिनांक= |accessdate=2012-12-09 |archive-date=2013-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130508110740/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/mumbaiterrorstrike/Story.aspx?ID=NEWEN20080076587&type=News |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |author=PTI 16 Dec 2008, 07.40pm IST |दुवा=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-12-16/india/27918792_1_terror-act-mumbai-terror-attacks-terror-related |title=संसदेने अतिरेकी तपासासाठी अभिकरण गठीत करण्याचे बील पारित केले (इंग्रजी मजकूर) |प्रकाशक=लेख-टाईम्स ऑफ इंडिया.इंडिया टाईम्स.कॉम |दिनांक=१६/१२/२००८ |accessdate=2013-09-28 |archive-date=2012-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022154025/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-12-16/india/27918792_1_terror-act-mumbai-terror-attacks-terror-related |url-status=dead }}</ref> [[२६ नोव्हेंबर २००८चा मुंबईवरील दहशतवादी हल्ला|मुंबईवरील दहशतवादी हल्ल्याच्या]] पार्श्वभूमीवर, अशा एखाद्या संस्थेची तातडीने गरज भासल्यामुळे, ही संस्था निर्माण करण्यात आली.या संस्थेचे संस्थापक संचालक हे [[राधा विनोद राजु]] होते.त्यांनी या संस्थेत ३१ जानेवारी २०१०पर्यंत काम केले. त्यानंतर त्यांचा पदभार शरद चंद्र सिन्हा यांनी सांभाळला.<ref name=dhfeb10>{{स्रोत बातमी|title= एस.सी. सिन्हा हे एनआयएचे नवीन प्रमुख(इंग्रजी मजकूर)|दुवा=http://www.deccanherald.com/content/51872/F|accessdate=11 July 2013|newspaper=Deccan Herald|दिनांक=फेब्रु. २०१०}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/sc-sinha-appointed-director-general-of-nia-1287983712-1 |title=एनआयएच्या निदेशक जनरल पदावर एस.सी. सिन्हा यांची नियुक्ती (इंग्रजी मजकूर) |प्रकाशक=जागरणजोश.कॉम |दिनांक= |accessdate=2012-12-09 |archive-date=2013-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130731054335/http://www.jagranjosh.com/current-affairs/sc-sinha-appointed-director-general-of-nia-1287983712-1 |url-status=dead }}</ref> {{विस्तार}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारत सरकार]] [[वर्ग:भारतीय संस्था]] [[वर्ग:इ.स. २००८ मधील निर्मिती]] 60qzmv9q5s929kw16q1pdfjjo10hp4r 0 228378 2701401 2697813 2026-08-12T19:20:11Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701401 wikitext text/x-wiki '''सामाजिक उत्तरदायित्व निधी''' किंवा 'कॉर्पोरेट सोशल रिस्पॉन्सिबिलिटी' (सीएसआर) ही संकल्पना कंपन्यांनी आपल्या व्यवसायातून मिळवलेल्या नफ्यातील काही भाग समाजाच्या आणि पर्यावरणाच्या कल्याणासाठी खर्च करण्याच्या नैतिक व कायदेशीर जबाबदारीशी संबंधित आहे.<ref>{{Cite web|title=Corporate Social Responsibility Overview|url=https://www.mca.gov.in/content/mca/global/en/home.html|access-date=29 July 2026|archive-date=2026-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20260724155725/https://www.mca.gov.in/content/mca/global/en/home.html|url-status=dead}}</ref> भारतात [[कंपनी कायदा, २०१३]]च्या कलम १३५ नुसार ठराविक उलाढाल किंवा निव्वळ नफा असलेल्या कंपन्यांना त्यांच्या मागील तीन वर्षांच्या सरासरी निव्वळ नफ्यातील किमान २ टक्के रक्कम सामाजिक उपक्रमांवर खर्च करणे कायद्याने बंधनकारक करण्यात आले आहे.<ref>{{Cite news|title=Understanding CSR Provisions under Companies Act 2013|newspaper=The Economic Times|date=15 April 2014}}</ref> या निधीचा वापर प्रामुख्याने शिक्षण, आरोग्य, गरिबी निर्मूलन, पर्यावरण रक्षण, महिला सक्षमीकरण आणि ग्रामीण विकासासारख्या उपक्रमांसाठी केला जातो. व्यावसायिक नफा मिळवण्यासोबतच समाजाच्या शाश्वत विकासात योगदान देणे आणि सामाजिक समतोल राखणे हा यामागील मुख्य उद्देश असतो. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:सामाजिक अर्थशास्त्र]] [[वर्ग:अर्थशास्त्र]] [[वर्ग:सामाजिक कायदे]] [[वर्ग:व्यावसायिक नैतिकता]] 90rwez00j8fw3pni445kdsvda578198 0 229266 2701408 2695585 2026-08-12T20:59:49Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701408 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती | चौकट_रुंदी = | नाव = सोनम वांगचुक | चित्र = Sonam Wangchuk01.jpg|thumb|सोनम वांगचूक | चित्र_आकारमान = | चित्रशीर्षक = सोनम वांगचुक | चित्रशीर्षक_पर्याय = | जन्मनाव = | जन्म_दिनांक = १ सप्टेंबर १९६६ | जन्म_स्थान = उलेतोकोपो ,जम्मू काश्मीर | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | मृत्यू_कारण = | कलेवर_सापडलेले_स्थान = | चिरविश्रांतिस्थान = | चिरविश्रांतिस्थान_अक्षांश_रेखांश = | निवासस्थान = जम्मू काश्मीर | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]] | नागरिकत्व = भारतीय | शिक्षण = | व्यवसाय = | कारकीर्द_काळ = | प्रसिद्ध_कामे = | मूळ_गाव = जम्मू काश्मीर | उंची = | वजन = | ख्याती = | धर्म = बौद्ध | जोडीदार = | अपत्ये = | वडील = | आई = | पुरस्कार = रोलेक्स ॲवाॅर्ड फॉर इंटरप्राइज २०१६’,रॅमन मॅगेसेसे 2018, लोकमान्य टिळक राष्ट्रीय पुरस्कार २०२० }} '''सोनम वांगचुक''' (जन्म: [[१ सप्टेंबर]], [[इ.स. १९६६|१९६६]] - ) हे एक भारतीय अभियंता,<ref>{{Cite web |title=Rolex Partnerships - The engineer helping Himalayan farmers by creating artificial glaciers |url=https://www.rolex.org/partnerships/el-pais-semanal/sonam-wangchuk |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216151011/https://www.rolex.org/partnerships/el-pais-semanal/sonam-wangchuk |archive-date=2025-12-16 |access-date=2026-06-30 |website=rolex.org |language=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Event information |url=https://www.nobelprize.org/events/nobel-week-dialogue/stockholm-2018/panellists/sonam-wangchuk/ |access-date=2026-06-30 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Extraordinary Indians: Sonam Wangchuk's Mission to Reimagine Schools, Water, and Work in the Himalayas |url=https://www.readersdigest.in/features/story-extraordinary-indians-sonam-wangchuks-mission-to-reimagine-schools-water-and-work-in-the-himalayas-128088 |access-date=2026-06-30 |website=www.readersdigest.in}}</ref> कार्यकर्ते, नवनिर्माते, शिक्षण सुधारक आणि [[पर्यावरणवाद|पर्यावरणवादी]] आहेत.<ref name="Bio">{{cite web | last=Varghese | first=Shiny | title=The green drive: Indian wins Rolex Award for philanthropic work | website=The Indian Express | date=17 November 2016 | url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/the-green-drive-4379400/ | access-date=30 September 2025}}</ref> ते 'स्टुडंट्स एज्युकेशनल अँड कल्चरल मुव्हमेंट ऑफ लडाख' (SECMOL) चे संस्थापक-संचालक आहेत, ज्याची स्थापना १९८८ मध्ये अशा विद्यार्थ्यांच्या एका गटाने केली होती, जे त्यांच्याच शब्दांत सांगायचे तर [[लडाख|लडाखवर]] लादलेल्या परकीय शिक्षण व्यवस्थेचे 'बळी' ठरले होते. सौर ऊर्जेवर चालणारा आणि स्वयंपाक, प्रकाश किंवा गरम करण्यासाठी कोणत्याही [[जीवाष्म इंधन|जीवाश्म इंधनाचा]] वापर न करणारा SECMOL कॅम्पस डिझाइन करण्यासाठी देखील ते ओळखले जातात. शासकीय शाळांच्या व्यवस्थेत सुधारणा घडवून आणण्यासाठी सरकार, ग्राम समुदाय आणि नागरी समाज यांच्यातील संयुक्त उपक्रम असलेल्या ऑपरेशन न्यू होपच्या १९९४ मधील लाँचमध्ये वांगचुक यांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची होती. [[पद्मश्री पुरस्कार|पद्मश्री]] पुरस्कार विजेते चेवांग नॉरफेल यांनी डिझाइन केलेल्या आणि तयार केलेल्या कृत्रिम हिमनद्यांपासून प्रेरित होऊन त्यांनी स्वतःची नवीन संकल्पना विकसित केली, जी आईस स्तूप तंत्रज्ञान म्हणून ओळखली जाते. या तंत्रज्ञानाचा वापर हिवाळ्यातील पाणी शंकूच्या आकाराच्या बर्फाच्या ढिगाऱ्यात साठवण्यासाठी केला जातो.<ref>{{Cite web |date=2024-06-13 |title=The Ice Man of Ladakh building artificial glaciers in the Himalayas |url=https://www.bbc.com/future/article/20240612-the-ice-man-of-ladakh-building-artificial-glaciers-in-the-himalayas |access-date=2026-07-14 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> लडाखमधील शिक्षण क्षेत्र आणि हवामान बदलाशी संबंधित आव्हानांमधील योगदान तसेच स्थानिक समस्यांवर त्यांनी शोधलेल्या नाविन्यपूर्ण उपायांमुळे वांगचुक यांना अनेक पुरस्कार मिळाले आहेत. २०२५ पर्यंत त्यांना सुमारे १५ पुरस्कार मिळाले आहेत, ज्यामध्ये [[रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार]] (२०१८), [[भारतीय तंत्रज्ञान संस्था (मंडी)|आयआयटी मंडी]] तर्फे देण्यात आलेली 'हिमालयीन क्षेत्रातील प्रख्यात तंत्रज्ञानतज्ञ' ही पदवी (२०१८) आणि [[ग्लोबल अवॉर्ड फॉर सस्टेनेबल आर्किटेक्चर]] (२०१७) यांचा समावेश आहे.<ref name="Details">{{cite web | last=Masood | first=Bashaarat | title=Innovator to ‘provocateur’, Wangchuk’s equation with Delhi changed over 3 decades | website=The Indian Express | date=27 September 2025 | url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/innovator-to-provocateur-wangchuks-equation-with-delhi-changed-over-3-decades-10273868/ | access-date=30 September 2025}}</ref> == बालपण आणि शिक्षण == वांगचुक यांचा जन्म १९६६ मध्ये जम्मू आणि काश्मीरच्या लडाख [[लेह जिल्हा|लेह जिल्ह्यातील]] अल्ची जवळ झाला. वयाच्या ९ व्या वर्षांपर्यंत त्यांचे शाळेत नाव नोंदवले गेले नव्हते, कारण त्यांच्या गावात कोणतीही शाळा नव्हती. तोपर्यंत त्यांच्या आईने, शेरिंग वांगमो यांनी, त्यांना त्यांच्या स्वतःच्या मातृभाषेतून सर्व मूलभूत शिक्षण दिले.<ref name="Hindu List">{{cite web | last=Ashiq | first=Peerzada | title=Sonam Wangchuk | website=[[The Hindu]] | date=4 February 2023 | url=https://www.thehindu.com/news/national/sonam-wangchuk-the-man-from-the-mountains/article66472065.ece | access-date=30 September 2025}}</ref><ref name="mint">{{cite news|title=A Ladakhi dream fuelled by a Swiss award|url=http://www.livemint.com/Consumer/AUgmDNspGwS9SZGU68P5LK/A-Ladakhi-dream-fuelled-by-a-Swiss-award.html|publisher=[[Livemint]]|date=25 November 2016}}</ref><ref>{{Cite web |last=Sharma |first=Yashraj |title=How Ladakh protest leader Sonam Wangchuk went from Indian hero to ‘traitor’ |url=https://www.aljazeera.com/features/2025/10/7/how-ladakh-protest-leader-sonam-wangchuk-went-from-indian-hero-to-traitor |access-date=2026-07-16 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> १९७५ मध्ये, त्यांचे वडील, सोनम वांग्याल, जम्मू आणि काश्मीर सरकारमध्ये निवडून आले आणि मंत्री झाले.<ref>{{Cite web |url=https://www.ndtv.com/india-news/sonam-wangchuk-ladakh-violence-sonam-wangchuks-journey-from-real-phunsukh-wangdu-to-activist-under-lens-9342129 |title=Sonam Wangchuk's Journey From Real 'Phunsukh Wangdu' To Activist Under Lens - NDTV}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.newindianexpress.com/thesundaystandard/2023/Feb/05/sonam-wangchuk-the-man-the-mountains-and-a-mission-2544430.html |title=Sonam Wangchuk: The man, the mountains, and a mission |first=Fayaz |last=Wani |date=5 February 2023 |website=The New Indian Express}}</ref> वयाच्या ९ व्या वर्षी त्यांना श्रीनगरला नेण्यात आले आणि तेथील एका शाळेत दाखल करण्यात आले. ते इतर विद्यार्थ्यांपेक्षा वेगळे दिसत असल्याने, त्यांना अशा भाषेत संबोधित केले जायचे जी त्यांना समजत नव्हती, ज्यामुळे त्यांच्याकडून प्रतिसाद न मिळण्याला त्यांची बुद्धू असण्याची लक्षणे मानले गेले. ते हा काळ त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात अंधकारमय काळ म्हणून आठवतात. ही वागणूक सहन न झाल्याने, १९७७ मध्ये त्यांनी एकट्याने दिल्लीला पळ काढला, जिथे त्यांनी एका केंद्रीय विद्यालयाच्या शाळा प्राचार्यांकडे स्वतःची कैफियत मांडली.<ref name="ht1">{{cite news|last1=Paul|first1=Satarupa|title=Meet Sonam Wangchuk, the real life Phunsukh Wangdu of 3 Idiots|url=http://www.hindustantimes.com/education/meet-sonam-wangchuk-the-real-life-phunsukh-wangdu-of-3-idiots/story-7qofYgkfHOxSHh1lXqZIFM.html|publisher=[[Hindustan Times]]|date=8 December 2016}}</ref> वांगचुक यांनी १९८७ मध्ये [[नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी (श्रीनगर)]] (तेव्हाचे आर.ई.सी. श्रीनगर) मधून [[यांत्रिक अभियांत्रिकी]]मध्ये आपली बी.टेक. पदवी पूर्ण केली.<ref>{{Cite news |date=2025-09-27 |title=Sonam Wangchuk educational qualifications: How this engineer from NIT Srinagar became a prominent activist in Ladakh |url=https://timesofindia.indiatimes.com/education/news/sonam-wangchuk-educational-qualifications-how-this-engineer-from-nit-srinagar-became-a-prominent-activist-in-ladakh/articleshow/124176451.cms |access-date=2025-09-28 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> अभियांत्रिकीच्या शाखेच्या निवडीवरून वडिलांशी झालेल्या मतभेदांमुळे त्यांना स्वतःच्या शिक्षणाचा खर्च स्वतःच उचलावा लागला. त्यांनी २०११ मध्ये ग्रेनोबल, फ्रान्स येथील क्रॅटेर स्कूल ऑफ आर्किटेक्चर मध्ये 'अर्थन आर्किटेक्चर' (मातीचे वास्तुकला) या विषयात दोन वर्षांचे उच्च शिक्षण देखील घेतले.<ref>{{cite news|title=Global Award 2017- Sonam Wangchuk, stupas et enseignements|url=http://www.lecourrierdelarchitecte.com/article_7796|publisher=lecourrierdelarchitecte.com|date=17 May 2017|language=fr|accessdate=2026-07-17|archive-date=2019-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207000644/https://www.lecourrierdelarchitecte.com/article_7796|url-status=dead}}</ref> ==संघटना== ===एज्युकेशनल अँड कल्चरल मुव्हमेंट ऑफ लडाख (SECMOL)=== जे शिक्षणात गतिशील असून त्यांना परिस्थितीअभावी पुढील शिक्षण घेणे शक्य होत नाही, किवा गरीब परिस्थितीमुळे अपेक्षित क्षेत्रात जाणे शक्य होत नाही, अशा मुलांसाठी वांगचूक काम करतात. त्यासाठी त्यांनी १९८८ साली एका संस्थेची स्थापना त्यांनी केली. अशा मुलांना शिक्षणासाठी मदत करून त्यांची स्वप्न प्रत्यक्षात साकारण्याचे काम वांगचूक करत आहेत. शिक्षण तसेच पर्यावरण क्षेत्रात ते काम करत आहेत. गेल्या २० वर्षांपासून त्यांनी या कामाला पूर्णपणे वाहून घेतले आहे. त्यांनी यासाठी एज्युकेशनल अँड कल्चरल मुव्हमेंट ऑफ लडाख (SECMOL) या नावाची संघटना तयार केली आहे. येथे राहून त्यांनी अनेक स्थानिक भाषा आत्मसात केल्या. जेव्हा त्यांनी लडाख येथे शिक्षणविषयक कार्य सुरू केले, तेव्हा त्यांच्या लक्षात आले की मुलांना प्रश्नांची उत्तरे माहिती असतात मात्र त्यांचा सर्वात मोठा अडसर म्हणजे भाषा आहे. त्यानंतर त्यांनी स्थानिक भाषेत तेथील मुलांना शिकवायला सुरुवात केली. जम्मू-कश्मीर सरकार बरोबर त्यांनी लडाखच्या शाळांतील अभ्यासक्रम स्थानिक भाषेत तयार करण्याचे कार्य हाती घेतले. १९९४ मध्ये त्यांनी शाळेतून काढून टाकण्यात आलेल्या १००० तरुणांची संघटना तयार केली आणि त्यांच्या मदतीने एक अशी शाळा काढली जी विद्यार्थामार्फतच चालवली जाते. या शाळेत पूर्णपणे सौर उर्जेचा वापर केला जातो. वांगचूक यांना वाटते की शालेय अभ्यासक्रम बदलणे आवश्यक आहे. त्यांचे म्हणणे आहे की, पुस्तकी अभ्यासक्रमापेक्षा प्रात्यक्षिकांचा अवलंब जास्त हिताचा आहे. या सर्व बाबी प्रत्यक्षात आणण्यासाठी ते प्रयत्नशील आहेत. १९८८ मध्ये, पदवी प्राप्त केल्यानंतर, वांगचुक यांनी (त्यांच्या भावा आणि पाच समवयस्कांसह) लडाखमधील विद्यार्थ्यांची शैक्षणिक आणि सांस्कृतिक चळवळ (SECMOL) सुरू केली. सासपोल येथील सरकारी हायस्कूलमध्ये शालेय सुधारणांचा प्रयोग केल्यानंतर, SECMOL ने सरकारी शिक्षण विभाग आणि गावातील लोकसंख्येच्या सहकार्याने ऑपरेशन न्यू होप सुरू केले.<ref name="mint"/><ref name="ashoka">{{cite web |title=Sonam Wangchuk - Students Educational and Cultural Movement of Ladakh |url=https://www.ashoka.org/en-us/fellow/sonam-wangchuk |publisher=Ashoka United States |access-date=30 September 2025}}</ref><ref name="TOI">{{cite news |last1=Khattar |first1=Sakshi |date=26 July 2008 |title=Teach India: Think local, think Ladakhi |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Teach-India-Think-local-think-Ladakhi/articleshow/3281987.cms |work=The Times of India}}</ref> जून १९९३ ते ऑगस्ट २००५ पर्यंत, वांगचुक यांनी लडाखच्या एकमेव छापील मासिक लाडाग्स मेलॉंगची स्थापना केली आणि त्याचे संपादक म्हणून काम केले.<ref name="telegraph">{{cite news|last1=Menon|first1=Shyam G.|title=What you did not watch in 3 Idiots - Rethink after Ladakh education initiative fell victim to bureaucracy and resentment|url=https://www.telegraphindia.com/1100719/jsp/frontpage/story_12700204.jsp|archive-url=https://web.archive.org/web/20100722043505/http://www.telegraphindia.com/1100719/jsp/frontpage/story_12700204.jsp|url-status=dead|archive-date=22 July 2010|publisher=[[The Telegraph (Calcutta)]]|date=19 July 2010}}</ref><ref name="ashoka"/> २००१ मध्ये, त्यांना हिल कौन्सिल सरकारमध्ये शिक्षण सल्लागार म्हणून नियुक्त करण्यात आले.<ref>{{cite web|url=https://www.jharkhandfeed.com/sonam-wangchuk-the-real-phunsuk-wangdu/|title=Sonam Wangchuk: The real 'Phunsuk Wangdu'|date=19 January 2017|publisher=JharkhandFeed|access-date=19 January 2017|archive-date=2018-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180411174425/https://www.jharkhandfeed.com/sonam-wangchuk-the-real-phunsuk-wangdu/|url-status=dead}}</ref> २००२ मध्ये, इतर स्वयंसेवी संस्थांच्या प्रमुखांसह, त्यांनी लडाखी स्वयंसेवी संस्थांचे एक नेटवर्क, लडाख व्हॉलंटरी नेटवर्क (LVN) ची स्थापना केली आणि २००५ पर्यंत त्यांच्या कार्यकारी समितीमध्ये सचिव म्हणून काम केले. त्यांना लडाख हिल कौन्सिल सरकारच्या व्हिजन डॉक्युमेंट लडाख २०२५ च्या मसुदा समितीवर नियुक्त करण्यात आले आणि २००४ मध्ये शिक्षण आणि पर्यटन धोरण तयार करण्याची जबाबदारी सोपवण्यात आली.<ref name="entremeetsmit">{{cite web|title=Sonam Wangchuk at Entrepreneur's Meet 2017|url=http://entremeetsmit.in/website/EntreMeet/sonam.html|website=Entremeetsmit.in|access-date=30 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525013517/http://entremeetsmit.in/website/EntreMeet/sonam.html|archive-date=25 May 2017}}</ref> २००५ मध्ये भारताचे पंतप्रधान मनमोहन सिंग यांनी या दस्तऐवजाचे औपचारिक लाँच केले. २००५ मध्ये, वांगचुक यांची भारत सरकारच्या मानव संसाधन विकास मंत्रालयात प्राथमिक शिक्षणासाठी राष्ट्रीय प्रशासकीय परिषदेत सदस्य म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.<ref name="entremeetsmit"/> २००७ ते २०१० पर्यंत, त्यांनी शिक्षण सुधारणांसाठी शिक्षण मंत्रालयाला पाठिंबा देण्यासाठी काम करणाऱ्या डॅनिश स्वयंसेवी संस्था एमएससाठी शिक्षण सल्लागार म्हणून काम केले.<ref>{{cite news|title=In conversation with Sonam Wangchuk|url=http://www.reachladakh.com/in-conversation-with-sonam-wangchuk/1560.html|publisher=Reach Ladakh|date=30 April 2013}}</ref> २०१३ च्या अखेरीस, वांगचुक यांनी बर्फ स्तूपाचा एक नमुना शोधून काढला आणि तो एक कृत्रिम हिमनदी आहे जो हिवाळ्यात वाया जाणाऱ्या प्रवाहाचे पाणी महाकाय बर्फाच्या शंकू किंवा स्तूपांच्या स्वरूपात साठवतो आणि वसंत ऋतूच्या अखेरीस पाणी वितळू लागल्यावर सोडतो, जो शेतकऱ्यांना पाण्याची गरज असते तेव्हा योग्य वेळ असतो.<ref>{{cite news|last1=Coates|first1=Ashley|title=Ice stupas: a Himalayan answer to climate change, water shortage and glacial flooding|url=https://www.independent.co.uk/environment/ice-stupas-himalayan-answer-to-climate-change-water-shortage-and-glacial-flooding-a7742906.html|work=The Independent |date=30 May 2017}}</ref> २०१३ मध्ये त्यांची जम्मू आणि काश्मीर राज्य शालेय शिक्षण मंडळात नियुक्ती झाली. २०१४ मध्ये, त्यांना जम्मू आणि काश्मीर राज्य शिक्षण धोरण आणि व्हिजन डॉक्युमेंट तयार करण्यासाठी तज्ञ पॅनेलमध्ये नियुक्त करण्यात आले. २०१५ पासून, सोनम हिमालयन इन्स्टिट्यूट ऑफ अल्टरनेटिव्ह्ज स्थापन करण्यावर काम करण्यास सुरुवात केली आहे. बहुतेक विद्यापीठे, विशेषतः पर्वतांमधील विद्यापीठे जीवनाच्या वास्तविकतेशी कशी अप्रासंगिक झाली आहेत याबद्दल त्यांना चिंता आहे.<ref>{{cite news|last1=Sarkhel|first1=Aritra|title=Meet Sonam Wangchuk, the 50 year old innovator from Ladakh|url=http://tech.economictimes.indiatimes.com/news/people/meet-sonam-wangchuk-the-50-year-old-innovator-from-ladakh/56114652|publisher= The Economic Times |date=22 December 2016}}</ref> २०१६ मध्ये, वांगचुक यांनी फार्मस्टेज लडाख नावाचा एक प्रकल्प सुरू केला, जो पर्यटकांना लडाखच्या स्थानिक कुटुंबांसोबत राहण्याची सुविधा देतो, जो माता आणि मध्यमवयीन महिला चालवतात. १८ जून २०१६ रोजी चेतसांग रिनपोचे यांनी या प्रकल्पाचे अधिकृत उद्घाटन केले.<ref>{{cite news|last1=Chauhan|first1=Divya|title=These Ladakhi Mothers Are Opening Up Their Homes To Travellers. Time To Ditch Those Hotel Rooms|url=https://www.scoopwhoop.com/Experience-The-Ladakhi-Culture-With-Farmstays-Ladakh/#.uqib1fudp|publisher=ScoopWhoop |date=1 August 2016}}</ref> == लोकसंस्कृती मध्ये == २००९ मध्ये, अनेक प्रसारमाध्यमांच्या अहवालांतून आणि प्रेक्षकांनी वांगचुक यांची गोष्ट [[राजकुमार हिरानी]] दिग्दर्शित ''[[३ इडियट्स]]'' चित्रपटातील [[आमिर खान]] यांच्या 'फुन्सुक वांगडू' या पात्राशी जोडली गेल्याने ते प्रकाशझोतात आले.<ref name="telegraph" /> मात्र, १६ जुलै २०२६ रोजी लंडन फिल्म फेस्टिव्हलच्या समारोप समारंभात, आमिर खान यांनी स्पष्ट केले की चित्रपटातील त्यांचे पात्र वांगचुक यांच्यापासून प्रेरित नव्हते. त्यांनी सांगितले की, चित्रपट बनवताना लेखक राजकुमार हिरानी किंवा अभिजात जोशी यांपैकी कोणालाही वांगचुक यांच्याबद्दल माहिती नव्हती.<ref>{{Cite news |last=Bureau |first=The Hindu |date=2026-07-17 |title=Aamir Khan says his character in ‘3 Idiots’ not based on Sonam Wangchuk: ‘Hoping that he ends his fast’ |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/aamir-khan-says-his-character-in-3-idiots-not-based-on-sonam-wangchuk-hoping-that-he-ends-his-fast/article71232765.ece |access-date=2026-07-17 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> वांगचुक यांनीही या तुलनेचा स्पष्ट शब्दात इन्कार केला आहे.<ref>{{Cite news |date=2026-07-15 |title=When Sonam Wangchuk said, 'I'm not Phunsukh Wangdu from Aamir Khan's 3 Idiots', the educator said he didn't take action against the film: 'Didn’t want people to think I was trying to get money' |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/when-sonam-wangchuk-said-im-not-phunsukh-wangdu-from-aamir-khans-3-idiots-the-educator-said-he-didnt-take-action-against-the-film-didnt-want-people-to-think-i-was-trying-to-get-money/articleshow/132418715.cms |access-date=2026-07-16 |work=The Times of India}}</ref> == पुरस्कार == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" | ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | पुरस्कार / पदवी ! scope="col" class="unsortable |संदर्भ |- |2018 |[[रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार]] |style="text-align: center;"|<ref name="Magsaysay">{{cite web | agency=PTI | title=Two Indians, Bharat Vatwani and Sonam Wangchuk, Receive Magsaysay Award | website=[[NDTV]] | date=1 September 2018 | url=https://www.ndtv.com/india-news/two-indians-bharat-vatwani-and-sonam-wangchuk-receive-this-years-ramon-magsaysay-award-1909529 | access-date=30 September 2025}}</ref> |- |2018 |[[सिम्बायोसिस इंटरनॅशनल]] द्वारे मानद [[डी.लिट]] पदवी |style="text-align: center;"|<ref name="Litt">{{cite web | title=Innovator Sonam Wangchuk Awarded Honorary D.Litt Degree | website=BW Education | url=https://www.bweducation.com/article/innovator-sonam-wangchuk-awarded-honorary-dlitt-degree-162828 | access-date=30 September 2025}}</ref> |- |2018 |आयआयटी मंडी द्वारे 'हिमालयीन क्षेत्रातील प्रख्यात तंत्रज्ञानतज्ञ' |style="text-align: center;"|<ref name="Mandi">{{cite web | title=IIT Mandi convocation: 211 students including 40 research scholars graduated, check other achievements | website=[[India Today]] | date=30 October 2018 | url=https://www.indiatoday.in/education-today/news/story/iit-mandi-convocation-divd-1378688-2018-10-30 | access-date=30 September 2025}}</ref> |- |2017 |इंडियन्स फॉर कलेक्टिव्ह ॲक्शन (ICA) सन्मान पुरस्कार, [[सॅन फ्रान्सिस्को]], [[कॅलिफोर्निया]] |style="text-align: center;"|<ref name="Hindu List"/> |- |2017 | GQ मेन ऑफ द इयर पुरस्कार, वर्षातील सर्वोत्तम सामाजिक उद्योजक (Social Entrepreneur of the Year) |style="text-align: center;"|<ref name="GQ">{{cite web | title=GQ Awards: Men of the Year 2017 Winners | website=GQ India | date=23 September 2017 | url=https://www.gqindia.com/content/gq-awards-men-year-2017-winners#zorawar-kalra-restaurateur-of-the-year | access-date=30 September 2025}}</ref> |- |2017 | ग्लोबल अवॉर्ड फॉर सस्टेनेबल आर्किटेक्चर |style="text-align: center;"|<ref name="FP">{{cite web | last=Rana | first=Nikita | title=World Environment Day 2017: Sonam Wangchuk's ice stupas ensure there's water in Ladakh | website=[[Firstpost]] | date=2 June 2017 | url=https://www.firstpost.com/living/world-environment-day-2017-sonam-wangchuks-ice-stupas-ensure-theres-water-in-ladakh-3504143.html | access-date=30 September 2025}}</ref> |- |2017 |जम्मू आणि काश्मीर सरकार द्वारे उत्कृष्ट पर्यावरणवाद्यासाठीचा राज्य पुरस्कार |style="text-align: center;"|<ref name="j&k">{{cite web | last=Lakhera | first=Vedaant | title=Sonam Wangchuk Detained Under NSA Amid Ladakh Protests Over Statehood | website=Frontline | date=30 September 2025 | url=https://frontline.thehindu.com/politics/sonam-wangchuk-nsa-detention-ladakh-protests/article70114394.ece | access-date=30 September 2025}}</ref> |- |2016 |रोलेक्स अवॉर्ड फॉर एंटरप्राइझ |style="text-align: center;"|<ref name="Rolex">{{cite web | title=Supplying water to farmers in Northern India | website=rolex.org | date=10 November 2020 | url=https://www.rolex.org/partnerships/national-geographic-spain/sonam-wangchuk | access-date=30 September 2025 | archive-date=2025-11-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20251106233757/https://www.rolex.org/partnerships/national-geographic-spain/sonam-wangchuk | url-status=dead }}</ref> |- |2016 |सर्वोत्तम मातीच्या इमारतीसाठी आंतरराष्ट्रीय टेरा पुरस्कार |style="text-align: center;"|<ref name="Terra">{{cite web | last=Bahga | first=Sarbjit Singh | title=SECMOL School, Leh, Represents Himalayan Region in ‘NEW INDIAN ARCHITECTURE’ | website=Hill Post | date=3 August 2023 | url=https://hillpost.in/2023/08/secmol-school-leh-represents-himalayan-region-in-new-indian-architecture/120862/ | access-date=30 September 2025}}</ref> |- |2014 |CRATerre फ्रान्स द्वारे युनेस्को चेअर अर्थन आर्किटेक्चर |style="text-align: center;"|<ref name="UNESCO">{{cite web | title=Innovator Sonam Wangchuk Built A Solar Powered Heated Tent For Galwan Valley Soldiers | website=ABP Live | date=22 February 2021 | url=https://news.abplive.com/news/sonam-wangchuk-s-solar-powered-heated-tent-can-keep-soldiers-in-galwan-valley-warm-in-rough-terrains-1445385 | access-date=30 September 2025}}</ref> |- |2008 |सी एन एन आय बी एम द्वारे रिअल हिरोज पुरस्कार |style="text-align: center;"|<ref name="CNN">{{cite web | title=Did Sonam Wangchuk provoke Gen Z in Ladakh?: How did the '3-Idiots' real-life hero become a 'villain' for the Modi govt? | website=Bhaskar English | date=26 September 2025 | url=https://www.bhaskarenglish.in/originals/news/did-sonam-wangchuk-provoke-gen-z-in-ladakh-how-did-the-3-idiots-hero-become-a-villain-for-modi-govt-136017047.html | access-date=30 September 2025}}</ref> |- |2004 |सँक्च्युअरी एशिया द्वारे 'द ग्रीन टीचर' पुरस्कार |style="text-align: center;"|<ref name="Green">{{cite web | last=Varghese | first=Shiny | title=The green drive: Indian wins Rolex Award for philanthropic work | website=[[The Indian Express]] | date=17 November 2016 | url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/the-green-drive-4379400/ | access-date=30 September 2025}}</ref> |- |2002 |अशोका युएसए द्वारे सामाजिक उद्योजकतेसाठी अशोका फेलोशिप |style="text-align: center;"|<ref name="d091">{{cite web | title=Mr. Sonam Wangchuk | website=Expand | date=20 January 2024 | url=https://www.smutbi.com/2024/01/20/mr-sonam-wangchuk/ | access-date=30 September 2025}}</ref><ref name="ashoka"/> |- |2001 |द वीक नियतकालिकातर्फे 'मॅन ऑफ द इयर' |style="text-align: center;"|<ref name="Week">{{cite web | title=Sonam Wangchuk dedicates Magsaysay Award to 'every student, teacher' in Ladakh | website=[[The Week (Indian magazine)|The Week]] | date=26 July 2018 | url=https://www.theweek.in/news/india/2018/07/26/Sonam-Wangchuk-dedicates-Magsaysay-Award-to-every-student-teacher-in-Ladakh.html | access-date=30 September 2025}}</ref> |- |1996 |जम्मू आणि काश्मीर मधील शैक्षणिक सुधारणांसाठी राज्यपालांचे पदक |style="text-align: center;"|<ref name="SK">{{cite web | title=Sonam Wangchuk's Climate Fast: A Call to Action for Environmental Sustainability | website=[[Sikkim Express]] | date=26 September 2025 | url=https://www.sikkimexpress.com/news-details/sonam-wangchuks-climate-fast-a-call-to-action-for-environmental-sustainability | access-date=30 September 2025}}</ref> |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:वांगचुक, सोनम }} [[वर्ग:इ.स. १९६६ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:लडाखी समाजसेवक]] [[वर्ग:भारतीय संशोधक]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय अभियंते]] [[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय अभियंते]] [[वर्ग:भारतीय पर्यावरणतज्ज्ञ]] [[वर्ग:मॅग्सेसे पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:भारतीय मानवाधिकार कार्यकर्ते]] [[वर्ग:भारतीय बौद्ध]] 5tggfvgupcytjmkqjuehayr1v7p8tt5 0 229777 2701447 2494040 2026-08-13T03:47:46Z अभय नातू 206 संदर्भ 2701447 wikitext text/x-wiki '''जागतिक महासागर दिन''' जगभर [[८ जून]] रोजी पाळला जातो. [[इ.स. २००८|२००८ सालापासून]] [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्रांनी]] हा दिवस अधिकृतरीत्या पाळण्याचे ठरविले. त्यापूर्वी १९८२ सालापासून [[कॅनडा]]मध्ये तो साजरा होत असे. कॅनडास्थित आंतरराष्ट्रीय संस्था महासागरांच्या संरक्षणासाठी कार्यरत असून, या संस्थेच्या पुढाकाराने सर्वप्रथम या दिवसाची सुरुवात झाली.<ref name="wod-history">{{cite web |url=https://worldoceanday.org/about/history/ |title=World Ocean Day History |website=World Ocean Day |access-date=2026-08-12}}</ref> वर्ल्ड ओशन नेटवर्क सारख्या विविध संस्था, मत्स्यालये आणि प्राणिशास्त्र विषयात काम करणाऱ्या संस्था यासाठी एकत्रितपणे योगदान देतात.<ref name="un-wod">{{cite web |url=https://www.un.org/en/observances/oceans-day |title=United Nations World Oceans Day |publisher=United Nations |access-date=2026-08-12}}</ref> [[चित्र:Table iceberg west of Sjuøyane, Arctic ocean.jpg|इवलेसे|आर्क्टिक महासागरातील हिमनग]] == हेतू == जगभरातील महासागरांबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी हा दिवस वार्षिक स्वरूपात साजरा केला जातो. महासागरांचे संरक्षण व्हावे आणि त्यांचे नैसर्गिक महत्त्व जपले जावे असा यामागे हेतू आहे. प्राणवायू, हवामानाचे नियमन, अन्नपुरवठा, औषधे आणि इतर बाबींसाठी महासागरांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. या निमित्ताने वैयक्तिक व सामूहिक पातळीवर महासागर रक्षणाचा संकल्प केला जातो.<ref name="un-wod" /> == २००८ == महासागर प्रकल्प आणि जागतिक महासागर जाळ्याने प्रथमच वार्षिक संकल्पना जाहीर केली: "आपल्या हवामानास साहाय्य / आपल्या महासागरास साहाय्य", ज्यामध्ये प्रवाळ खडकांवर विशेष लक्ष केंद्रित करून आंतरराष्ट्रीय प्रवाळ वर्षाला पाठिंबा देण्यात आला.<ref name="wod-history" /> == २००९ == "एक महासागर, एक हवामान, एक भविष्य" या संवर्धन संकल्पनेसह हवामानावर अधिक भर देण्यात आला, कारण अभ्यासानुसार बहुतांश नागरिकांना हवामान बदल आणि महासागराचे आरोग्य यांतील संबंध स्पष्ट होत नव्हता.<ref name="wod-history" /> == २०१० == महासागर प्रकल्प आणि जागतिक महासागर जाळ्याकडे ३०० हून अधिक कार्यक्रमांची नोंद झाली, जी २००९ च्या तुलनेत २६ टक्के वाढ होती. [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] सहभाग ३२ टक्क्यांनी वाढला. बांगलादेश, [[बेल्जियम]], फ्रेंच पोलिनेशिया, नायजेरिया, घाना, केन्या, माल्टा, मलेशिया, व्हेनेझुएला आणि [[पोर्तुगाल]] यांसह ४५ देशांनी यामध्ये भाग घेतला.<ref name="wod-history" /> == २०११-२०१२ == दोन वर्षांच्या आराखड्यानुसार "युवक: बदलाची पुढील लाट" ही संकल्पना सुरू करण्यात आली. सर्व सहभागी संस्थांना त्यांच्या समुदायांत आणि देशांत तरुणांना शिक्षणासाठी व प्रत्यक्ष कार्यासाठी अधिक प्रभावीपणे जोडण्यास प्रोत्साहित करण्यात आले.<ref name="wod-history" /> == २०१३ == "वचन द्या" या जागतिक मोहिमेद्वारे संस्थांनी आपापल्या समुदायातील लोकांना महासागर संरक्षणासाठी प्रत्यक्ष कृती करण्याचे आवाहन केले.<ref name="wod-history" /> == २०१४ == जागतिक महासागर दिन जाळ्याद्वारे महासागरापुढील प्रमुख समस्यांवर जनजागृती वाढवण्यात आली आणि "आपण एकत्र मिळून महासागराचे रक्षण केले पाहिजे!" ही मोहीम सुरू झाली. यामध्ये अक्षय ऊर्जा, शाश्वत मत्स्यपालन आणि प्लास्टिक निर्मूलन यांवरील मार्गदर्शकांचा समावेश होता. संयुक्त राष्ट्रांनी भागीदारांसह वार्षिक जागतिक महासागर छायाचित्र स्पर्धाही सुरू केली.<ref name="un-wod" /> == २०१५-२०१९ == संयुक्त राष्ट्रांच्या संकल्पनेनुसार, महासागर प्रकल्पाने प्लास्टिक प्रदूषण प्रतिबंध आणि निरोगी महासागरासाठी पाच वर्षांचा कृती आराखडा लागू केला. २०१६ मध्ये जागतिक महासागर दिन युवक सल्लागार परिषद स्थापन झाली, ज्यामध्ये २२ देशांतील २५ युवा नेत्यांचा समावेश करण्यात आला.<ref name="wod-history" /> == २०२० == या वर्षाची संयुक्त राष्ट्रांची संकल्पना 'शाश्वत महासागरासाठी नवकल्पना' ही होती.<ref>{{cite web |url=https://unworldoceansday.org/un-world-oceans-day-2020/ |title=UN World Oceans Day 2020 |website=United Nations World Oceans Day |access-date=2026-08-12}}</ref> २०३० पर्यंत पृथ्वीवरील ३० टक्के भूभाग आणि महासागरांचे संरक्षण करण्याच्या उद्दिष्टावर लक्ष केंद्रित करण्यात आले. महासागरासाठी प्रथमच २४ तासांची आंतरराष्ट्रीय युवा परिषद आयोजित करण्यात आली, ज्यामध्ये जगभरातील २४ विविध वेळ क्षेत्रांतील प्रतिनिधींनी भाग घेतला.<ref name="wod-history" /> == २०२१ == २०२१ मधील संकल्पना 'महासागर: जीवन आणि जीवनशैली' ही होती.<ref>{{cite web |url=https://unworldoceansday.org/un-world-oceans-day-2021/ |title=UN World Oceans Day 2021 |website=United Nations World Oceans Day |access-date=2026-08-12}}</ref> महासागराचे आश्चर्यकारक महत्त्व आणि ते मानवी जीवनाचा आधार कसे आहे यावर प्रकाश टाकणे हा या मोहिमेचा मुख्य उद्देश होता. १५० देशांमधून १,००० हून अधिक कार्यक्रमांची नोंदणी झाली होती.<ref name="wod-history" /> == २०२२ == २०२२ मधील संकल्पना "'''पुनरुज्जीवन: महासागरासाठी सामूहिक कृती'''" ही होती.<ref>{{cite web |url=https://unworldoceansday.org/un-world-oceans-day-2022/ |title=UN World Oceans Day 2022 |website=United Nations World Oceans Day |access-date=2026-08-12}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:पर्यावरण]] [[वर्ग:जागतिक दिवस]] [[वर्ग:महासागर]] 2j2i3wpi3ssl9x339uqp2v8y20tkvjt 2 230209 2701557 2701282 2026-08-13T08:04:52Z Aditya tamhankar 80177 2701557 wikitext text/x-wiki {{Location map+|India|width=300|float=right|caption=सदस्य आदित्य ताम्हनकर राहत असलेले शहर|places= {{Location map~|India|lat_deg=18|lat_min=63|lon_deg=73|lon_min=79|position=right|background=|label=[[चिंचवड]]}} }} {{Location map+|India|width=300|float=right|caption=सदस्य आदित्य ताम्हनकर यांचे मुळ गाव|places= {{Location map~|India|lat_deg=15|lat_min=99|lon_deg=73|lon_min=59|position=right|background=|label=[[चेंदवण|निरोखेवाडी]], [[चेंदवण]]}} }} {{User Wikipedian for|year=2017|month=6|day=22}}{{द्रुतमाघारकार}} {{१०,००० संपादने}} {{२०,००० संपादने}} {{३०,००० संपादने}} {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" style="vertical-align:middle;" | [[Image:Cricket-barnstar-small.png|100px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''The Cricket Star''' |} {{col-begin|width=}} {{col-2}} {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! Over ! Run ! Wicket ! Over ! Run ! Wicket ! Over ! Run ! Wicket ! Over ! Run ! Wicket |- | 0.1 || || || 5.1 || || || 10.1 || || || 15.1 || || |- | 0.2 || || || 5.2 || || || 10.2 || || || 15.2 || || |- | 0.3 || || || 5.3 || || || 10.3 || || || 15.3 || || |- | 0.4 || || || 5.4 || || || 10.4 || || || 15.4 || || |- | 0.5 || || || 5.5 || || || 10.5 || || || 15.5 || || |- | 1.0 || || || 6.0 || || || 11.0 || || || 16.0 || || |- | 1.1 || || || 6.1 || || || 11.1 || || || 16.1 || || |- | 1.2 || || || 6.2 || || || 11.2 || || || 16.2 || || |- | 1.3 || || || 6.3 || || || 11.3 || || || 16.3 || || |- | 1.4 || || || 6.4 || || || 11.4 || || || 16.4 || || |- | 1.5 || || || 6.5 || || || 11.5 || || || 16.5 || || |- | 2.0 || || || 7.0 || || || 12.0 || || || 17.0 || || |- | 2.1 || || || 7.1 || || || 12.1 || || || 17.1 || || |- | 2.2 || || || 7.2 || || || 12.2 || || || 17.2 || || |- | 2.3 || || || 7.3 || || || 12.3 || || || 17.3 || || |- | 2.4 || || || 7.4 || || || 12.4 || || || 17.4 || || |- | 2.5 || || || 7.5 || || || 12.5 || || || 17.5 || || |- | 3.0 || || || 8.0 || || || 13.0 || || || 18.0 || || |- | 3.1 || || || 8.1 || || || 13.1 || || || 18.1 || || |- | 3.2 || || || 8.2 || || || 13.2 || || || 18.2 || || |- | 3.3 || || || 8.3 || || || 13.3 || || || 18.3 || || |- | 3.4 || || || 8.4 || || || 13.4 || || || 18.4 || || |- | 3.5 || || || 8.5 || || || 13.5 || || || 18.5 || || |- | 4.0 || || || 9.0 || || || 14.0 || || || 19.0 || || |- | 4.1 || || || 9.1 || || || 14.1 || || || 19.1 || || |- | 4.2 || || || 9.2 || || || 14.2 || || || 19.2 || || |- | 4.3 || || || 9.3 || || || 14.3 || || || 19.3 || || |- | 4.4 || || || 9.4 || || || 14.4 || || || 19.4 || || |- | 4.5 || || || 9.5 || || || 14.5 || || || 19.5 || || |- | 5.0 || || || 10.0 || || || 15.0 || || || 20.0 || || |} '''Total -‌ ‌''' महाराष्ट्रातील जिल्हानिहाय तालुके *पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी नगर जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) अकोले > २) जामखेड > ३) कर्जत > ४) कोपरगाव > ५) नगर > ६) नेवासा > ७) पारनेर > ८) पाथर्डी > ९) रहाटा > १०) राहुरी > ११) संगमनेर > १२) शेवगाव > १३) श्रीगोंदा > १४) श्रीरामपूर *अकोला जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) अकोट > २) तेलहारा > ३) अकोला > ४) बालापूर > ५) पतूर > ६) बारशीटाकळी > ७) मुर्तिझापूर *अमरावती जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) अमरावती > २) भातुकली > ३) नांदगाव खांदेश्वर > ४) अंजनगाव > ५) दऱ्यापूर > ६) अचलपूर > ७) चंदूर बाझार > ८) वरूड > ९) मोर्शी > १०) धरणी > ११) चिखलदरा > १२) चांदूर रेल्वे > १३) तिवसा > १४) धामणगाव रेल्वे *छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) कन्नड > २) सोयगाव > ३) सिल्लोड > ४) फुलंब्री > ५) औरंगाबाद > ६) खुलताबाद > ७) वैजापूर > ८) गंगापूर > ९) पैठण *बीड जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) बीड > २) आष्टी > ३) पाटोदा > ४) शिरुर कासर > ५) गेवराई > ६) आंबेजोगाई > ७) वडवाणी > ८) केज > ९) धरुर > १०) परळी > ११) माजलगाव *भंडारा जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) भंडारा > २) तुमसर > ३) पौनी > ४) मोहाडी > ५) साकोळी > ६) लखानी > ७) लखनदूर *बुलढाणा जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) बुलढाणा > २) चिखली > ३) देऊळगाव राजा > ४) खामगाव > ५) शेगाव > ६) मलकापूर > ७) मोटाला > ८) नंदुरा > ९) मेहकर > १०) लोणार > ११) सिंदखेड राजा > १२) जळगाव जामोद > १३) संग्रामपूर *चंद्रपूर जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) चंद्रपूर > २) भद्रावती > ३) वरोरा > ४) चिमूर > ५) नागभीड > ६) ब्रह्मपुरी > ७) सिंदेवही > ८) मुल > ९) सावली > १०) गोंडपिंपरी > ११) राजुरा > १२) कोर्पाना > १३) पोमबुर्ना > १४) बल्लारपूर > १५) जिवती *धुळे जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) धुळे > २) शिरपूर > ३) साक्री > ४) सिंदखेडा *गडचिरोली जिल्हा (स्थापना: २६ ऑगस्ट १९८२)* * तालुके : > १) गडचिरोली > २) आरमोरी > ३) चामोर्शी > ४) मुलचेरा > ५) अहेरी > ६) सिरोंचा > ७) एटापल्ली > ८) भामरागड > ९) देसाईगंज > १०) धानोरा > ११) कुरखेडा > १२) कोर्ची *गोंदिया जिल्हा (स्थापना: १ मे १९९९)* * तालुके : > १) गोंदिया > २) गोरेगाव > ३) तिरोरा > ४) अर्जुनी मोरगाव > ५) देवरी > ६) आमगाव > ७) सालेकासा > ८) सडक अर्जुनी *हिंगोली जिल्हा (स्थापना: १ मे १९९९)* * तालुके : > १) हिंगोली > २) कळमनुरी > ३) सेनगाव > ४) औंढा नागनाथ > ५) बसमठ *जळगाव जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) जळगाव > २) धरणगाव > ३) अंमळनेर > ४) भदगाव > ५) भुसावळ > ६) बोडवड > ७) चाळीसगाव > ८) चोपडा > ९) एरणडोल > १०) जामनेर > ११) मुक्ताईनगर > १२) पाचोरा > १३) परोळा > १४) रावेर > १५) यवळ *जालना जिल्हा (स्थापना: १ मे १९८१)* * तालुके : > १) जालना > २) अंबड > ३) भोकरदन > ४) बदनापूर > ५) धनसावंगी > ६) परतूर > ७) मंथा > ८) जाफ्राबाद *कोल्हापूर जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) गडहिंग्लज > २) करवीर > ३) भुदरगड > ४) पन्हाळा > ५) कागल > ६) शिरोळ > ७) हातकणंगले > ८) आजरा > ९) चंदगड > १०) गगनबावडा > ११) राधानगरी > १२) शाहूवाडी *लातूर जिल्हा (स्थापना: १६ ऑगस्ट १९८२)* * तालुके : > १) लातूर > २) उदगीर > ३) अहमदपूर > ४) देवणी > ५) शिरुर अनंतपाळ > ६) जळकोट > ७) औसा > ८) निलंगा > ९) रेणापूर > १०) चाकूर *मुंबई शहर जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) कुलाबा > २) फोर्ट > ३) मलाबार हिल्स > ४) भायखळा > ५) दादर > ६) धारावी *मुंबई उपनगर जिल्हा (स्थापना: १ ऑक्टोबर १९९०)* * तालुके : > १) कुर्ला > २) अंधेरी > ३) बोरिवली > ४) वांद्रे > ५) मुलुंड *नागपूर जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) नागपूर > २) नागपूर ग्रामीण > ३) रामटेक > ४) उमरेड > ५) कळमेश्वर > ६) काटोल > ७) कामठी > ८) कुही > ९) नरखेड > १०) परसावनी > ११) भिवापूर > १२) मावडा > १३) सावनेर > १४) हिंगणा *नांदेड जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) नांदेड > २) अर्धापूर > ३) भोकर > ४) बिलोली > ५) देगलूर > ६) किनवट > ७) लोहा > ८) माहूर > ९) मुदखेड > १०) धर्माबाद > ११) मुखेड > १२) हदगाव > १३) हिमायतनगर > १४) नायगाव > १५) कंधार > १६) उमरी *नंदूरबार जिल्हा (स्थापना: १ जुलै १९९८)* * तालुके : > १) नंदूरबार > २) शहादा > ३) नवापूर > ४) तळोदे > ५) अक्कलकुवा > ६) धडगाव *नाशिक जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) नाशिक > २) सिन्नर > ३) इगतपुरी > ४) त्र्यंबक > ५) निफाड > ६) येवला > ७) पेठ > ८) दिंडोरी > ९) चांदवड > १०) बागलाण > ११) देवला > १२) कळवण > १३) मालेगाव > १४) नांदगाव > १५) सुरगणा *धाराशिव जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) उस्मानाबाद > २) उमरगा > ३) तुळजापूर > ४) लोहार > ५) कळंब > ६) भूम > ७) परांडा > ८) वाशी *पालघर जिल्हा (स्थापना: १ ऑगस्ट २०१४)* * तालुके : > १) वसई > २) पालघर > ३) डहाणू > ४) तलासरी > ५) जव्हार > ६) मोखाडा > ७) वाडा > ८) विक्रमगड *परभणी जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) परभणी > २) गंगाखेड > ३) सोनपेठ > ४) पाथरी > ५) मनवठ > ६) पालम > ७) सैलू > ८) जिंतूर > ९) पुर्णा *पुणे जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) पुणे शहर > २) हवेली > ३) मुळशी > ४) वेल्हे > ५) भोर > ६) पुरंदर > ७) बारामती > ८) दौंड > ९) इंदापूर > १०) मावळ > ११) खेड > १२) शिरुर > १३) आंबेगाव > १४) जुन्नर *रायगड जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) अलिबाग > २) मुरुड > ३) पेण > ४) पनवेल > ५) उरण > ६) कर्जत > ७) खालापूर > ८) रोहा > ९) सुधागड > १०) माणगाव > ११) तळा > १२) श्रीवर्धन > १३) म्हसाळा > १४) महाड > १५) पोलादपूर *रत्नागिरी जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) रत्नागिरी > २) मंडणगड > ३) दापोली > ४) खेड > ५) चिपळूण > ६) गुहागर > ७) संगमेश्वर > ८) लांजा > ९) राजापूर *सांगली जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) बत्तीस शिराळा > २) वाळवा > ३) पलूस > ४) कडेगाव > ५) खानापूर-विटा > ६) आटपाडी > ७) तासगाव > ८) मिरज > ९) कवठे महांकाळ > १०) जत *सातारा जिल्हा (स्थापना: १ मे १९६०)* * तालुके : > १) सातारा > २) कराड > ३) वाई > ४) कोरेगाव > ५) जावळी > ६) महाबळेश्वर > ७) खंडाळा > ८) पाटण > ९) फलटण > १०) खटाव > ११) माण ==चार्जिंग नोंदवही== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ टाटा टियागो ई.व्ही. चार्जिंग सुची ! दिनांक ! शहर ! चार्जिंग केंद्र ! चार्जिंग कंपनी ! एकूण बिल |- | १६/०४/२०२३ | मु.पो. वंगळी, [[इंदापूर तालुका|ता. इंदापूर]], [[पुणे जिल्हा|जि. पुणे]], [[महाराष्ट्र]] | शिवकृपा संकुल | निकॉल-ईव्ही | २९७.२५ |- | १७/०४/२०२३ | मु.पो. अणादूर, [[तुळजापूर तालुका|ता. तुळजापूर]], [[धाराशिव जिल्हा|जि. धाराशिव]], [[महाराष्ट्र]] | लाईफलाईन हॉस्पिटल | ई.व्ही. पंप | २९६.०१ |- | १९/०४/२०२३ | मु.पो. वंगळी, [[इंदापूर तालुका|ता. इंदापूर]], [[पुणे जिल्हा|जि. पुणे]], [[महाराष्ट्र]] | शिवकृपा संकुल | निकॉल-ईव्ही | ३००.०१ |- | २२/०४/२०२३ | मु.पो. भादलवाडी, [[इंदापूर तालुका|ता. इंदापूर]], [[पुणे जिल्हा|जि. पुणे]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल श्री व्हेज | चार्जझोन | ३७५.७१ |- | १८/०७/२०२३ | मु.पो. भुयाचीवाडी, [[कराड तालुका|ता. कराड]], [[सातारा जिल्हा|जि. सातारा]], [[महाराष्ट्र]] | माई मंगलम कार्यालय | ई-फिल | १३१.०२ |- | १८/०७/२०२३ | मु.पो. भुयाचीवाडी, [[कराड तालुका|ता. कराड]], [[सातारा जिल्हा|जि. सातारा]], [[महाराष्ट्र]] | माई मंगलम कार्यालय | ई-फिल | २४२.०४ |- | २९/०३/२०२४ | मु.पो. [[सुरूर]], [[वाई तालुका|ता. वाई]], [[सातारा जिल्हा|जि. सातारा]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल साई पार्क इन | चार्जझोन | १५३.०५ |- | २३/०६/२०२४ | मु.पो. वळवण, [[लोणावळा]], [[मावळ तालुका|ता. मावळ]], [[पुणे जिल्हा|जि. पुणे]], [[महाराष्ट्र]] | वॅक्स म्युझियम | इन्स्टा चार्ज | १९९.४८ |- | १५/०७/२०२४ | मु.पो. [[कराड]], [[कराड तालुका|ता. कराड]], [[सातारा जिल्हा|जि. सातारा]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल संगम | टाटा पॉवर ई.झेड | ४००.५८ |- | १६/०७/२०२४ | मु.पो. [[सुरूर]], [[वाई तालुका|ता. वाई]], [[सातारा जिल्हा|जि. सातारा]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल साई पार्क इन | चार्जझोन | ४२२.०३ |- | १६/०७/२०२४ | मु.पो. [[कोल्हापूर]], [[करवीर तालुका|ता. करवीर]], [[कोल्हापूर जिल्हा|जि. कोल्हापूर]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल ओपल | बिजलीफाय | २७५.०० |- | १६/०७/२०२४ | मु.पो. [[कोल्हापूर]], [[करवीर तालुका|ता. करवीर]], [[कोल्हापूर जिल्हा|जि. कोल्हापूर]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल ओपल | बिजलीफाय | ६६.१६ |- | २४/०८/२०२४ | मु.पो. मालेगाव, [[नेरळ]], [[कर्जत तालुका|ता. कर्जत]], [[रायगड जिल्हा|जि. रायगड]], [[महाराष्ट्र]] | सगुणा बाग ॲग्रो रिसॉर्ट | टाटा पॉवर ई.झेड | २४५.८६ |- | ०४/०९/२०२४ | मु.पो. [[चिंचवड]], [[हवेली तालुका|ता. हवेली]], [[पुणे जिल्हा|जि. पुणे]], [[महाराष्ट्र]] | एल्प्रो मॉल | जियो बीपी प्लस | २८४.४७ |- | ०९/०९/२०२४ | मु.पो. [[चिंचवड]], [[हवेली तालुका|ता. हवेली]], [[पुणे जिल्हा|जि. पुणे]], [[महाराष्ट्र]] | एल्प्रो मॉल | जियो बीपी प्लस | ३८५.८६ |- | १७/०९/२०२४ | मु.पो. [[चिंचवड]], [[हवेली तालुका|ता. हवेली]], [[पुणे जिल्हा|जि. पुणे]], [[महाराष्ट्र]] | एल्प्रो मॉल | जियो बीपी प्लस | १७५.६१ |- | १६/११/२०२४ | मु.पो. चौक, [[कर्जत तालुका|ता. कर्जत]], [[रायगड जिल्हा|जि. रायगड]], [[महाराष्ट्र]] | एच.पी.सी.एल. पेट्रोल पंप | टाटा पॉवर ई.झेड | २९४.७४ |- | २४/१२/२०२४ | मु.पो. [[सुरूर]], [[वाई तालुका|ता. वाई]], [[सातारा जिल्हा|जि. सातारा]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल साई पार्क इन | चार्जझोन | १८२.६१ |- | २४/१२/२०२४ | मु.पो. काले, [[कराड तालुका|ता. कराड]], [[सातारा जिल्हा|जि. सातारा]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल एच.आर. रिसॉर्ट | ग्लिडा | २७४.८९ |- | २५/१२/२०२४ | मु.पो. कोडवली, [[राजापूर तालुका|ता. राजापूर]], [[रत्नागिरी जिल्हा|जि. रत्नागिरी]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल गुरुमाऊली | चार्जझोन | ३०२.४५ |- | २६/१२/२०२४ | मु.पो. भोम, [[सावंतवाडी तालुका|ता. सावंतवाडी]], [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|जि. सिंधुदुर्ग]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल आराध्य सिनेमा | चार्जझोन | २२७.२३ |- | २८/१२/२०२४ | मु.पो. भोम, [[सावंतवाडी तालुका|ता. सावंतवाडी]], [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|जि. सिंधुदुर्ग]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल आराध्य सिनेमा | चार्जझोन | २२१.९४ |- | २८/१२/२०२४ | मु.पो. सुळगाव, [[आजरा तालुका|ता. आजरा]], [[कोल्हापूर जिल्हा|जि. कोल्हापूर]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल पॅरेडाईस | टाटा पॉवर ई.झेड | २७७.४४ |- | २८/१२/२०२४ | मु.पो. काले, [[कराड तालुका|ता. कराड]], [[सातारा जिल्हा|जि. सातारा]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल एच.आर. रिसॉर्ट | ग्लिडा | ३७७.७१ |- | २८/१२/२०२४ | मु.पो. [[हिंजवडी]], [[मुळशी तालुका|ता. मुळशी]], [[पुणे जिल्हा|जि. पुणे]], [[महाराष्ट्र]] | श्रीनाथ कृपा चार्जिंग संकुल | चार्जझोन | ५२.२९ |- | ५/१/२०२५ | मु.पो. खालापूर, [[खालापूर तालुका|ता. खालापूर]], [[रायगड जिल्हा|जि. रायगड]], [[महाराष्ट्र]] | एच.पी.सी.एल. पेट्रोल पंप | एच.पी. ई-चार्ज | २२८.८९ |- | २३/०३/२०२५ | मु.पो. [[सुरूर]], [[वाई तालुका|ता. वाई]], [[सातारा जिल्हा|जि. सातारा]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल साई पार्क इन | चार्जझोन | १७९.५७ |- | २३/०३/२०२५ | मु.पो. नारायणवाडी, [[कराड तालुका|ता. कराड]], [[सातारा जिल्हा|जि. सातारा]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल साई कॅफे आणि रेस्ट्राँ | झियॉन चार्जिंग | ३१६.३९ |- | २३/०३/२०२५ | मु.पो. कोडवली, [[राजापूर तालुका|ता. राजापूर]], [[रत्नागिरी जिल्हा|जि. रत्नागिरी]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल गुरुमाऊली | चार्जझोन | ४७४.२१ |- | २३/०३/२०२५ | मु.पो. [[सावंतवाडी]], [[सावंतवाडी तालुका|ता. सावंतवाडी]], [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|जि. सिंधुदुर्ग]], [[महाराष्ट्र]] | खासकीलवाडा | झियॉन चार्जिंग | ४३८.४१ |- | २४/०३/२०२५ | मु.पो. भोम, [[सावंतवाडी तालुका|ता. सावंतवाडी]], [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|जि. सिंधुदुर्ग]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल आराध्य सिनेमा | चार्जझोन | ८९.५१ |- | २४/०३/२०२५ | मु.पो. सुळगाव, [[आजरा तालुका|ता. आजरा]], [[कोल्हापूर जिल्हा|जि. कोल्हापूर]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल पॅरेडाईस | टाटा पॉवर ई.झेड | ३००.४८ |- | २४/०३/२०२५ | मु.पो. मुंडे, [[कराड तालुका|ता. कराड]], [[सातारा जिल्हा|जि. सातारा]], [[महाराष्ट्र]] | हॉटेल द फर्न रेसिडन्सी | जियो बी.पी. प्लस | ४३२.८२ |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ २०२५ मध्ये मी पाहिलेले चित्रपट/वेब सिरिज इत्यादी. ! नाव ! प्रकार ! भाषा ! प्रदर्शित झालेले साल ! कुठे बघितला |- | मुक्काम पोस्ट बोंबिलवाडी | चित्रपट | मराठी | २०२५ | सिनेमागृह |- | ९-१-१ ''सीझन ८'' | वेब सिरिज | इंग्रजी | २०२४ | डिस्ने+हॉटस्टार |- | द मार्शियन | चित्रपट | इंग्रजी | २०१५ | डिस्ने+हॉटस्टार |- | लाईक आणि सबस्क्राइब | चित्रपट | मराठी | २०२४ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | बंदीश बॅंडिट्स ''सीझन २'' | वेब सिरीज | हिंदी | २०२४ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | उंडा | चित्रपट | मल्याळम | २०१९ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | द बिग बुल | चित्रपट | हिंदी | २०२१ | डिस्ने+हॉटस्टार |- | सिंघम अगेन | चित्रपट | हिंदी | २०२४ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | यात्रा | चित्रपट | तेलुगू | २०१९ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | यात्रा २ | चित्रपट | तेलुगू | २०२४ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | स्क्वीड गेम ''सीझन २'' | वेब सिरीज | कोरियन | २०२४ | नेटफ्लिक्स |- | [[चाचा विधायक हैं हमारे]] ''सीझन १'' | वेब सिरीज | हिंदी | २०१८ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | [[चाचा विधायक हैं हमारे]] ''सीझन २'' | वेब सिरीज | हिंदी | २०२१ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | [[चाचा विधायक हैं हमारे]] ''सीझन ३'' | वेब सिरीज | हिंदी | २०२४ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | [[फसक्लास दाभाडे!]] | चित्रपट | मराठी | २०२५ | सिनेमागृह |- | द क्राऊन ''सीझन १'' | वेब सिरीज | इंग्रजी | २०१६ | नेटफ्लिक्स |- | द क्राऊन ''सीझन २'' | वेब सिरीज | इंग्रजी | २०१७ | नेटफ्लिक्स |- | इमरजंसी | चित्रपट | हिंदी | २०२५ | नेटफ्लिक्स |- | हिसाब बराबर | चित्रपट | हिंदी | २०२५ | झी५ |- | द क्राऊन ''सीझन ३'' | वेब सिरीज | इंग्रजी | २०१९ | नेटफ्लिक्स |- | [[छावा (चित्रपट)|छावा]] | चित्रपट | हिंदी | २०२५ | नेटफ्लिक्स |- | द क्राऊन ''सीझन ४'' | वेब सिरीज | इंग्रजी | २०२० | नेटफ्लिक्स |- | द क्राऊन ''सीझन ५'' | वेब सिरीज | इंग्रजी | २०२२ | नेटफ्लिक्स |- | गेला माधव कुणीकडे? | नाटक | मराठी | | नाट्यगृह |- | द क्राऊन ''सीझन ६'' | वेब सिरीज | इंग्रजी | २०२३ | नेटफ्लिक्स |- | गेम चेंजर | चित्रपट | तेलुगू | २०२५ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | [[जवान (चित्रपट)|जवान]] | चित्रपट | हिंदी | २०२३ | नेटफ्लिक्स |- | पुरुष | नाटक | मराठी | | नाट्यगृह |- | कालापानी | वेब सिरीज | हिंदी | २०२३ | नेटफ्लिक्स |- | खाकी : द बिहार चॅप्टर | वेब सिरीज | हिंदी | २०२२ | नेटफ्लिक्स |- | सेक्टर ३६ | चित्रपट | हिंदी | २०२४ | नेटफ्लिक्स |- | पाताल लोक ''सीझन २'' | वेब सिरीज | हिंदी | २०२५ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | ९-१-१ : लोन स्टार ''सीझन ५'' | वेब सिरिज | इंग्रजी | २०२४-२५ | डिस्ने+हॉटस्टार |- | द गुड डॉक्टर ''सीझन ४'' | वेब सिरीज | इंग्रजी | २०२० | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | भूमिका | नाटक | मराठी | | नाट्यगृह |- | द गुड डॉक्टर ''सीझन ५'' | वेब सिरीज | इंग्रजी | २०२१-२२ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | मांझी : द माऊंटन मॅन | चित्रपट | हिंदी | २०१५ | डिस्ने+हॉटस्टार |- | [[गुलकंद (चित्रपट)|गुलकंद]] | चित्रपट | मराठी | २०२५ | सिनेमागृह |- | द डिप्लोमॅट | चित्रपट | हिंदी | २०२५ | नेटफ्लिक्स |- | खाकी : द बंगाल चॅप्टर | वेब सिरीज | हिंदी | २०२५ | नेटफ्लिक्स |- | [[लक्ष्य (चित्रपट)|लक्ष्य]] | चित्रपट | हिंदी | २००४ | नेटफ्लिक्स |- | ब्लॅक वॉरंट | वेब सिरीज | हिंदी | २०२५ | नेटफ्लिक्स |- | जामतारा : सबका नंबर आएगा ''सीझन १'' | वेब सिरीज | हिंदी | २०२० | नेटफ्लिक्स |- | डेझिग्नेटेड सर्व्हायव्हर ''सीझन १'' | वेब सिरीज | इंग्रजी | २०१६-१७ | नेटफ्लिक्स |- | स्काय फोर्स | चित्रपट | हिंदी | २०२५ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | [[आनंद (चित्रपट)|आनंद]] | चित्रपट | हिंदी | १९७१ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | मिशन मजनू | चित्रपट | हिंदी | २०२३ | नेटफ्लिक्स |- | [[डंकी (चित्रपट)|डंकी]] | चित्रपट | हिंदी | २०२३ | नेटफ्लिक्स |- | डेझिग्नेटेड सर्व्हायव्हर ''सीझन २'' | वेब सिरीज | इंग्रजी | २०१७ | नेटफ्लिक्स |- | [[बावर्ची]] | चित्रपट | हिंदी | १९७२ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | चिकी चिकी बुबूम बूम | चित्रपट | मराठी | २०२५ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | डेझिग्नेटेड सर्व्हायव्हर ''सीझन ३'' | वेब सिरीज | इंग्रजी | २०१९ | नेटफ्लिक्स |- | [[पंचायत (दूरचित्रवाणी मालिका)|पंचायत ''सीझन ४'']] | वेब सिरीज | हिंदी | २०२५ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | [[ग्राम चिकित्सालय (दूरचित्रवाणी मालिका)|ग्राम चिकित्सालय ''सीझन १'']] | वेब सिरीज | हिंदी | २०२५ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | रेड २ | चित्रपट | हिंदी | २०२५ | नेटफ्लिक्स |- | [[स्क्विड गेम|स्क्विड गेम ''सीझन ३'']] | वेब सिरीज | कोरियन | २०२५ | नेटफ्लिक्स |- | जामतारा : सबका नंबर आयेगा ''सीझन २'' | वेब सिरीज | हिंदी | २०२२ | नेटफ्लिक्स |- | [[कुलकर्णी चौकातला देशपांडे]] | चित्रपट | मराठी | २०१९ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | दिल्ली क्राईम ''सीझन १'' | वेब सिरीज | हिंदी | २०१९ | नेटफ्लिक्स |- | दिल्ली क्राईम ''सीझन २'' | वेब सिरीज | हिंदी | २०२२ | नेटफ्लिक्स |- | [[मिसेस चॅटर्जी वर्सेस नॉर्वे]] | चित्रपट | हिंदी | २०२३ | नेटफ्लिक्स |- | ए मॅन कॉल्ड ऑटो | चित्रपट | इंग्रजी | २०२२ | नेटफ्लिक्स |- | [[अशी ही जमवा जमवी]] | चित्रपट | मराठी | २०२५ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | [[हाऊसफुल्ल ५]] | चित्रपट | हिंदी | २०२५ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | व्हाईट हाऊस डाऊन | चित्रपट | इंग्रजी | २०१३ | नेटफ्लिक्स |- | [[आता थांबायचं नाय!]] | चित्रपट | मराठी | २०२५ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | सीबीआय ५ : द ब्रेन | चित्रपट | मल्ल्याळम | २०२२ | नेटफ्लिक्स |- | ओरु सीबीआय डायरी कुरिप्पू | चित्रपट | मल्ल्याळम | १९८८ | युट्युब |- | जग्राता | चित्रपट | मल्ल्याळम | १९८९ | युट्युब |- | अनब्रोकन | चित्रपट | इंग्रजी | २०१४ | नेटफ्लिक्स |- | झिरो डे | वेब सिरीज | इंग्रजी | २०२५ | नेटफ्लिक्स |- | कास्ट अवे | चित्रपट | इंग्रजी | २००० | नेटफ्लिक्स |- | [[ग्राऊंड झिरो]] | चित्रपट | हिंदी | २०२५ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | दुपहिय्याँ | वेब सिरीज | हिंदी | २०२५ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | द गुड डॉक्टर ''सीझन ६'' | वेब सिरीज | इंग्रजी | २०२२-२३ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | द गुड डॉक्टर ''सीझन ७'' | वेब सिरीज | इंग्रजी | २०२४ | ॲमेझॉन प्राईम व्हिडियो |- | कल्की २८९८ एडी | चित्रपट | हिंदी | २०२४ | नेटफ्लिक्स |- | [[स्कॅम १९९२ (वेब मालिका)|स्कॅम १९९२ : द हर्षद मेहता स्टोरी]] | वेब सिरीज | हिंदी | २०२० | सोनी लिव्ह |- | स्कॅम २००३ : द तेलगी स्टोरी | वेब सिरीज | हिंदी | २०२३ | सोनी लिव्ह |- | महाअवतार नरसिम्ह | चित्रपट | हिंदी | २०२४ | नेटफ्लिक्स |} ==याद्या== {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%; float:right" |- !colspan=5|Medals by Celebs |- align=center |Celeb ! style="background:#f7f6a8;"|[[File:Gold medal icon.svg|alt=gold|link=]] ! style="background:#dce5e5;"|[[File:Silver medal icon.svg|alt=silver|link=]] ! style="background:#ffdab9;"|[[File:Bronze medal icon.svg|alt=bronze|link=]] !Total |- align=center |align=left|Girija Oak|| style="background:#f7f6a8;"|1|| style="background:#dce5e5;"|0|| style="background:#ffdab9;"|0||1 |- align=center |align=left|Prarthana Behere|| style="background:#f7f6a8;"|1|| style="background:#dce5e5;"|0|| style="background:#ffdab9;"|0||1 |- align=center |align=left|Sharvari Wagh|| style="background:#f7f6a8;"|1|| style="background:#dce5e5;"|0|| style="background:#ffdab9;"|0||1 |- align=center |align=left|Bhagyashree Limaye|| style="background:#f7f6a8;"|0|| style="background:#dce5e5;"|1|| style="background:#ffdab9;"|0||1 |- align=center |align=left|Sai Tamhankar|| style="background:#f7f6a8;"|0|| style="background:#dce5e5;"|1|| style="background:#ffdab9;"|0||1 |- align=center |align=left|Urmila Kanitkar|| style="background:#f7f6a8;"|0|| style="background:#dce5e5;"|1|| style="background:#ffdab9;"|0||1 |- align=center |align=left|Mithila Palkar|| style="background:#f7f6a8;"|0|| style="background:#dce5e5;"|0|| style="background:#ffdab9;"|1||1 |- align=center |align=left|Priyadarshini Indalkar|| style="background:#f7f6a8;"|0|| style="background:#dce5e5;"|0|| style="background:#ffdab9;"|1||1 |- align=center |align=left|Sayali Sanjeev|| style="background:#f7f6a8;"|0|| style="background:#dce5e5;"|0|| style="background:#ffdab9;"|1||1 |- align=center |align=left|Sonalee Kulkarni Jr.|| style="background:#f7f6a8;"|0|| style="background:#dce5e5;"|0|| style="background:#ffdab9;"|1||1 |- align=center ! style="background:#efefef;"|Total ! style="background:gold;" |3 ! style="background:silver;" |3 ! style="background:#c96;"|4 |'''10''' |} 7piw1fs6v82cy84dtgxat7vrzcm2l1y 0 231957 2701320 2580008 2026-08-12T12:16:12Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701320 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''राणी गाइदिन्ल्यू''' ([[जानेवारी २६]], [[इ.स. १९१५|१९१५]] - [[फेब्रुवारी १७]], [[इ.स. १९९३|१९९३]]) ह्या एक आध्यात्मिक आणि राजकीय नेत्या होत्या. ज्यांनी भारतात [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध]] बंड केले. वयाच्या १३ व्या वर्षी त्या [[हेरात|हेरका]] या धार्मिक चळवळीत सामील झाल्या.नंतर आंदोलन [[मणिपूर]] आणि आसपासच्या [[नागालॅंड|नागा]] भागातून इंग्रजांना बाहेर काढण्यासाठी एका [[राजकीय पक्ष|राजकीय]] चळवळमध्ये सामील झाल्या. १९३२ मध्ये १६ वर्षांच्या असताना गाइदिन्ल्यू यांना अटक करण्यात आली आणि त्यांना [[ब्रिटिश]] राज्यकर्त्यांनी जन्मठेपेची शिक्षा सुनावली.१९३७ मध्ये [[जवाहरलाल नेहरू]] त्यांना [[शिलाँग]] कारागारात भेटले आणि त्यांनी गाइदिन्ल्यू यांची सुटका करण्याचे वचन त्यांना दिले.नेहरूंनी त्यांना "[[राणी]]"ही पदवी दिली.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=6Mm6puVRqGAC&redir_esc=y|title=Rani Gaidinliu|last=Nayyar|first=Kusumlata|date=2002|publisher=Ocean Books|isbn=9788188322091|language=en}}</ref> १९४८ मध्ये त्या भारताच्या स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर जेल मधून सुटून आल्या.आपल्या लोकांच्या उत्थानासाठी काम करत राहिल्या.त्यांना [[स्वातंत्र्य]] सेनानी म्हणून सन्मानित करण्यात आले आणि त्याला भारत सरकारने [[पद्मभूषण पुरस्कार|पद्मभूषण]] पुरस्काराने सन्मानित केले.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=E6HR3bjokSUC&pg=PA176&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Reform, Identity and Narratives of Belonging: The Heraka Movement in Northeast India|last=Longkumer|first=Arkotong|date=2010-05-04|publisher=A&C Black|isbn=9780826439703|language=en}}</ref> ==सुरुवातीचे जीवन== राणी गाइदिन्ल्यू यांचा जन्म २६ [[जानेवारी महिना|जानेवारी]] १९१५ साली तामंगलगोंग जिल्ह्यातील सध्याच्या तौसम उप-विभागात मणिपूरमधील नुंगका (किंवा लांबकाओ) गावात झाला. त्या रोंगमेई टोळी (सुद्धा काबुई म्हणून ओळखली जाणारी) ओळखल्या जात होत्या. लोंथोनांग पामेली आणि कच्छकलेन्ली या दांपत्यापासून जन्मलेल्या सहा बहिणी, एक धाकटा भाऊ,आणि राणी ह्या आठव्या क्रमांकावर होत्या. हे कुटुंब गावातील सत्ताधारी वंशांचे सदस्य होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.assamtribune.com/scripts/detailsnew.asp?id=jan3012%2Fstate07|title=The Assam Tribune Online|last=Trade|first=TI|website=www.assamtribune.com|ॲक्सेसदिनांक=2018-08-16|archive-date=2018-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129183826/http://www.assamtribune.com/scripts/detailsnew.asp?id=jan3012%2Fstate07|url-status=dead}}</ref> एकूण आठ भावंडांत पाचवी असलेली गाइदिन्ल्यू लहानपणापासूनच अतिशय धाडसी होती. या भागात शाळा नसल्यामुळे तिचे शिक्षण होऊ शकले नाही. ब्रिटिश अधिसत्तेच्या या कालखंडात भारतभर ब्रिटिशविरोधी लढे सुरू होते. गाइदिन्ल्यूचा चुलतभाऊ हैपोऊ जादोनांग याने हेराका नावाचे धार्मिक आंदोलन सुरू केले. विशेषतः नागा लोकांच्या ख्रिश्चनीकरणास त्यांनी विरोध केला. हळूहळू हे आंदोलन सशस्त्र बनले. झेलियनग्रोंग जमातीतील लोक (झेमी, लाईंगमाय, रौंग्मी, काबुईस) या आंदोलनाकडे आकर्षित झाले. वयाच्या तेराव्या वर्षी गाइदिन्ल्यू या आंदोलनात सहभागी झाली. मणिपूर- नागालँडमधून ब्रिटिशांना बाहेर हाकलून प्राचीन नागा संस्कृतीचे पुन्नरुज्जीवन करणे या उद्देशाने जादोनांग आणि त्याचे सर्व सहकारी कार्य करत होते. ब्रिटिशांनी जादोनांगला पकडून २९ ऑगस्ट १९३१ रोजी फाशी दिली. पुढे हेराका आंदोलनाचे नेतृत्व अवघ्या सोळा वर्षांच्या गाइदिन्ल्यूकडे आले. गनिमी काव्यात, शस्त्र चालविण्यात तरबेज असलेल्या गाइदिन्ल्यूबरोबर सु. चार हजार क्रांतिकारी लोकांचे संघटन होते. जादोनांगला फाशी दिल्यानंतर नागा लोकांत असंतोष पसरला होता. त्याला ब्रिटिशविरोधाकडे वळविण्यात तिला यश मिळाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://marathivishwakosh.org/22918/ |title=राणी गाइदिन्ल्यू |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=मराठी विश्वकोश |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१४ जून २०२५ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20250119163936/https://marathivishwakosh.org/22918/ |विदा दिनांक=2025-01-19 |url-status=dead }}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Rani Gaidinliu|राणी गाइदिन्ल्यू }} * [https://marathivishwakosh.org/22918/ राणी गाइदिन्ल्यू (मराठी विश्वकोश)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250119163936/https://marathivishwakosh.org/22918/ |date=2025-01-19 }} {{DEFAULTSORT:गाइदिन्ल्यू, राणी}} [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[वर्ग:इ.स. १९१५ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९९३ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पद्मभूषण पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] djwp9djyvmn6lf85nkwh6ntxd1f9vaf 0 244679 2701322 2688952 2026-08-12T12:18:56Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701322 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{गल्लत|राधिका मेनन (प्रकाशक)}} कॅप्टन '''राधिका मेनन''' या भारतीय नौकानायक आहेत. यांना आंतरराष्ट्रीय समुद्री संघटना ('''आयएमओ(इंटरनॅशनल मॅरिटिम ऑर्गनायझेशन)''') पुरस्कार देऊन सन्मानित करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://new.abb.com/news/detail/16987/at-the-helm-captain-radhika-menon|title=At the helm: Captain Radhika Menon|संकेतस्थळ=new.abb.com|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2019-07-09}}</ref> २१ नोव्हेंबर २०१६ला लंडनमधील आयएमओ मुख्यालयात होणाऱ्या समारंभाच्या वेळी हा पुरस्कार त्यांना देण्यात आला. जून २०१५ मध्ये बंगालच्या खाडीत फिशिंग बोटी बुडविण्यापासून सात मच्छिमारांच्या जीवनाची वाचवण्यासाठी त्यांना या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://themarineexpress.com/capt-radhika-menon-her-journey-to-imo-award/|title=Capt. Radhika Menon & Her Journey to IMO Award|last=Vishal|पहिले नाव=Kanishka|दिनांक=2019-03-04|संकेतस्थळ=The marine express|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2019-07-09|archive-date=2019-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190709075003/http://themarineexpress.com/capt-radhika-menon-her-journey-to-imo-award/|url-status=dead}}</ref> त्या १९९१ मध्ये ट्रेनिंग कॉरपोरेशन ऑफ इंडिया (एससीआय) मध्ये प्रशिक्षणार्थी रेडिओ अधिकारी म्हणून सामील झाली होती. या स्पर्धेत भाग घेणारी ती पहिली महिला होती. त्या कोदूनगलर या गावात राहत होत्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://yourstory.com/herstory/tag/radhika-menon/|title=HerStory {{!}} Radhika Menon|संकेतस्थळ=YourStory.com|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2019-07-09}}</ref> == प्रारंभिक आयुष्य == [[शिपिंग कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया]] मधील काही काळ नोकरी केल्यानंतर त्या [[भारतीय मर्चंट नेव्ही]]च्या एक प्रमुख कॅडेट झाल्या. २०१२ मध्ये, त्यांची भारतीय मर्चंट नेव्हीमध्ये एससीआय जहाजाच्या कर्णधार (कॅप्टन) पदी नियुक्ती करण्यात आली आणि भारतीय मर्चंट नेव्हीच्या पहिल्या महिला कॅप्टन बनण्याचा मान त्यांनी मिळवला. त्याच वर्षी त्यांनी २१,८२७ [[Gross tonnage|ग्रॉस टन]] वजनाच्या ''सुवर्ण स्वराज्य'' या ऑईल टँकरच्या कॅप्टन म्हणून पदभार स्वीकारला.<ref>{{Cite web|url=https://www.thebetterindia.com/61249/captain-radhika-menon-merchant-navy-award-for-bravery/|title=Know Captain Radhika Menon, the First Woman in the World to Win Bravery at Sea Award|date=2016-07-11|website=The Better India|language=en-US|access-date=2019-11-01}}</ref><ref>{{cite web |title=Fleet |url=https://www.shipindia.com/fleet/present_fleet/present_fleet_product |publisher=Shipping Corporation of India |access-date=12 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003083336/https://www.shipindia.com/fleet/present_fleet/present_fleet_product |archive-date=3 October 2023 |location=Mumbai |url-status=live}}</ref> जून २०१५ मध्ये [[बंगालचा उपसागर|बंगालच्या उपसागरात]] समुद्री वादळामुळे इंजिन निकामी होऊन आणि नांगर तुटल्यामुळे बुडणाऱ्या नौकेत अडकलेल्या सात मच्छिमारांची यशस्वीरीत्या सुटका केली. या धाडसी बचाव मोहिमेचे नेतृत्व केल्याबद्दल नोव्हेंबर २०१६ मध्ये त्यांना [[आंतरराष्ट्रीय सागरी संघटना|आंतरराष्ट्रीय सागरी संघटनेचा]] (IMO) पुरस्कार देऊन गौरवण्यात आले.<ref>{{Cite web|url=https://new.abb.com/news/detail/16987/at-the-helm-captain-radhika-menon|title=At the helm: Captain Radhika Menon|website=new.abb.com|language=en|access-date=2019-11-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/logistics/bravery-award-for-indias-first-female-merchant-navy-captain/article9374744.ece|title=Bravery award for India's first female Merchant Navy captain|agency=Press Trust of India|website=@businessline|language=en|access-date=2019-11-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.dailynews.lk/2019/09/25/features/197916/women-fore-seafaring|title=Women to the fore in seafaring|last=Silva|first=Pramod De|website=Daily News|language=en|access-date=2019-11-01}}</ref> [[भारत सरकार]]ने त्यांच्या राष्ट्रीय कर्तव्याची दखल घेत या पुरस्कारासाठी त्यांचे नामांकन केले होते. विशेष म्हणजे, 'आयएमओ शौर्य पुरस्कार' (IMO Bravery Award) मिळवणाऱ्या त्या पहिल्या महिला ठरल्या.<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/captain-radhika-menon-to-receive-bravery-award-1429763|title=Indian Captain Radhika Menon Is First Woman To Get Bravery At Sea Award|website=[suspicious link removed]|access-date=2019-11-01}}</ref> तरुण महिला नाविकांना प्रोत्साहित करण्याच्या उद्देशाने २०१७ मध्ये त्यांनी सहकारी नौदल अधिकारी [[सुनीती बाला]] आणि [[शर्वणी मिश्रा]] यांच्यासोबत [[मुंबई]] येथे 'इंटरनॅशनल विमेन सीफेअर्स फाउंडेशन'ची स्थापना केली.<ref>{{Cite web|url=https://www.marineinsight.com/marine/international-women-seafarers%E2%80%8B-foundation-%E2%80%8B%E2%80%8Blaunched-smooth-sailing-women-seafarers/|title=International Women Seafarer's Foundation established in Mumbai|website=www.marineinsight.com|access-date=2019-11-01|archive-date=26 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200926081909/https://www.marineinsight.com/marine/international-women-seafarers%E2%80%8B-foundation-%E2%80%8B%E2%80%8Blaunched-smooth-sailing-women-seafarers/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.seatrade-maritime.com/news/europe/imo-pushes-for-gender-equality-with-iamonboard-day-of-the-seafarer-theme/|title=IMO pushes for gender equality with #IAmOnBoard Day of the Seafarer theme|date=2019-06-25|website=Seatrade Maritime - Shipping, Maritime and Offshore Marine News|access-date=2019-11-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/international-women-seafarers-foundation-launched-in-mumbai-4921804/|title=International Women Seafarers Foundation launched in Mumbai|date=2017-11-04|website=The Indian Express|language=en-IN|access-date=2019-11-01}}</ref> २९ सप्टेंबर २०१९ रोजी भारत सरकारतर्फे त्यांचा गौरव करण्यात आला. भारतीय महिलांच्या कर्तृत्वाचा उत्सव साजरा करण्यासाठी पंतप्रधान [[नरेन्द्र मोदी]] यांनी [[मन की बात]] या कार्यक्रमांतर्गत सुरू केलेल्या ''भारत की लक्ष्मी'' या मोहिमेत त्यांचा समावेश करण्यात आला होता.<ref name="itoday" /><ref name="pib" /> == पुरस्कार आणि सन्मान == राधिका मेनन यांनी त्यांच्या अतुलनीय धैर्यासाठी आणि सागरी क्षेत्रातील योगदानासाठी अनेक महत्त्वाचे सन्मान प्राप्त केले आहेत. त्यापैकी काही पुढील प्रमाणे आहेत: * आयएमओ सी ब्रेव्हरी अवॉर्ड : नोव्हेंबर २०१६ मध्ये, [[आंतरराष्ट्रीय सागरी संघटना|आंतरराष्ट्रीय सागरी संघटनेने]] (IMO) त्यांना या प्रतिष्ठित शौर्य पुरस्काराने सन्मानित केले. हा पुरस्कार मिळवणाऱ्या त्या जगातील पहिल्या महिला ठरल्या.<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/captain-radhika-menon-to-receive-bravery-award-1429763|title=Indian Captain Radhika Menon Is First Woman To Get Bravery At Sea Award|website=[suspicious link removed]|access-date=2019-11-01}}</ref> * भारत की लक्ष्मी: सप्टेंबर २०१९ मध्ये, पंतप्रधान [[नरेन्द्र मोदी]] यांनी भारतीय महिलांच्या कर्तृत्वाचा गौरव करण्यासाठी सुरू केलेल्या 'भारत की लक्ष्मी' (#BharatKiLaxmi) मोहिमेत त्यांचा समावेश करण्यात आला.<ref name="pib">{{Cite web|url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1586591 |title=PM calls for people to share stories of India's daughters using #BharatKiLaxmi |website=pib.gov.in |access-date=2024-05-22 |language=en}}</ref><ref name="itoday">{{Cite news |last=Staff |first=Writer |date=2019-09-29 |title=PM Modi flags off #BharatKiLaxmi campaign to honor Indian women |url=https://www.indiatoday.in/india/story/pm-modi-mann-ki-baat-september-29-bharat-ki-laxmi-campaign-1604473-2019-09-29 |work=India Today |access-date=2024-05-22}}</ref> * नारी शक्ती पुरस्कार: महिला सक्षमीकरण आणि सागरी क्षेत्रातील त्यांच्या ऐतिहासिक कामगिरीसाठी त्यांना भारत सरकारतर्फे 'नारी शक्ती पुरस्कार' देऊन गौरवण्यात आले आहे.<ref name="itoday" /><ref name="pib" /> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{नारी शक्ती पुरस्कार}} {{DEFAULTSORT:मेनन, राधिका}} [[वर्ग:भारतीय महिला]] [[वर्ग:नारी शक्ती पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] 7onsatpy6v43lynwoyks7lv6r7kq55r 0 253834 2701418 2598158 2026-08-12T22:10:26Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701418 wikitext text/x-wiki उबदार उष्णकटिबंधीय प्रदेशांमधून थंड ध्रुवीय प्रदेशात महासागराचे प्रवाह बरीच उर्जा वाहतूक करतात. शेवटच्या बर्फयुगाच्या आसपास झालेले बदल (तांत्रिक भाषेत सांगायचे तर शेवटचे हिमनदी) हे दाखवतात की उत्तर अटलांटिक भागात अचानक आणि मोठ्या प्रमाणात हवामान बदलू शकते. जेव्हा '''हवामानातील बदल''' घडतात तेव्हा पृथ्वीच्या हवामान प्रणालीतील बदलांमुळे नवीन [[हवामान]] पद्धतींचा परिणाम होत असतो. हा काळानुसार वाढत राहतो. ही काळाचा कालावधी काही दशकांपासून ते कोट्यावधी वर्षे इतकी लहान असू शकतो. शास्त्रज्ञांनी [[पृथ्वीचा इतिहास|पृथ्वीच्या भौगोलिक इतिहासादरम्यान]] हवामानातील बदलांचे अनेक भाग ओळखले आहेत.अलीकडेच, [[औद्योगिक क्रांती|औद्योगिक क्रांतीनंतर]] [[जागतिक तापमानवाढ|ग्लोबल वार्मिंग]] चालविणाऱ्या मानवी क्रियांचा हवामानाचा परिणाम वाढत्या प्रमाणात झाला आहे, <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=12782|title=Advancing the Science of Climate Change|last=America's Climate Choices: Panel on Advancing the Science of Climate Change; National Research Council|publisher=The National Academies Press|year=2010|isbn=978-0-309-14588-6|location=Washington, D.C.|quote=(p1) ... there is a strong, credible body of evidence, based on multiple lines of research, documenting that climate is changing and that these changes are in large part caused by human activities. While much remains to be learned, the core phenomenon, scientific questions, and hypotheses have been examined thoroughly and have stood firm in the face of serious scientific debate and careful evaluation of alternative explanations. (pp. 21–22) Some scientific conclusions or theories have been so thoroughly examined and tested, and supported by so many independent observations and results, that their likelihood of subsequently being found to be wrong is vanishingly small. Such conclusions and theories are then regarded as settled facts. This is the case for the conclusions that the Earth system is warming and that much of this warming is very likely due to human activities.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140529161102/http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=12782|archive-date=29 May 2014}}</ref> आणि त्या संदर्भात सामान्यत: या शब्दांचा वापर बदलला जाऊ शकतो. हवामान प्रणाली सूर्यापासून आपल्या जवळजवळ सर्व ऊर्जा प्राप्त करते. हवामान प्रणाली [[अंतराळ विज्ञान|बाह्य जागेला]] उर्जा देखील देते. पृथ्वीवर येणारी आणि जाणारे उर्जा संतुलन आणि हवामान प्रणालीद्वारे उर्जा जाणे पृथ्वीचे ऊर्जा बजेट ठरवते. जेव्हा येणारी उर्जा जाणा-या उर्जापेक्षा जास्त असते, तेव्हा पृथ्वीचे उर्जा बजेट सकारात्मक असते आणि हवामान प्रणाली गरम होते. जर जास्त ऊर्जा गेली तर उर्जा बजेट नकारात्मक आहे आणि पृथ्वीला थंडपणाचा अनुभव आहे. पृथ्वीवरील हवामान प्रणाली माध्यमातून हलवून ऊर्जा अभिव्यक्ती पोहोचला आहे. [[हवामान]] भौगोलिक घटक आणि वेळ यानुसार आकर्षित करते. एखाद्या प्रदेशातील दीर्घकालीन सरासरी आणि हवामानातील बदल यामुळे प्रदेशाचे [[हवामान सरासरी स्थिती|हवामान ठरते]] . हवामान बदल हा हवामानातील बदलाचा दीर्घकालीन आणि टिकाव आहे. जेव्हा हवामान प्रणालीच्या विविध भागांमध्ये जन्मजात नैसर्गिक प्रक्रिया उर्जा वितरणात बदल करतात.तेव्हा असे बदल अंतर्गत परिवर्तनशीलताचे परिणाम असू शकतात. उदाहरणांमध्ये पॅसिफिक डिकॅडल ओसीलेशन आणि अटलांटिक मल्टीडेकेडल दोलन सारख्या समुद्राच्या खो-यांमधील परिवर्तनशीलता समाविष्ट आहे. हवामानातील बदलांचा परिणाम ''बाह्य सक्तीने'' देखील होऊ शकतो, जेव्हा हवामानातील घटकांच्या बाहेरील घटनांनी प्रणालीत बदल घडवून आणला. सौर आउटपुट आणि ज्वालामुखीय बदलामधील उदाहरणांचा समावेश आहे. हवामान बदलाचे समुद्री पातळीवरील बदल, वनस्पतींचे जीवन आणि मोठ्या प्रमाणात विलुप्त होण्याचे विविध परिणाम आहेत; त्याचा मानवी समाजांवरही परिणाम होतो. == संकल्पना == हवामान बदलांची सर्वात सामान्य व्याख्या म्हणजे सांख्यिकीय गुणधर्म (मुख्यतः त्याचा अर्थ आणि प्रसार )इ.चा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch9s9-1.html|year=2007|editor-last=Solomon|editor-first=S.|editor2-last=Qin|editor2-first=D.|editor3-last=Manning|editor3-first=M.|editor4-last=Chen|editor4-first=Z.|editor5-last=Marquis|editor5-first=M.|editor6-last=Averyt|editor6-first=K.B.|editor7-last=Tignor|editor7-first=M.|editor8-last=Miller|editor8-first=H.L.|title=संग्रहित प्रत|access-date=2020-03-26|archive-date=2019-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20191219023505/https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch9s9-1.html|url-status=dead}}</ref> हवामानशास्त्रीय बदलांच्या <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch9s9-1.html|year=2007|editor-last=Solomon|editor-first=S.|editor2-last=Qin|editor2-first=D.|editor3-last=Manning|editor3-first=M.|editor4-last=Chen|editor4-first=Z.|editor5-last=Marquis|editor5-first=M.|editor6-last=Averyt|editor6-first=K.B.|editor7-last=Tignor|editor7-first=M.|editor8-last=Miller|editor8-first=H.L.|title=संग्रहित प्रत|access-date=2020-03-26|archive-date=2019-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20191219023505/https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch9s9-1.html|url-status=dead}}</ref> मध्ये बदल केला जातो. कारण,कोणत्याही कारणाशिवाय. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://nsidc.org/cryosphere/glossary?keys=climate+change}}; [http://archive.ipcc.ch/ipccreports/tar/wg1/518.htm Glossary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191219030354/https://archive.ipcc.ch/ipccreports/tar/wg1/518.htm |date=2019-12-19 }}, in {{Harvard citation no brackets|IPCC TAR WG1|2001}}.</ref> त्यानुसार [[एल निन्यो|अल निनोसारख्या]] काही दशकांपेक्षा कमी कालावधीत चढउतार हवामान बदलाचे प्रतिनिधित्व करीत नाहीत. "हवामान बदल" हा शब्द बहुधा मानववंश हवामान बदलाला ( [[जागतिक तापमानवाढ|ग्लोबल वार्मिंग]] म्हणूनही ओळखला जातो) विशेषतः वापरला जातो. मानवी कृतीमुळे मानववंशातील हवामानातील बदल घडतात, पृथ्वीच्या नैसर्गिक प्रक्रियेचा एक परिणाम म्हणून हवामानातील बदलांच्या विरुद्ध. <ref name=":2">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://unfccc.int/resource/ccsites/zimbab/conven/text/art01.htm}}</ref> या अर्थाने, विशेषतः पर्यावरणविषयक धोरणाच्या संदर्भात हवामान बदल हा शब्द मानववंश [[जागतिक तापमानवाढ|ग्लोबल वार्मिंगचा]] पर्याय बनला आहे. वैज्ञानिक जर्नल्समध्ये ग्लोबल वार्मिंगचा अर्थ पृष्ठभागाच्या तापमानात वाढ होण्याचा संदर्भ असतो तर हवामान बदलामध्ये ग्लोबल वार्मिंगचा समावेश असतो आणि [[हरितगृह वायू|ग्रीनहाऊस गॅसच्या]] वाढत्या पातळीवर परिणाम होतो. <ref name=":3">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.nasa.gov/topics/earth/features/climate_by_any_other_name.html|title=संग्रहित प्रत|access-date=2020-03-26|archive-date=2010-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20100809221926/http://www.nasa.gov/topics/earth/features/climate_by_any_other_name.html|url-status=dead}}</ref> जागतिक हवामान संघटना (डब्ल्यूएमओ) ने 1966 मध्ये 10 वर्षापेक्षा जास्त काळ कालावधीत सर्व प्रकारचे हवामान बदल करण्याच्या हेतूने संबंधित हवामानविषयक बदल प्रस्तावित केला होता.1970च्या दशकात, हवामान बदलांच्या शब्दाने हवामान बदलांची जागा मानववंशीय कारणांवर केंद्रित करण्यासाठी बदलली आहे. कारण हे स्पष्ट झाले की मानवी क्रियाकलापांमध्ये हवामान बदलण्याची क्षमता आहे. हवामान बदलांची आंतर-सरकारी पॅनेल ऑन क्लायमेट चेंज (आयपीसीसी) आणि यूएन फ्रेमवर्क कन्व्हेन्शन ऑन क्लायमेट चेंज (यूएनएफसीसीसी) या titleात हवामान बदलाचा समावेश होता. हवामान बदल आता प्रक्रियेचे तांत्रिक वर्णन तसेच समस्येचे वर्णन करण्यासाठी वापरलेले एक संज्ञा म्हणून वापरले जाते. <ref name=":1">{{जर्नल स्रोत|last=Hulme|first=Mike|year=2016|title=Concept of Climate Change, in: The International Encyclopedia of Geography|url=https://www.academia.edu/10358797|journal=The International Encyclopedia of Geography|publisher=Wiley-Blackwell/Association of American Geographers (AAG)|access-date=16 May 2016}}</ref> == कारणे == व्यापक स्तरावर, [[सूर्य|सूर्याकडून]] ज्या दराने ऊर्जा प्राप्त होते आणि ज्या भागावर ते हरवते त्यास दर संतुलन तापमान आणि पृथ्वीचे हवामान निर्धारित करते. ही ऊर्जा जगभरात वारे, समुद्री प्रवाह, <ref name="Hsiung1985">{{जर्नल स्रोत|last=Hsiung|first=Jane|date=November 1985|title=Estimates of Global Oceanic Meridional Heat Transport|journal=Journal of Physical Oceanography|volume=15|issue=11|pages=1405–13|bibcode=1985JPO....15.1405H|doi=10.1175/1520-0485(1985)015<1405:EOGOMH>2.0.CO;2}}</ref> <ref name="Vallis2009">{{जर्नल स्रोत|last=Vallis|first=Geoffrey K.|last2=Farneti|first2=Riccardo|date=October 2009|title=Meridional energy transport in the coupled atmosphere–ocean system: scaling and numerical experiments|url=https://semanticscholar.org/paper/63bde86163975235232e8de15bd703e8f7a34c3e|journal=Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society|volume=135|issue=644|pages=1643–60|bibcode=2009QJRMS.135.1643V|doi=10.1002/qj.498}}</ref> आणि वेगवेगळ्या प्रदेशांच्या हवामानावर परिणाम करण्यासाठी इतर यंत्रणेद्वारे वितरीत केली जाते. <ref name="Trenberth2009">{{जर्नल स्रोत|last=Trenberth|first=Kevin E.|last2=Fasullo|first2=John T.|last3=Kiehl|first3=Jeffrey|displayauthors=1|year=2009|title=Earth's Global Energy Budget|journal=Bulletin of the American Meteorological Society|volume=90|issue=3|pages=311–23|bibcode=2009BAMS...90..311T|doi=10.1175/2008BAMS2634.1}}</ref> हवामानास आकार देणारे घटक हवामानविषयक परिणाम करणारे किंवा "सक्ती करणारी यंत्रणा" असे म्हणतात. या विविधतांमध्ये सौर विकिरण, पृथ्वीच्या कक्षेत बदल, अल्बेडोमध्ये बदल किंवा खंडांचे प्रतिबिंब, वातावरण आणि महासागर, पर्वत-इमारत आणि खंड खंड आणि हरितगृह वायू एकाग्रतेतील बदल यासारख्या प्रक्रिया समाविष्ट आहेत. हवामान बदलांच्या विविध फीडबॅक आहेत जे प्रारंभिक सक्तीने वाढवणे किंवा कमी करू शकतात. हवामान प्रणालीतील काही भाग जसे की महासागर आणि बर्फाच्या टोप्या हवामानातील काटेकोरपणास हळू हळू प्रतिसाद देतात, तर इतर अधिक जलद प्रतिसाद देतात. जलद बदल तयार करताना काही मुख्य उंबरठे देखील मात केली जाऊ शकतात. हवामान बदल एकतर बाह्य सक्तीने किंवा अंतर्गत प्रक्रियेमुळे उद्भवू शकतात. अंतर्गत असमर्थित प्रक्रियांमध्ये बहुतेक वेळा समुद्रामध्ये आणि वातावरणामध्ये उर्जा वितरणामध्ये बदल होतो. उदाहरणार्थ थर्मोहेलाइन अभिसरणात बदल. बाह्य सक्तीची यंत्रणा एकतर अँथ्रोपोजेनिक (उदा. ग्रीनहाऊस वायू आणि धूळ यांचे उत्सर्जन वाढवणे) किंवा नैसर्गिक (उदा. सौर आउटपुटमधील बदल, पृथ्वीची कक्षा, ज्वालामुखीचा उद्रेक) असू शकतात. <ref>{{Harvard citation no brackets|Cronin|2010|pp=17–18}}</ref> हवामानास भाग घेणाऱ्या हवामान व्यवस्थेचा प्रतिसाद जलद असू शकतो (उदा. सूर्य [[ज्वालामुखीय राख|प्रकाशाने]] प्रतिबिंबित होणाऱ्या हवाबंद [[ज्वालामुखीय राख|ज्वालामुखी राखमुळे]] अचानक थंड होणे), मंद (उदा. तापमानवाढ महासागरातील पाण्याचे [[प्रसरण|थर्मल विस्तार]] ) किंवा संयोजन (उदा. अल्बेडोचा अचानक नुकसान आर्कटिक महासागर जसे समुद्रावरील बर्फ वितळतो, त्यानंतर पाण्याचे अधिक हळूहळू थर्मल विस्तार होते). म्हणूनच, हवामान प्रणाली अचानक प्रतिसाद देऊ शकते, परंतु सक्ती करणाऱ्या यंत्रणेस संपूर्ण प्रतिसाद शतकानुशतके किंवा त्याहून अधिक काळपर्यंत पूर्णपणे विकसित होऊ शकत नाही. === अंतर्गत परिवर्तनशीलता === [[चित्र:Ecinfigtwo.jpg|उजवे|इवलेसे| 1925 ते 2010 पर्यंत पॅसिफिक दशकीय दोलन ]] शास्त्रज्ञ साधारणपणे पृथ्वीच्या हवामान व्यवस्थेच्या पाच घटकांची व्याख्या करण्यासाठी [[पृथ्वीचे वातावरण|वातावरण]], हायड्रोस्फीअर, क्रायोस्फीयर, लिथोस्फीयर (पृष्ठभागावरील माती, खडक आणि गाळासाठी मर्यादित) आणि जैवमंडळाचा समावेश करतात . <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://earthobservatory.nasa.gov/Glossary/index.php?mode=alpha&seg=b&segend=d|year=2011}}</ref> हवामान प्रणालीतील नैसर्गिक बदलांचा परिणाम अंतर्गत "हवामानातील बदल" होतो. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch9s9-1.html|last=IPCC|authorlink=Intergovernmental Panel on Climate Change|year=2007|title=संग्रहित प्रत|access-date=2020-03-26|archive-date=2019-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20191219023505/https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch9s9-1.html|url-status=dead}}</ref> प्रजातींचा प्रकार आणि वितरण आणि महासागराच्या वातावरणाच्या अभिसरणात होणाऱ्या बदलांची उदाहरणे. अंतर्गत बदलांमुळे हवामानातील बदल कधीकधी चक्र किंवा दोलनमध्ये आढळतात, उदाहरणार्थ प्रत्येक 100 किंवा 2000 वर्षानंतर. इतर प्रकारच्या नैसर्गिक हवामान बदलासाठी, ते केव्हा होईल हे आपण सांगू शकत नाही; यास बदल ''यादृच्छिक'' असे म्हणतात. {{Sfn|Ruddiman|2008}} हवामानाच्या दृष्टीकोनातून हवामान यादृच्छिक मानले जाऊ शकते. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Hasselmann|first=K.|date=1976|title=Stochastic climate models Part I. Theory|journal=Tellus|volume=28|issue=6|pages=473–85|bibcode=1976TellA..28..473H|doi=10.1111/j.2153-3490.1976.tb00696.x|issn=2153-3490}}</ref> विशिष्ट वर्षात थोडे ढग असल्यास, ऊर्जा असंतुलन असते आणि महासागराद्वारे अतिरिक्त उष्णता शोषली जाऊ शकते. हवामान जडपणामुळे, हा संकेत महासागरात 'साठवून' ठेवला जाऊ शकतो आणि मूळ हवामानातील अडथळ्यापेक्षा जास्त काळ मोजमापांवर बदल म्हणून दर्शविला जाऊ शकतो. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Liu|first=Zhengyu|date=14 October 2011|title=Dynamics of Interdecadal Climate Variability: A Historical Perspective|url=https://semanticscholar.org/paper/ffb678cd7f266d7a89050672af65cedae56e1245|journal=Journal of Climate|volume=25|issue=6|pages=1963–95|doi=10.1175/2011JCLI3980.1|issn=0894-8755}}</ref> जर हवामानाचा त्रास पूर्णपणे यादृच्छिक असेल तर पांढरा आवाज म्हणून उद्भवल्यास, हिमनद किंवा महासागराची जडत्व हे हवामान बदलांमध्ये रूपांतरित करू शकते जिथे दीर्घ-काळातील दोलन देखील मोठे दोलन आहे, ज्याला लाल आवाज म्हणतात. {{Sfn|Ruddiman|2008}} बऱ्याच हवामान बदलांमध्ये यादृच्छिक पैलू आणि चक्रीय पैलू असतात. हे वर्तन ''स्टबॅस्टिक अनुनाद'' म्हणून डब केले जाते. {{Sfn|Ruddiman|2008}} ==== समुद्र-वातावरणीय बदल ==== एकाच वेळी वर्षानुवर्षे अनेक दशके टिकू शकणारी आंतरिक हवामान परिवर्तनशीलता उत्स्फूर्तपणे निर्माण करण्यासाठी समुद्र आणि वातावरण एकत्र काम करू शकतात. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Brown|first=Patrick T.|last2=Li|first2=Wenhong|last3=Cordero|first3=Eugene C.|last4=Mauget|first4=Steven A.|date=21 April 2015|title=Comparing the model-simulated global warming signal to observations using empirical estimates of unforced noise|journal=Scientific Reports|volume=5|page=9957|bibcode=2015NatSR...5E9957B|doi=10.1038/srep09957|issn=2045-2322|pmc=4404682|pmid=25898351}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Hasselmann|first=K.|date=1 December 1976|title=Stochastic climate models Part I. Theory|journal=Tellus|volume=28|issue=6|pages=473–85|bibcode=1976TellA..28..473H|doi=10.1111/j.2153-3490.1976.tb00696.x|issn=2153-3490}}</ref> या प्रकारच्या बदलांच्या उदाहरणांमध्ये एल निनो – सदर्न ऑसीलेशन, पॅसिफिक डिकॅडल दोलन आणि अटलांटिक मल्टीडेकेडल दोलन समाविष्ट आहे . खोल समुद्र आणि वातावरणामधील उष्णतेचे पुनर्वितरण करून <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Meehl|first=Gerald A.|last2=Hu|first2=Aixue|last3=Arblaster|first3=Julie M.|last4=Fasullo|first4=John|last5=Trenberth|first5=Kevin E.|date=8 April 2013|title=Externally Forced and Internally Generated Decadal Climate Variability Associated with the Interdecadal Pacific Oscillation|url=https://semanticscholar.org/paper/08f26af247af8580dfb975a56dc8a274febdae58|journal=Journal of Climate|volume=26|issue=18|pages=7298–310|bibcode=2013JCli...26.7298M|doi=10.1175/JCLI-D-12-00548.1|issn=0894-8755}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=England|first=Matthew H.|last2=McGregor|first2=Shayne|last3=Spence|first3=Paul|last4=Meehl|first4=Gerald A.|last5=Timmermann|first5=Axel|author-link5=Axel Timmermann|last6=Cai|first6=Wenju|last7=Gupta|first7=Alex Sen|last8=McPhaden|first8=Michael J.|last9=Purich|first9=Ariaan|date=1 March 2014|title=Recent intensification of wind-driven circulation in the Pacific and the ongoing warming hiatus|journal=Nature Climate Change|volume=4|issue=3|pages=222–27|bibcode=2014NatCC...4..222E|doi=10.1038/nclimate2106|issn=1758-678X}}</ref> आणि / किंवा ढग / जल वाष्प / समुद्रातील बर्फ वितरणाद्वारे हे बदल जागतिक स्तरावरील सरासरी तपमानावर परिणाम करतात ज्यामुळे पृथ्वीच्या एकूण उर्जा बजेटवर परिणाम होऊ शकतो. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Brown|first=Patrick T.|last2=Li|first2=Wenhong|last3=Li|first3=Laifang|last4=Ming|first4=Yi|date=28 July 2014|title=Top-of-atmosphere radiative contribution to unforced decadal global temperature variability in climate models|journal=Geophysical Research Letters|volume=41|issue=14|page=2014GL060625|bibcode=2014GeoRL..41.5175B|doi=10.1002/2014GL060625|issn=1944-8007}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Palmer|first=M. D.|last2=McNeall|first2=D. J.|date=1 January 2014|title=Internal variability of Earth's energy budget simulated by CMIP5 climate models|journal=Environmental Research Letters|volume=9|issue=3|page=034016|bibcode=2014ERL.....9c4016P|doi=10.1088/1748-9326/9/3/034016|issn=1748-9326}}</ref> ==== समुद्र अभिसरण ==== [[चित्र:Ocean_circulation_conveyor_belt.jpg|उजवे|इवलेसे|221x221अंश| आधुनिक थर्मोहेलाईन रक्ताभिसरण एक योजनाबद्ध. कोट्यावधी वर्षांपूर्वी कॉन्टिनेंटल-प्लेट चळवळीने अंटार्क्टिकाच्या भोवती जमीन-मुक्त अंतर तयार केले, ज्यामुळे [[अँटार्क्टिका ध्रुवप्रदक्षिणा प्रवाह|एसीसी]] तयार होऊ शकले, ज्यामुळे अंटार्क्टिकापासून कोमट पाणी दूर राहते. ]] <br /> ==== जीवन ==== कार्बन आणि [[जलचक्र|जलच्या चक्रात असलेल्या भूमिकेद्वारे]] आणि अल्बेडो, बाष्पीभवन, [[ढग|ढग तयार होणे]] आणि हवामान यासारख्या यंत्रणेद्वारे जीवनाचा परिणाम हवामानावर होतो. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Spracklen|first=D. V.|last2=Bonn|first2=B.|last3=Carslaw|first3=K. S.|year=2008|title=Boreal forests, aerosols and the impacts on clouds and climate|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences|volume=366|issue=1885|pages=4613–26|bibcode=2008RSPTA.366.4613S|doi=10.1098/rsta.2008.0201|pmid=18826917|ref=harv}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Christner|first=B. C.|last2=Morris|first2=C. E.|last3=Foreman|first3=C. M.|last4=Cai|first4=R.|last5=Sands|first5=D. C.|year=2008|title=Ubiquity of Biological Ice Nucleators in Snowfall|url=https://scholarworks.montana.edu/xmlui/bitstream/1/13209/1/08-006_Ubiquity_of_biological.pdf|journal=Science|volume=319|issue=5867|page=1214|bibcode=2008Sci...319.1214C|doi=10.1126/science.1149757|pmid=18309078|ref=harv|accessdate=2020-04-02|archive-date=2020-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200305072355/https://scholarworks.montana.edu/xmlui/bitstream/1/13209/1/08-006_Ubiquity_of_biological.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Schwartzman|first=David W.|last2=Volk|first2=Tyler|year=1989|title=Biotic enhancement of weathering and the habitability of Earth|journal=Nature|volume=340|issue=6233|pages=457–60|bibcode=1989Natur.340..457S|doi=10.1038/340457a0|ref=harv}}</ref> मागील हवामानात जीवनावर कसा परिणाम झाला असेल याची उदाहरणे पुढीलप्रमाणेः * 2.3 अब्ज वर्षांपूर्वी ग्लेशिएशन ऑक्सिजनिक प्रकाश संश्लेषणाच्या उत्क्रांतीला कारणीभूत ठरला. त्यामुळे ग्रीनहाऊस गॅसमुळे वातावरनातील कार्बन डाय ऑक्साईडचे प्रमाण कमी झाले आणि ऑक्सिजनचे प्रमाण वाढले.<ref>{{cite journal|last1=Kopp|first1=R.E.|last2=Kirschvink|first2=J.L.|last3=Hilburn|first3=I.A.|last4=Nash|first4=C.Z.|year=2005|title=The Paleoproterozoic snowball Earth: A climate disaster triggered by the evolution of oxygenic photosynthesis|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=102|issue=32|pages=11131–36|bibcode=2005PNAS..10211131K|doi=10.1073/pnas.0504878102|pmc=1183582|pmid=16061801|ref=harv}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Kasting|first1=J.F.|last2=Siefert|first2=JL|year=2002|title=Life and the Evolution of Earth's Atmosphere|url=https://semanticscholar.org/paper/6935df43daad329d53112787e75df243a86d754c|journal=Science|volume=296|issue=5570|pages=1066–68|bibcode=2002Sci...296.1066K|doi=10.1126/science.1071184|pmid=12004117|ref=harv}}</ref> * 300 दशलक्ष वर्षांपूर्वी आणखी एक हिमनगामुळे जमीनवरील -रोपांचे विघटन-प्रतिरोधक ड्रिटरस (कार्बन सिंक तयार करून कोळसा तयार करणे)<ref>{{cite journal|last1=Mora|first1=C.I.|last2=Driese|first2=S.G.|last3=Colarusso|first3=L. A.|year=1996|title=Middle to Late Paleozoic Atmospheric CO2 Levels from Soil Carbonate and Organic Matter|journal=Science|volume=271|issue=5252|pages=1105–07|bibcode=1996Sci...271.1105M|doi=10.1126/science.271.5252.1105|ref=harv}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Berner|first1=R.A.|year=1999|title=Atmospheric oxygen over Phanerozoic time|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=96|issue=20|pages=10955–57|bibcode=1999PNAS...9610955B|doi=10.1073/pnas.96.20.10955|pmc=34224|pmid=10500106|ref=harv}}</ref> दीर्घकाळ दफन करून ठेवले गेले. * * समुद्री फाइटोप्लॅक्टनमध्ये मोठया प्रमाणात वाढ होऊन पॅलेओसीन – ईओसिन थर्मल जास्तीत जास्त 55 दशलक्ष वर्षांपूर्वी नाश झाला.<ref>{{cite journal|last1=Bains|first1=Santo|last2=Norris|first2=Richard D.|last3=Corfield|first3=Richard M.|last4=Faul|first4=Kristina L.|year=2000|title=Termination of global warmth at the Palaeocene/Eocene boundary through productivity feedback|journal=Nature|volume=407|issue=6801|pages=171–74|bibcode=2000Natur.407..171B|doi=10.1038/35025035|pmid=11001051|ref=harv}}</ref><ref name="Zachos1999">{{cite journal|last1=Zachos|first1=J.C.|last2=Dickens|first2=G.R.|year=2000|title=An assessment of the biogeochemical feedback response to the climatic and chemical perturbations of the LPTM|journal=GFF|volume=122|pages=188–89|doi=10.1080/11035890001221188|ref=harv}}</ref> * 49 दशलक्ष वर्षांपूर्वी ग्लोबल वार्मिंगचे 800,000 वर्षांपूर्वीचे आर्टिक अ‍ॅझोला फुलण्याद्वारे उलट परिस्थती होती.<ref>{{cite journal|last1=Speelman|first1=E.N.|last2=Van Kempen|first2=M.M.L.|last3=Barke|first3=J.|last4=Brinkhuis|first4=H.|last5=Reichart|first5=G.J.|last6=Smolders|first6=A.J.P.|last7=Roelofs|first7=J.G.M.|last8=Sangiorgi|first8=F.|last9=De Leeuw|first9=J.W.|year=2009|title=The Eocene Arctic Azolla bloom: Environmental conditions, productivity and carbon drawdown|url=https://semanticscholar.org/paper/f87f51a7c252c4903eddae0d5313b6ef08bae04d|journal=Geobiology|volume=7|issue=2|pages=155–70|doi=10.1111/j.1472-4669.2009.00195.x|pmid=19323694|last10=Lotter|first10=A.F.|last11=Sinninghe Damsté|first11=J.S.}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Brinkhuis|first1=Henk|last2=Schouten|first2=Stefan|last3=Collinson|first3=Margaret E.|last4=Sluijs|first4=Appy|last5=Sinninghe Damsté|first5=Jaap S. Sinninghe|last6=Dickens|first6=Gerald R.|last7=Huber|first7=Matthew|last8=Cronin|first8=Thomas M.|last9=Onodera|first9=Jonaotaro|year=2006|title=Episodic fresh surface waters in the Eocene Arctic Ocean|journal=Nature|volume=441|issue=7093|pages=606–09|bibcode=2006Natur.441..606B|doi=10.1038/nature04692|pmid=16752440|ref=harv|first23=Scientists|last19=De Leeuw|last23=Expedition 302|first22=Kathryn|last22=Moran|first21=Jan|last21=Backman|first20=Jens|last20=Matthiessen|first19=Jan W.|last13=Van Der Burgh|first18=Han van Konijnenburg-van|first13=Johan|last10=Takahashi|first10=Kozo|last11=Bujak|first11=Jonathan P.|last12=Stein|first12=Ruediger|last14=Eldrett|last18=Van Konijnenburg-Van Cittert|first14=James S.|last15=Harding|first15=Ian C.|last16=Lotter|first16=André F.|last17=Sangiorgi|first17=Francesca|hdl=11250/174278}}</ref> * गेल्या 40 दशलक्ष वर्षात जागतिक पातळीवर थंड होण्याच्या प्रक्रियेमुळे गवत-ग्रॅझर इकोसिस्टमच्या विस्तार मोठ्या प्रमाणात वाढत आहे.<ref>{{cite journal|last1=Retallack|first1=Gregory J.|year=2001|title=Cenozoic Expansion of Grasslands and Climatic Cooling|url=https://semanticscholar.org/paper/d7b418493d1f24626318d8039312c31a855c7b2e|journal=The Journal of Geology|volume=109|issue=4|pages=407–26|bibcode=2001JG....109..407R|doi=10.1086/320791|ref=harv}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Dutton|first1=Jan F.|last2=Barron|first2=Eric J.|year=1997|title=Miocene to present vegetation changes: A possible piece of the Cenozoic cooling puzzle|journal=Geology|volume=25|issue=1|page=39|bibcode=1997Geo....25...39D|doi=10.1130/0091-7613(1997)025<0039:MTPVCA>2.3.CO;2}}</ref> === बाह्य हवामान सक्ती === ==== हरितगृह वायू ==== [[चित्र:Mauna_Loa_CO2_monthly_mean_concentration.svg|उजवे|इवलेसे| वातावरणीय CO वाढ CO <nowiki></br></nowiki> CO पातळी ]] जीवावरणाद्वारे सोडल्या जाणाऱ्या ग्रीनहाऊस वायूंना बहुतेकदा अभिप्राय किंवा अंतर्गत हवामान प्रक्रियेच्या रूपात पाहिले जाते. हवामानशास्त्रज्ञांद्वारे सामान्यत: ज्वालामुखीतून उत्सर्जित ग्रीनहाऊस वायू बाह्य म्हणून वर्गीकृत केल्या जातात. <ref>{{Harvard citation no brackets|Cronin|2010|p=17}}</ref> ग्रीनहाऊस वायूंमध्ये कार्बनडायऑकसाइङ (CO2), मिथेन आणि नायट्रस ऑक्साईड, इन्फ्रारेड प्रकाशाला अडकवून हवामान प्रणालीला गरम करतात. हवामान बदलांवर वैज्ञानिक एकमत म्हणजे "हवामान बदलत आहे आणि हे बदल मानवी क्रियाप्रक्रियामुळे मोठ्या प्रमाणात होत आहेत", <ref> {{स्रोत पुस्तक|url=http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=12782|title=Advancing the Science of Climate Change|last=America's Climate Choices: Panel on Advancing the Science of Climate Change; National Research Council|publisher=The National Academies Press|year=2010|isbn=978-0-309-14588-6|location=Washington, D.C.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140529161102/http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=12782|archive-date=29 May 2014|df=}} </ref> आणि ते "मोठ्या प्रमाणात अपरिवर्तनीय आहे". <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Susan Solomon|last2=Gian-Kasper Plattner|last3=Reto Knutti|author-link3=Reto Knutti|last4=Pierre Friedlingstein|year=2009|title=Irreversible climate change due to carbon dioxide emissions|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=106|issue=6|pages=1704–09|bibcode=2009PNAS..106.1704S|doi=10.1073/pnas.0812721106|pmc=2632717|pmid=19179281|ref=harv}}</ref> मानवी क्रियाप्रक्रियाचा जागतिक तापमानवाढीवर कसा परिणाम करतात आणि असे सतत करत राहतात याचे अनेक प्रभाव आहेत. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Nickerson|first=Raymond S.|date=October 2014|title=Is Global Warming a Challenge to Human Factors/Ergonomics?|journal=Ergonomics in Design: The Quarterly of Human Factors Applications|volume=22|issue=4|pages=4–7|doi=10.1177/1064804614547127|issn=1064-8046}}</ref> मानवी मुख्य प्रभावा पासून [[जीवाष्म इंधन|जीवाश्म इंधन]]<nowiki/>च्या ज्वलन, अरोसोल्स (वातावरणातील विशेष बाब), आणि [[सिमेंट]] उत्पादणामुळे बाहेर पडणारा CO₂ . <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.science.org.au/learning/general-audience/science-booklets-0/science-climate-change/3-are-human-activities-causing}}</ref> भूमीचा वापर, ओझोनची कमी, पशुसंवर्धन ( [[गाय|गुरेढोरे]] गुरेपालन सारख्या प्राण्यामुळे [[मिथेन]] <ref name="Steinfeld2006">{{स्रोत पुस्तक|url=http://www.fao.org/docrep/010/a0701e/a0701e00.HTM|title=Livestock's long shadow|last=Steinfeld|first=H.|last2=P. Gerber|last3=T. Wassenaar|last4=V. Castel|last5=M. Rosales|last6=C. de Haan|year=2006}}</ref> ) आणि जंगलतोड यासह इतर घटक देखील यात भूमिका निभावतात. <ref name="NYT-20151128">{{स्रोत बातमी|last=The Editorial Board|date=28 November 2015|work=[[न्यू यॉर्क टाइम्स]]|access-date=28 November 2015}}</ref> ज्वालामुखी हा देखील विस्तारित कार्बन चक्राचा एक भाग आहेत. भूगर्भशास्त्रीय (कालविभागाच्या) जास्त कालावधीत ते पृथ्वीच्या कवच आणि आवरणातून कार्बन डाय ऑक्साईड सोडतात आणि तलछट खडक आणि इतर भूशास्त्रीय कार्बन डाय ऑक्साईड विहिर द्वाराच्या प्रतिक्रियेचा प्रतिकार करतात. अमेरिकेच्या भूगर्भीय सर्वेक्षण सर्वेक्षणानुसार ज्वालामुखी उत्सर्जन सध्याच्या मानवी क्रियाकलापांच्या प्रभावापेक्षा खूपच कमी पातळीवर आहेजे ज्वालामुखींमधून उत्सर्जित कार्बन डाय ऑक्साईडच्या प्रमाणात 100 ते 1000 पट तयार करते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://volcanoes.usgs.gov/Hazards/What/VolGas/volgas.html}}</ref> मानवी क्रियाकलापांद्वारे जाहीर केलेली वार्षिक रक्कम आत्महत्येने सोडल्या गेलेल्या रकमेपेक्षा जास्त असू शकते, त्यातील सर्वात अलिकडील म्हणजे 74,000 वर्षांपूर्वी इंडोनेशियातील तोबाचा स्फोट . <ref name="www.agu.org">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.agu.org/news/press/pr_archives/2011/2011-22.shtml}}</ref> ==== कक्षीय भिन्नता ==== {{multiple image||direction=vertical|width=220|footer=|image1=MilankovitchCyclesOrbitandCores.png|caption1=Milankovitch cycles from 800,000 years ago in the past to 800,000 years in the future.|image2=Vostok Petit data.svg|caption2=Variations in [[CO2|CO₂]], temperature and dust from the [[Vostok, Antarctica|Vostok]] ice core over the last 450,000 years}} पृथ्वीच्या हालचालीत थोड्याफार प्रमाणात बदल पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर पोहोचणाऱ्या सूर्यप्रकाशाच्या हंगामी वितरणात आणि ते जगभर कसे वितरीत केले जातात त्यामधील बदलांचे कारण ठरते. क्षेत्राच्या सरासरी वार्षिक सरासरी उन्हात फारच कमी बदल होत आहेत; परंतु भौगोलिक आणि हंगामी वितरणात भरीव बदल होऊ शकतात. तीन प्रकारचे [[शुद्धगतिकी|गतिमान]] बदल म्हणजे पृथ्वीच्या [[कक्षीय वक्रता निर्देशांक|विलक्षणपणामधील]] बदल [[आसाचा कल|, पृथ्वीच्या अक्षाच्या फिरण्याच्या कोनाच्या तिरपे कोनात]] बदल [[आसाचा कल|आणि पृथ्वीच्या अक्षाची]] पूर्वस्थिती . एकत्रितपणे, हे मिलानकोविच चक्र तयार करतात जे हवामानावर परिणाम करतात आणि हिमनदी आणि आंतरजातीय काळाशी संबंधित असलेल्या संबंधात उल्लेखनीय आहेत, <ref name="msu milankovitch">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.homepage.montana.edu/~geol445/hyperglac/time1/milankov.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716144130/http://www.homepage.montana.edu/~geol445/hyperglac/time1/milankov.htm|archive-date=16 July 2011}}</ref> [[सहारा|सहाराच्या]] आगाऊ आणि माघार घेण्याशी त्यांचा संबंध आणि आणि स्ट्रॅटग्राफिक रेकॉर्डमध्ये दिसण्यासाठी . <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Gale, Andrew S.|year=1989|title=A Milankovitch scale for Cenomanian time|journal=Terra Nova|volume=1|issue=5|pages=420–25|bibcode=1989TeNov...1..420G|doi=10.1111/j.1365-3121.1989.tb00403.x|ref=harv}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.sdu.dk/en/Om_SDU/Fakulteterne/Naturvidenskab/Nyheder/2015_03_10_climate_cycles|archive-url=https://web.archive.org/web/20150312163250/http://www.sdu.dk/en/Om_SDU/Fakulteterne/Naturvidenskab/Nyheder/2015_03_10_climate_cycles|archive-date=12 March 2015}}</ref> हिमवादळ चक्र दरम्यान CO₂ एकाग्रता आणि तापमान एक उच्च संबंध आहे. सुरुवातीच्या अभ्यासानुसार CO₂ एकाग्रता तापमान कमी होते, परंतु हे नेहमीच असे नसते हे स्पष्ट झाले आहे. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=van Nes|first=Egbert H.|last2=Scheffer|first2=Marten|last3=Brovkin|first3=Victor|last4=Lenton|first4=Timothy M.|last5=Ye|first5=Hao|last6=Deyle|first6=Ethan|last7=Sugihara|first7=George|date=2015|title=Causal feedbacks in climate change|journal=Nature Climate Change|language=en|volume=5|issue=5|pages=445–48|bibcode=2015NatCC...5..445V|doi=10.1038/nclimate2568|issn=1758-6798}}</ref> जेव्हा समुद्री पाण्याचे तापमान वाढते तेव्हा CO₂ विद्रव्यता असते CO₂ कमी होते जेणेकरून ते महासागरातून मुक्त होते. CO₂ची देवाणघेवाण CO₂ हवामानातील बदलाच्या पुढील पैलूंद्वारे हवा आणि समुद्रादरम्यानही CO₂परिणाम होऊ शकतो. या आणि इतर स्वयं-मजबुतीकरण प्रक्रियेमुळे पृथ्वीच्या हालचालीत होणारे छोटे बदल हवामानावर शक्यतो मोठा प्रभाव पडू देतात. ==== सौर उत्पादन ==== [[चित्र:Solar_Activity_Proxies.png|अल्ट=|डावे|इवलेसे| सनस्पॉट्स आणि [[बेरिलियम|बेरेलियम]] समस्थानिकेच्या निरीक्षणाच्या आधारे गेल्या कित्येक शतकांमध्ये सौर कार्यात बदल. 17 व्या शतकाच्या उत्तरार्धात विलक्षण काही सूर्यप्रकाशाचा कालावधी मौंदर किमान होता . ]] [[सूर्य]] हा पृथ्वीच्या हवामान प्रणालीतील [[ऊर्जा|उर्जा]] इनपुटचा प्रबल स्रोत आहे. इतर स्त्रोतांमध्ये पृथ्वीच्या कोरपासून भू-तापीय ऊर्जा, चंद्रापासून भरतीसंबंधी उर्जा आणि किरणोत्सर्गी संयुगांचे क्षय होणारी उष्णता यांचा समावेश आहे. सौर तीव्रतेमध्ये दोन्ही दीर्घकालीन फरक जागतिक हवामानावर परिणाम म्हणून ओळखले जातात. {{Sfn|Rohli|Vega|2018}} ११ वर्षांच्या सौर चक्र <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Willson|first=Richard C.|last2=Hudson|first2=Hugh S.|year=1991|title=The Sun's luminosity over a complete solar cycle|journal=Nature|volume=351|issue=6321|pages=42–44|bibcode=1991Natur.351...42W|doi=10.1038/351042a0|ref=harv}}</ref> आणि दीर्घकालीन मॉड्यूल्ससह, सौर उत्पादन कमी वेळ मोजमापांवर बदलते . <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Turner|first=T. Edward|last2=Swindles|first2=Graeme T.|last3=Charman|first3=Dan J.|last4=Langdon|first4=Peter G.|last5=Morris|first5=Paul J.|last6=Booth|first6=Robert K.|last7=Parry|first7=Lauren E.|last8=Nichols|first8=Jonathan E.|date=5 April 2016|title=Solar cycles or random processes? Evaluating solar variability in Holocene climate records|journal=Scientific Reports|language=en|volume=6|issue=1|pages=23961|doi=10.1038/srep23961|issn=2045-2322|pmc=4820721|pmid=27045989}}</ref> सनस्पॉट्स आणि हवामान आणि सर्वात चांगले ट्यूर्यसमधील सहसंबंध. {{Sfn|Rohli|Vega|2018}} [[पृथ्वीचा इतिहास|तीन ते चार अब्ज वर्षापूर्वी]], सूर्याने आज जितके सामर्थ्य निर्माण केले त्याद्वारे केवळ 75% उत्सर्जन केले गेले. जर वातावरणीय रचना आजच्या सारखीच असते तर पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर द्रव पाणी अस्तित्त्वात नव्हते. तथापि, प्रारंभिक पृथ्वीवर हडियन <ref name="Marty, B. 2006 421">{{जर्नल स्रोत|last=Marty, B.|year=2006|title=Water in the Early Earth|journal=Reviews in Mineralogy and Geochemistry|volume=62|issue=1|pages=421–50|bibcode=2006RvMG...62..421M|doi=10.2138/rmg.2006.62.18|ref=harv}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Watson|first=E.B.|last2=Harrison|first2=TM|year=2005|title=Zircon Thermometer Reveals Minimum Melting Conditions on Earliest Earth|url=https://semanticscholar.org/paper/ba1a3013bf1e912fa4b3d40d96048fb5e7064491|journal=Science|volume=308|issue=5723|pages=841–44|bibcode=2005Sci...308..841W|doi=10.1126/science.1110873|pmid=15879213|ref=harv}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Watson|first=E.B.|last2=Harrison|first2=TM|year=2005|title=Zircon Thermometer Reveals Minimum Melting Conditions on Earliest Earth|url=https://semanticscholar.org/paper/ba1a3013bf1e912fa4b3d40d96048fb5e7064491|journal=Science|volume=308|issue=5723|pages=841–44|bibcode=2005Sci...308..841W|doi=10.1126/science.1110873|pmid=15879213|ref=harv}}</ref> आणि आर्केन <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Hagemann|first=Steffen G.|last2=Gebre-Mariam|first2=Musie|last3=Groves|first3=David I.|year=1994|title=Surface-water influx in shallow-level Archean lode-gold deposits in Western, Australia|journal=Geology|volume=22|issue=12|page=1067|bibcode=1994Geo....22.1067H|doi=10.1130/0091-7613(1994)022<1067:SWIISL>2.3.CO;2|ref=harv}}</ref> इन्स मध्ये पाण्याचे अस्तित्त्व असल्याचा पुरावा आहे, ज्यामुळे ते दुर्बल तरुण सूर्य विरोधाभास म्हणून ओळखले जाते. <ref name="Sagan1972">{{जर्नल स्रोत|last=Sagan|first=C.|last2=G. Mullen|year=1972|title=Earth and Mars: Evolution of Atmospheres and Surface Temperatures|url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/177/4043/52?ck=nck|journal=Science|volume=177|issue=4043|pages=52|bibcode=1972Sci...177...52S|doi=10.1126/science.177.4043.52}}</ref> या विरोधाभासांच्या हायपोथेसिज्ड सोल्यूशन्समध्ये सध्या अस्तित्त्वात असलेल्या ग्रीनहाऊस वायूंचे प्रमाण जास्त प्रमाणात असल्यामुळे, बरेच वेगळे वातावरण आहे. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Sagan|first=C.|last2=Chyba|first2=C|year=1997|title=The Early Faint Sun Paradox: Organic Shielding of Ultraviolet-Labile Greenhouse Gases|journal=Science|volume=276|issue=5316|pages=1217–21|bibcode=1997Sci...276.1217S|doi=10.1126/science.276.5316.1217|pmid=11536805|ref=harv}}</ref> पुढील अंदाजे 4 अब्ज वर्षांमध्ये सूर्याच्या उर्जा उत्पादनाची वाढ झाली. पुढील पाच अब्ज वर्षांमध्ये, सूर्याचा शेवटचा मृत्यू लाल धोका झाला आणि त्यानंतर [[श्वेत बटू|पांढऱ्या भागाचा]] हवामानावर मोठ्या प्रमाणात परिणाम होईल, लाल धोक्याच्या अवस्थेपर्यंत पृथ्वीवरील कोणतेही जीवन शक्यतो संपेल. <ref name="mnras361">{{Citation|title=Distant future of the Sun and Earth revisited}}</ref> ==== ज्वालामुखी ==== [[चित्र:Msu_1978-2010.jpg|उजवे|इवलेसे| 1979 ते 2010 पर्यंत वातावरणातील तापमान, निर्धारित मध्ये MSU [[नासा]] उपग्रह, प्रभाव दिसून येते . प्रमुख ज्वालामुखीचा पुरळणे (जाहीर एल आणि ). एल <nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAWI">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki> निनो ही एक वेगळी घटना आहे, समुद्राच्या बदलण्यापासून. ]] पृथ्वीवरील हवामानावर 1 वर्षापेक्षा जास्त प्रमाणात परिणाम होण्यास पुरेसे मोठे मानले जाणारे [[ज्वालामुखी|उद्रेक]] स्ट्रेटोस्फीयरमध्ये 100,000 टन [[सल्फर डायॉक्साइड|एसओ ₂]] पेक्षा जास्त इंजेक्ट करतात. <ref name="2004miles">{{जर्नल स्रोत|last=Miles|first=M.G.|last2=Grainger|first2=R.G.|last3=Highwood|first3=E.J.|date=2004|title=The significance of volcanic eruption strength and frequency for climate|journal=Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society|volume=130|issue=602|pages=2361–76|bibcode=2004QJRMS.130.2361M|doi=10.1256/qj.03.60}}</ref> हे एसओ ₂ आणि सल्फेट एरोसल्सच्या ऑप्टिकल गुणधर्मांमुळे आहे, जे सौर विकिरण जोरदारपणे शोषून घेते किंवा स्कॅटर करते, [[सल्फ्युरिक आम्ल|गंधकयुक्त अँ]]<nowiki/>सिडच्या धुकेचा एक जागतिक स्तर तयार करते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://volcanoes.usgs.gov/hazards/gas/climate.php}}</ref> सरासरी, अशा विस्फोट दर शतकात बऱ्याच वेळा उद्भवतात आणि कूलिंग (पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर सौर किरणे प्रसारित करण्यास अंशतः रोखून) कित्येक वर्षांच्या कालावधीसाठी कारणीभूत असतात. ज्वालामुखी तांत्रिकदृष्ट्या लिथोस्फीयरचा भाग असून तो स्वतः हवामान व्यवस्थेचा भाग आहे, आयपीसीसी स्पष्टपणे ज्वालामुखीची बाह्य सक्ती करणारा एजंट म्हणून परिभाषित करतो. 1999च्या माउंट पिनाटुबोचा उद्रेक म्हणून ऐतिहासिक नोंदींमधील उल्लेखनीय विस्फोट म्हणजे जागतिक तापमानाला अंदाजे 0.5&nbsp;°C (0.9&nbsp;°F) ने कमी केले. तीन वर्षापर्यंत, <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://pubs.usgs.gov/fs/1997/fs113-97/|last=Diggles|पहिले नाव=Michael}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://pubs.usgs.gov/fs/1997/fs113-97/|last=Diggles|पहिले नाव=Michael}}</ref> आणि 1815 तंबोरा पर्वताचा उद्रेक यामुळे उन्हाळ्याशिवाय वर्ष होते . <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Oppenheimer|first=Clive|year=2003|title=Climatic, environmental and human consequences of the largest known historic eruption: Tambora volcano (Indonesia) 1815|journal=Progress in Physical Geography|volume=27|issue=2|pages=230–59|doi=10.1191/0309133303pp379ra|ref=harv}}</ref> मोठ्या प्रमाणावर हा दर 50 दशलक्ष ते 100 दशलक्ष वर्षांत काही वेळा - मोठ्या आग्नेय प्रांतांचा उद्रेक होणे आवरण आणि लिथोस्फीयरमधून मोठ्या प्रमाणात आग्नेय खडक पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर आणते. नंतर खडकातील कार्बन डाय ऑक्साईड वातावरणात सोडले जाते. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Black|first=Benjamin A.|last2=Gibson|first2=Sally A.|date=2019|title=Deep Carbon and the Life Cycle of Large Igneous Provinces|url=http://elementsmagazine.org/2019/10/02/deep-carbon-life-cycle-large-igneous-provinces/|journal=Elements|volume=15|issue=5|pages=319–324|doi=10.2138/gselements.15.5.319|accessdate=2020-04-23|archive-date=2023-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230323085218/http://elementsmagazine.org/2019/10/02/deep-carbon-life-cycle-large-igneous-provinces/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Wignall|first=P|year=2001|title=Large igneous provinces and mass extinctions|journal=Earth-Science Reviews|volume=53|issue=1|pages=1–33|bibcode=2001ESRv...53....1W|doi=10.1016/S0012-8252(00)00037-4|ref=harv}}</ref> ०.१ पेक्षा कमी इंजेक्शनसह लहान स्फोट &nbsp; तापमानात बदल नैसर्गिक परिवर्तनाशी तुलना करता येणा-या स्ट्रॅटोस्फीयरमध्ये मेट्रिक सल्फर डाय ऑक्साईड वातावरणास सूक्ष्मपणे प्रभावित करते. तथापि, लहान स्फोट बऱ्याच जास्त वारंवारतेवर होत असल्यामुळे ते पृथ्वीच्या वातावरणावरही महत्त्वपूर्ण परिणाम करतात. <ref name="2004miles"/> <ref name="1997graf">{{जर्नल स्रोत|last=Graf|first=H.-F.|last2=Feichter|first2=J.|last3=Langmann|first3=B.|date=1997|title=Volcanic sulphur emissions: Estimates of source strength and its contribution to the global sulphate distribution|journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres|volume=102|issue=D9|pages=10727–38|bibcode=1997JGR...10210727G|doi=10.1029/96JD03265}}</ref> ==== प्लेट टेक्टोनिक्स ==== लाखो वर्षांच्या कालावधीत, टेक्टोनिक प्लेट्सची गती वैश्विक भूमी आणि समुद्राच्या भागांची पुनर्रचना करते आणि भूगोल निर्माण करते. याचा परिणाम हवामान आणि वातावरण-समुद्र अभिसरणांच्या जागतिक आणि स्थानिक दोन्ही पद्धतींवर होऊ शकतो. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Forest|first=C.E.|last2=Wolfe|first2=J.A.|last3=Molnar|first3=P.|last4=Emanuel|first4=K.A.|year=1999|title=Paleoaltimetry incorporating atmospheric physics and botanical estimates of paleoclimate|journal=Geological Society of America Bulletin|volume=111|issue=4|pages=497–511|bibcode=1999GSAB..111..497F|doi=10.1130/0016-7606(1999)111<0497:PIAPAB>2.3.CO;2}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] [[वर्ग:हवामान]] pylgvgpn5wvi414uhp9csmpuj8icilb 0 281463 2701344 2642328 2026-08-12T12:52:50Z वेदिका खानोलकर 185244 /* फिल्मोग्राफी */ विसरू नको तू मला २०२६ 2701344 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''तन्वी प्रकाश मुंडले''' (जन्म: ९ मार्च कुडाळ, सिंधुदुर्ग) ही मराठी अभिनेत्री आहे तिला [[पाहिले नं मी तुला]] या दूरदर्शन मालिकेत मानसीच्या भूमिकेसाठी ओळखले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.republicworld.com/entertainment-news/television-news/tanvi-mundle-heres-where-you-have-seen-the-pahile-na-mi-tula-actor-before.html|title=Tanvi Mundle: Here's where you have seen the ‘Pahile Na Mi Tula' actor before|last=World|first=Republic|website=Republic World|language=en|access-date=2021-05-08}}</ref>२०२१ मध्ये तिला झी मराठी पुरस्कारांमध्ये वामन हरी पेठे विशेष पुरस्कार मिळाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/regional/marathi/tanvi-mundle-i-hope-every-festival-would-be-celebrated-responsibly-from-now-onwards/videoshow/82120631.cms|title=Tanvi Mundle: I hope every festival would be celebrated responsibly from now onwards {{!}} Marathi Movie News - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=timesofindia.indiatimes.com|language=en|access-date=2021-05-08}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/shashank-ketkar-misses-his-wife-priyanka-ketkar-as-hes-away-from-her-for-shoot-dedicates-a-romantic-song/articleshow/82877858.cms|title=Shashank Ketkar misses his wife Priyanka Ketkar as he's away from her for shoot; dedicates a romantic song - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2021-05-30}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/videos/entertainment/bold-and-glamorous-guess-mansi-tanvi-mundle-bold-look-pahile-na-mi-tula-serial-lokmat-filmy-a678/|title=मानसीचा बोल्ड आणि ग्लॅमरस अंदाज {{!}} Tanvi Mundle Bold Look {{!}} Pahile Na Mi Tula Serial {{!}} Lokmat Filmy|last=author/online-lokmat|date=2021-05-03|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-05-30}}</ref> == मागील जीवन आणि शिक्षण == तन्वीचा जन्म कुडाळ शहरात (जि. सिंधुदुर्ग)झाला होता. तिने प्राथमिक शिक्षण ललित कला केंद्रातून केले. तिने मुंबईच्या युनिव्हर्सिटीमधून बी.एस्सी मध्ये पदवी पूर्ण केली == कारकीर्द == तन्वीने २०१८ मध्ये सायकल या चित्रपटाद्वारे मराठी चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले. २०२१ साली [[पाहिले नं मी तुला]] मध्ये ती दिसली होती. झी मराठी वाहिनीवर प्रसारित झालेल्या मालिकेत तिने मानसीची भूमिका साकारली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.zee5.com/zee5news/chala-hawa-yeu-dya-pahile-na-me-tulas-shashank-ketkar-aashay-kulkarni-tanvi-mundle-unravel-secrets|title=Chala Hawa Yeu Dya: Pahile Na Me Tula's Shashank Ketkar, Aashay Kulkarni, Tanvi Mundle Unravel Secrets!|date=2021-04-12|website=ZEE5 News|language=en|access-date=2021-05-08}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/regional/marathi/tanvi-mundle-i-hope-every-festival-would-be-celebrated-responsibly-from-now-onwards/videoshow/82120631.cms|title=Tanvi Mundle: I hope every festival would be celebrated responsibly from now onwards {{!}} Marathi Movie News - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=timesofindia.indiatimes.com|language=en|access-date=2021-05-30}}</ref> == फिल्मोग्राफी == # सायकल २०१८ # [[पाहिले नं मी तुला]] २०२१ # कलरफुल २०२१ # भाग्य दिले तू मला २०२२ # विसरू नको तू मला २०२६ == बाह्य दुवे == [[imdbname:8915612|तन्वी मुंडले]] आयएमडीबीवर == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:मराठी अभिनेत्री]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] 06dkij7vodfespmipkutz7w5no8uysm 0 281893 2701589 2615477 2026-08-13T11:01:07Z ~2026-44397-43 186208 ,, 2701589 wikitext text/x-wiki '''रझाकर''' (उर्दू: رضا کار) हा एक अरबी शब्द आहे ज्याचा शाब्दिक अर्थ 'स्वयंसेवक' असा आहे. हा शब्द उर्दू भाषेत सुद्धा वापरला जातो. दुसरीकडे बांगलादेशात, [[रझाकार]] हा शब्द हीन भावनेतून वापरला जातो, तेथे ज्याचा अर्थ 'देशद्रोही' किंवा यहूदा असा होतो. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.definitions.net/definition/razakar|title=Definitions for razakar|भाषा=इंग्रजी|access-date=११ मे २०२१}}</ref> {{माहितीचौकट संघटना | name = रझाकार | image = Razakar_units_being_trained_from_Muslim_volunteers.jpg | caption = रझाकारांची टोळी सैनिक प्रशिक्षण घेताना | abbreviation = | motto = | predecessor = | merged = | successor = | formation = | founder = कासीम रझवी | founding_location = [[हैदराबाद]] | dissolved = | merger = | type = कासीम रझवी च्या अधिपत्याखालील अतिरेकी संघटना | status = [[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] शी संलग्न | purpose = {{*}} हैदराबाद मुक्ती संग्राम मोडून काढणे, <br> {{*}} सामान्य जनतेच्या मनात दहशत पसरवणे, <br> {{*}} हैदराबाद संस्थान ला दक्षिण पाकिस्तान मध्ये रूपांतरीत करणे | headquarters = हैदराबाद | location = हैदराबाद | coords = | region = | services = | products = | methods = अर्धसैनिक बल | owner = [[मीर उस्मान अली खान]] | key_people = कासीम रझवी, <br> [[मीर उस्मान अली खान]] | remarks = कायम प्रतिबंधित | formerly = | footnotes = }} हैदराबादचा शेवटचा निझाम [[मीर उस्मान अली खान]] याने हैदराबाद संस्थान भारतात विलीन होण्यापासून वाचवण्यासाठी कासीम रझवीच्या नेतृत्वाखाली एक क्रूर अर्धसैनिक दल स्थापन केले होते. पद्धतशीर [[हिंदू विरोधी हिंसाचार]] हे या दलाचे उद्दीष्ट होते. या दलास त्यावेळेस रझाकार असे संबोधले जात असे.<ref>Moraes, Frank, Jawaharlal Nehru, Mumbai: Jaico. 2007, p.394</ref> हैदराबादच्या या रझाकार दालने तेथील बहुसंख्यांक हिंदूंवर अत्याचार करताना क्रौर्याची परिसीमा गाठली होती. अत्याचाराची तुलना क्रूरकर्मा हिटलरच्या नाझी सैन्याशी केली जाते. त्यामुळे आजही [[मराठवाडा]] आणि [[तेलंगणा]]त या शब्दाकडे शिवी या भावनेने पाहिल्या जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.esakal.com/nanded/marathwada-hyderabad-glorious-battle-liberation-struggle-nanded-347092 |title=मराठवाडा (हैदराबाद) मुक्तीसंग्रामाचा दैदिप्यमान लढा... |अॅक्सेसदिनांक= ११ मे २०२१}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/box-office-collections/razakar-marathi-movie/articleshow/46299437.cms |title= अत्याचाराविरूद्धचा प्रखर लढा म्हणजे ‘रझाकार’...|अॅक्सेसदिनांक= ११ मे २०२१}}</ref> ==इतिहास आणि कार्य== इ.स. १९४७ मध्ये भारताला स्वातंत्र्य मिळाले. धर्माधारीत मुस्लिम बहुल प्रांत भारतापासून वेगळा होऊन त्यातून [[पाकिस्तान]]ची निर्मिती झाली. तर उर्वरित हिंदू बहुल प्रांत हे भारतात विलीन होत होते. हैदराबाद आणि काश्मीर सारखे काही संस्थान मात्र स्वतंत्र झाले. हैदराबाद संस्थानावर तब्बल सहा पिढ्यांपासून [[निझाम]] वंशाचे राज्य होते.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EbtBJb1bsHUC&pg=PA75|title=War and peace in modern India|last=Srinath|first=Raghavan|publisher=Palgrave Macmillan|year=2010|isbn=9780230242159|location=Houndmills, Basingstoke, Hampshire|pages=75|oclc=664322508}}{{मृत दुवा|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> तत्पूर्वीच इ.स. १९२९ मध्ये हैदराबाद संस्थान मधील एक सेवानिवृत्त अधिकारी 'मोहम्मद नवाझ खान' यांनी संस्थानातील मुस्लिम समाजाच्या हितासाठी [[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन|मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] (लघुरूप एम आय एम)ची स्थापना केली.{{sfn|Kate, Marathwada under the Nizams|1987|p=73}} लवकरच एम आय एम मुस्लिम समाजात प्रसिद्धीस आली. त्यात रझाकरांची (स्वयंसेवकांची) मोठ्या प्रमाणात भरती सुरू झाली. या संघटनेचे नेतृत्व अलिगढ मुस्लिम विद्यापीठ तुन शिकून आलेल्या कासीम रझवी कडे दिल्या गेले. कासीम रझवी हा मुस्लिम राष्ट्रवादाचा कट्टर पुरस्कर्ता होता.<ref>Moraes, Frank, Jawaharlal Nehru, Mumbai: Jaico. 2007, p.390</ref> [[File:Qasim Razvi.jpg|thumb|कासीम रझवी]] ==हिंदूंचा छळ== निजामाच्या इस्लामिक राज्यात [[हिंदूंचा धार्मिक छळ]] झाला. [[जबरदस्तीने केलेले हिंदूंचे धर्मांतर|हिंदूंचे इस्लाममध्ये जबरदस्तीने धर्मांतर]] केले [[रझाकार (हैदराबाद)|रझाकार]] हे ब्रिटिश राजवटीत हैदराबाद राज्यातील मुस्लिम राष्ट्रवादी [[मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लीमीन]] (एमआयएम) पक्षाचे कासिम रझवी यांच्या नेतृत्वात निमलष्करी स्वयंसेवक दल होते. बहुसंख्य-हिंदू समुदायाच्या उठावाच्या भीतीने, निजामाने कासिम रझवी यांच्या नेतृत्वाखालील रझाकारांच्या निर्मितीला मंजूरी दिली ते हैदराबादमध्ये मुस्लिम राजवट टिकवून ठेवण्यासाठी आणि भारतात एकीकरणास विरोध करण्यासाठी तैनात करण्यात आले होते. रझाकारांनी [[हिंदूंचा धार्मिक छळ]] केला. तेलंगणातील वीरा बैरनपल्ली या गावात पुरुषांनी गोळ्या घालून ठार मारून हिंदू महिलांवर निर्दयीपणे बलात्कार केले. या दहशतीपासून वाचण्यासाठी अनेक गावकऱ्यांनी शेतातील मोकळ्या विहिरीत उड्या घेतल्या. हिंदूंचा धार्मिक छळ करतांना अनेक मंदिरेही रझाकारांनी लुटली.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Rao|first=Gollapudi Srinivasa|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/how-bhairanpally-was-plundered/article19700819.ece|title=How Bhairanpally was plundered|date=2017-09-16|location=Maddur (siddipet Dt.)|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> रझाकारांनी १९४८ मध्ये ऑपरेशन पोलोद्वारे त्यांच्या सैन्याचा पराभव होईपर्यंत त्यांची हिंदू विरोधी धार्मिक अत्याचारांची रानटी मोहीम सुरू ठेवली होती. लवकरच निझाम सरकारला आणि एम आय एमच्या कारवायांना कंटाळून सर्वधर्मीय जनतेने भारतात विलीन होण्याची मागणी सुरू केली. रझाकरांनी अत्यंत क्रौर्याने ही चळवळ मोडण्यास सुरुवात केली.<ref>Rao, P.R., ''History and Culture of Andhra Pradesh: From the Earliest Times to 1991'', New Delhi: Sterling Publishers, 2012. p. 284</ref><ref>[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/Remembering-a-legend/article15287211.ece Remembering a legend], द हिंदू, 22 August 2008; Aniket Alam, [http://www.thehindu.com/2003/01/06/stories/2003010604090400.htm A one-man crusade, it was and still is], ''द हिंदू'', 6 January 2003. बहुसंख्यांक हिंदू समाजावरील वाढत्या अत्याचारामुळे तेथील सामान्य जनतेचे जंगलात किंवा भारतातील आसपासच्या गावात स्थलांतर सुरू झाले.</ref>{{sfn|Kate, Marathwada under the Nizams|1987|p=84}} शेवटी भारताचे तत्कालीन गृहमंत्री [[सरदार वल्लभभाई पटेल]] यांनी निझाम सरकारच्या विरोधात 'पोलीस ऍक्शन'ची घोषणा केली. १८ सप्टेंबर १९४८ रोजी [[ऑपरेशन पोलो]] अंतर्गत मेजर जनरल जे एन चौधरीच्या नेतृत्वाखाली पाच दिशेने निझाम संस्थानावर कारवाई सुरू झाली. भारतीय फौजे पुढे रझाकार फार वेळ टिकू शकले नाहीत आणि कासीम राजवीला अटक झाली. शेवटी २२ सप्टेंबर १९४८ रोजी निझाम सरकारने हार मानली आणि हैदराबाद संस्थान भारतात विलीन झाले. [[File:Razakars.jpg|thumb|ऑपरेशन पोलोतील रझाकार]] कासीम रजवीला आजीवन कारावास तर एम आय एम आणि रझाकरांवर कायमस्वरूपाची बंदी घालण्यात आली. इ.स. १९५७ मध्ये तत्कालीन सरकारने एम आय एम वरील बंदी हटवली आणि एम आय एमचे रूपांतरण ए आय एम आय एम म्हणजेच [[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] मध्ये करण्यात आले. लवकरच कासीम रझवीला केवळ एका अटीवर सोडण्यात आले की तो ४८ तासात भारत सोडून पाकिस्तान मध्ये जाईल.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.maharashtrakesari.in/mim-is-not-a-party-of-muslims-but-it-is-a-party-of-razakars-says-vishwabhar-chaudhari/ |title=“MIM हा मुसलमानांचा पक्ष नाही तर तो रझाकारांचा पक्ष आहे” |अॅक्सेसदिनांक=११ मे २०२१ |archive-date=2021-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511133813/https://www.maharashtrakesari.in/mim-is-not-a-party-of-muslims-but-it-is-a-party-of-razakars-says-vishwabhar-chaudhari/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा= https://www.pustak.org/index.php/books/bookdetails/5732/Rajakar|title= रझाकार|अॅक्सेसदिनांक= ११ मे २०२१ }}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हैदराबाद मुक्तिसंग्राम]] [[वर्ग:हैदराबादचे निजाम]] [[वर्ग:हैदराबाद संस्थान]] kefc1h58325qcofquixg0njuotjd5nc 0 300125 2701470 2103733 2026-08-13T04:52:41Z Dharmadhyaksha 28394 2701470 wikitext text/x-wiki {{Maplink|type=point|text=संभलचे नकाशावरील स्थान|display=title}} {{माहितीचौकट शहर | नाव = संभल | स्थानिक = | चित्र = | चित्र_वर्णन = | नकाशा१ = उत्तर प्रदेश | नकाशा२= | pushpin_label_position = | देश = भारत | राज्य = [[उत्तर प्रदेश]] | जिल्हा = [[संभल जिल्हा|संभल]] | क्षेत्रफळ = | उंची = ६६६ | भाषा = [[उर्दू भाषा|उर्दू]] | लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या = २,२०,८१३ | घनता = | महानगर_लोकसंख्या = | वेळ = [[यूटीसी+०५:३०]] ([[भारतीय प्रमाणवेळ]]) | वेब = |latd = 28 |latm = 35 |lats = 7 |latNS = N |longd = 78 |longm = 34 |longs = 15 |longEW = E }} '''संभल''' हे भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्याच्या [[संभल जिल्हा|संभल जिल्ह्यातील]] एक गाव आहे.{{efn|संभल जिल्ह्याचे मुख्यालय संभल येथे नसून [[बहजोई]] येथे आहे.}} संभल उत्तर प्रदेशच्या पश्चिम भागात [[दिल्ली]]च्या १६० किमी पूर्वेस स्थित आहे. २०११ साली संभलची लोकसंख्या सुमारे २ लाख होती. या ठिकाणाचे नाव सत्ययुगात सत्यव्रत, त्रेतामध्ये महादगिरी, द्वापरमध्ये पिंगल आणि कलियुगात संभल असे आहे. हे प्राचीन शहर एके काळी महान सम्राट [[पृथ्वीराज चौहान]] यांची राजधानी देखील होते. बाबरच्या सेनापतींनी येथील अनेक मंदिरे उद्ध्वस्त केली होती आणि जैन मूर्तींची विट्ंबना केली होती. यासाठी अनेक हिंदू आणि जैन यांनी आपले प्राण वेचले आहेत. ==धर्मिक महत्त्व== [[संभल]] अथवा शंभल तहसील [[उत्तर प्रदेश]] येथील रहिवाशांचा असा विश्वास आहे की पौराणिक '''संभल''' हेच ते ठिकाण आहे जेथे, [[कलि युग|कलियुगमध्ये]], [[विष्णु|भगवान विष्णू]] [[कल्की अवतार|कल्की]] अवतारात [[पुनर्जन्म]] घेतील.<ref name="MW">''Śambhala'', also ''Sambhala'', is the name of a town between the Rathaprā and Ganges rivers, identified by some with Sambhal in Uttar Pradesh. In the [[Purana]]s, it is named as the place where [[Kalki]], the last incarnation of Vishnu, is to appear (Monier-Williams, ''Sanskrit-English Dictionary'', 1899).</ref><ref>{{Cite web |title=Places of Interest |url=https://sambhal.nic.in/places-of-interest/ |access-date=2024-06-02 |website=District Sambhal, Government of Uttar Pradesh |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Mahabharata, Book 3: Vana Parva: Markandeya-Samasya Parva: Section CLXXXIX |url=https://sacred-texts.com/hin/m03/m03189.htm |website=Sacred Texts |page=390}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-02-19 |title=Kalki Mandir and why Sambhal is significant |url=https://www.indiatoday.in/india/story/sambhal-kalki-dham-mandir-temple-pm-modi-foundation-babur-ahilyabai-holkar-ayodhya-mathura-vishnu-avatar-2504093-2024-02-19 |access-date=2024-12-02 |website=India Today |language=en}}</ref> आक्रमक क्रूर मुघल मीर हिंदू बेग याने येथील '''हरिहर मंदिर''' पाडले. इ.स. १५२८ मध्ये त्याने त्या जागेवर याच मंदिराचे साहित्य वापरून संभल जामा मशीद बांधली. मीर ने येथे [[हिंदूंचा छळ]] केला त्यांना मारून टाकले गेले होते. आता हे मंदिर परत उभारणीसाठी [[हिंदू]] लढा देत आहेत. ==नोंदी== {{notelist}} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील शहरे]] [[वर्ग:संभल जिल्हा]] 8qh0ankcigczput9vn6cgowpwlusyjc 0 302447 2701422 2467195 2026-08-12T22:37:00Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701422 wikitext text/x-wiki [[भारत|भारता]]<nowiki/>मध्ये बऱ्येच दिवस हे असे आहेत की जे '''हुतात्मा दिन''' (हिंदी - [[:hi:शहीद_दिवस_(भारत)|शहीद दिवस]], English - [[:en:Martyrs'_Day_(India)|Martyrs' Day]] ) म्हणून पाळले जातात. देशासाठी दिलेल्या सर्वोच्च बलीदानाबद्दल अशा लोकांच्या स्मरणार्थ हे दिवस शहीद दिवस म्हणून पाळले जातात, राष्ट्रीय स्तरावर सर्वोदय दिवस म्हणून देखील ओळखला जातो. ज्यामध्ये २३ मार्च आणि ३० जानेवारी हे मुख्यता पुर्ण देशभर शहीद दिवस म्हणून पाळले जातात.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/desh/shaheed-diwas-2021-history-significance-and-why-shaheed-diwas-celebrated-march-23-india-422386|title=२३ मार्च रोजीच का साजरा केला जातो शहीद दिवस?; जाणून घ्या त्यामागील कारण...|website=eSakal - Marathi Newspaper|language=mr-IN|access-date=2022-03-26}}</ref> == शहीद दिवस राष्ट्रीय स्तरावर == === ३० जानेवारी === {{हेही बघा|महात्मा गांधींची हत्या}} [[चित्र:Gandhi_funeral.jpg|इवलेसे|महात्मा गांधींची अंत्ययात्रा]] ३० जानेवारी हा राष्ट्रीय स्तरावर शहीद दिवस म्हणून पाळला जातो, कारण याच दिवशी म्हणजेच ३० जानेवारी १९४८ मध्ये वयाच्या ७८ व्या वर्षी [[महात्मा गांधी|मोहनदास करमचंद गांधी]] यांची हत्या करण्यात आली. [[नथुराम गोडसे]]<nowiki/> याने [[गांधी स्मृती, दिल्ली|बिर्ला हाऊस]] (आता [[गांधी स्मृती, दिल्ली|गांधी स्मृती]])च्या कंपाऊंडमध्ये महात्मा गांधींच्या छातीत आणि पोटात तीन गोळ्या झाडून त्यांची हत्या केली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/mumbai/mahatma-gandhi-martyr-day-1064914/|title=हुतात्मा दिनी गांधीजींचे विस्मरण|website=Loksatta|language=mr|access-date=2022-03-26}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sudarshannews.in/news-detail.aspx?id=12297|title=हुतात्मा दिन|website=www.sudarshannews.in|access-date=2022-03-26}}</ref> दरवर्षी या दिवशी महात्मा गांधीना श्रद्धांजली वाहली जाते. === २३ मार्च === {{हेही बघा|भारताचा स्वातंत्र्यलढा}} [[भगतसिंग|भगत सिंग]], [[शिवराम हरी राजगुरू|राजगुरू]] आणि [[सुखदेव थापर|सुखदेव]] यांना [[इंग्रज|इंग्रजां]]<nowiki/>विरुद्ध बंड करून ब्रिटिश पोलीस अधिकारी जॉन. पी. सॅण्डर्सची हत्या केल्याप्रकरणी २३ मार्च १९३१ रोजी लाहोरच्या तुरुंगात फाशी देण्यात आली होती. लाला लजपतराय यांच्या हत्येचा बदला घेण्यासाठी त्यांनी इंग्रजी अधिकारी सॉन्डर्सला गोळ्या घातल्या. त्यामुळेच २३ मार्च हा दिवस शहीद दिवस म्हणून साजरा केला जातो.<ref name=":0" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/news/india/martyrs-day-2022-in-india-history-significance-of-shaheed-diwas-1043756|title=Martyrs Day 2022 : शहीद दिनानिमित्त भगत सिंह, राजगुरू आणि सुखदेव यांना विनम्र अभिवादन|last=टीम|first=एबीपी माझा वेब|date=2022-03-23|website=marathi.abplive.com|language=mr|access-date=2022-03-26}}</ref> == इतर काही दिवस जे हुतात्मा दिन म्हणून पाळले जातात == === १२ जानेवारी === {{हेही बघा|चार हुतात्मा}} [[मल्लाप्पा धनशेट्टी|मल्लप्पा धनशेट्टी]], [[किसन सारडा]], [[जगन्नाथ शिंदे]], [[कुर्बान हुसेन]] या सोलापूरच्या [[चार हुतात्मा|चार हुतात्म्यां]]<nowiki/>ना १२ जानेवारी १९३१ला [[येरवडा मध्यवर्ती कारागृह|येरवडा तुरुंगा]]<nowiki/>त फाशी देण्यात आली..हा दिवस [[सोलापूर|सोलापुरा]]<nowiki/>त 'हुतात्मा दिन' म्हणून पाळला जातो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/marathi/news/bloggers-park/solapur-hutatma-din/346799|title=हुतात्मा दिन : स्वातंत्र्यापूर्वीच या शहरानं अनुभवलं स्वातंत्र्य!|date=2017-01-11|website=24taas.com|access-date=2022-03-26}}</ref> === १९ मे === [[आसाम]] राज्यातील [[बराक व्हॅली]]<nowiki/>ची [[बंगाली भाषा]] चळवळ ही लोकसंख्येतील लक्षणीय प्रमाणात बंगाली लोक असतानाही आसामीला राज्याची एकमेव अधिकृत भाषा बनवण्याच्या आसाम सरकारच्या निर्णयाचा निषेध होता. बराक खोऱ्यात, सिल्हेटी भाषिक बंगाली लोकसंख्या बहुसंख्य आहे. मुख्य घटना, ज्यामध्ये राज्य पोलिसांनी १५ लोक मारले होते, १९ मे १९६० रोजी [[सिलचर रेल्वे स्थानक|सिलचर रेल्वे स्थानकावर]] घडली. १९ मे हा आता बराक व्हॅली मध्ये भाषा शहीद दिवस ("भाषा शहीद दिन") म्हणून ओळखला जातो. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagranjosh.com/current-affairs/language-martyrs-day-observed-on-19-may-in-barak-valley-assam-1400587769-1|title=Language Martyrs Day observed on 19 May in Barak Valley, Assam|date=2014-05-20|website=Jagranjosh.com|access-date=2022-03-26|archive-date=2017-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170724064818/http://www.jagranjosh.com/current-affairs/language-martyrs-day-observed-on-19-may-in-barak-valley-assam-1400587769-1|url-status=dead}}</ref> === २१ ऑक्टोबर === २१ ऑक्टोबर हा पोलीस शहीद दिन (किंवा पोलीस स्मृती दिन) आहे, जो पोलीस विभागांद्वारे देशभरात साजरा केला जातो. या तारखेला १९५८ मध्ये, चालू असलेल्या [[चीन-भारतीय सीमा विवाद|चीन-भारत]] सीमा विवादाचा भाग म्हणून, [[लडाख]]<nowiki/>मधील [[भारत-तिबेट सीमा पोलीस दल|भारत-तिबेट]] सीमेवर केंद्रीय राखीव पोलीस दलाच्या गस्तीवर चीनी सैन्याने हल्ला केला होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.aajtak.in/education/history/story/police-memorial-day-2020-know-why-this-special-day-is-celebrated-on-october-21-tedu-1148829-2020-10-21|title=पुलिस स्मृति दिवस 2020: 21 ऑक्टोबर की कहानी, जब चीन के सामने अड़ गई थी पुलिस|website=आज तक|language=hi|access-date=2022-03-26}}</ref> === १७ नोव्हेंबर === [[लाला लजपत राय]] यांनी [[सायमन कमिशन]]<nowiki/>च्या विरोधात काढलेल्या मिरवणूकी दरम्यान इंग्रजांनी आंदोलकांवर जबरदस्त लाठीचार्ज केला. या लाठीचार्ज दरम्यान लाला लजपतराय यांना गंभीर दुखापत झाली, त्यांना डोक्यावर देखील मार बसला. आपल्या शेवटच्या भाषणात ते म्हणले माझ्या "शरीरावर  लागलेला एक एक घाव ब्रिटिश साम्राज्याचा मृत्यूचे कारण असेल". पोलिसांकडून झालेल्या या लाठिचार्ज मुळे १७ नोव्हेंबर १९२८ला त्यांचा मृत्यू झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bhashanmarathi.com/2020/11/lala-lajpat-rai-information-in-marathi.html|title=लाला लजपतराय यांची संपूर्ण माहिती। Lala Lajpat Rai Information in Marathi.|website=भाषण मराठी - Bhashan Marathi|language=mr|access-date=2022-03-26}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://orissa.gov.in/Portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/116Lala_Lajpat_Rai.pdf|title=Wayback Machine|website=web.archive.org|access-date=2022-03-26|archive-date=2011-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20111123080709/http://orissa.gov.in/Portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/116Lala_Lajpat_Rai.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> === १९ नोव्हेंबर === {{हेही बघा|१८५७ चे स्वातंत्र्ययुद्ध|मराठा राज्ये आणि राजघराण्यांची यादी}} [[१८५७ चे स्वातंत्र्ययुद्ध|१८५७ च्या स्वातंत्रसंग्रामात]] मुख्य भूमिका बजावणाऱ्या मराठा शासित [[झाशी]] संस्थानाच्या [[राणी लक्ष्मीबाई]] यांचा जन्मदिवस (१९ नोव्हेंबर १८३५) या प्रदेशात शहीद दिन म्हणून पाळला जातो. आणि १८५७ च्या बंडात ज्यांनी आपले प्राण दिले त्या सर्व हुतात्म्यांना श्रद्धांजली वाहली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.latestly.com/india/information/birthday-special-and-life-journey-of-rani-lakshmibai-7836.html|title=राणी लक्ष्मीबाई जन्मदिन विशेष : आपल्या पराक्रमाचा ठसा पूर्ण जगताच्या इतिहासावर उमटवणाऱ्या वीरांगनेची गाथा {{!}} 📝 LatestLY मराठी|date=2018-11-19|website=LatestLY मराठी|language=mr-IN|access-date=2022-03-26}}</ref> === २४ नोव्हेंबर === [[शिख|शिखां]]<nowiki/>चे नववे गुरू [[गुरू तेगबहादूर|गुरू तेग बहादूर]] यांची पुण्यतिथी शहीद दिन म्हणून साजरी केली जाते. गुरू तेग बहादूर २४ नोव्हेंबर १६७५ रोजी शहीद झाले होते. [[औरंगजेब|औरंगजेबाला]] गुरू तेग बहादूर यांनी [[इस्लाम धर्म|इस्लाम]] स्वीकारावा अशी इच्छा होती परंतु गुरू तेग बहादूर यांनी त्यास नकार दिला. त्यामुळे मुघल सम्राट औरंगजेबाने गुरू तेग बहादूर यांचा शिरच्छेद केला होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jansatta.com/national/guru-tegh-bahadur-guru-tegh-bahadur-ji-shaheedi-diwas-aurangzeb-get-killed-sikhs-ninth-guru-for-not-converting-to-islam/494883/|title=गुरु तेग बहादुर शहीदी दिवस: औरंगजेब ने इस्लाम स्वीकार न करने पर कटवा दिया था सिर|website=Jansatta|language=hi|access-date=2022-03-26}}</ref> == हे सुद्धा पहा == [[महात्मा गांधी]] [[महात्मा गांधींची हत्या]] [[भगतसिंग]] [[सुखदेव थापर]] [[शिवराम हरी राजगुरू|शिवराम राजगुरू]] == संदर्भ == lcmxri2p370l8waqc6z72ttfwf19ll9 0 302682 2701445 2238876 2026-08-13T03:40:15Z अभय नातू 206 /* अंतिम: पाकिस्तान विरुद्ध श्रीलंका */ 2701445 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = १९९८-९९ आशिया कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा | image = | imagesize = | administrator = [[आशिया क्रिकेट संघटन]] | cricket format = [[कसोटी सामने]] | tournament format = [[साखळी सामने|लीग]] आणि अंतिम सामना | host = {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश]]<br>{{flagicon|IND}} [[भारत]]<br>{{flagicon|PAK}} [[पाकिस्तान]]<br>{{flagicon|SL}} [[श्रीलंका]] | champions = {{cr|PAK}} | count = १ | participants=३ | matches=4 | runner up = | most runs = | most wickets = | previous_year = | previous_tournament = | next_year = २००१-०२ | next_tournament = २००१-०२ आशिया कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा | start_date = १६ फेब्रुवारी | end_date = १५ मार्च १९९९ }} '''१९९८-९९ आशिया कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा''' ही [[कसोटी सामने]] असणारी क्रिकेट प्रथमत: १९९९ साली खेळविण्यात आली. आशिया खंडातील तत्कालीन तीन कसोटी देश अनुक्रमे [[भारत]], [[पाकिस्तान]] आणि [[श्रीलंका]] यांनी सदर स्पर्धेत सहभाग घेतला. [[१९१२ इंग्लंड तिरंगी मालिका|१९१२]] नंतर प्रथमच अश्या प्रकारची कसोटी स्पर्धा भरविली गेली. प्रत्येक देशाने इतर देशाशी एक सामना सामना खेळला. गट फेरीतील अव्वल दोन संघ अंतिम सामन्यासाठी पात्र ठरले. अंतिम सामना [[ढाका]] मधील बंगबंधू मैदानावर झाला. अंतिम सामन्यात पाकिस्तानने श्रीलंकेचा १ डाव आणि १७५ धावांनी पराभव करत पहिला वहिला आशिया कसोटी चषक जिंकला. ==सामना निकाल== ===पहिली कसोटी: भारत विरुद्ध पाकिस्तान=== {{Test match |date = १६–२० फेब्रुवारी १९९९ |team1 = {{cr-rt|PAK}} |team2 = {{cr|IND}} |score-team1-inns1 = १८५ (७६.२ षटके) |runs-team1-inns1 = [[मोईन खान]] ७० (२७१) |wickets-team1-inns1 = [[जवागल श्रीनाथ]] ५/४६ (१९ षटके) |score-team2-inns1 = २२३ (७६.२ षटके) |runs-team2-inns1 = [[सदागोप्पन रमेश]] ७९ (१७६) |wickets-team2-inns1 = [[शोएब अख्तर]] ४/७१ (१९.२ षटके) |score-team1-inns2 = ३१६ (९९ षटके) |runs-team1-inns2 = [[सईद अन्वर]] १८८ (२५९) |wickets-team1-inns2 = [[जवागल श्रीनाथ]] ८/८६ (२७ षटके) |score-team2-inns2 = २३२ (९१ षटके) |runs-team2-inns2 = व्हीव्हीएस लक्ष्मण ६७ (११९) |wickets-team2-inns2 = [[शोएब अख्तर]] ४/४७ (२०.१ षटके) |result = पाकिस्तानने ४६ धावांनी विजय मिळवला |venue = [[ईडन गार्डन्स]], [[कलकत्ता]], [[भारत]] |umpires = [[स्टीव्ह बकनर]] (वेस्ट इंडीज) आणि डेव्ह ऑर्चर्ड (दक्षिण आफ्रिका) |motm = [[सईद अन्वर]] (पाकिस्तान) आणि [[जवागल श्रीनाथ]] (भारत) |report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63830.html धावफलक] |rain = }} {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto;" |+पहिल्या कसोटीनंतर गुण फलक |- ! संघ ! सामने ! जिंकले ! ड्रॉ ! हरले ! बोनस<br>फलंदाजी ! बोनस<br>गोलंदाजी ! एकूण गुण |- |style="text-align:left;"| '''पाकिस्तान''' |style="text-align:center;"| १ |style="text-align:center;"| १ |style="text-align:center;"| ० |style="text-align:center;"| ० |style="text-align:center;"| १ |style="text-align:center;"| ४ |style="text-align:center;"| १७ |- |style="text-align:left;"| '''भारत''' |style="text-align:center;"| १ |style="text-align:center;"| ० |style="text-align:center;"| ० |style="text-align:center;"| १ |style="text-align:center;"| १ |style="text-align:center;"| ४ |style="text-align:center;"| ५ |- |style="text-align:left;"| '''श्रीलंका''' |style="text-align:center;"| ० |style="text-align:center;"| ० |style="text-align:center;"| ० |style="text-align:center;"| ० |style="text-align:center;"| ० |style="text-align:center;"| ० |style="text-align:center;"| ० |- |} ===दुसरी कसोटी: श्रीलंका विरुद्ध भारत=== {{Test match |date = २४–२८ फेब्रुवारी १९९९ |team1 = {{cr-rt|IND}} |team2 = {{cr|SRI}} |score-team1-inns1 = ५१८/७ (१४२.५ षटके) |runs-team1-inns1 = [[सदागोप्पन रमेश]] १४३ (२१४) |wickets-team1-inns1 = रसेल अर्नोल्ड २/९४ |score-team2-inns1 = ४८५ (१५९.१ षटके) |runs-team2-inns1 = [[महेला जयवर्धने]] २४२ (४६५) |wickets-team2-inns1 = [[अनिल कुंबळे]] ४/१३४ |score-team1-inns2 = ३०६/५ (१०४ षटके) |runs-team1-inns2 = [[सचिन तेंडुलकर]] १२४ (२३४) |wickets-team1-inns2 = [[अरविंद डी सिल्वा]] २/५९ |result = सामना अनिर्णित |venue = सिंहलीज स्पोर्ट्स क्लब ग्राउंड, [[कोलंबो]], [[श्रीलंका]] |umpires = रुडी कोर्टझेन (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[रसेल टिफिन]] (झिम्बाब्वे) |motm = [[महेला जयवर्धने]] (श्रीलंका) |report = |notes = आशिष नेहरा (भारत) यांनी कसोटी पदार्पण केले. }} {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto;" |+दुसऱ्या कसोटीनंतर गुण फलक |- ! संघ ! सामने ! जिंकले ! ड्रॉ ! हरले ! बोनस<br>फलंदाजी ! बोनस<br>गोलंदाजी ! एकूण गुण |- |style="text-align:left;"| '''पाकिस्तान''' |style="text-align:center;"| १ |style="text-align:center;"| १ |style="text-align:center;"| ० |style="text-align:center;"| ० |style="text-align:center;"| १ |style="text-align:center;"| ४ |style="text-align:center;"| १७ |- |style="text-align:left;"| '''भारत''' |style="text-align:center;"| २ |style="text-align:center;"| ० |style="text-align:center;"| १ |style="text-align:center;"| १ |style="text-align:center;"| ५ |style="text-align:center;"| ५ |style="text-align:center;"| १० |- |style="text-align:left;"| '''श्रीलंका''' |style="text-align:center;"| १ |style="text-align:center;"| ० |style="text-align:center;"| १ |style="text-align:center;"| ० |style="text-align:center;"| २ |style="text-align:center;"| २ |style="text-align:center;"| ४ |- |} ===तिसरी कसोटी: पाकिस्तान विरुद्ध श्रीलंका=== {{Test match |date = ४–८ मार्च १९९९ |team1 = {{cr-rt|PAK}} |team2 = {{cr|SRI}} |score-team1-inns1 = ३९८ (१०२.१ षटके) |runs-team1-inns1 = वजाहतुल्ला वस्ती १३३ (२३८) |wickets-team1-inns1 = प्रमोद्या विक्रमसिंघे ६/१०३ |score-team2-inns1 = ३२८ (८४.२ षटके) |runs-team2-inns1 = रसेल अर्नोल्ड १२३ (२०८) |wickets-team2-inns1 = [[वसीम अक्रम]] ४/३० |score-team1-inns2 = ३१४/८[[घोषणा आणि जप्ती|घोषित]] (९६.५ षटके) |runs-team1-inns2 = वजाहतुल्ला वस्ती १२१ (३०३) |wickets-team1-inns2 = निरोशन बंदरतिल्लेके २/५४ |score-team2-inns2 = १६५/२ (५१.१ षटके) |runs-team2-inns2 = रसेल अर्नोल्ड ५६ (१५१) |wickets-team2-inns2 = शाहिद नजीर १/२७ |result = सामना अनिर्णित |venue = [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]], [[पाकिस्तान]] |umpires = रुडी कोर्टझेन (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[डेव्हिड शेफर्ड]] (इंग्लंड) |motm = वजाहतुल्ला वस्ती (पाकिस्तान) |report = |rain = }} {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto;" |+तिसऱ्या कसोटीनंतर गुण फलक |- ! संघ ! सामने ! जिंकले ! ड्रॉ ! हरले ! बोनस<br>फलंदाजी ! बोनस<br>गोलंदाजी ! एकूण गुण |- |style="text-align:center;" bgcolor="#ABCDEF"| '''पाकिस्तान''' |style="text-align:center;" bgcolor="#ABCDEF"| २ |style="text-align:center;" bgcolor="#ABCDEF"| १ |style="text-align:center;" bgcolor="#ABCDEF"| १ |style="text-align:center;" bgcolor="#ABCDEF"| ० |style="text-align:center;" bgcolor="#ABCDEF"| ५ |style="text-align:center;" bgcolor="#ABCDEF"| ८ |style="text-align:center;" bgcolor="#ABCDEF"| २५ |- |style="text-align:left;" bgcolor="#ABCDEF"| '''श्रीलंका''' |style="text-align:center;" bgcolor="#ABCDEF"| २ |style="text-align:center;" bgcolor="#ABCDEF"| ० |style="text-align:center;" bgcolor="#ABCDEF"| २ |style="text-align:center;" bgcolor="#ABCDEF"| ० |style="text-align:center;" bgcolor="#ABCDEF"| ६ |style="text-align:center;" bgcolor="#ABCDEF"| ५ |style="text-align:center;" bgcolor="#ABCDEF"| ११ |- |style="text-align:left;"| '''भारत''' |style="text-align:center;"| २ |style="text-align:center;"| ० |style="text-align:center;"| १ |style="text-align:center;"| १ |style="text-align:center;"| ५ |style="text-align:center;"| ५ |style="text-align:center;"| १० |- |} ===अंतिम: पाकिस्तान विरुद्ध श्रीलंका=== {{Test match |date = १२–१६ मार्च १९९९ |team1 = {{cr-rt|SRI}} |team2 = {{cr|PAK}} |score-team1-inns1 = २३१ (७८ षटके) |runs-team1-inns1 = [[अरविंद डी सिल्वा]] ७२ (१६४) |wickets-team1-inns1 = [[अर्शद खान]] ५/३८ |score-team2-inns1 = 594 (१८४.५ षटके) |runs-team2-inns1 = [[इजाज अहमद]] २११ (३७२) |wickets-team2-inns1 = [[उपुल चंदना]] ६/१७९ |score-team1-inns2 = १८८ (६५.३ षटके) |runs-team1-inns2 = हसन तिलकरत्ने ५५ (१५२) |wickets-team1-inns2 = [[वसीम अक्रम]] ३/३३ |result = पाकिस्तानने एक डाव आणि १७५ धावांनी विजय मिळवला |venue = बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम, [[ढाका]], [[बांगलादेश]] |umpires = [[डेव्हिड शेफर्ड]] (इंग्लंड) आणि डग कॉवी (न्यू झीलंड) |motm = [[इजाज अहमद]] (पाकिस्तान) |report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63833.html धावफलक] |rain = }} '''१९९८-९९ आशिया कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धेत''' अनेक ऐतिहासिक विक्रम नोंदवले गेले आणि मोडले गेले:<ref>{{cite web |title=१९९८-९९ आशिया कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा |url=https://en.wikipedia.org/wiki/1998%E2%80%9399_Asian_Test_Championship |publisher=विकिपीडिया |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> == प्रमुख विक्रम == === १. सलग दोन कसोटी सामन्यांत हॅटट्रिक === * '''विक्रम:''' पाकिस्तानचा कर्णधार [[वसीम अक्रम]]ने या एकाच स्पर्धेत आणि सलग दोन कसोटी सामन्यांमध्ये दोन हॅटट्रिक नोंदवण्याचा एक अतिशय दुर्मिळ व जागतिक विक्रम केला.<ref>{{cite web |title=वसीम अक्रम सलग दोन हॅटट्रिक |url=https://thecommonmanspeaks.com/wasim-akram-hat-trick/ |publisher=द कॉमन मॅन स्पीक्स |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> ** '''पहिली हॅटट्रिक:''' [[लाहोर]] येथील साखळी सामन्यात [[श्रीलंका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|श्रीलंकेविरुद्ध]] ([[रोमेश कालुविथरणा]], निरोशन बंदरतिलके, प्रमोद्या विक्रमसिंगे). ही आशियातील कोणत्याही डाव्या हाताच्या वेगवान गोलंदाजाची पहिलीच कसोटी हॅटट्रिक ठरली.<ref>{{cite web |title=वसीम अक्रम हॅटट्रिक लाहोर १९९९ |url=https://www.youtube.com/watch?v=Zsze-aNZaok |publisher=युट्यूब |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> ** '''दुसरी हॅटट्रिक:''' [[ढाका]] येथील अंतिम सामन्यात पुन्हा श्रीलंकेविरुद्ध (अविष्का गुणवर्धने, [[चमिंडा वास]], [[महेला जयवर्धने]]). * '''महत्त्व:''' कसोटी क्रिकेटच्या इतिहासात सलग दोन सामन्यांमध्ये हॅटट्रिक घेणारा तो जगातील एकमेव गोलंदाज बनला.<ref>{{cite web |title=वसीम अक्रम परिचय |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wasim_Akram |publisher=विकिपीडिया |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> === २. डावाच्या सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत नाबाद फलंदाजी === * '''विक्रम:''' [[कोलकाता]] येथील पहिल्या कसोटीत पाकिस्तानच्या [[सईद अन्वर]]ने दुसऱ्या डावात नाबाद १८८ धावांची खेळी केली आणि तो डावाच्या सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत नाबाद राहिला.<ref>{{cite web |title=भारत विरुद्ध पाकिस्तान पहिली कसोटी १९९९ |url=https://en.wikipedia.org/wiki/1998%E2%80%9399_Asian_Test_Championship#1st_Test:_India_v_Pakistan |publisher=विकिपीडिया |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> * '''महत्त्व:''' आशियाई कसोटी सामन्यांच्या इतिहासात डावाच्या सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत नाबाद राहताना सर्वाधिक धावा करण्याचा आशियाई विक्रम या खेळीने नोंदवला गेला. === ३. तांत्रिक व स्पर्धात्मक विक्रम === * '''पहिली बहुराष्ट्रीय कसोटी स्पर्धा:''' १९१२ च्या 'त्रिस्तरीय मालिकेनंतर' दोनपेक्षा जास्त देश सहभागी झालेली ही इतिहासामधील पहिलीच बहुराष्ट्रीय कसोटी स्पर्धा होती.<ref>{{cite web |title=आशिया कसोटी अजिंक्यपद इतिहास |url=https://en.wikipedia.org/wiki/1998%E2%80%9399_Asian_Test_Championship |publisher=विकिपीडिया |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> * '''तटस्थ पंचांची पूर्ण नियुक्ती:''' या स्पर्धेत आयसीसीच्या ([[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|आयसीसी]]) नियमांनुसार पहिल्यांदाच मैदानातील दोन्ही पंच पूर्णपणे तटस्थ (गृहदेशाचे नसलेले) नियुक्त करण्यात आले होते. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९९९ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आशिया कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|१९९८-९९]] rxhinn7km1ggw2rvzkmc0azhk8p8oh5 0 304630 2701336 2700824 2026-08-12T12:37:33Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2701336 wikitext text/x-wiki {{Speedy_delete|1=विकीपुस्तकावर आयात केले.}} भोकराच्या पानांची भाजी - साहित्य - भोकराची कोवळी पाने, भिजवलेली मूगडाळ, हिरव्या मिरच्या, कांदा, तेल, हळद, मीठ इत्यादी. कृती - भोकराची कोवळी पाने निवडून, स्वच्छ पाण्याने धुऊन घ्यावीत. पानांचे देठ काढून टाकावेत व पाने बारीक चिरून घ्यावीत. तेलात चिरलेला कांदा व मिरच्या परतून तांबूस होईपर्यंत तळून-भाजून घ्यावे. नंतर चिरलेली भाजी व भिजवलेली मूगडाळ घालावी. नंतर हळद, मीठ घालून सर्व भाजी चांगली परतून घेऊन अगदी थोडे पाणी घालून शिजवून घ्यावी. भोकराच्या फळांची भाजी साहित्य - भोकरीची हिरवी कच्ची फळे, तीळ, खसखस, ओले खोबरे, आले, लसूण, तेल, तिखट, मीठ, हळद, कांदा इत्यादी. == कृती == या पदार्थाच्या कृतीसाठी <u>[[:b:भोकराची भाजी |भोकराची भाजी]]</u> येथे टिचकी द्यावी. [[वर्ग:खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:भाज्यांच्या पाककृती]] lgru3ny50hi3e6nc6hcf50fc6fyuboz 2701341 2701336 2026-08-12T12:49:56Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2701341 wikitext text/x-wiki '''भोकराची भाजी''' ही उन्हाळ्यात आणि पावसाळ्याच्या सुरुवातीला मिळणारी एक अत्यंत पौष्टिक आणि औषधी रानभाजी आहे. या भाजीला काही भागांत गोंदण, चिगोर किंवा गुंदा असेही म्हणतात. भोकराची कच्चे फळे चवीला किंचित तुरट आणि आतून चिकट असतात, पण योग्य पद्धतीने बनवल्यास ही भाजी अतिशय चविष्ट आणि खमंग लागते. ही सुकी तसेच रस्सा भाजी, अशा दोन पद्धतीने बनवली जाते. या भाजीच्या सेवनाने पोटाचे विकार दूर होतात आणि पचनक्रिया मजबूत होते. उन्हाळ्याच्या दिवसांत ही भाजी शरीरातील उष्णता कमी करण्यास मदत करते. आयुर्वेदानुसार भोकराचे फळ कफ ढिला करण्यासाठी अत्यंत फायदेशीर मानले जाते. == साहित्य == # भोकराच्या पानांची भाजी भोकराची कोवळी पाने, भिजवलेली मूगडाळ, हिरव्या मिरच्या, कांदा, तेल, हळद, मीठ इत्यादी. # भोकराच्या फळांची भाजी भोकरीची हिरवी कच्ची फळे, तीळ, खसखस, ओले खोबरे, आले, लसूण, तेल, तिखट, मीठ, हळद, कांदा इत्यादी. == कृती == या पदार्थाच्या कृतीसाठी <u>[[:b:भोकराची भाजी |भोकराची भाजी]]</u> येथे टिचकी द्यावी. [[वर्ग:खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:भाज्यांच्या पाककृती]] bxxm5b6rgpqrbruof5jsfafufvhfb8v 2701342 2701341 2026-08-12T12:50:35Z संतोष गोरे 135680 /* साहित्य */ 2701342 wikitext text/x-wiki '''भोकराची भाजी''' ही उन्हाळ्यात आणि पावसाळ्याच्या सुरुवातीला मिळणारी एक अत्यंत पौष्टिक आणि औषधी रानभाजी आहे. या भाजीला काही भागांत गोंदण, चिगोर किंवा गुंदा असेही म्हणतात. भोकराची कच्चे फळे चवीला किंचित तुरट आणि आतून चिकट असतात, पण योग्य पद्धतीने बनवल्यास ही भाजी अतिशय चविष्ट आणि खमंग लागते. ही सुकी तसेच रस्सा भाजी, अशा दोन पद्धतीने बनवली जाते. या भाजीच्या सेवनाने पोटाचे विकार दूर होतात आणि पचनक्रिया मजबूत होते. उन्हाळ्याच्या दिवसांत ही भाजी शरीरातील उष्णता कमी करण्यास मदत करते. आयुर्वेदानुसार भोकराचे फळ कफ ढिला करण्यासाठी अत्यंत फायदेशीर मानले जाते. == साहित्य == # भोकराच्या पानांची भाजी: भोकराची कोवळी पाने, भिजवलेली मूगडाळ, हिरव्या मिरच्या, कांदा, तेल, हळद, मीठ इत्यादी. # भोकराच्या फळांची भाजी: भोकरीची हिरवी कच्ची फळे, तीळ, खसखस, ओले खोबरे, आले, लसूण, तेल, तिखट, मीठ, हळद, कांदा इत्यादी. == कृती == या पदार्थाच्या कृतीसाठी <u>[[:b:भोकराची भाजी |भोकराची भाजी]]</u> येथे टिचकी द्यावी. [[वर्ग:खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:भाज्यांच्या पाककृती]] mzto4qaa5til5y0ua3ax41uxclw3479 2701345 2701342 2026-08-12T12:52:57Z संतोष गोरे 135680 /* कृती */ 2701345 wikitext text/x-wiki '''भोकराची भाजी''' ही उन्हाळ्यात आणि पावसाळ्याच्या सुरुवातीला मिळणारी एक अत्यंत पौष्टिक आणि औषधी रानभाजी आहे. या भाजीला काही भागांत गोंदण, चिगोर किंवा गुंदा असेही म्हणतात. भोकराची कच्चे फळे चवीला किंचित तुरट आणि आतून चिकट असतात, पण योग्य पद्धतीने बनवल्यास ही भाजी अतिशय चविष्ट आणि खमंग लागते. ही सुकी तसेच रस्सा भाजी, अशा दोन पद्धतीने बनवली जाते. या भाजीच्या सेवनाने पोटाचे विकार दूर होतात आणि पचनक्रिया मजबूत होते. उन्हाळ्याच्या दिवसांत ही भाजी शरीरातील उष्णता कमी करण्यास मदत करते. आयुर्वेदानुसार भोकराचे फळ कफ ढिला करण्यासाठी अत्यंत फायदेशीर मानले जाते. == साहित्य == # भोकराच्या पानांची भाजी: भोकराची कोवळी पाने, भिजवलेली मूगडाळ, हिरव्या मिरच्या, कांदा, तेल, हळद, मीठ इत्यादी. # भोकराच्या फळांची भाजी: भोकरीची हिरवी कच्ची फळे, तीळ, खसखस, ओले खोबरे, आले, लसूण, तेल, तिखट, मीठ, हळद, कांदा इत्यादी. == कृती == या पदार्थाच्या कृतीसाठी <u>[[:b:भोकराची भाजी |भोकराची भाजी]]</u> येथे टिचकी द्यावी. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} * [https://iyemarathichiyenagari.com/aajichi-bhaji-ranbhaji-bhokar-recipes-benefits/ आजीची भाजी रानभाजी - भोकर · इये मराठीचिये नगरी] [[वर्ग:खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:भाज्यांच्या पाककृती]] 90qy7y6wxiayhchavu0iraf4jfvrqel 2701367 2701345 2026-08-12T14:35:06Z संतोष गोरे 135680 [[Special:Contributions/संतोष गोरे|संतोष गोरे]] ([[User talk:संतोष गोरे|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:QueerEcofeminist|QueerEcofeminist]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2700824 wikitext text/x-wiki {{Speedy_delete|1=विकीपुस्तकावर आयात केले.}} भोकराच्या पानांची भाजी - साहित्य - भोकराची कोवळी पाने, भिजवलेली मूगडाळ, हिरव्या मिरच्या, कांदा, तेल, हळद, मीठ इत्यादी. कृती - भोकराची कोवळी पाने निवडून, स्वच्छ पाण्याने धुऊन घ्यावीत. पानांचे देठ काढून टाकावेत व पाने बारीक चिरून घ्यावीत. तेलात चिरलेला कांदा व मिरच्या परतून तांबूस होईपर्यंत तळून-भाजून घ्यावे. नंतर चिरलेली भाजी व भिजवलेली मूगडाळ घालावी. नंतर हळद, मीठ घालून सर्व भाजी चांगली परतून घेऊन अगदी थोडे पाणी घालून शिजवून घ्यावी. भोकराच्या फळांची भाजी साहित्य - भोकरीची हिरवी कच्ची फळे, तीळ, खसखस, ओले खोबरे, आले, लसूण, तेल, तिखट, मीठ, हळद, कांदा इत्यादी. कृती - भोकराची कोवळी फळे धुऊन चिरावीत. बिया काढून टाकाव्यात व परत फळे चिरून घ्यावीत. तीळ, खसखस थोडे भाजावेत. ओले खोबरे किसून घ्यावे. नंतर तीळ, खसखस, खोबरे, लसूण, आले मिक्‍सरमध्ये बारीक करून ओला मसाला तयार करावा. तेलात चिरलेला कांदा भाजून घ्यावा व त्यात चिरलेली फळे घालावीत. हळद, तिखट, मीठ घालून भाजी परतून घ्यावी व नंतर ओला मसाला घालून परतावी. नंतर भाजी शिजवून घ्यावी. [[वर्ग:खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:भाज्यांच्या पाककृती]] ed9xhdwn58e68cvo52ib3cy6ussuxnl 2701369 2701367 2026-08-12T14:36:22Z संतोष गोरे 135680 [[Special:Contributions/संतोष गोरे|संतोष गोरे]] ([[User talk:संतोष गोरे|चर्चा]])यांची आवृत्ती [[Special:Diff/2701367|2701367]] परतवली. 2701369 wikitext text/x-wiki '''भोकराची भाजी''' ही उन्हाळ्यात आणि पावसाळ्याच्या सुरुवातीला मिळणारी एक अत्यंत पौष्टिक आणि औषधी रानभाजी आहे. या भाजीला काही भागांत गोंदण, चिगोर किंवा गुंदा असेही म्हणतात. भोकराची कच्चे फळे चवीला किंचित तुरट आणि आतून चिकट असतात, पण योग्य पद्धतीने बनवल्यास ही भाजी अतिशय चविष्ट आणि खमंग लागते. ही सुकी तसेच रस्सा भाजी, अशा दोन पद्धतीने बनवली जाते. या भाजीच्या सेवनाने पोटाचे विकार दूर होतात आणि पचनक्रिया मजबूत होते. उन्हाळ्याच्या दिवसांत ही भाजी शरीरातील उष्णता कमी करण्यास मदत करते. आयुर्वेदानुसार भोकराचे फळ कफ ढिला करण्यासाठी अत्यंत फायदेशीर मानले जाते. == साहित्य == # भोकराच्या पानांची भाजी: भोकराची कोवळी पाने, भिजवलेली मूगडाळ, हिरव्या मिरच्या, कांदा, तेल, हळद, मीठ इत्यादी. # भोकराच्या फळांची भाजी: भोकरीची हिरवी कच्ची फळे, तीळ, खसखस, ओले खोबरे, आले, लसूण, तेल, तिखट, मीठ, हळद, कांदा इत्यादी. == कृती == या पदार्थाच्या कृतीसाठी <u>[[:b:भोकराची भाजी |भोकराची भाजी]]</u> येथे टिचकी द्यावी. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} * [https://iyemarathichiyenagari.com/aajichi-bhaji-ranbhaji-bhokar-recipes-benefits/ आजीची भाजी रानभाजी - भोकर · इये मराठीचिये नगरी] [[वर्ग:खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:भाज्यांच्या पाककृती]] 90qy7y6wxiayhchavu0iraf4jfvrqel 0 309681 2701420 2144260 2026-08-12T22:18:27Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701420 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी मालिका|मालिका=हातिम|चित्र=|चित्रशीर्षक=|उपशीर्षक=|दूरचित्रवाहिनी=स्टार प्लस|नेटवर्क=स्टार इंडिया|भाषा=[[हिंदी]]|प्रकार=दूरचित्रवाणी मालिका|देश=[[भारत]]|निर्माता=ज्योती सागर|दिग्दर्शक=* अमृत सागर * शक्ती सागर|निर्मिती संस्था=सागर फिल्म्स|लेखक=दिपाली झुंझप्पा|सूत्रधार=|कलाकार=|पंच=|आवाज=|अभिवाचक=|थीम संगीत संगीतकार=|शीर्षकगीत=|शीर्षकगीत गायक=|अंतिम संगीत=|संगीतकार=|चित्रप्रकार=SDTV|ध्वनिप्रकार=|पहिला भाग=26 December 2003|अंतिम भाग=12 November 2004|भाग संख्या=४७|वर्ष संख्या=१|कार्यकारी निर्माता=|क्रियेटीव दिग्दर्शक=|सुपरवायझिंग निर्माता=|असोसिएट निर्माता=|सहनिर्माता=|कथा संकलन=|संकलन=|स्थळ=|कॅमेरा=|कालावधी=४५ मिनिटे|पूर्ववर्ती मालिका=|परावर्ती मालिका=|सारखे=|संकेतस्थळ=}} '''हातिम''' ही एक भारतीय [[दूरचित्रवाणी]] [[मालिका]] आहे, जी २६ डिसेंबर २००३ ते १२ नोव्हेंबर २००४ पर्यंत [[स्टार प्लस|स्टार प्लसवर]] प्रसारित झाली होती. या मालिकेत कल्पनारम्य, नाटक आणि इतर अनेक शैलींचे घटक असून याचे दिग्दर्शन मालिका अमृत सागर यांनी केले होते. पूर्व इस्लामिक काळातील [[अरेबिया|अरेबियन]] राजकुमार आणि [[कवी]] असलेल्या [[हातिम अल-ताई]]<nowiki/>च्या मूळ कथेवर आधारित ही मालिका आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiantelevision.com/interviews/y2k4/director/amrit_sagar.htm|title="The fate of a program is governed by the channel it is telecasted on": Sagar Arts' Amrit Sagar|website=Indian Television dot com}}</ref> ही मालिका [[स्टार प्लस]], [[डिझ्नी चॅनल इंडिया]], [[स्टार उत्सव]] आणि हंगामा टीव्ही यांसारख्या विविध भारतीय चॅनेलवर दाखवली गेली आहे. ''मावीरन हातिम'' या नावाने स्टार विजय वाहिनीसाठी ही मालिका [[तमिळ भाषा|तमिळ]] भाषेतही प्रसारित करण्यात आली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theprint.in/features/brandma/hatim-a-low-budget-epic-about-an-arabian-prince-gripped-indian-viewers-in-the-early-2000s/776513/|title=Hatim, a low-budget epic about an Arabian prince, gripped Indian viewers in the early 2000s|last=Hazarika|first=Gautamee|last2=Hazarika|first2=Gautamee|date=2021-12-05|website=ThePrint|language=en-US|access-date=2022-08-08}}</ref> == कथा == मध्ययुगात, यमनच्या सम्राटाचा नवजात मुलगा ''हातिम हा'' शांतता आणि चांगुलपणाचा संदेश पसरवेल, अशी भविष्यवाणी होते. त्याच वेळी जाफर राज्याच्या सम्राटाचा मुलगा जन्माला येतो आणि राजवाड्यातील नजुमी या बाळाला दुष्ट आत्म्यांचा सेवक बनवण्यासाठी काळी जादू करतो. आपल्या नवजात मुलाला मारले तर जगासाठी चांगले होईल असा निर्णय जाफरचा बादशहा घेतो आणि बाळाचे हृदय जाळण्याचा आदेश देतो. परंतु नजुमी त्याऐवजी एका सशाचे हृदय जाळतो व सम्राटाला दाखवतो, ज्यामुळे सम्राटाला विश्वास बसतो की त्याच्या आदेशाचे पालन झाले आहे. नजुमी मुलाला घेतो आणि त्याचे नाव दज्जाल असे ठेवतो. नंतर तो त्याला [[काळी जादू]] शिकवतो. यानंतर वीस वर्षे निघून जातात. यमनमध्ये, हातिम एक दयाळू आणि सगळ्यांचा आवडता राजकुमार बनतो. तर तिकडे जाफरमध्ये दज्जाल त्याच्या पालकांची हत्या करून [[सम्राट]] बनतो. दज्जाल राजवाड्याच्या मनोऱ्याच्या शीर्षस्थानी एक चिरंतन आग बनवतो, ज्यातून त्याला काळी शक्ती मिळते. नजुमी दज्जालला सांगतो की, जर दज्जालने चांगुलपणाच्या शक्तींवर कब्जा केला तर तो जगाचा सर्वोच्च शक्तिशाली होईल. त्यासाठी त्याला दुर्गापूरची राजकन्या सुनैना हिच्याशी लग्न करावे लागेल, जी चांगुलपणाची मूर्ती होती. सुनैनाचा हात लग्नासाठी मागण्यास दज्जाल दुर्गापूरला येतो, पण ती नकार देते. जेव्हा दज्जाल सुनैनाचा किशोरवयीन भाऊ सूरजला धमकावतो तेव्हा सूरज आपल्या तलवारीने दज्जलचा हात कापतो. परंतु काळ्या जादूने दज्जालचा हात लगेच बरा होतो. त्यानंतर दज्जाल सूरजला दगडाच्या पुतळ्यात रूपांतरित करतो. दज्जाल सुनैनाला सांगतो की, जर तिने लग्नाचा प्रस्ताव स्वीकारला तरच तो सूरजला परत मनुष्य बनवेल. तो सुनैनाला प्रस्ताव स्वीकारण्यासाठी सात महिने देतो. त्यानंतर त्याचा [[शाप]] कायमचा होईल आणि सूरज कधीच जिवंत होणार नाही. तिकडे येमेनमध्ये हातिमचा विवाह परिस्तानची राजकुमारी जास्मिनशी निश्चित होतो. हातिम आणि जास्मिन पहिल्यांदा भेटतात आणि प्रेमात पडतात. सुनेनाचा प्रियकर आणि जनकपूरचा राजकुमार विशाल हा भिकाऱ्याच्या वेशात हातिमकडे येतो. विशाल हातिमला दज्जालशी लढायला त्याची मदत करण्याची विनंती करतो. येमेनचा सम्राट, हातीम, परिस्तानचा सम्राट आणि विशाल यांची भेट होते. परिस्तानचा सम्राट सांगतो की, जेव्हा चांगुलपणाच्या शक्तींनी परिस्तानची निर्मिती केली तेव्हा एक भविष्यवाणी झाली होती की, एक काळी जादू या जगावर राज्य करेल.परंतु जर चांगल्या देवदूताने हस्तक्षेप केला तर असे टाळता येण्यासारखे होते. हातिमला दूरच्या प्रदेशात जावे लागणार होते आणि दज्जालची काळी शक्ती नष्ट करण्यासाठी सात प्रश्न सोडवावे लागतील. सम्राट हातिमला ज्वेस्ट्रॉन्गिल नावाची जादुई तलवार देतो. जास्मिन हातिमला होबो नावाच्या एल्फला अंगरक्षक म्हणून हातिमसोबत पाठवते. होबो तिचा बालपणीचा मित्र आणि परिस्तानचा सेवक असतो. हातीम प्रश्नांची उत्तरे शोधत असताना, दज्जालची [[काळी शक्ती]] आणि जादुई मनोरे हळूहळू नष्ट होतात. तथापि हातिमने सहाव्या प्रश्नाचे उत्तर शोधल्यानंतर सातवा प्रश्न सोडवण्यासाठी पुरेसा वेळ उरत नाही. यमन, परिस्तान, दुर्गापूर आणि जनकपूरचे सैन्य अंतिम लढाईसाठी जाफर राज्यात येते. त्यांची सेना दज्जालच्या झोम्बी सैन्याविरुद्ध लढत असताना हातीम किल्ल्यामध्ये प्रवेश करतो आणि दज्जालशी लढतो. ते दोघे एकाच वेळी मरतात, पण हातिम सातव्या प्रश्नाचे उत्तर मिळवून मृत्यूला हरवतो. == भूमिका == * हातिम, यमनचा राजकुमार म्हणून- [[राहिल आझम]] * होबोच्या भूमिकेत- [[किकू शारदा]] * परिस्तानची राजकुमारी जास्मिनच्या भूमिकेत- पूजा घई रावल * जाफरचा राजा दज्जलच्या भूमिकेत- निर्मल पांडे * नजुमीच्या भूमिकेत- विजय गंजू * धाकटा हातीम म्हणून- यशवंत महिलवार * राजकुमारी सुनयना, दुर्गापूरची राजकुमारी म्हणून- अदिती प्रताप * जनकपूरचा राजकुमार विशालच्या भूमिकेत- रोमित राज * लहान चमेलीच्या भूमिकेत- झनक शुक्ला * यमनचा राजा, हातिमचे वडील म्हणून- रवी खानविलकर * द क्वीन ऑफ येमेन, हातिमची आई म्हणून- नेहा बाम * पारिस्तानची राणी म्हणून- रेश्मा * परिस्तानचा राजा म्हणून- टॉम ऑल्टर * झालिमाच्या भूमिकेत- जया भट्टाचार्य * बत्तीलाच्या भूमिकेत- रुशाली अरोरा * राजकुमारी नादिराच्या भूमिकेत- उषा बचानी * लाल केसांची राणी म्हणून- अनिशा हिंदुजा * अझलफच्या भूमिकेत- कुमार हेगडे * रुबीनाच्या भूमिकेत- किश्वर मर्चंट * मल्लिका-ए-हयातच्या भूमिकेत- मानसी वर्मा * पाशा म्हणुन- तेज सप्रु * अर्गोईसच्या भूमिकेत- कवी कुमार आझाद * शकिलाच्या भूमिकेत- [[शिल्पा शिंदे]] * मायाची जुळी बहीण छायाच्या भूमिकेत- आम्रपाली गुप्ता * ऐश्वर्याची (मल्लिका-ए-हुस्न) बहीण म्हणून- शितल ठक्कर माया * तरुण होबोच्या भूमिकेत- अंकित शहा * अनंतच्या भूमिकेत- विनोद कपूर * हकीबोच्या भूमिकेत- अन्वर फतेहान * तीस्ताच्या भूमिकेत- रजिता कोचर * बटलरच्या भूमिकेत- अखिल मिश्रा * उल्टा म्हणून- देवेंद्र चौधरी * सुरुषच्या भूमिकेत- जय सोनी * कागा म्हणून- राम आवना * जान-ए-जहाँच्या भूमिकेत- काम्या पंजाबी * शैतान कहरमानच्या भूमिकेत- निमाई बाली * राजा आशकानच्या भूमिकेत- गिरीश सहदेव * बेजवालच्या भूमिकेत- मुकुल नाग * अकलचंदच्या राज्याचे महान वजीर म्हणून- इक्बाल आझाद * ड्रॅक्युलाच्या भूमिकेत- हॅरी जोश * कतीब-ए-तकदीरच्या भूमिकेत- सुनील चौहान == पुरस्कार == === २००४ मध्ये === ; इंडियन टेलिव्हिजन अकादमी पुरस्कार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gr8mag.com/posts.php?id=323|title=GR8! TV Magazine - THE INDIAN TELEVISION ACADEMY AWARDS, 2004|website=gr8mag.com|access-date=2021-09-04|archive-date=2021-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211105165225/https://www.gr8mag.com/posts.php?id=323|url-status=dead}}</ref> * सर्वोत्कृष्ट पोशाख - निखत मरियम नीरुषा * सर्वोत्कृष्ट संपादन - पपू त्रिवेदी * सर्वोत्कृष्ट मेकअप - सागर एंटरटेनमेंट गाथा * बेस्ट व्हिज्युअल इफेक्ट्स - ज्योती सागर * सर्वोत्कृष्ट पौराणिक/ऐतिहासिक मालिका - ज्योती सागर अमृत सागर * सर्वोत्कृष्ट पॅकेजिंग - अमृत सागर === २००५ मध्ये === * सर्वोत्कृष्ट मुलांचा कार्यक्रम ज्योती सागर अमृत सागर * सर्वोत्कृष्ट कला दिग्दर्शन - मुकेश कलोला * सर्वोत्कृष्ट ऑडिओग्राफी - सागर एंटरटेनमेंट * सर्वोत्कृष्ट वेशभूषा - निखत मरियम * सर्वोत्कृष्ट मेकअप - हरी नवर * बेस्ट व्हिज्युअल इफेक्ट्स - ज्योती सागर == प्रसारण == ही मालिका [[स्टार प्लस]], डिझ्नी चॅनल इंडिया, [[स्टार प्लस|स्टार उत्सव]] आणि हंगामा टीव्ही यांसारख्या विविध भारतीय वाहिन्यांवर सिंडिकेट केली गेली आहे. <ref name="AQI">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indiantelevision.com/special/y2k9/spl_report_kids.php|title=Kids Channel gains viewership|date=June 9, 2009|access-date=July 22, 2017}}</ref> ''मावीरन हातिम'' नावाच्या स्टार विजय वाहिनीसाठी ही मालिका [[तमिळ भाषा|तमिळ भाषेतही]] डब करण्यात आली आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indiantelevision.com/special/y2k5/vijay1.htm|title=Vijay TV scripts a turnaround tale|date=30 April 2005|access-date=24 April 2018}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:स्टार प्लस दूरचित्रवाहिनी मालिका]] 5u4c4wti2iiik9krn7pvcjccc0usg05 0 317152 2701481 2476304 2026-08-13T05:46:52Z अभय नातू 206 /* हे सुद्धा पहा */ 2701481 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अमेरिकेतील निवडणुका | वर्ष = २०२२ | प्रकार = ''मध्यमुदत निवडणूक'' | मतदानाची तारीख = [[८ नोव्हेंबर]], [[इ.स. २०२०|२०२२]] | president_canditate1 = | electoral_vote1 = | president_canditate2 = | electoral_vote2 = | president_map = | president_map_caption = | senate_seats_contested = ३५ | senate_net_change = बदल नाही | सेनेट नकाशा = {{२०२२ अमेरिकन सेनेट निवडणूक नकाशा}} | सेनेट नकाशा_वर्णन = | house_seats_contested = ४३५ | house_net_change = | house_map = | house_map_caption = | governor_seats_contested = ३६ | governor_net_change = | governor_map = | governor_map_caption = | legend = }} '''२०२२ च्या अमेरिकेतील निवडणुका''' [[८ नोव्हेंबर]], [[इ.स. २०२२]] रोजी लढल्या गेल्या. [[अमेरिकेच्या प्रतिनिधींचे सभागृह|हाउस ऑफ रिप्रेझेंटेटिव्ह्झ]]च्या सगळ्या ४३५ बैठका, [[अमेरिकेची सेनेट|सेनेट]]मधील १०० पैकी ३५ बैठका आणि ३९ गव्हर्नरपदांसाठी या निवडणुका घेण्यात आल्या. यांच्याबरोबर अनेक राज्य विधानसभा तसेच स्थानिक राज्यसंस्थांच्या निवडणुका या दिवशी झाल्या. <!-- [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक पक्षाने]] [[अमेरिकेच्या प्रतिनिधींचे सभागृह|अमेरिकेच्या प्रतिनिधींच्या सभागृहातील]] बहुमत कायम राखले तर [[अमेरिकेची सेनेट|सेनेटमध्ये]] ४८-४८ (अधिक २ अपक्ष) असे सदस्य निवडले गेल्याने समसमान विभागणी झाली. ज्यो बायडेन हे डेमोक्रॅटिक पक्षाचे असल्याने त्यांच्या उपराष्ट्राध्यक्ष [[कमला हॅरिस]] या सेनेटच्या अध्यक्ष झाल्या व त्याद्वारे डेमोक्रॅटिक पक्षाने सेनेटमध्ये आपले वर्चस्व राखले.--> == केंद्र सरकारातील निवडणुका == === काँग्रेस === ==== सेनेट ==== पहिल्या फेरीच्या शेवटी [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक पक्षाला]] ५० तर [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन पक्षाला]] ४९ जागा मिळाल्या. जॉर्जियामधील एका मतदारसंघात कोणत्याही उमेदवारास ५०%पेक्षा अधिक मते न मिळाल्याने त्या राज्याच्या नियमानुसार सर्वाधिक मते मिळविलेल्या दोन उमेदवारांत थेट लढत होईल. ==== प्रतिनिधीगृह==== == राज्यस्तरावरील निवडणुका == === गव्हर्नर === एकूण ३६ राज्यांच्या गव्हर्नरपदांसाठी निवडणुका झाल्या. यात २० रिपब्लिकन तर १६ डेमोक्रॅटिक गव्हर्नर होते. या ३६ पैकी गव्हर्नरपदांवर १७ रिपब्लिकन तर १८ डेमोक्रॅटिक उमेदवार निवडून आले. एका राज्यात अपक्ष उमेदवाराची निवड झाली. ===इतर राज्याधिकारी=== === विधानसभा === == स्थानिक निवडणुका == {{विस्तार}} ==हे सुद्धा पहा== * [[२०१० च्या अमेरिकेतील निवडणुका]] * [[२०१८ च्या अमेरिकेतील निवडणुका]] * [[२०२० च्या अमेरिकेतील निवडणुका]] * [[२०२४ च्या अमेरिकेतील निवडणुका]] * [[२०२६च्या अमेरिकेतील निवडणुका]] [[वर्ग:अमेरिकेतील निवडणुका]] 0azj2l5pck51aqxanuoj0rz1k6ywhjc 2701482 2701481 2026-08-13T05:46:53Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — अंक व शब्दामधील जागा काढली ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#अंक व शब्दामधील जागा|अधिक माहिती]]) 2701482 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अमेरिकेतील निवडणुका | वर्ष = २०२२ | प्रकार = ''मध्यमुदत निवडणूक'' | मतदानाची तारीख = [[८ नोव्हेंबर]], [[इ.स. २०२०|२०२२]] | president_canditate1 = | electoral_vote1 = | president_canditate2 = | electoral_vote2 = | president_map = | president_map_caption = | senate_seats_contested = ३५ | senate_net_change = बदल नाही | सेनेट नकाशा = {{२०२२ अमेरिकन सेनेट निवडणूक नकाशा}} | सेनेट नकाशा_वर्णन = | house_seats_contested = ४३५ | house_net_change = | house_map = | house_map_caption = | governor_seats_contested = ३६ | governor_net_change = | governor_map = | governor_map_caption = | legend = }} '''२०२२ च्या अमेरिकेतील निवडणुका''' [[८ नोव्हेंबर]], [[इ.स. २०२२]] रोजी लढल्या गेल्या. [[अमेरिकेच्या प्रतिनिधींचे सभागृह|हाउस ऑफ रिप्रेझेंटेटिव्ह्झ]]च्या सगळ्या ४३५ बैठका, [[अमेरिकेची सेनेट|सेनेट]]मधील १०० पैकी ३५ बैठका आणि ३९ गव्हर्नरपदांसाठी या निवडणुका घेण्यात आल्या. यांच्याबरोबर अनेक राज्य विधानसभा तसेच स्थानिक राज्यसंस्थांच्या निवडणुका या दिवशी झाल्या. <!-- [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक पक्षाने]] [[अमेरिकेच्या प्रतिनिधींचे सभागृह|अमेरिकेच्या प्रतिनिधींच्या सभागृहातील]] बहुमत कायम राखले तर [[अमेरिकेची सेनेट|सेनेटमध्ये]] ४८-४८ (अधिक २ अपक्ष) असे सदस्य निवडले गेल्याने समसमान विभागणी झाली. ज्यो बायडेन हे डेमोक्रॅटिक पक्षाचे असल्याने त्यांच्या उपराष्ट्राध्यक्ष [[कमला हॅरिस]] या सेनेटच्या अध्यक्ष झाल्या व त्याद्वारे डेमोक्रॅटिक पक्षाने सेनेटमध्ये आपले वर्चस्व राखले.--> == केंद्र सरकारातील निवडणुका == === काँग्रेस === ==== सेनेट ==== पहिल्या फेरीच्या शेवटी [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक पक्षाला]] ५० तर [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन पक्षाला]] ४९ जागा मिळाल्या. जॉर्जियामधील एका मतदारसंघात कोणत्याही उमेदवारास ५०%पेक्षा अधिक मते न मिळाल्याने त्या राज्याच्या नियमानुसार सर्वाधिक मते मिळविलेल्या दोन उमेदवारांत थेट लढत होईल. ==== प्रतिनिधीगृह==== == राज्यस्तरावरील निवडणुका == === गव्हर्नर === एकूण ३६ राज्यांच्या गव्हर्नरपदांसाठी निवडणुका झाल्या. यात २० रिपब्लिकन तर १६ डेमोक्रॅटिक गव्हर्नर होते. या ३६ पैकी गव्हर्नरपदांवर १७ रिपब्लिकन तर १८ डेमोक्रॅटिक उमेदवार निवडून आले. एका राज्यात अपक्ष उमेदवाराची निवड झाली. ===इतर राज्याधिकारी=== === विधानसभा === == स्थानिक निवडणुका == {{विस्तार}} ==हे सुद्धा पहा== * [[२०१० च्या अमेरिकेतील निवडणुका]] * [[२०१८ च्या अमेरिकेतील निवडणुका]] * [[२०२० च्या अमेरिकेतील निवडणुका]] * [[२०२४ च्या अमेरिकेतील निवडणुका]] * [[२०२६ च्या अमेरिकेतील निवडणुका]] [[वर्ग:अमेरिकेतील निवडणुका]] ecxpi9whg4odpq120ozfuyjizqu5pkc 0 318760 2701487 2472975 2026-08-13T06:03:02Z ~2026-44232-15 186201 /* */ 2701487 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''आमगाव''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= | जिल्हा = [[गडचिरोली जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ= |लोकसंख्या_क्रमांक= | लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = ४०२१ | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर= |लोकसंख्या_मेट्रो= |लोकसंख्या_शहरी= | क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड= | एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा = }} '''आमगाव''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य|महाराष्ट्र राज्यातील]] [[गडचिरोली जिल्हा|गडचिरोली जिल्ह्यातील]], [[देसाईगंज (वडसा)|देसाईगंज (वडसा)]] तालुक्यातील एक गाव आहे. आमगाव १,४७३ हेक्टर क्षेत्राचे गाव असून २०११च्या जनगणनेनुसार<ref>https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables#</ref> ह्या गावात १,००७ कुटुंबे आहेत व एकूण लोकसंख्या ४,०२१ आहे. ह्याच्या सर्वात जवळचे शहर गडचिरोली हे ६० किलोमीटर अंतरावर आहे. == शैक्षणिक सुविधा== गावात 5 पूर्व-प्राथमिक शाळा आहेत. गावात 4 प्राथमिक शाळा आहेत. गावात 2 कनिष्ठ माध्यमिक शाळा आहेत. गावात 2 माध्यमिक शाळा आहेत. उच्च माध्यमिक शाळा 5 किमी पेक्षा कमी अंतरावर देसाईगंज येथे उपलब्ध आहे. पदवी महाविद्यालय 5 किमी पेक्षा कमी अंतरावर देसाईगंज येथे उपलब्ध आहे. इंजिनियरिंग महाविद्यालय 5 किमी पेक्षा कमी अंतरावर देसाईगंज येथे उपलब्ध आहे. वैद्यकीय महाविद्यालय 5 किमी पेक्षा कमी अंतरावर देसाईगंज येथे उपलब्ध आहे. मॅनेजमेन्ट इन्स्टिट्यूट 10 किमी पेक्षा अधिक अंतरावर नागपूर येथे उपलब्ध आहे(त). पॉलिटेक्निक 10 किमी पेक्षा अधिक अंतरावर गडचिरोली येथे उपलब्ध आहे. व्यावसायिक प्रशिक्षण शाळा 10 किमी पेक्षा अधिक अंतरावर गडचिरोली येथे उपलब्ध आहे. अनौपचारिक प्रशिक्षण केन्द्र 10 किमी पेक्षा अधिक अंतरावर नागपूर येथे उपलब्ध आहे. अपंगांसाठी खास शाळा 10 किमी पेक्षा अधिक अंतरावर नागपूर येथे उपलब्ध आहे. ==वैद्यकीय सुविधा== गावात कम्युनिटी हेल्थ सेंटर नाही. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:गडचिरोली जिल्ह्यातील गावे]] 9wv5w47h5gba9u07om5lo17ffnltdz5 2701488 2701487 2026-08-13T06:03:03Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — अंक व शब्दामधील जागा काढली ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#अंक व शब्दामधील जागा|अधिक माहिती]]) 2701488 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''आमगाव''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= | जिल्हा = [[गडचिरोली जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ= |लोकसंख्या_क्रमांक= | लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = ४०२१ | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर= |लोकसंख्या_मेट्रो= |लोकसंख्या_शहरी= | क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड= | एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा = }} '''आमगाव''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य|महाराष्ट्र राज्यातील]] [[गडचिरोली जिल्हा|गडचिरोली जिल्ह्यातील]], [[देसाईगंज (वडसा)|देसाईगंज (वडसा)]] तालुक्यातील एक गाव आहे. आमगाव १,४७३ हेक्टर क्षेत्राचे गाव असून २०११ च्या जनगणनेनुसार<ref>https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables#</ref> ह्या गावात १,००७ कुटुंबे आहेत व एकूण लोकसंख्या ४,०२१ आहे. ह्याच्या सर्वात जवळचे शहर गडचिरोली हे ६० किलोमीटर अंतरावर आहे. == शैक्षणिक सुविधा== गावात 5 पूर्व-प्राथमिक शाळा आहेत. गावात 4 प्राथमिक शाळा आहेत. गावात 2 कनिष्ठ माध्यमिक शाळा आहेत. गावात 2 माध्यमिक शाळा आहेत. उच्च माध्यमिक शाळा 5 किमी पेक्षा कमी अंतरावर देसाईगंज येथे उपलब्ध आहे. पदवी महाविद्यालय 5 किमी पेक्षा कमी अंतरावर देसाईगंज येथे उपलब्ध आहे. इंजिनियरिंग महाविद्यालय 5 किमी पेक्षा कमी अंतरावर देसाईगंज येथे उपलब्ध आहे. वैद्यकीय महाविद्यालय 5 किमी पेक्षा कमी अंतरावर देसाईगंज येथे उपलब्ध आहे. मॅनेजमेन्ट इन्स्टिट्यूट 10 किमी पेक्षा अधिक अंतरावर नागपूर येथे उपलब्ध आहे(त). पॉलिटेक्निक 10 किमी पेक्षा अधिक अंतरावर गडचिरोली येथे उपलब्ध आहे. व्यावसायिक प्रशिक्षण शाळा 10 किमी पेक्षा अधिक अंतरावर गडचिरोली येथे उपलब्ध आहे. अनौपचारिक प्रशिक्षण केन्द्र 10 किमी पेक्षा अधिक अंतरावर नागपूर येथे उपलब्ध आहे. अपंगांसाठी खास शाळा 10 किमी पेक्षा अधिक अंतरावर नागपूर येथे उपलब्ध आहे. ==वैद्यकीय सुविधा== गावात कम्युनिटी हेल्थ सेंटर नाही. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:गडचिरोली जिल्ह्यातील गावे]] djrf2elifuvoleyker9hchc52ib36r4 0 328105 2701458 2686487 2026-08-13T04:14:53Z अभय नातू 206 संदर्भ 2701458 wikitext text/x-wiki [[File:Sidda Vesha Performance at Puduvettu - Team.jpg|thumb|उत्सवात सहभागी सदस्य]] '''पुरुसेरे कत्तुना''' किंवा '''पुरुषमक्कल कुनीता''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[कर्नाटक]] राज्यातील लोकसंस्कृती मधील नृत्य नाट्य कलाप्रकार आहे.<ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=6ZrjC24PuDQC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA56&dq=siddavesha&hl=en|title=History of Indian Theatre|last=Varadpande|first=Manohar Laxman|date=1987|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-278-9|language=en}}</ref> यालाच असेही स्थानिक भाषेत ''सिद्धवेश'' किंवा ''सिद्धवेस'' असेही म्हणले जाते.<ref name=":1" /> सुल्लिया, बेलथनगड्डी, पुत्तुर येथील तुळू गौडा समाजाचे सदस्य तुळु दिनदर्शिकेनुसार सुग्गी महिन्याच्या पौर्णिमेला हा उत्सव साजरा करतात.<ref name=":1" /> या उत्सवाचे स्वरूप सामाजिक आणि धार्मिक आहे.<ref name=":2">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=RpGfAAAAMAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=siddavesha&q=siddavesha&hl=en|title=Sangeet Natak|date=1999|publisher=Sangeet Natak Akademi|language=en}}</ref> हा उत्सव संध्याकाळी सुरू होतो आणि पहाटेपर्यंत सुरू राहतो.<ref name=":2" /> यामध्ये समाजातील विविध स्तरातील लोकांच्या घरी भेट देणे आणि लोकनृत्य-नाट्य सादर करणे हे याचे स्वरूप आहे.<ref name=":2" /> ==सांस्कृतिक महत्व== [[File:Kadri Manjunath Temple.jpg|thumb|कद्री मंजुनाथ मंदिर]] दक्षिण कर्नाटक जिल्ह्यातील मंगलोर जवळच्या लहान-मोठ्या गावांमधे लोकदेवतांची उपासना आढळून येते.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|title=लोकदैवतांची उपासना अर्थात पुरुसेरेकत्तुना|last=जोशी|first=आर्या|publisher=मासिक रघुवीर समर्थ ( श्रीरामदास स्वामी संस्थान, सज्जनगड)|year=२०२३|isbn=-|location=सातारा|pages=१५-१७}}</ref> पंजुर्ली, सत्यदेवता, गुलिका अशा देवता इथे पूजनीय आहेत.<ref name=":0" /> या सर्व देवतांची उपासना करणारा एक उत्सव तुळुनाडू परिसरात चैत्र पौर्णिमेपर्यंत साजरा केला जातो.<ref name=":0" /> चैत्र पौर्णिमेला या उत्सवाची सांगता होते.<ref name=":0" /> ==स्वरूप== [[File:Idol of God Manjunath.jpg|thumb|मंजुनाथ देवतेची मूर्ती]] धार्मिक परंपरेतील नाथ पंथ याच्याशी या कलाप्रकाराचा संबंध मानला जातो.<ref name=":0" /> संध्याकाळपासून पहाटेपर्यंत याचे सादरीकरण सुरू असते.<ref name=":0" /> संन्यासी, भातृ आणि दास्य ही यातील प्रमुख पात्रे असतात.<ref name=":0" /> मंगलोरपासून ४५ किमी अंतरावर धर्मस्थल नावाचे मंजुनाथाचे प्रसिद्ध मंदिर आहे.<ref name=":0" /> अनेक भक्तगण येथे श्रद्धापूर्वक भेट देतात.<ref name=":0" /> याच मंजुनाथाचे मुख्य ठाणे हे मंगलोरजवळच कद्री मंजुनाथ मंदिर येथे आहे.<ref name=":0" /> कद्री मंजुनाथ मंदिर परिसरातच नाथपंथाचा एक मठही आहे.<ref name=":0" /> येथे नवनाथांची उपासना केली जाते.<ref name=":0" /> सिद्धवेस हा नाथ संप्रदायातील गौड जमातीच्या सदस्यांनी सादर केलेला नृत्य नात्य प्रकार आहे.<ref name=":0" /> महाराष्ट्राच्या कोकण भागातील दशावतारी खेळे, संकासूर, गोमू, राधा शिमगोत्सवाच्या काळात घरोघरी जाऊन खेळे सादर करतात त्याच्याशी प्राथमिक स्तरावरचे सिद्धवेसाचे साम्य दिसून येते.<ref name=":0" /> मंजुनाथ देवतेची प्रतिकृती किंवा अन्य कोणत्याही समकक्ष स्थानिक लोकदेवतेची प्रतिकृती सिद्धवेस या कलाप्रकारात मुख्य देवता म्हणून पूजिली जाते.<ref name=":0" /> पुरोहित, गावातील एखादा वृद्ध, तीन-चार इस्लाम पंथाचे अनुयायी, विविध मुखवटे घातलेली सोंगे, स्थानिक फुले खोवून तयार केलेले कागदी मुकुट घातलेली लहान लहान मुले, नारळ सुपारीच्या झाडांची वेशभूषा केलेले कलाकार अशी विविध पात्रे या खेळात असतात.<ref name=":0" /> या खेळात केवळ पुरूष आणि मुलेच सादरीकरण करू शकतात.<ref name=":0" /> महिला आणि मुली केवळ प्रेक्षकाच्या भूमिकेत असतात.<ref name=":0" /> काही वेळेला याच खेळात लोकदैवतांची वेशभूषा आणि रंगभूषा केलेले कलाकारही सहभागी होतात.<ref name=":0" /> ==पूर्वतयारी== [[File:Participants of Purusere Kattuna.jpg|thumb|खेळातील सहभागी लहान मुले]] ज्या घरासमोर हा खेळ सादर होणार आहे त्या घरच्या शेणाने सारवलेल्या अंगणातील तुळशी वृंदावनासमोर रांगोळी वा फुलांची सजावट केली जाते.<ref name=":0" /> तुळशीपुढे पितळी समई प्रज्वलित केली जाते.<ref name=":0" /> आणखी एक समई घराच्या मुख्य दाराच्या उंबरठ्यावर प्रज्वलित करून ठेवली जाते.<ref name=":0" /> * वेशभूषा- [[File:Purusere Kattuna artists make up.jpg|thumb|कलाकार रंगभूषा]] खेळाच्या सुरुवातीला कलाकारांची रंगभूषा, वेशभूषा तीन ते चार तास आधी सुरू होते.<ref name=":0" /> यासाठी कोणतीही कृत्रिम रंगभूषा साधने वापरली जात नाहीत.<ref name=":0" /> हळद, कुंकू, काजळ यांचा वापर करून चेहरा रंगवला जातो आणि नारळी पोफळीच्या सोपटांचे बारीक धागे वापरून पोशाख तयार केले जातात.<ref name=":0" /> कापडी पोशाखही वापरले जातात.<ref name=":0" /> ==सादरीकरण== तीनसांजेला वांद्यांच्या तालावर लोकदेवतेची मूर्ती डोक्यावर घेऊन छोटीशी मिरवणूक काढली जाते ज्यामधे खेळातील सर्व कलाकार घराच्या अंगणालाच तीन प्रदक्षिणा घालतात.<ref name=":0" /> विशिष्ट तालावर पायांच्या विशिष्ट हालचाली करीत सर्व कलाकार प्रदक्षिणा पूर्ण करतात.<ref name=":0" /> नंतर केवळ उत्स्फूर्ततेने सादर केला जाणारा, कोणतीही बांधेसूद संहिता नसलेला, संवादाचा पूर्वसराव नसलेला नाट्य नृत्यप्रकार सुरू होतो.<ref name=":0" /> या सर्व सादरीकरणामधे समाजातील निम्न स्तरातील लोकांचा सहभाग असल्याने अर्वाच्य भाषेतील विनोदी संवाद, ज्ञानी पंडितांवर केलेली टीका आणि या सर्वातून होणारी विनोदनिर्मिती उपस्थित प्रेक्षकांचे मनोरंजन करते.<ref name=":0" /> ठराविक काळानंतर सर्वजण मिळून लोकदैवताची आरती करतात, प्रसाद वाटतात आणि सादरीकरणाची समाप्ती होते.<ref name=":0" /> ==प्रसाद अथवा नैवेद्य== खेळ संपल्यावर गावजेवण दिले जाते.<ref name=":0" /> यजमान कुटूंब सांबार, भात, इडली, एखादी मांसाहारी भाजी आणि दुधात शिजविलेली घट्ट खीर म्हणजेच पायसम् याचे भोजन देते.<ref name=":0" /> खेळ सादर केल्याबद्दल कलाकारांना रोख स्वरूपात मानधन दिले जाते, सुपारी, तांदूळ, नारळ असेही दिले जाते.<ref name=":0" /> कुटुंबातील स्रिया जाड पोहे, ताजा खोवलेला नारळ आणि गूळ यांचे मिश्रण कालवून त्याचाही प्रसाद तयार करतात.<ref name=":0" /> ==चित्रदालन== <gallery> File:Worship of Lord Manjunath.jpg|मंजुनाथ देवतेचे पूजन File:Purusere Kattuna Performance.jpg|कलाप्रकार सादरीकरण File:Drum beating for Purusere Kattuna.jpg|कलाप्रकार सादरीकरण होताना वाद्यांची साथ File:Folk traditional floral crowns.jpg|खेळातील सहभागी लहान मुलांचे फुलांचे मुकुट File:Karavali Team Documentory shooting.jpg|कलाप्रकार चित्रीकरणपूर्व कलाकारांची तयारी File:Ornaments for Purusere Kattuna.jpg|सादरीकरणात वापरले जाणारे घुंगरू File:Local folk deity temple near Dharmasthal.jpg|धर्मस्थळ जवळील स्थानिक लोकदेवता मंदिर File:Make up of Panjurli.jpg|पंजूर्ली देवता कलाकार रंगभूषा </gallery> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कर्नाटकातील सण]] [[वर्ग:लोकसंस्कृती]] jfaql3s42ger0pzv1clx9npfglp5eic 0 332169 2701424 2500973 2026-08-13T00:08:37Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701424 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} २ जून, २०२३ रोजी [[ओडिशा]]च्या [[बालासोर]] शहराजवळ तीन गाड्या एकमेकांवर आदळून भीषण अपघात झाली. एक मालगाडी तसेच [[कोरोमंडल एक्सप्रेस]] आणि [[हावडा-यशवंतपूर सुपरफास्ट एक्सप्रेस]] [[बहानागा बाजार रेल्वे स्टेशन|बहानागा बाजार रेल्वेस्थानकाजवळ]] आदळल्या. या अपघातात २९४ व्यक्ती मृत्यू पावल्या.<ref name="295 deaths">{{Cite web |title=Breaking News Live Updates - 03 June 2023: Death Toll Rises to 294 in Odisha Train Accident |url=https://www.news18.com/breaking-news/today-breaking-news-live-updates-june-03-2023-7987981.html |access-date=2023-06-03 |website=News18 |language=en |archive-date=3 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603125836/https://www.news18.com/breaking-news/today-breaking-news-live-updates-june-03-2023-7987981.html |url-status=live }}</ref> ४ जून रोजी बचावकार्य अजून सुरू असताना हा आकडा ३८० पर्यंत जाण्याची शक्यता होती.<ref name="range">{{cite web |title=More than 280 dead, hundreds hurt in India triple train crash |url=https://www.newarab.com/news/more-280-dead-hundreds-hurt-india-triple-train-crash |publisher=The New Arab Staff & Agencies |access-date=4 June 2023 |archive-date=2023-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604015953/https://www.newarab.com/news/more-280-dead-hundreds-hurt-india-triple-train-crash |url-status=dead }}</ref> यांशिवाय १,१७५ पेक्षा अधिक व्यक्ती जखमी झाल्याचा अंदाज आहे.<ref name="IT 03 June">{{cite news |title=Toll in Odisha train tragedy reaches 280, many still trapped |url=https://www.indiatoday.in/india/story/odisha-train-accident-coromandel-shalimar-express-freight-train-death-toll-injured-balasore-2388250-2023-06-03 |work=[[इंडिया टुडे (नियतकालिक)|इंडिया टुडे]] |date=June 3, 2023}}</ref><ref name="TOI Live">{{Cite web |date=2023-06-03 |title=Coromandel express accident live: Death toll in Odisha train accident rises to 237 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/odisha-coromandel-express-train-accident-news-live-several-feared-injured-as-odisha-bahanaga-train-derails/liveblog/100690360.cms |access-date=2023-06-03 |website=द टाइम्स ऑफ इंडिया |language=en |archive-date=3 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603060743/https://timesofindia.indiatimes.com/city/odisha-coromandel-express-train-accident-news-live-several-feared-injured-as-odisha-bahanaga-train-derails/liveblog/100690360.cms |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Maqbool |first=Rafiq |date=3 June 2023 |title=India train crash kills over 280, injures 900 in one of nation’s worst rail disasters |url=https://apnews.com/article/india-passenger-train-derail-deadly-accident-dceafe2a5fe9c287f2ebd8b6cce37f93 |website=Associated Press |access-date=4 June 2023 |archive-date=3 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603142437/https://apnews.com/article/india-passenger-train-derail-deadly-accident-dceafe2a5fe9c287f2ebd8b6cce37f93 |url-status=live }}</ref> [[भारतातील रेल्वे अपघातांची यादी|भारतीय रेल्वेवरील सगळ्यात भीषण अपघातांपैकी]] हा एक आहे.<ref>{{Cite news |last=Dash |first=Jatindra |last2=V |first2=Abinaya |date=2023-06-03 |title=India's worst train crash in decades kills at least 288 |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/india/indian-train-crash-death-toll-jumps-233-900-injured-2023-06-03/ |access-date=2023-06-03 |archive-date=3 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603101905/https://www.reuters.com/world/india/indian-train-crash-death-toll-jumps-233-900-injured-2023-06-03/ |url-status=live }}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतीय रेल्वेवरील अपघात]] 2wzsorumj60phxj8golppdf0jtwaisu 0 350102 2701425 2566577 2026-08-13T00:19:54Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701425 wikitext text/x-wiki {{main|२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक}} [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] ही [[आय.सी.सी. पुरुष टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेची नववी आवृत्ती आहे. या स्पर्धेत वीस संघ सहभागी होत आहेत.<ref>{{cite news|url=https://www.icc-cricket.com/news/2354682|title=यूएसए टी२० विश्वचषक आयोजित करणार: २०२४-२०३१ आयसीसी पुरुष स्पर्धेच्या यजमानांची पुष्टी|publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|date=१६ नोव्हेंबर २०२१|access-date=२१ ऑक्टोबर २०२२|archive-date=५ डिसेंबर २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20211205110854/https://www.icc-cricket.com/news/2354682|url-status=live}}</ref> १ ते २९ जून २०२४ या कालावधीत पार पडणाऱ्या स्पर्धेचे सहयजमानपद [[वेस्ट इंडीज]] आणि [[युनायटेड स्टेट्स]] ह्या देशांकडे आहे.<ref>{{Cite web |title=पुढील पुरुष टी२० विश्वचषक ४ ते ३० जून २०२४ दरम्यान खेळवला जाणार आहे|url=https://www.espncricinfo.com/story/next-men-s-t20-world-cup-set-to-be-played-from-june-4-to-30-2024-1389921 |access-date=२८ जुलै २०२३ |website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |language=en |archive-date=२८ जुलै २०२३|archive-url=https://web.archive.org/web/20230728175902/https://www.espncricinfo.com/story/next-men-s-t20-world-cup-set-to-be-played-from-june-4-to-30-2024-1389921 |url-status=live }}</ref> प्रत्येक संघ सादर करण्याची अंतिम तारीख १ मे २०२४ होती आणि २५ मे २०२४ आधी संघांना बदल करण्याची परवानगी होती.<ref>{{Cite web |title=२०२४ टी२० विश्वचषक: संघ कधी निश्चित केले जातील? आयसीसीची अंतिम मुदत झपाट्याने जवळ येत आहे|url=https://www.usatoday.com/story/sports/2024/04/26/t20-world-cup-2024-teams-deadline/73471289007/ |access-date=२९ एप्रिल २०२४|date=२६ एप्रिल २०२४|website=[[यूएसए टुडे]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cricket.com.au/news/3989959/every-squad-icc-mens-t20-world-cup-2024-usa-caribbean-player-lists-names-injuries-changes#:~:text=The%20next%20important%20date%20in,as%20for%20a%20serious%20injury).|title=पुरुष टी२० विश्वचषकासाठी प्रत्येक संघ|date=२७ मे २०२४|website=क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया|url-status=live|access-date=१ जून २०२४}}</ref> स्पर्धेसाठी खालील संघ जाहीर करण्यात आले.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/all-squads-named-so-far-icc-men-s-t20-world-cup-2024|title=आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक २०२४ साठी सर्व संघांची नावे|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|url-status=live|access-date=२६ मे २०२४}}</ref> == गट अ == === अमेरिका === * जाहीर करण्याचा दिनांक: ३ मे २०२४ * स्रोत: ''ईएसपीएन क्रिकइन्फो''<ref name="USA">{{Cite web |title=अमेरिका संघ - आयसीसी पुरुषटी२० विश्वचषक, २०२४ संघ|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2024-1411166/united-states-of-america-squad-1432101/series-squads|access-date=१४ जून २०२४|website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|language=en}}</ref> * '''प्रशिक्षक''': {{flagicon|AUS}} [[स्टुअर्ट लॉ]] {| class="wikitable" |- style="background:#dcdcdc;" ! scope=col |क्र. ! scope=col |खेळाडू ! scope=col |जन्मदिनांक ! scope=col |फलंदाजी ! scope=col |गोलंदाजी शैली ![[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रश्रे]] संघ !{{abbr|एमएलसी संघ|मेजर लीग क्रिकेट संघ}} |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=7|कर्णधार आणि उप-कर्णधार |- | १ || [[मोनांक पटेल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) | {{Birth date and age2|2024|5|3|1993|5|1|df=y}} || उजव्या हाताने || {{N/a}} || मध्य-अटलांटिक विभाग || मुंबई इंडियन्स न्यू यॉर्क |- | ८५ || [[ॲरन जोन्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उप-कर्णधार|उक]]) | {{Birth date and age2|2024|5|3|1994|10|19|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने लेग स्पिन || दक्षिण विभाग || सिएटल ऑर्क्स |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|फलंदाज |- | ६८ || [[अँड्रीझ गॉस]] | {{Birth date and age2|2024|5|3|1994|11|24|df=y}} || उजव्या हाताने || {{N/a}} || दक्षिण-पश्चिमी विभाग || वॉशिंग्टन फ्रीडम |- | १४ || [[मिलिंद कुमार]] | {{Birth date and age2|2024|5|3|1991|2|15|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || दक्षिण-पश्चिमी विभाग || टेक्सस सूपर किंग्स |- | २१ || [[नितीश कुमार (क्रिकेट खेळाडू)|नितीश कुमार]] | {{Birth date and age2|2024|5|3|1994|5|21|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || दक्षिण-पश्चिमी विभाग || लॉस अँजेल्स नाईट रायडर्स |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|यष्टीरक्षक |- | ३० || [[शायन जहांगीर]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) | {{Birth date and age2|2024|5|3|1994|12|24|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलद-मध्यमगती || दक्षिण-पश्चिमी विभाग || मुंबई इंडियन्स न्यू यॉर्क |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|अष्टपैलू |- | ७८ || [[कोरी अँडरसन]] | {{Birth date and age2|2024|5|3|1990|12|13|df=y}} || डावखुरा || डाव्या हाताने मध्यम-जलदगती || दक्षिण-पश्चिमी विभाग || सॅन फ्रान्सिस्को युनिकॉर्न्स |- | ८९ || [[शॅडली वॅन शॉकविक]] | {{Birth date and age2|2024|5|3|1988|7|5|df=y}} || डावखुरा || उजव्या हाताने मध्यमगती || पश्चिम विभाग || लॉस अँजेल्स नाईट रायडर्स |- | ८ || [[स्टीवन टेलर]] | {{Birth date and age2|2024|5|3|1993|11|9|df=y}} || डावखुरा || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || दक्षिण विभाग || मुंबई इंडियन्स न्यू यॉर्क |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|जलदगती गोलंदाज |- | २३ || [[अली खान]] | {{Birth date and age2|2024|5|3|1990|12|13|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलद-मध्यमगती || {{N/a}} || लॉस अँजेल्स नाईट रायडर्स |- | २० || [[सौरभ नेत्रावळकर]] | {{Birth date and age2|2024|5|3|1991|10|16|df=y}} || उजव्या हाताने || डाव्या हाताने जलद-मध्यमगती || पश्चिम विभाग || वॉशिंग्टन फ्रीडम |- | २९ || [[जसदीप सिंग]] | {{Birth date and age2|2024|5|3|1993|2|10|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यमगती || मध्य-अटलांटिक विभाग || {{N/a}} |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|फिरकी गोलंदाज |- | ६४ || [[जसदीप सिंग]] | {{Birth date and age2|2024|5|3|1991|3|2|df=y}} || डावखुरा || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || दक्षिण-पश्चिमी विभाग || मुंबई इंडियन्स न्यू यॉर्क |- | ७ || [[निसर्ग पटेल]] | {{Birth date and age2|2024|5|3|1988|4|20|df=y}} || उजव्या हाताने || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || पश्चिम विभाग || {{N/a}} |- | २७ || [[हरमीत सिंग बधन]] | {{Birth date and age2|2024|5|3|1992|9|7|df=y}} || डावखुरा || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || दक्षिण-पश्चिमी विभाग || सिएटल ऑर्क्स |- style="background:#aad0ff;" ! colspan="6" |राखीव खेळाडू<ref name="USA" /> |- | TBA ||जुआनोय ड्रायस्डेल | {{Birth date and age2|2024|5|3|1992|1|5|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यमगती || पूर्व विभाग || {{N/a}} |- | ८८ || [[यासिर मोहम्मद]] | {{Birth date and age2|2024|5|3|2002|10|10|df=y}} || डावखुरा || उजव्या हाताने लेग ब्रेक googly || मध्य-अटलांटिक विभाग || वॉशिंग्टन फ्रीडम |- | ४६ || [[गजानंद सिंग]] | {{Birth date and age2|2024|5|3|1987|10|3|df=y}} || डावखुरा || उजव्या हाताने ऑफ स्पिन || पूर्व विभाग|| {{N/a}} |} ---- ===आयर्लंड=== * जाहीर करण्याचा दिनांक: ७ मे २०२४ * स्रोत: ''आयसीसी''<ref name="IRE">{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/ireland-announce-squad-for-icc-men-s-t20-world-cup-2024 |title=आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक २०२४ स्पर्धेसाठी आयर्लंडच्या संघाची घोषणा|access-date=७ मे २०२४|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=७ मे २०२४|language=en}}</ref> * '''प्रशिक्षक''': {{flagicon|SA}} [[हेन्रिक मलान]] {|class="wikitable" style="width:85%" |- {{cr|IND}} टी२० विश्वचषक पथक ! scope=col |क्र. ! scope=col |खेळाडू ! scope=col |जन्मदिनांक ! scope=col |फलंदाजी ! scope=col |गोलंदाजी शैली ![[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रश्रे]] संघ / [[आंतर-प्रांतीय करंडक|आयपीटी२०]] संघ |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|कर्णधार |- | १ || [[पॉल स्टर्लिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) || {{Birth date and age2|2024|5|6|1990|9|3|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || [[नॉदर्न नाईट्स]] |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|फलंदाज |- | १५ || [[रॉस अडेर]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1994|4|21|df=y}}|| उजव्या हाताने || {{N/a}} || [[नॉदर्न नाईट्स]] |- | ६३ || [[अँड्रु बल्बिर्नी]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1990|12|28|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || [[लीन्स्टर लाइटनिंग]] |- | १३ || [[हॅरी टेक्टर]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1999|12|6|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || [[लीन्स्टर लाइटनिंग]] |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|यष्टीरक्षक |- | ५ || [[नील रॉक]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) || {{Birth date and age2|2024|5|6|2000|9|24|df=y}}|| डावखुरा|| {{N/a}} || [[नॉदर्न नाईट्स]] |- | ३ || [[लॉर्कन टकर]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) || {{Birth date and age2|2024|5|6|1996|9|10|df=y}}|| उजव्या हाताने || {{N/a}} || [[लीन्स्टर लाइटनिंग]] |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|अष्टपैलू |- | ८५ || [[कर्टिस कॅम्फर]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1999|4|20|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलद-मध्यमगती || [[मन्स्टर रेड्स]] |- | ६४ || [[गेराथ डिलेनी]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1997|4|28|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने लेग ब्रेक || [[मन्स्टर रेड्स]] |- | ५० || [[जॉर्ज डॉकरेल]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1992|7|22|df=y}}|| उजव्या हाताने || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || [[लीन्स्टर लाइटनिंग]] |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|जलदगती गोलंदाज |- | ३२ || [[मार्क अडायर]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1996|3|27|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलद-मध्यमगती || [[नॉदर्न नाईट्स]] |- | ४१ || [[ग्रॅहम ह्यूम]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1990|11|23|df=y}}|| डावखुरा|| उजव्या हाताने जलद-मध्यमगती || [[नॉर्थ वेस्ट वॉरियर्स]] |- |८२ || [[जोशुआ लिटल]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1999|11|1|df=y}}|| उजव्या हाताने || डाव्या हाताने जलद-मध्यमगती || [[लीन्स्टर लाइटनिंग]] |- | ६० || [[बॅरी मॅककार्थी]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1992|9|13|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलद-मध्यमगती || [[लीन्स्टर लाइटनिंग]] |- | ४४ || [[क्रेग यंग]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1990|4|4|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलद-मध्यमगती || [[नॉर्थ वेस्ट वॉरियर्स]] |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|फिरकी गोलंदाज |- | ८६ || [[बेन व्हाइट]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1998|8|29|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने लेग ब्रेक || [[नॉदर्न नाईट्स]] |- |} ---- === कॅनडा === * जाहीर करण्याचा दिनांक: २ मे २०२४ * स्रोत: ''ईएसपीएन क्रिकइन्फो''<ref>{{Cite web |title=कॅनडा संघ - आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक, २०२४ संघ|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2024-1411166/canada-squad-1431914/series-squads |access-date=५ जून २०२४|website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |language=en}}</ref> * '''प्रशिक्षक''': {{flagicon|SL}} [[पुबुदु दस्सानायके]] {|class="wikitable" style="width:85%" |- {{cr|CAN}} टी२० विश्वचषक पथक ! scope=col |क्र. ! scope=col |खेळाडू ! scope=col |जन्मदिनांक ! scope=col |फलंदाजी ! scope=col |गोलंदाजी शैली ! scope=col |[[ग्लोबल टी२० कॅनडा|जीटी२०कॅ]] संघ |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|कर्णधार |- | २३ || [[साद बिन झफर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) | {{Birth date and age2|2024|5|1|1986|11|10|df=y}} || डावखुरा || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || टोरोंटो नॅशनल्स |- style="background: #B2FFFF;" ! colspan=6|फलंदाज |- | ८४ || दिलप्रीत बाजवा | {{Birth date and age2|2024|5|1|2001|1|4|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || मंट्रियाल टायगर्स |- | ३७ || [[नवनीत धालीवाल]] | {{Birth date and age2|2024|5|1|1988|10|10|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यमगती || मिसिसॉगा पँथर्स |- | ४५ || [[ॲरन जॉन्सन]] | {{Birth date and age2|2024|5|1|1991|3|16|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || ब्रॅम्प्टन वुल्व्ज |- | ९८ || [[निकोलस किर्टन]] | {{Birth date and age2|2024|5|1|1998|5|6|df=y}} || डावखुरा || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || टोरोंटो नॅशनल्स |- | ३ || [[परगत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|परगत सिंग]] | {{Birth date and age2|2024|5|1|1992|4|13|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || सरे जॅग्वॉर्स |- | ४९ || [[रविंदरपाल सिंग]] | {{Birth date and age2|2024|5|1|1988|10|14|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यमगती || व्हँकुव्हर नाइट्स |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|यष्टीरक्षक |- | ४३ || [[श्रेयस मोव्वा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) | {{Birth date and age2|2024|5|1|1993|9|4|df=y}} || उजव्या हाताने || {{N/a}} || मिसिसॉगा पँथर्स |- |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|अष्टपैलू |- | ६ || [[राय्यान पठाण]] | {{Birth date and age2|2024|5|1|1991|12|6|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यमगती || व्हँकुव्हर नाइट्स |- |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|जलद गती गोलंदाज |- | ९१ || [[जेरेमी गॉर्डन]] | {{Birth date and age2|2024|5|1|1987|1|20|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलदगती || ब्रॅम्प्टन वुल्व्ज |- | २० || [[डिलन हेलीगर]] | {{Birth date and age2|2024|5|1|1989|10|21|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यम-जलदगती || सरे जॅग्वॉर्स |- | ११ || रिशीव जोशी ^१ | {{Birth date and age2|2024|5|1|2000|10|4|df=y}} || उजव्या हाताने || डाव्या हाताने मध्यम-जलदगती || ब्रॅम्प्टन वुल्व्ज |- | ५ || [[कलीम सना]] | {{Birth date and age2|2024|5|1|1994|1|1|df=y}} || उजव्या हाताने || डाव्या हाताने मध्यम-जलदगती || मंट्रियाल टायगर्स |- |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6| फिरकी गोलंदाज |- | १३ || निखिल दत्ता | {{Birth date and age2|2024|5|1|1994|10|13|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || मिसिसॉगा पँथर्स |- | ८१ || [[जुनैद सिद्दीकी]] | {{Birth date and age2|2024|5|1|1985|3|25|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने लेग ब्रेक || {{N/a}} |- style="background:#aad0ff;" ! colspan="6" |माघार घेतलेले खेळाडू<ref name="CAN2">{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/130514/dutta-returns-for-canada-dassanayake-to-stay-on-as-coach |title=दत्ता कॅनडाला परणार, दसानायके प्रशिक्षकपदी |access-date=२६ मे २०२४|work=[[क्रिकबझ्झ]]}}</ref> |- | ५८ || कंवरपाल तथगुर ([[यष्टीरक्षक|य]])¹ | {{Birth date and age2|2024|5|1|1993|8|5|df=y}} || उजव्या हाताने || {{N/a}} || व्हँकुव्हर नाइट्स |- | १८|| [[हर्ष ठाकर]]² | {{Birth date and age2|2024|5|1|1997|10|24|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || व्हँकुव्हर नाइट्स |} ^१कंवरपाल तथगुरला अंतिम पथकातून वगळण्यात आले आणि त्याजागी रिशीव जोशीचा समावेश करण्यात आला.<ref name="CAN2"/> ^२[[हर्ष ठाकर]] दुखापतीमुळे स्पर्धेतून बाहेर गेला आणि त्याच्या जागी निखिल दत्ताची निवड करण्यात आली.<ref name="CAN2" /> ---- === पाकिस्तान === * जाहीर करण्याचा दिनांक: २४ मे २०२४ * स्रोत: ''ईएसपीएन क्रिकइन्फो''<ref name="PAK">{{Cite web |title=पाकिस्तान संघ - आयसीसी पुरुषटी२० विश्वचषक, २०२४ संघ|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2024-1411166/pakistan-squad-1435201/series-squads|access-date=११ जून २०२४|website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|language=en}}</ref> * '''प्रशिक्षक''': {{flagicon|SA}} [[गॅरी कर्स्टन]] {|class="wikitable" style="width:85%" |+ ! scope=col |क्र. ! scope=col |खेळाडू ! scope=col |जन्मदिनांक ! scope=col |फलंदाजी ! scope=col |गोलंदाजी शैली ![[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रश्रे]] संघ !{{abbr|पीएसएल संघ|पाकिस्तान सुपर लीग संघ}} |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=7|कर्णधार |- | ५६ || [[बाबर आझम]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) || {{Birth date and age2|2024|5|24|1994|10|15|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || {{N/A}} || पेशावर झाल्मी |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=7|फलंदाज |- | ६३ || [[सैम अयुब]]|| {{Birth date and age2|2024|5|24|2002|5|24|df=y}}|| डावखुरा|| डाव्या हाताने ऑफ ब्रेक|| कराची व्हाईट्स || पेशावर झाल्मी |- | ३९ || [[फखर झमान]]|| {{Birth date and age2|2024|5|24|1990|4|10|df=y}} || डावखुरा || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || ॲबोटाबाद क्रिकेट संघ || पेशावर झाल्मी |- | ९५ || [[इफ्तिकार अहमद]] || {{Birth date and age2|2024|5|24|1990|9|3|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || पेशावर क्रिकेट संघ || मुलतान सुल्तान्स |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=7|यष्टीरक्षक |- | ७८ || [[उस्मान खान]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) || {{Birth date and age2|2024|5|24|1995|5|10|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक|| {{N/A}}|| मुलतान सुल्तान्स |- | ७७ || [[आझम खान (क्रिकेट खेळाडू)|आझम खान]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) || {{Birth date and age2|2024|5|24|1998|8|10|df=y}}|| उजव्या हाताने || डावखुरा || कराची व्हाईट्स || इस्लामाबाद युनायटेड |- | १६ || [[मोहम्मद रिझवान]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) || {{Birth date and age2|2024|5|24|1992|6|1|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यमगती || पेशावर क्रिकेट संघ |मुलतान सुल्तान्स |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=7|अष्टपैलू |- | ९ || [[इमाद वसीम]]|| {{Birth date and age2|2024|4|29|1988|12|18|df=y}}|| डावखुरा || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स|| इस्लमबाद क्रिकेट संघ || इस्लामाबाद युनायटेड |- | ७ || [[शादाब खान]] || {{Birth date and age2|2024|5|24|1998|10|4|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने लेग ब्रेक || रावळपिंडी क्रिकेट संघ || इस्लामाबाद युनायटेड |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=7|जलदगती गोलंदाज |- | ५५ || [[अब्बास आफ्रिदी]] || {{Birth date and age2|2024|4|29|2001|5|4|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यम-जलदगती || पेशावर क्रिकेट संघ || मुलतान सुल्तान्स |- | १० || [[शाहीन आफ्रिदी]] || {{Birth date and age2|2024|5|24|2000|4|6|df=y}} || डावखुरा || डाव्या हाताने जलद|| {{abbr|एफएटीए|संघराज्य प्रशासित आदिवासी क्षेत्र क्रिकेट संघ}}|| लाहोर कलंदर्स |- | ५ || [[मोहम्मद आमीर]]|| {{Birth date and age2|2024|5|24|1992|4|13|df=y}}|| डावखुरा || डाव्या हाताने जलद-मध्यमगती || {{N/A}} || क्वेट्टा ग्लॅडिएटर्स |- | ९७ || [[हॅरीस रौफ]] || {{Birth date and age2|2022|10|16|1993|11|7|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलदगती || इस्लमबाद क्रिकेट संघ || लाहोर कलंदर्स |- | ७१ || [[नसीम शाह]]|| {{Birth date and age2|2024|5|24|2003|2|15|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलदगती || {{N/A}} || इस्लामाबाद युनायटेड |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=7|फिरकी गोलंदाज |- | ४० || [[अबरार अहमद]]|| {{Birth date and age2|2024|4|29|1998|9|11|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने लेग ब्रेक || कराची व्हाईट्स || क्वेट्टा ग्लॅडिएटर्स |} ---- === भारत=== * जाहीर करण्याचा दिनांक: ३० एप्रिल २०२४ * स्रोत: ''ईएसपीएन क्रिकइन्फो''<ref>{{cite web|url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/v1TOmATw|title=आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक २०२४ स्पर्धेसाठी भारतीय चमूची घोषणा|access-date=३० एप्रिल २०२४|work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]|language=en}}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''प्रशिक्षक''': {{flagicon|IND}} [[राहुल द्रविड]] {|class="wikitable" style="width:85%" |- {{cr|IND}} टी२० विश्वचषक पथक ! scope=col |क्र. ! scope=col |खेळाडू ! scope=col |जन्मदिनांक ! scope=col |फलंदाजी ! scope=col |गोलंदाजी शैली ![[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रश्रे]] संघ ![[आयपीएल]] संघ |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan="8" |कर्णधार आणि उप-कर्णधार |- | ४५ || [[रोहित शर्मा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) | {{Birth date and age2|2024|4|30|1987|4|30|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ स्पिन || [[मुंबई क्रिकेट संघ|मुंबई]] |[[मुंबई इंडियन्स]] |- | ३३ || [[हार्दिक पंड्या]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उप-कर्णधार|उ क]]) || {{Birth date and age2|2024|4|30|1993|10|11|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलद-मध्यमगती|| [[बडोदा क्रिकेट संघ|बडोदा ]] |[[मुंबई इंडियन्स]] |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan="7" |फलंदाज |- | ६४ ||[[यशस्वी जयस्वाल]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|2001|12|28|df=y}} || डावखुरा || उजव्या हाताने लेग ब्रेक || [[मुंबई क्रिकेट संघ|मुंबई]] |[[राजस्थान रॉयल्स]] |- | १८ || [[विराट कोहली]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|1988|11|5|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यमगती || [[दिल्ली क्रिकेट संघ |दिल्ली]] |[[रॉयल चॅलेंजर्स बंगलोर|रॉयल चॅलेंजर्स बेंगळुर]] |- | ६३ || [[सूर्यकुमार यादव]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|1990|9|14|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यमगती || [[मुंबई क्रिकेट संघ|मुंबई]] |[[मुंबई इंडियन्स]] |- |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan="7" |यष्टीरक्षक |- | १७ ||[[रिषभ पंत]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) || {{Birth date and age2|2024|4|30|1997|10|4|df=y}} || डावखुरा || {{N/A}} || [[दिल्ली क्रिकेट संघ |दिल्ली]] |[[दिल्ली कॅपिटल्स]] |- | ९ || [[संजू सॅमसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) || {{Birth date and age2|2024|4|30|1994|11|11|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ स्पिन || [[केरळ क्रिकेट संघ|केरळ]] |[[राजस्थान रॉयल्स]] |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan="7" |अष्टपैलू |- | २५ || [[शिवम दुबे]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|1993|6|26|df=y}} || डावखुरा || उजव्या हाताने मध्यमगती || [[मुंबई क्रिकेट संघ|मुंबई]] |[[चेन्नई सुपर किंग्स]] |- | ८ ||[[रवींद्र जडेजा]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|1988|12|6|df=y}} || डावखुरा || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || [[सौराष्ट्र क्रिकेट संघ|सौराष्ट्र]] |[[चेन्नई सुपर किंग्स]] |- | २० || [[अक्षर पटेल]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|1994|1|20|df=y}} || डावखुरा || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || [[गुजरात क्रिकेट संघ|गुजरात]] |[[दिल्ली कॅपिटल्स]] |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan="7" |जलदगती गोलंदाज |- | ९३ || [[जसप्रीत बुमराह]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|1993|12|6|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलदगती|| [[गुजरात क्रिकेट संघ|गुजरात]] |[[मुंबई इंडियन्स]] |- | २ || [[अर्शदीप सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|अर्शदीप सिंग]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|1999|02|5|df=y}} || डावखुरा || डावखुरा मध्यम-जलदगती || [[पंजाब क्रिकेट संघ |पंजाब]] |[[पंजाब किंग्स]] |- | ७३ || [[मोहम्मद सिराज]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|1994|3|13|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलद-मध्यमगती || [[हैदराबाद क्रिकेट संघ |हैदराबाद]] |[[रॉयल चॅलेंजर्स बंगलोर|रॉयल चॅलेंजर्स बेंगळुर]] |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan="7" |फिरकी गोलंदाज |- | ३ || [[युझवेन्द्र चहल]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|1990|7|23|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने लेग ब्रेक || [[हरियाणा क्रिकेट संघ|हरियाणा]] |[[राजस्थान रॉयल्स]] |- | २३ || [[कुलदीप यादव]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|1994|12|14|df=y}} || डावखुरा || डाव्या हाताने रिस्ट स्पिन || [[उत्तर प्रदेश क्रिकेट संघ |उत्तर प्रदेश]] |[[दिल्ली कॅपिटल्स]] |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan="7" |राखीव खेळाडू |- | ७१ || [[खलील अहमद]]|| {{Birth date and age2|2024|4|30|1997|12|5|df=y}}|| उजव्या हाताने || डाव्या हाताने जलद-मध्यमगती || [[राजस्थान क्रिकेट संघ |राजस्थान]] |[[दिल्ली कॅपिटल्स]] |- | ७७ || [[शुभमन गिल]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|1999|9|8|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ स्पिन || [[पंजाब क्रिकेट संघ |पंजाब]] / |[[गुजरात टायटन्स]] |- | ६५|| [[अवेश खान]]|| {{Birth date and age2|2024|4|30|1996|12|13|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलद-मध्यमगती || [[मध्य प्रदेश क्रिकेट संघ |मध्य प्रदेश]] |[[राजस्थान रॉयल्स]] |- | ३५ || [[रिंकू सिंग]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|1997|10|12|df=y}}|| डावखुरा || उजव्या हाताने ऑफ स्पिन || [[उत्तर प्रदेश क्रिकेट संघ |उत्तर प्रदेश]] |[[कोलकाता नाईट रायडर्स]] |- |} == गट ब == === ओमान === * '''जाहीर करण्याचा दिनांक''': १ मे २०२४ * '''स्रोत''': ''ईएसपीएन क्रिकइन्फो''<ref name="OMN">{{Cite web |title=ओमान संघ - आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक, २०२४ संघ|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2024-1411166/oman-squad-1431785/series-squads|access-date= ५ जुलै २०२४|website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|language=en}}</ref> * '''प्रशिक्षक''': {{flagicon|SL}} [[दुलिप मेंडीस]] {| class="wikitable" style="width:85%;" |- style="background:#aad0ff;" ! scope=col |क्र. ! scope=col |खेळाडू ! scope=col |जन्मदिनांक ! scope=col |फलंदाजी ! scope=col |गोलंदाजी शैली ! स्थानिक संघ |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|कर्णधार |- | ४७ || [[अकिब इल्यास]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) || {{Birth date and age2|2024|5|1|1992|9|5|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ स्पिन || |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|फलंदाज |- | ३६ || [[खालिद काईल]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|1996|10|13|df=y}}|| उजव्या हाताने || {{N/A}} || रुवी रेंजर्स |- | ६ || [[शोएब खान]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|1992|12|6|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यमगती || कुरुम थंडर्स |- | ८ || [[कश्यप प्रजापती]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|1995|10|11|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || कुरुम थंडर्स |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|यष्टीरक्षक |- | २७ || [[प्रतीक आठवले]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) || {{Birth date and age2|2024|5|1|1997|4|20|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || अमेरत रॉयल्स |- | ८६ || [[नसीम खुशी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) || {{Birth date and age2|2024|5|1|1982|8|11|df=y}}|| उजव्या हाताने || {{N/A}} || |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|अष्टपैलू |- | ३० || [[आयान खान]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|1992|8|31|df=y}} || डावखुरा || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || कुरुम थंडर्स |- | १४ || [[मेहरान खान]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|1987|4|13|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यम-जलदगती || खुवैर वॉरियर्स |- | १२ || [[झीशान मकसूद]] || {{Birth date and age2|2021|10|17|1987|10|24|df=y}} || डावखुरा || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || दारसाईट टायटन्स |- | ९९ || [[मोहम्मद नदीम (ओमानचा क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद नदीम]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|1982|9|4|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यम-जलदगती || |- | २० || [[रफिउल्लाह (क्रिकेटपटू)|रफिउल्लाह]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|1996|8|16|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यमगती || अमेरत रॉयल्स |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|जलदगती गोलंदाज |- | १ || [[फय्याज बट]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|1993|8|17|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यम-जलदगती || बौशेर बस्टर्स |- | २२ || [[कलीमुल्लाह]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|1990|12|24|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यमगती || रुवी रेंजर्स |- | १८ || [[बिलाल खान]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|1987|4|10|df=y}} || डावखुरा || डाव्या हाताने जलद-मध्यमगती || रुवी रेंजर्स |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|फिरकी गोलंदाज |- | १० || [[शकील अहमद (ओमानचा क्रिकेटपटू)|शकील अहमद]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|1988|2|4|df=y}} || डावखुरा || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || अमेरत रॉयल्स |- style="background:#aad0ff;" ! colspan="6" |राखीव खेळाडू<ref name="OMN" /> |- | २१ || [[सुफ्यान मेहमूद]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|1991|10|21|df=y}} || डावखुरा || उजव्या हाताने मध्यमगती || बौशेर बस्टर्स |- | ५ || [[जय ऑडेड्रा]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|1989|11|5|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || अमेरत रॉयल्स |- | १५ || [[समय श्रीवास्तव]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|1991|3|13|df=y}} || उजव्या हाताने || लेग ब्रेक || कुरुम थंडर्स |- | १० || [[जतिंदर सिंग]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|1989|3|5|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || कुरुम थंडर्स |} ---- === ऑस्ट्रेलिया === * जाहीर करण्याचा दिनांक: १ मे २०२४ * स्रोत: ''ईएसपीएन क्रिकइन्फो''<ref name="AUS">{{Cite web |title=ऑस्ट्रेलिया संघ - आयसीसी पुरुषटी२० विश्वचषक, २०२४ संघ|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2024-1411166/australia-squad-1431715/series-squads|access-date=१४ जून २०२४|website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|language=en}}</ref> * '''प्रशिक्षक''': {{flagicon|AUS}} [[अँड्रु मॅकडोनाल्ड]] {| class="wikitable" style="width:85%" |- style="background:#dcdcdc;" ! scope=col |क्र. ! scope=col |खेळाडू ! scope=col |जन्मदिनांक ! scope=col |फलंदाजी ! scope=col |गोलंदाजी शैली ![[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रश्रे]] संघ ![[बिग बॅश लीग|बीबीएल]] संघ |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=7|कर्णधार |- | ८ || [[मिचेल मार्श]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) || {{Birth date and age2|2024|4|30|1991|10|20|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यमगती || {{abbr|पश्चिम ऑस्ट्रेलिया|पश्चिम ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ}} || [[पर्थ स्कॉर्चर्स]] |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=7|फलंदाज |- | ८५ || [[टिम डेव्हिड]]|| {{Birth date and age2|2024|4|30|1996|3|16|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || {{N/A}} || [[होबार्ट हरिकेन्स]] |- |६२ || [[ट्रॅव्हिस हेड]]|| {{Birth date and age2|2024|4|30|1993|12|29|df=y}}|| डावखुरा || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || {{abbr|दक्षिण ऑस्ट्रेलिया|दक्षिण ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ}} || [[ॲडलेड स्ट्राईकर्स]] |- | ३१ || [[डेव्हिड वॉर्नर]]|| {{Birth date and age2|2024|4|30|1986|10|27|df=y}}|| डावखुरा || {{N/A}} || {{N/A}} || [[सिडनी थंडर्स]] |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=7|यष्टीरक्षक |- | ४८|| [[जॉश इंग्लिस]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) || {{Birth date and age2|2024|4|30|1995|3|4|df=y}}|| उजव्या हाताने || {{N/A}} || {{abbr|पश्चिम ऑस्ट्रेलिया |पश्चिमऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ}} || [[पर्थ स्कॉर्चर्स]] |- | १३|| [[मॅथ्यू वेड]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) || {{Birth date and age2|2024|4|30|1987|12|22|df=y}}|| डावखुरा || उजव्या हाताने मध्यमगती || {{abbr|टास्मानिया|टास्मानिया क्रिकेट संघ}} || [[होबार्ट हरिकेन्स]] |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=7|अष्टपैलू |- | ४२|| [[कॅमेरॉन ग्रीन]]|| {{Birth date and age2|2024|4|30|1999|6|3|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलद-मध्यमगती || {{abbr|पश्चिम ऑस्ट्रेलिया| पश्चिमऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ}} || [[पर्थ स्कॉर्चर्स]] |- | ३२|| [[ग्लेन मॅक्सवेल]]|| {{Birth date and age2|2024|4|30|1988|10|14|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || {{abbr|व्हिक्टोरिया|व्हिक्टोरिया क्रिकेट संघ}} || [[मेलबर्न स्टार्स]] |- | १७|| [[मार्कस स्टोइनिस]]|| {{Birth date and age2|2024|4|30|1989|8|16|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यमगती || {{abbr|पश्चिम ऑस्ट्रेलिया | पश्चिम ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ}} || [[मेलबर्न स्टार्स]] |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=7|जलदगती गोलंदाज |- | १२|| [[नेथन एलिस]]|| {{Birth date and age2|2024|4|30|1994|9|22|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलद-मध्यमगती || {{abbr|टास्मानिया|टास्मानिया क्रिकेट संघ}} || [[होबार्ट हरिकेन्स]] |- | ३८|| [[जॉश हेझलवूड]]|| {{Birth date and age2|2024|4|30|1991|5|3|df=y}}|| डावखुरा || उजव्या हाताने जलद-मध्यमगती || {{abbr|न्यू साऊथ वेल्स|न्यू साऊथ वेल्स क्रिकेट संघ}} || {{N/A}} |- | ५६|| [[मिचेल स्टार्क]]|| {{Birth date and age2|2024|4|30|1990|1|30|df=y}}|| डावखुरा || डाव्या हाताने जलदगती || {{abbr|न्यू साऊथ वेल्स|न्यू साऊथ वेल्स क्रिकेट संघ}} || {{N/A}} |- | ३०|| [[पॅट कमिन्स]]|| {{Birth date and age2|2024|4|30|1993|5|8|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलदगती || {{abbr|न्यू साऊथ वेल्स|न्यू साऊथ वेल्स क्रिकेट संघ}} || {{N/A}} |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=7|फिरकी गोलंदाज |- | ४६|| [[ॲश्टन ॲगर]]|| {{Birth date and age2|2024|4|30|1993|10|14|df=y}}|| डावखुरा || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || {{abbr|पश्चिम ऑस्ट्रेलिया|पश्चिम ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ}} || [[पर्थ स्कॉर्चर्स]] |- | ८८|| [[ॲडम झाम्पा]]|| {{Birth date and age2|2024|4|30|1992|3|31|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने लेग ब्रेक || {{abbr|न्यू साऊथ वेल्स|न्यू साऊथ वेल्स क्रिकेट संघ}} || [[मेलबर्न रेनेगेड्स]] |- style="background:#aad0ff;" ! colspan=7 |राखीव खेळाडू<ref name="AUS2">{{Cite web |date=2024-05-21 |title=ऑस्ट्रेलियाकडून जेक फ्रेझर-मॅकगर्क आणि शॉर्टचा टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी राखीव खेळाडू म्हणून समावेश |url=https://www.cricket.com.au/news/4024834/jake-fraser-mcgurk-matthew-short-world-cup-travelling-reserves-sangha-kuhnemann-icc-trinidad-warm-up-matches |access-date=२१ मे २०२४|website=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]]}}</ref> |- | TBA ||[[जेक फ्रेझर-मॅकगर्क]]^१ || {{Birth date and age2|2024|4|30|2002|4|11|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने लेग ब्रेक || {{abbr|दक्षिण ऑस्ट्रेलिया|दक्षिण ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ}} || [[मेलबर्न रेनेगेड्स]] |- | ५ ||[[मॅथ्यू शॉर्ट]]^१ || {{Birth date and age2|2024|4|30|1995|11|8|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || {{abbr|व्हिक्टोरिया|व्हिक्टोरिया क्रिकेट संघ}} || [[ॲडलेड स्ट्राईकर्स]] |- |} ^१[[जेक फ्रेझर-मॅकगर्क]] आणि [[मॅथ्यू शॉर्ट]] यांची राखीव म्हणून निवड.<ref name="AUS3">{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/t20cricketworldcup/news/reserves-added-as-australia-finalise-squad-for-t20-world-cup |title=ऑस्ट्रेलियाने टी२० विश्वचषकासाठी संघनिवड पूर्ण, राखीव खेळाडूंची निवड, मोठ्या नावांसाठी जागा नाही |access-date=22 May 2024 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref> ---- === इंग्लंड === * जाहीर करण्याचा दिनांक: ३० एप्रिल २०२४ * स्रोत: ''ईएसपीएन क्रिकइन्फो''<ref name="ENG">{{Cite web |title=इंग्लंड संघ - आयसीसी पुरुषटी२० विश्वचषक, २०२४ संघ|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2024-1411166/england-squad-1431604/series-squads|access-date=१९ जून २०२४|website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|language=en}}</ref> * '''प्रशिक्षक''': {{flagicon|AUS}} [[मॅथ्यू मॉट]] {| class="wikitable" style="width:85%" |- style="background:#aad0ff;" ! scope=col |क्र. ! scope=col |खेळाडू ! scope=col |जन्मदिनांक ! scope=col |फलंदाजी ! scope=col |गोलंदाजी शैली ! स्थानिक संघ |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|कर्णधार आणि उप-कर्णधार |- | ६३ || [[जोस बटलर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) || {{Birth date and age2|2024|4|30|1990|9|8|df=y}} || उजव्या हाताने || {{N/A}}|| [[लँकेशायर काउंटी क्रिकेट क्लब|लँकेशायर लाइटनिंग]] |- | १८ || [[मोईन अली]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उप-कर्णधार|उक]]) || {{Birth date and age2|2024|4|30|1987|6|18|df=y}} || डावखुरा || उजव्या हाताने ऑफ स्पिन || [[वॉरविकशायर काउंटी क्रिकेट क्लब|बर्मिंगहॅम बेअर्स]] |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|फलंदाज |- | ८८ || [[हॅरी ब्रूक]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|1999|02|22|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यमगती || [[यॉर्कशायर काउंटी क्रिकेट क्लब|यॉर्कशायर विकिंग्स]] |- | १७ || [[बेन डकेट]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|1994|10|17|df=y}} || डावखुरा || उजव्या हाताने लेग ब्रेक || [[नॉटिंगहॅमशायर काउंटी क्रिकेट क्लब|नॉट्स आऊटलॉज]] |- | ८५ || [[विल जॅक्स]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|1998|11|21|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ स्पिन || [[सरे काउंटी क्रिकेट क्लब|सरे]] |- | २३ || [[लियाम लिविंगस्टोन]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|1993|8|4|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने लेग ब्रेक || [[लँकेशायर काउंटी क्रिकेट क्लब|लँकेशायर लाइटनिंग]] |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|यष्टीरक्षक |- | ५१ || [[लियाम लिविंगस्टोन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) || {{Birth date and age2|2024|4|30|1989|9|26|df=y}} || उजव्या हाताने || {{N/A}} || [[यॉर्कशायर काउंटी क्रिकेट क्लब|यॉर्कशायर विकिंग्स]] |- | ६१ || [[फील सॉल्ट]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) || {{Birth date and age2|2024|4|30|1996|08|28|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यमगती || [[लँकेशायर काउंटी क्रिकेट क्लब|लँकेशायर लाइटनिंग]] |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|अष्टपैलू |- | ५८ || [[सॅम कुरन]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|1998|6|3|df=y}} || डावखुरा || डाव्या हाताने मध्यम-जलदगती || [[सरे काउंटी क्रिकेट क्लब|सरे]] |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|जलदगती गोलंदाज |- | २२ || [[जोफ्रा आर्चर]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|1995|4|1|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलदगती || [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|ससेक्स शार्क्स]] |- | ३४ || [[क्रिस जॉर्डन]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|1988|10|4|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलद-मध्यमगती || [[सरे काउंटी क्रिकेट क्लब|सरे]] |- |३८ || [[रीस टोपली]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|1994|2|21|df=y}} || उजव्या हाताने || डाव्या हाताने मध्यम-जलदगती || [[सरे काउंटी क्रिकेट क्लब|सरे]] |- | ३३ || [[मार्क वूड]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|1990|1|11|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलदगती || [[ड्युरॅम काउंटी क्रिकेट क्लब|ड्युरॅम]] |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|फिरकी गोलंदाज |- | ७९ || [[टॉम हार्टले]]|| {{Birth date and age2|2024|4|30|1999|5|3|df=y}} || डावखुरा || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || [[लँकेशायर काउंटी क्रिकेट क्लब|लँकेशायर लाइटनिंग]] |- | ९५ || [[आदिल रशीद]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|1988|2|17|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने लेग ब्रेक || [[यॉर्कशायर काउंटी क्रिकेट क्लब|यॉर्कशायर विकिंग्स]] |- |} ---- ===नामिबिया=== * जाहीर करण्याचा दिनांक: १० मे २०२४ * स्रोत: ''ईएसपीएन क्रिकइन्फो''<ref name="NAM">{{Cite web |title=नामिबिया संघ - आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक, २०२४ संघ|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2024-1411166/namibia-squad-1433240/series-squads|access-date= २० जून २०२४|website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|language=en}}</ref> * '''प्रशिक्षक''': {{flagicon|SA}} पियरे डी ब्रुइन {| class="wikitable" style="width:85%" |- style="background:#aad0ff;" ! scope=col |क्र. ! scope=col |खेळाडू ! scope=col |जन्मदिनांक ! scope=col |फलंदाजी ! scope=col |गोलंदाजी शैली ! स्थानिक संघ |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|कर्णधार आणि उपकर्णधार |- | ७ || [[गेरहार्ड इरास्मुस]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) || {{Birth date and age2|2024|5|6|1995|4|11|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || {{N/A}} |- | १२ || [[जेजे स्मिट]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) || {{Birth date and age2|2024|5|6|1995|11|10|df=y}} || उजव्या हाताने || डाव्या हाताने मध्यम-जलदगती || {{N/A}} |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|फलंदाज |- | ६४ || [[निको डेव्हिन]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1997|12|19|df=y}} || उजव्या हाताने || उजवपापुआ न्यू गिनीब्रेक || {{N/A}} |- | २० || [[मलान क्रुगर]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1995|8|12|df=y}} || उजव्या हाताने || {{N/A}} || {{N/A}} |- | २२ || [[डिलन लीचर]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|2004|3|3|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यमगती || {{N/A}} |- | ६३ || [[मायकेल व्हान लिंगेन]]|| {{Birth date and age2|2024|5|6|1997|10|24|df=y}} || डावखुरा || डाव्या हाताने मध्यमगती || {{N/A}} |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|यष्टीरक्षक |- | ४८ || [[झेन ग्रीन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) || {{Birth date and age2|2024|5|6|1996|10|11|df=y}} || डावखुरा || {{N/A}} || {{N/A}} |- | ३२ || [[जीन-पेरी कोत्झे]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) || {{Birth date and age2|2024|5|6|1994|4|23|df=y}} || डावखुरा || {{N/A}} || {{N/A}} |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|अष्टपैलू |- | ४९ || [[यान फ्रायलिंक]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1994|4|6|df=y}} || डावखुरा || डाव्या हाताने मध्यम-जलदगती || {{N/A}} |- | ९६ || [[डेव्हिड वाइझ]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1985|5|18|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलदगती मध्यमगती || {{N/A}} |- |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|जलदगती गोलंदाज |- | ४ || [[जॅक ब्रासेल]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|2005|3|31|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यमगती || {{N/A}} |- | ९ || [[टांगेनी लुंगामेनी]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1992|4|17|df=y}} || डावखुरा || डाव्या हाताने मध्यमगती || {{N/A}} |- | ४७ || [[बेन शिकोंगो]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|2000|5|8|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलद-मध्यमगती || {{N/A}} |- | ७० || [[रुबेन ट्रम्पलमान]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1998|2|1|df=y}} || उजव्या हाताने || डाव्या हाताने जलद-मध्यमगती || {{N/A}} |- |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|फिरकी गोलंदाज |- | १७ || [[पीटर-डॅनियल ब्लिग्नॉट]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|2005|10|21|df=y}} || उजव्या हाताने || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || - |- | १ || [[बर्नार्ड शोल्ट्झ]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1990|10|3|df=y}} || उजव्या हाताने || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || {{N/A}} |} ---- ===स्कॉटलंड=== * '''जाहीर करण्याचा दिनांक''': ६ मे २०२४. * '''स्रोत''': ''ईएसपीएन क्रिकइन्फो''<ref name="SCO">{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2024-1411166/scotland-squad-1432589/series-squads|title= स्कॉटलंड संघ - आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक, २०२४ |access-date= ५ जुलै २०२४ |date=६ मे २०२४}}</ref> * '''प्रशिक्षक''':{{flagicon|RSA}} [[डग वॉटसन]] {| class="wikitable" style="width:85%;" |- ! scope=col |क्र. ! scope=col |खेळाडू ! scope=col |जन्मदिनांक ! scope=col |फलंदाजी ! scope=col |गोलंदाजी शैली ! scope=col |स्थानिक संघ |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|कर्णधार |- | ४४ || [[रिची बेरिंग्टन]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) || {{Birth date and age2|2024|5|6|1987|4|3|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यम-जलदगती || क्लाइडडेल क्रिकेट क्लब |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|फलंदाज |- | १४ || [[ओली हेयर्स]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1991|4|14|df=y}} || डावखुरा || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || व्हॉटसनीयन्स |- | ४९ || [[मायकेल जोन्स]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1998|1|5|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || {{N/A}} |- | ९३ || [[जॉर्ज मुन्से]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1993|2|21|df=y}} || डावखुरा || उजव्या हाताने मध्यम-जलदगती || रॉयल हाय कॉर्स्टोर्फिन |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|यष्टीरक्षक |- | ९ || [[मॅथ्यू क्रॉस]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) || {{Birth date and age2|2024|5|6|1992|10|15|df=y}} || उजव्या हाताने || {{N/A}} || हेरीऑट्स क्रिकेट क्लब |- | २४ || [[चार्ली टीयर] ([[यष्टीरक्षक|य]]) || {{Birth date and age2|2024|5|6|2004|6|12|df=y}} || उजव्या हाताने || {{N/A}} || {{N/A}} |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|अष्टपैलू |- | ६ || [[जॅक जार्व्हिस]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|2003|5|29|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यम-जलदगती || द ग्रेन्ज क्लब |- | २९ || [[मायकेल लीस्क]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1990|10|29|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || फॉरफारशायर |- | २१ || [[ब्रँडन मॅकमुलेन]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1999|10|18|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलद-मध्यमगती || रॉयल हाय कॉर्स्टोर्फिन |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|जलदगती गोलंदाज |- | ४ || [[ब्रॅड करी]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1998|11|8|df=y}} || उजव्या हाताने || डाव्या हाताने मध्यम-जलदगती || {{N/A}} |- | ५० || [[साफयान शरीफ]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1991|5|24|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलद-मध्यमगती || पर्थ डू'कॉट |- | ६९ || [[क्रिस सोल]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1994|2|27|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलदगती || द ग्रेन्ज क्लब |- | ५८ || [[ब्रॅड व्हील]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1996|8|28|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलदगती मध्यमगती || {{N/A}} |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|फिरकी गोलंदाज |- | १३ || [[क्रिस ग्रीव्ह्स]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1990|10|12|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने लेग ब्रेक || द ग्रेन्ज क्लब |- | ५१ || [[मार्क वॅट]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1996|7|29|df=y}} || डावखुरा || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || हेरीऑट्स क्रिकेट क्लब |- |} ==गट क== ===अफगाणिस्तान=== * '''जाहीर करण्याचा दिनांक''': ३० एप्रिल २०२४. * '''स्रोत''': ''ईएसपीएन क्रिकइन्फो''<ref name="AFG">{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2024-1411166/afghanistan-squad-1431702/series-squads|title= अफगाणिस्तान संघ - आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक, २०२४ |access-date= ६ जुलै २०२४ |date=१ मे २०२४}}</ref> * '''प्रशिक्षक''':{{flagicon|ENG}} [[जोनाथन ट्रॉट]] {| class="wikitable" style="width:85%;" |- ! scope=col |क्र. ! scope=col |खेळाडू ! scope=col |जन्मदिनांक ! scope=col |फलंदाजी ! scope=col |गोलंदाजी शैली ! scope=col |स्थानिक संघ |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|कर्णधार |- | १९ || [[राशिद खान (क्रिकेट खेळाडू)|राशिद खान]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) || {{Birth date and age2|2024|4|30|1998|9|20|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने लेग ब्रेक || बंद-ए-आमिर ड्रॅगन्स |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|फलंदाज |- | १८ || [[इब्राहिम झद्रान]]|| {{Birth date and age2|2024|4|30|2001|12|12|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यम-जलदगती || मिस ऐनाक नाईट्स |- | १ || [[नजीबुल्लाह झदरान|नजीबुल्ला झद्रान]]|| {{Birth date and age2|2024|4|30|1993|2|28|df=y}} || डावखुरा || उजव्या हाताने ऑफ स्पिन || बूस्ट डिफेंडर्स |- |३ |[[हजरतुल्लाह झझई]]^१ |{{Birth date and age2|2024|4|30|1998|3|23|df=y}} |डावखुरा |डाव्या हाताने ओर्थोडॉक्स |बूस्ट डिफेंडर्स |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|यष्टीरक्षक |- | २१ || [[रहमानुल्लाह गुरबाझ]]|| {{Birth date and age2|2024|4|30|2001|11|28|df=y}} || उजव्या हाताने || {{N/A}} || काबुल ईगल्स |- | ६३ || [[मोहम्मद इशाक (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद इशाक]]|| {{Birth date and age2|2024|4|30|2005|2|1|df=y}} || उजव्या हाताने || {{N/A}} || आमो शार्क्स |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|अष्टपैलू |- | ११ || [[करीम जनत]]|| {{Birth date and age2|2024|4|30|1994|8|10|df=y}} || डावखुरा || डाव्या हाताने जलद-मध्यमगती || बंद-ए-आमिर ड्रॅगन्स |- | १४ || [[गुल्बदीन नाइब|गुलबदीन नायब]]|| {{Birth date and age2|2024|4|30|1991|3|16|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलद-मध्यमगती || आमो शार्क्स |- | ९ || [[अझमतुल्लाह ओमरझाई]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|2000|3|24|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यम-जलदगती || काबुल ईगल्स |- | ७ || [[मोहम्मद नबी]]|| {{Birth date and age2|2024|4|30|1985|1|1|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ स्पिन || काबुल ईगल्स |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|जलदगती गोलंदाज |- | ५६ || [[फरीद अहमद]]|| {{Birth date and age2|2024|4|30|1994|8|10|df=y}} || डावखुरा || डाव्या हाताने जलद-मध्यमगती || स्पिनघर टायगर्स |- | ५ || [[फझलहक फारूखी]]|| {{Birth date and age2|2024|4|30|2000|9|22|df=y}} || उजव्या हाताने || डाव्या हाताने जलद-मध्यमगती || बूस्ट डिफेंडर्स |- | ७८ || [[नवीन उल हक|नवीन-उल-हक]]|| {{Birth date and age2|2024|4|30|1999|9|23|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यम-जलदगती || काबुल ईगल्स |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|फिरकी गोलंदाज |- | १५ || [[नूर अहमद]]|| {{Birth date and age2|2024|4|30|2005|1|3|df=y}} || डावखुरा || डाव्या हाताने अनऑर्थोडॉक्स स्पिन || बंद-ए-आमिर ड्रॅगन्स |- | १२ || [[नांग्यालाय खरोटी]]|| {{Birth date and age2|2024|4|30|2004|4|25|df=y}} || डावखुरा || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || बूस्ट डिफेंडर्स |- style="background:#aad0ff;" ! colspan="6" |राखीव खेळाडू<ref name="AFG" /> |- | २६ || [[सेदीकुल्लाह अटल]]|| {{Birth date and age2|2024|4|30|2001|8|12|df=y}} || डावखुरा || {{N/A}} || बंद-ए-आमिर ड्रॅगन्स |- | ६८ || [[मोहम्मद सलीम (क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद सलीम]]|| {{Birth date and age2|2024|4|30|2002|9|9|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलदगती || आमो शार्क्स |- |८८ |[[मुजीब उर रहमान|<s>''मुजीब उर रहमान''</s>]]^१ |{{Birth date and age2|2024|4|30|2001|3|28|df=y}} |उजव्या हाताने |उजव्या हाताने ऑफ स्पिन |हिंदुकुश स्टार्स |- |} ^१[[मुजीब उर रहमान]] दुखापतीमुळे स्पर्धेतून बाहेर पडला आणि त्याच्या जागी [[हजरतुल्लाह झझई]]<nowiki/>ला संधी देण्यात आली.<ref name="AFG1">{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/hazratullah-approved-as-replacement-for-mujeeb-in-afghanistan-squad|title=अफगाणिस्तान संघात मुजीबाच्या जागी हजरतुल्लाहला मान्यता|date=१४ जून २०२४|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|url-status=live|access-date=१४ जून २०२४}}</ref> ---- ===न्यू झीलंड=== * '''जाहीर करण्याचा दिनांक''': २९ एप्रिल २०२४. * '''स्रोत''': ''ईएसपीएन क्रिकइन्फो''<ref name="NZL">{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2024-1411166/new-zealand-squad-1431440/series-squads|title= न्यू झीलंड संघ - आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक, २०२४ |access-date= ६ जुलै २०२४ |date=२९ एप्रिल २०२४}}</ref> * '''प्रशिक्षक''':{{flagicon|NZL}} [[गॅरी स्टेड]] {| class="wikitable" style="width:85%;" |- ! scope=col |क्र. ! scope=col |खेळाडू ! scope=col |जन्मदिनांक ! scope=col |फलंदाजी ! scope=col |गोलंदाजी शैली ! scope=col |स्थानिक संघ |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|कर्णधार |- | २२ || [[केन विल्यमसन]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) || {{Birth date and age2|2024|4|29|1990|8|8|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ स्पिन || [[नॉर्दर्न डिस्ट्रिक्ट्स नाइट्स|नॉर्दर्न नाइट्स]] |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|फलंदाज |- | ७५|| [[डॅरिल मिचेल]] || {{Birth date and age2|2024|4|29|1991|5|20|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यमगती || [[कँटरबरी विझार्ड्स|कँटरबरी किंग्स]] |- | ८०|| [[मार्क चॅपमॅन]] || {{Birth date and age2|2024|4|29|1994|6|27|df=y}} || डावखुरा || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || [[ऑकलंड एसेस]] |- | २३ || [[ग्लेन फिलिप्स]] || {{Birth date and age2|2024|4|29|1996|12|6|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ स्पिन || [[ओटॅगो वोल्ट्स]] |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|यष्टीरक्षक |- | १६ || [[फिन ॲलन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) || {{Birth date and age2|2024|4|29|1999|4|22|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ स्पिन || [[ऑकलंड एसेस]] |- | ८८ || [[डेव्हन कॉन्वे]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) || {{Birth date and age2|2024|4|29|1991|7|8|df=y}} || डावखुरा || उजव्या हाताने मध्यमगती || [[वेलिंग्टन फायरबर्ड्स]] |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|अष्टपैलू |- | ४ || [[मायकेल ब्रेसवेल]] || {{Birth date and age2|2024|4|29|1991|2|14|df=y}} || डावखुरा || उजव्या हाताने ऑफ स्पिन || [[वेलिंग्टन फायरबर्ड्स]] |- | ५० || [[जेम्स नीशॅम]] || {{Birth date and age2|2024|4|29|1990|9|17|df=y}} || डावखुरा || उजव्या हाताने मध्यम-जलदगती || [[ऑकलंड एसेस]] |- | ८ || [[रचिन रवींद्र]] || {{Birth date and age2|2024|11|18|1999|11|18|df=y}}|| डावखुरा || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || [[वेलिंग्टन फायरबर्ड्स]] |- | ७४ || [[मिचेल सँटनर]] || {{Birth date and age2|2024|4|29|1992|2|5|df=y}} || डावखुरा || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || [[नॉर्दर्न डिस्ट्रिक्ट्स नाइट्स|नॉर्दर्न नाइट्स]] |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|जलदगती गोलंदाज |- | १८ || [[ट्रेंट बोल्ट]] || {{Birth date and age2|2024|4|29|1989|7|22|df=y}} || उजव्या हाताने || डाव्या हाताने जलद-मध्यमगती || [[नॉर्दर्न डिस्ट्रिक्ट्स नाइट्स|नॉर्दर्न नाइट्स]] |- | ६९ || [[लॉकी फर्ग्युसन]] || {{Birth date and age2|2024|4|29|1991|6|13|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलदगती || [[ऑकलंड एसेस]] |- | २१ || [[मॅट हेन्री]] || {{Birth date and age2|2024|4|29|1991|12|14|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलद-मध्यमगती || [[कँटरबरी विझार्ड्स|कँटरबरी किंग्स]] |- | ३८ || [[टिम साउथी]] || {{Birth date and age2|2024|4|29|1988|12|11|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यम-जलदगती || [[नॉर्दर्न डिस्ट्रिक्ट्स नाइट्स|नॉर्दर्न नाइट्स]] |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|फिरकी गोलंदाज |- | ६१ || [[इश सोधी]] || {{Birth date and age2|2024|4|29|1992|10|31|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने लेग ब्रेक || [[नॉर्दर्न डिस्ट्रिक्ट्स नाइट्स|नॉर्दर्न नाइट्स]] |- style="background:#aad0ff;" ! colspan="6" |राखीव खेळाडू |- | १४ || [[बेन सियर्स]] || {{Birth date and age2|2024|4|29|1998|2|11|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलद-मध्यमगती || [[वेलिंग्टन फायरबर्ड्स]] |- |} * '''जाहीर करण्याचा दिनांक''': २९ एप्रिल २०२४. * '''स्रोत''': ''ईएसपीएन क्रिकइन्फो''<ref name="PNG">{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2024-1411166/papua-new-guinea-squad-1432846/series-squads|title= पापुआ न्यू गिनी संघ - आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक, २०२४ |access-date= ८ जुलै २०२४ |date=७ मे २०२४}}</ref> * '''प्रशिक्षक''':{{flagicon|ZIM}} [[तातेंदा तैबू]] {| class="wikitable" style="width:85%;" |- ! scope=col |क्र. ! scope=col |खेळाडू ! scope=col |जन्मदिनांक ! scope=col |फलंदाजी ! scope=col |गोलंदाजी शैली ! scope=col |स्थानिक संघ |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|कर्णधार आणि उपकर्णधार |- | १३ || [[आसाद वल्ला]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) || {{Birth date and age2|2024|5|6|1987|8|5|df=y}}|| डावखुरा || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || मरिनर्स |- | ९२ || [[चार्ल्स अमिनी]] ([[कर्णधार (cricket)#Vice-कर्णधार|vc]]) || {{Birth date and age2|2024|5|6|1992|4|14|df=y}}|| डावखुरा || उजव्या हाताने लेग ब्रेक || मडमेन |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|फलंदाज |- | ३४ || [[सेसे बाउ]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1992|6|23|df=y}}|| डावखुरा || उजव्या हाताने मध्यमगती || ब्लॅक बास |- | ४४ || [[हिरी हिरी]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1995|5|1|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || कॅसोवरीज् |- | ६ || [[लेगा सियाका]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1992|12|21|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने लेग ब्रेक || कॅसोवरीज् |- | ४ || [[टोनी उरा]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1989|10|15|df=y}}|| उजव्या हाताने || {{N/A}} || ब्लॅक बास |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|यष्टीरक्षक |- | ४५ || [[किपलीन डोरिगा]] ([[यष्टीरक्षक|य]])|| {{Birth date and age2|2024|5|6|1995|9|18|df=y}}|| उजव्या हाताने || {{N/A}} || मडमेन |- | ६७ || [[हिला वारे]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) || {{Birth date and age2|2024|5|6|2001|8|10|df=y}}|| डावखुरा || {{N/A}} || कॅसोवरीज् |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|अष्टपैलू |- | १४ || [[जॅक गार्डनर]]|| {{Birth date and age2|2024|5|6|2000|12|23|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यमगती || मडमेन |- | ७७ || [[चॅड सोपर]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1991|11|19|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यमगती || कॅसोवरीज् |- | १ || [[नॉर्मन व्हानुआ]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1993|12|2|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यमगती || ब्लॅक बास |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|जलदगती गोलंदाज |- | ५ || [[सिमो कमिआ]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|2001|8|21|df=y}}|| डावखुरा || डाव्या हाताने जलदगती || मरिनर्स |- | १६ || [[कबुआ मोरिया]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1993|9|30|df=y}}|| उजव्या हाताने || डाव्या हाताने मध्यमगती || ब्लॅक बास |- | ८ || [[आले नाओ]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1993|12|9|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यमगती || कॅसोवरीज् |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|फिरकी गोलंदाज |- | ७५ || [[जॉन कारिको]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|2004|1|16|df=y}}|| डावखुरा || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || मरिनर्स |} ===युगांडा=== * '''जाहीर करण्याचा दिनांक''': ६ मे २०२४. * '''स्रोत''': ''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]''<ref name="UGA">{{cite web|url= https://www.icc-cricket.com/news/uganda-name-squad-for-historic-t20-world-cup-appearance|title= टी२० विश्वचषक २०२४ मधील ऐतिहासिक सहभागासाठी युगांडाचा संघ जाहीर |access-date= ९ जुलै २०२४ |date=६ मे २०२४}}</ref> * '''प्रशिक्षक''':{{flagicon|IND}} [[अभय शर्मा]] {| class="wikitable" style="width:85%;" |- ! scope=col |क्र. ! scope=col |खेळाडू ! scope=col |जन्मदिनांक ! scope=col |फलंदाजी ! scope=col |गोलंदाजी शैली ! scope=col |स्थानिक संघ |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|कर्णधार आणि उपकर्णधार |- | ४९ || [[ब्रायन मसाबा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) || {{Birth date and age2|2024|5|6|1991|9|22|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलद-मध्यमगती || {{N/A}} |- | २२|| [[रियाजत अली शाह]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उप-कर्णधार|उ.क.]]) || {{Birth date and age2|2024|5|6|1998|2|20|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यमगती || {{N/A}} |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|फलंदाज |- | ३७|| [[रॉजर मुकासा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) || {{Birth date and age2|2024|5|6|1989|5|22|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || - |- | ८२|| [[रॉबिन्सन ओबुया]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|2000|12|12|df=y}}|| उजव्या हाताने || {{N/A}} || {{N/A}} |- | ७ || [[रोनक पटेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) || {{Birth date and age2|2024|5|6|1988|8|18|df=y}}|| उजव्या हाताने || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || - |- | २४ || [[सायमन सेसेझी]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1996|6|6|df=y}}|| डावखुरा || उजव्या हाताने मंदगती|| {{N/A}} |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|यष्टीरक्षक |- | ४६ || [[फ्रेड अचेलम]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) || {{Birth date and age2|2024|5|6|2001|1|27|df=y}}|| उजव्या हाताने || {{N/A}} || {{N/A}} |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|अष्टपैलू |- | ६९ || [[अल्पेश रामजानी]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1994|9|24|df=y}}|| डावखुरा || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || {{N/A}} |- | ८ || [[केनेथ वैसवा]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1998|11|11|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यमगती || {{N/A}} |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|जलदगती गोलंदाज |- | ९९ || [[बिलाल हसन]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1990|4|15|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यम-जलदगती || {{N/A}} |- | ३९ || [[कॉस्मास क्येवुता]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|2001|12|28|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यमगती || {{N/A}} |- | ५७ || [[जुमा मियागी]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|2003|4|5|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यमगती || {{N/A}} |- | १९ || [[दिनेश नाकराणी]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1991|9|21|df=y}}|| डावखुरा || डाव्या हाताने मध्यमगती || {{N/A}} |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|फिरकी गोलंदाज |- | १४ || [[फ्रँक सुबुगा]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1980|8|20|df=y}}|| उजव्या हाताने || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || {{N/A}} |- | ४ || [[हेन्री सेन्योंडो]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1993|8|12|df=y}}|| उजव्या हाताने || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || {{N/A}} |- style="background:#aad0ff;" ! colspan="6" |राखीव खेळाडू<ref name="UGA" /> |- | ९९ || रोनाल्ड लुटाया || {{Birth date and age2|2024|5|6|2003|3|15|df=y}}|| डावखुरा || {{N/A}} || {{N/A}} |- | १० || इनोसेंट म्वेबेझ || {{Birth date and age2|2024|5|6|2003|8|24|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यमगती || {{N/A}} |- |} === वेस्ट इंडीज === * '''जाहीर करण्याचा दिनांक''': ३ मे २०२४. * '''स्रोत''': ''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]''<ref name="WIN">{{cite web|url= https://www.icc-cricket.com/news/uganda-name-squad-for-historic-t20-world-cup-appearance|title= सह-यजमान वेस्ट इंडीजतर्फे टी२० विश्वचषकासाठी संघ जाहीर |access-date= १० जुलै २०२४ |date=३ मे २०२४}}</ref> * '''प्रशिक्षक''':{{flagicon|WIN}} [[डॅरेन सॅमी]] {| class="wikitable" |- ! scope=col |क्र. ! scope=col |खेळाडू ! scope=col |जन्मदिनांक ! scope=col |फलंदाजी ! scope=col |गोलंदाजी शैली ! scope=col |प्रथम श्रेणी संघ ! scope=col |[[कॅरेबियन प्रीमियर लीग|सीपीएल]] संघ |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=7|कर्णधार आणि उपकर्णधार |- | ५२|| [[रोव्हमन पॉवेल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) || {{Birth date and age2|2024|4|29|1993|7|23|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यम-जलदगती || [[जमैका क्रिकेट|जमैका ]] || बार्बाडोस रॉयल्स |- | ८|| [[अल्झारी जोसेफ]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|उक]]) || {{Birth date and age2|2024|4|29|1996|11|20|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलदगती|| [[लिवार्ड द्वीपसमूह क्रिकेट संघ|लिवार्ड द्वीपसमूह]] || सेंट लुशिया किंग्स |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|फलंदाज |- | २५|| [[जॉन्सन चार्ल्स]] || {{Birth date and age2|2024|4|29|1989|1|14|df=y}}|| उजव्या हाताने || डाव्या हाताने ऑर्थोडॉक्स|| [[विंडवार्ड द्वीपसमूह क्रिकेट संघ|विंडवार्ड द्वीपसमूह]] || सेंट लुशिया किंग्स |- | २|| [[शिमरॉन हेटमायर]]|| {{Birth date and age2|2024|4|29|1996|12|26|df=y}}|| डावखुरा || {{N/A}} || [[गयाना राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|गयाना]] || गयाना ॲमेझॉन वॉरियर्स |- | ५०|| [[शेरफेन रुदरफोर्ड]]|| {{Birth date and age2|2024|4|29|1998|8|15|df=y}}|| डावखुरा || उजव्या हाताने मध्यम-जलदगती || [[गयाना राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|गयाना]] ||सेंट किट्स आणि नेव्हिस पॅट्रिओट्स |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=7|यष्टीरक्षक |- | ४|| [[शई होप]] ([[यष्टीरक्षक|य]])|| {{Birth date and age2|2024|4|29|1993|11|10|df=y}}|| उजव्या हाताने || {{N/A}} || [[बार्बाडोस क्रिकेट|बार्बाडोस ]] || गयाना ॲमेझॉन वॉरियर्स |- | २९|| [[निकोलस पूरन]] ([[यष्टीरक्षक|य]])|| {{Birth date and age2|2024|4|29|1994|10|2|df=y}}|| डावखुरा || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक|| [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]] || त्रिनिदाद आणि टोबॅगो रायडर्स |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=7|अष्टपैलू |- | १०|| [[रॉस्टन चेझ]]|| {{Birth date and age2|2024|4|29|1992|3|22|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक|| [[बार्बाडोस क्रिकेट|बार्बाडोस ]] || सेंट लुशिया किंग्स |- | १२|| [[आंद्रे रसेल]]|| {{Birth date and age2|2024|4|29|1988|4|29|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलदगती|| [[जमैका क्रिकेट|जमैका ]] || त्रिनिदाद आणि टोबॅगो रायडर्स |- | १६|| [[रोमारियो शेफर्ड]]|| {{Birth date and age2|2024|4|29|1994|11|26|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलद-मध्यमगती|| [[गयाना राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|गयाना]] || गयाना ॲमेझॉन वॉरियर्स |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=7|जलदगती गोलंदाज |- | ७०|| [[शमार जोसेफ]]|| {{Birth date and age2|2024|4|29|1999|8|31|df=y}}|| डावखुरा || उजव्या हाताने जलदगती|| [[गयाना राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|गयाना]] || गयाना ॲमेझॉन वॉरियर्स |- | ७१|| [[काईल मेयर्स]]^२ || {{Birth date and age2|2024|5|26|1992|9|8|df=y}}|| डावखुरा || उजव्या हाताने मध्यम-जलदगती ||[[बार्बाडोस क्रिकेट|बार्बाडोस]] |बार्बाडोस रॉयल्स |- | ६१|| [[ओबेड मकॉय]]^१|| {{Birth date and age2|2024|4|29|1997|1|4|df=y}}|| डावखुरा || डाव्या हाताने जलद-मध्यमगती|| [[विंडवार्ड द्वीपसमूह क्रिकेट संघ|विंडवार्ड द्वीपसमूह]] || बार्बाडोस रॉयल्स |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=7|फिरकी गोलंदाज |- | ७|| [[अकिल होसीन]]|| {{Birth date and age2|2024|4|29|1993|4|25|df=y}}|| डावखुरा || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स|| [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]] || त्रिनिदाद आणि टोबॅगो रायडर्स |- | ६४|| [[गुडाकेश मोती]]|| {{Birth date and age2|2024|4|29|1995|3|29|df=y}}|| डावखुरा || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स|| [[गयाना राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|गयाना]] || गयाना ॲमेझॉन वॉरियर्स |- style="background:#aad0ff;" ! colspan=7|राखीव खेळाडू <ref name="WIN2">{{cite web|url= https://www.icc-cricket.com/tournaments/t20cricketworldcup/news/west-indies-finalise-t20-world-cup-squad-with-veteran-missing-out |title=वेस्ट इंडीजचा टी-२० विश्वचषक संघ जाहीर, अनुभवी खेळाडू अनुपस्थित|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=२६ मे २०२४}}</ref> |- | ९७|| [[फॅबियान ॲलन]]|| {{Birth date and age2|2024|5|26|1995|5|17|df=y}}|| उजव्या हाताने || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स|| [[जमैका क्रिकेट|जमैका]]||जमैका तल्लाव्स |- | ७२|| [[आंद्रे फ्लेचर]]|| {{Birth date and age2|2024|5|26|1987|11|28|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यम-जलदगती || [[विंडवार्ड द्वीपसमूह क्रिकेट संघ|विंडवार्ड द्वीपसमूह]]||सेंट किट्स आणि नेव्हिस पॅट्रिओट्स |- | ५|| [[मॅथ्यू फोर्ड]]|| {{Birth date and age2|2024|5|26|2002|4|29|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यम-जलदगती || ||सेंट लुशिया किंग्स |- | ८६|| [[हेडन वॉल्श धाकटा]]|| {{Birth date and age2|2024|5|26|1992|4|23|df=y}}|| डावखुरा || उजव्या हाताने लेग ब्रेक || [[बार्बाडोस क्रिकेट|बार्बाडोस]]||जमैका तल्लाव्स |- style="background:#aad0ff;" ! colspan=7|माघार घेतलेले खेळाडू<ref name="WIN3">{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/t20-world-cup-2024-obed-mccoy-replaces-jason-holder-in-wi-squad-1435411 |title=दुखापतग्रस्त होल्डरच्या जागी मॅककॉयला टी२० विश्वचषकासाठी वेस्ट इंडीज संघात स्थान|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२६ मे २०२४}}</ref> |- | ९८|| [[जेसन होल्डर]]^१|| {{Birth date and age2|2024|4|29|1991|11|5|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यम-जलदगती || [[बार्बाडोस क्रिकेट|बार्बाडोस ]] || बार्बाडोस रॉयल्स |- | ५३|| [[ब्रँडन किंग]]^२ || {{Birth date and age2|2024|4|29|1994|12|16|df=y}}|| उजव्या हाताने || {{N/A}} || [[जमैका क्रिकेट|जमैका ]] || जमैका तल्लाव्स |} ^१[[जेसन होल्डर]]ला दुखापतीमुळे स्पर्धेतून बाहेर काढण्यात आले आणि त्याच्या जागी [[ओबेड मकॉय]]ला संघात स्थान मिळाले.<ref name="WIN3" /> ^२[[ब्रँडन किंग]] दुखापतीमुळे स्पर्धेतून बाहेर पडला आणि त्याच्या जागी [[काइल मेयर्स]]ची निवड करण्यात आली. ==गट ड== ===दक्षिण आफ्रिका=== * '''जाहीर करण्याचा दिनांक''': ३० एप्रिल २०२४. * '''स्रोत''': ''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]''.<ref name="SA">{{cite web |url=https://cricket.co.za/proteas-mens-squad-named-for-2024-t20-world-cup/ |title=२०२४ टी२० विश्वचषकासाठी दक्षिण आफ्रिका पुरुष संघाची निवड |work=[[क्रिकेट साऊथ आफ्रिका]] |access-date=११ जुलै २०२४ }}{{मृत दुवा|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''प्रशिक्षक''':{{flagicon|SA}} रॉब वॉल्टर {| class="wikitable" |- ! scope=col |क्र. ! scope=col |खेळाडू ! scope=col |जन्मदिनांक ! scope=col |फलंदाजी ! scope=col |गोलंदाजी शैली ! scope=col |[[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्र.श्रे.]] संघ ! scope=col |[[एसए२०]] संघ |- style="background:#aad0ff;" ! colspan=7|कर्णधार |- | ४ || [[एडन मार्करम]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|1994|10|4|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ स्पिन || [[टायटन्स क्रिकेट संघ|टायटन्स ]] || सनरायझर्स ईस्टर्न केप |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=7|फलंदाज |- | १७ || [[रीझा हेंड्रिक्स]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|1989|8|14|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || [[इम्पिरियल लायन्स|लायन्स]]|| जोबर्ग सुपर किंग्स |- | १०|| [[डेव्हिड मिलर]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|1989|6|10|df=y}} || डावखुरा || उजव्या हाताने ऑफ स्पिन || [[डॉल्फिन क्रिकेट संघ|डॉल्फिन]] || पार्ल रॉयल्स |- | ३० || [[ट्रिस्टन स्टब्स]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|2000|8|14|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ स्पिन || [[वॉरियर्स क्रिकेट संघ|वॉरियर्स]]|| सनरायझर्स ईस्टर्न केप |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=7|यष्टीरक्षक |- | १२ || [[क्विंटन डी कॉक]]|| {{Birth date and age2|2024|4|30|1992|12|17|df=y}} || डावखुरा || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || [[टायटन्स क्रिकेट संघ|टायटन्स ]] || डर्बन्स सुपर जायंट्स |- | ४५ || [[हाइनरिक क्लासेन]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|1991|7|30|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ स्पिन || [[टायटन्स क्रिकेट संघ|टायटन्स ]] || डर्बन्स सुपर जायंट्स |- | ४४ || [[रायन रिकलटन]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|1996|7|11|df=y}} || डावखुरा || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || [[इम्पिरियल लायन्स|लायन्स]] || एमआय केप टाऊन्स |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=7|अष्टपैलू |- | ७०|| [[मार्को यान्सिन]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|2000|5|1|df=y}} || उजव्या हाताने ||डाव्या हाताने fast || [[वॉरियर्स क्रिकेट संघ|वॉरियर्स]] || सनरायझर्स ईस्टर्न केप |- | १६ || [[केशव महाराज]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|1990|2|7|df=y}} || उजव्या हाताने || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || [[डॉल्फिन क्रिकेट संघ|डॉल्फिन]]|| डर्बन्स सुपर जायंट्स |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=7|जलदगती गोलंदाज |- | ४१|| [[ओटनील बार्टमन]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|1993|3|18|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलद-मध्यमगती || [[डॉल्फिन क्रिकेट संघ|डॉल्फिन]] || सनरायझर्स ईस्टर्न केप |- | ६२|| [[जेराल्ड कोएत्झी]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|2000|10|2|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलदगती || [[टायटन्स क्रिकेट संघ|टायटन्स ]] || जोबर्ग सुपर किंग्स |- | २०|| [[ॲनरिक नॉर्त्ये]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|1993|11|16|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलदगती || [[वॉरियर्स क्रिकेट संघ|वॉरियर्स]] || प्रिटोरिया कॅपिटल्स |- | २५ || [[कागिसो रबाडा]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|1995|5|25|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलदगती || [[इम्पिरियल लायन्स|लायन्स]] || एमआय केप टाऊन्स |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=7|फिरकी गोलंदाज |- | ७७ || [[ब्यॉर्न फॉर्टुइन]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|1994|10|21|df=y}} || उजव्या हाताने || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || [[इम्पिरियल लायन्स|लायन्स]] || पार्ल रॉयल्स |- | २६ || [[तबरेझ शम्सी]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|1990|2|18|df=y}} || उजव्या हाताने || डाव्या हाताने unऑर्थोडॉक्स || [[टायटन्स क्रिकेट संघ|टायटन्स ]] || पार्ल रॉयल्स |- style="background:#aad0ff;" ! colspan="6" |राखीव खेळाडू<ref name="SA" /> |- | ७१||[[नांद्रे बर्गर]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|1995|8|11|df=y}} || डावखुरा || डाव्या हाताने fast || [[पश्चिम प्रांत क्रिकेट संघ|पश्चिम प्रांत]] || जोबर्ग सुपर किंग्स |- | २२||[[लुंगी न्गिदी]] || {{Birth date and age2|2024|4|30|1996|3|29|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलदगती || [[टायटन्स क्रिकेट संघ|टायटन्स ]] || पार्ल रॉयल्स |- |} ===नेदरलँड्स=== * '''जाहीर करण्याचा दिनांक''': १३ मे २०२४. * '''स्रोत''': ''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]''.<ref name="NED">{{Cite web |date=13 May 2024 |title=टी२० विश्वचषकासाठी नेदरलँड्सचा संघ जाहीर मोठी नावे वगळली|url=https://www.icc-cricket.com/news/big-names-miss-out-as-netherlands-announce-squad-for-t20-world-cup |access-date= ११ जुलै २०२४ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref> * '''प्रशिक्षक''':{{flagicon|SA}} रायन कुक {| class="wikitable" style="width:85%;" |- ! scope=col |क्र. ! scope=col |खेळाडू ! scope=col |जन्मदिनांक ! scope=col |फलंदाजी ! scope=col |गोलंदाजी शैली ! scope=col |स्थानिक संघ |- style="background:#aad0ff;" ! colspan=6|कर्णधार |- | ३५ || [[स्कॉट एडवर्ड्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) || {{Birth date and age2|2024|5|6|1996|8|23|df=y}}|| उजव्या हाताने || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || एसव्ही कॅम्पॉन्ग |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|फलंदाज |- | ७२ || [[सायब्रँड एंजेलब्रेक्ट]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1988|9|15|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || वूरबर्ग क्रिकेट क्लब |- | ५५|| [[मायकेल लेविट]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|2003|6|19|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यमगती || वूरबर्ग क्रिकेट क्लब |- | ४ || [[मॅक्स ओ'दाउद]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1994|3|4|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने लेग ब्रेक || एसव्ही कॅम्पॉन्ग |- | ७ || [[विक्रमजीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|विक्रमजीत सिंग]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|2003|1|9|df=y}}|| डावखुरा || उजव्या हाताने मध्यमगती || व्हीआरए ॲम्सटरडॅम |- | २५|| [[तेजा निदामनुरु]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1994|8|22|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || व्हीआरए ॲम्सटरडॅम |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|यष्टीरक्षक |- | ३४ || [[वेस्ली बारेसी]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1984|5|3|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || एचबीएस क्रेयेनहाऊट |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|अष्टपैलू |- | ५ || [[बास डी लिड]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1999|11|15|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यम-जलदगती || [[ड्युरॅम काउंटी क्रिकेट क्लब|ड्युरॅम]] |- | १७|| [[लोगन व्हान बीक]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1990|9|7|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यम-जलदगती || वेलिंग्टन क्रिकेट संघ |- | ६६|| [[साकिब झुल्फिकार]]^१ || {{Birth date and age2|2024|5|6|1997|3|28|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने लेग ब्रेक || पंजाब सीसीआर |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|जलदगती गोलंदाज |- | २३|| [[व्हिव्हियन किंग्मा]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1994|10|23|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यम-जलदगती || वूरबर्ग क्रिकेट क्लब |- | १ || [[काइल क्लाइन]]^२ || {{Birth date and age2|2024|5|6|2001|7|3|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यम-जलदगती || एचबीएस क्रेयेनहाऊट |- | ४७|| [[पॉल व्हॅन मीकीरन]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|1993|1|15|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलद-मध्यमगती || वेस्टन-सुपर-मेर सीसी |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|फिरकी गोलंदाज |- | ११|| [[टिम प्रिंगल]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|2002|8|29|df=y}}|| उजव्या हाताने || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || नॉर्थन डिस्ट्रिक्ट |- | ८८|| [[आर्यन दत्त]] || {{Birth date and age2|2024|5|6|2003|5|17|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || हर्मीस डीव्हीएस |- style="background:#aad0ff;" ! colspan="6" |राखीव खेळाडू<ref name="NED2">{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/t20cricketworldcup/news/injuries-force-two-changes-to-netherlands-t20-world-cup-squad |title=दुखापतींमुळे नेदरलँड्सच्या टी२० विश्वचषक संघात दोन बदल|access-date=११ जुलै २०२४ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref> |- | १५|| [[रायन क्लाइन]]^३ || {{Birth date and age2|2024|5|6|1997|6|15|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यम-जलदगती || वूरबर्ग क्रिकेट क्लब |- style="background:#aad0ff;" ! colspan="6" |माघार घेतलेले खेळाडू<ref name="NED3">{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/t20-world-cup-netherlands-saqib-zulfiqar-and-kyle-klein-replace-injured-fred-klaassen-and-daniel-doram-1434893 |title=टी२० विश्वचषक: साकिब झुल्फिकार आणि काइल क्लेन यांचा दुखापतग्रस्त खुळाडूंच्या जागी नेदरलँड्सच्या संघात समावेश |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=११ जुलै २०२४|date=२२ मे २०२४}}</ref> |- | ३३|| [[डॅनियल डोरम]]^१ || {{Birth date and age2|2024|5|6|1997|10|13|df=y}}|| डावखुरा || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || [[लिवार्ड द्वीपसमूह क्रिकेट संघ|लिवार्ड द्वीपसमूह]] |- | १२|| [[फ्रेड क्लासेन]]^२ || {{Birth date and age2|2024|5|6|1992|11|13|df=y}}|| उजव्या हाताने || डाव्या हाताने मध्यम-जलदगती || [[केंट काउंटी क्रिकेट क्लब|केंट]] |} ^१[[डॅनियल डोरम]] दुखापतीमुळे स्पर्धेतून बाहेर पडला आणि त्याच्या जागी [[साकिब झुल्फिकार]]ची निवड करण्यात आली.<ref name="NED3"/> ^२[[काइल क्लाइन]]ला दुखापतग्रस्त [[फ्रेड क्लासेन]]च्या जागी राखीव यादीतून वर हलवण्यात आले. <ref name="NED3"/> ³[[रायन क्लेन]]ला प्रवासी राखीव म्हणून निवडले गेले.<ref name="NED3"/> ===नेपाळ=== * '''जाहीर करण्याचा दिनांक''': १ मे २०२४. * '''स्रोत''': ''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]''<ref name="NEP">{{Cite web |date= ५ मे २०२४ |title= नेपाळचा टी२० विश्वचषक पुनरागमनासाठी मजबूत संघ जाहीर|url= https://www.icc-cricket.com/news/nepal-put-forward-squad-in-t20-world-cup-return |access-date=११ जुलै २०२४ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref> * '''प्रशिक्षक''':{{flagicon|IND}} [[मॉन्टी देसाई]] {| class="wikitable" style="width:85%;" |- ! scope=col |क्र. ! scope=col |खेळाडू ! scope=col |जन्मदिनांक ! scope=col |फलंदाजी ! scope=col |गोलंदाजी शैली ! scope=col |स्थानिक संघ |- style="background:#aad0ff;" ! colspan=6|कर्णधार |- | १७ || [[रोहित कुमार]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) || {{Birth date and age2|2024|5|1|2002|9|2|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ स्पिन || [[बिराटनगर सुपर किंग्स]] |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|फलंदाज |- | १४ || [[कुशल भुर्टेल]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|1997|1|22|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने लेग ब्रेक || [[लुम्बिनी ऑल स्टार्स]] |- | २१|| [[संदीप जोरा]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|2001|10|22|df=y}} || उजव्या हाताने || {{N/A}} || [[जनकपूर रॉयल्स]] |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|यष्टीरक्षक |- | १६|| [[अनिल शाह]]|| {{Birth date and age2|2024|5|1|1998|11|17|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || [[लुम्बिनी ऑल स्टार्स]] |- | ९ || [[आसिफ शेख]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|2001|1|22|df=y}} || उजव्या हाताने || {{N/A}} || [[पोखरा अव्हेंजर्स ]] |- |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|अष्टपैलू |- | १५ || [[गुलशन झा]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|2006|2|17|df=y}} || डावखुरा || उजव्या हाताने मध्यमगती || [[लुम्बिनी ऑल स्टार्स]] |- | २ || [[कुशल मल्ल]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|2004|3|5|df=y}} || डावखुरा || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || [[पोखरा अव्हेंजर्स ]] |- | ४५|| [[दीपेंद्र सिंह ऐरी]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|2000|1|24|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ स्पिन || [[लुम्बिनी ऑल स्टार्स]] |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|जलदगती गोलंदाज |- | ९४|| [[कमल सिंग ऐरी]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|2000|12|19|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यम-जलदगती || [[काठमांडू नाईट्स]] |- | १३|| [[अविनाश बोहरा]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|1997|7|30|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यमगती || [[काठमांडू नाईट्स]] |- | ३३|| [[करण के.सी.]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|1991|10|10|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यमगती || [[फार वेस्ट युनायटेड]] |- | १०|| [[सोमपाल कामी]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|1996|2|2|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यमगती || [[जनकपूर रॉयल्स]] |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|फिरकी गोलंदाज |- | ८ || [[सागर धकल]]|| {{Birth date and age2|2024|5|1|2001|12|14|df=y}} || उजव्या हाताने || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || {{N/A}} |- | २५|| [[संदीप लामिछाने]] || {{Birth date and age2|2024|6|1|2000|8|2|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने लेग ब्रेक || {{N/A}} |- | २७ || [[ललित राजबंशी]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|1999|2|27|df=y}} || उजव्या हाताने || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || [[जनकपूर रॉयल्स]] |- |} ===बांगलादेश=== * '''जाहीर करण्याचा दिनांक''': १४ मे २०२४. * '''स्रोत''': ''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]''<ref name="BAN">{{cite web |access-date= 14 May 2024 |title=शांतो बांगलादेशच्या टी२० विश्वचषक संघाचे नेतृत्व करणार |url=https://www.icc-cricket.com/news/shanto-to-lead-bangladesh-s-squad-for-t20-world-cup?sf188479758=1 |date= १४ मे २०२४|website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref> * '''प्रशिक्षक''' :{{flagicon|SL}} [[चंडिका हथुरुसिंघा]] {| class="wikitable" style="width:85%;" |- ! scope=col |क्र. ! scope=col |खेळाडू ! scope=col |जन्मदिनांक ! scope=col |फलंदाजी ! scope=col |गोलंदाजी शैली ! scope=col |[[बांगलादेश प्रीमियर लीग|बीपीएल]] संघ |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|कर्णधार आणि उपकर्णधार |- |- | ९९ || [[नजमुल हुसैन शान्तो]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])|| {{Birth date and age2|2024|6|1|1998|8|25|df=y}} || डावखुरा || उजव्या हाताने ऑफ स्पिन|| सिल्हेट स्ट्रायकर्स |- | ३ || [[तास्किन अहमद]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उप-कर्णधार|उ.क.]]) || {{Birth date and age2|2024|6|1|1995|4|3|df=y}} || डावखुरा || उजव्या हाताने जलदगती || दुर्दंतो ढाका |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|फलंदाज |- | ३१ || [[तांझिद हसन]]|| {{Birth date and age2|2024|6|1|2000|12|1|df=y}} || डावखुरा || {{N/A}} || चट्टोग्राम चॅलेंजर्स |- | ७७|| [[तौहीद ह्रिदोय]] || {{Birth date and age2|2024|6|1|2000|12|4|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || कुमिला व्हिक्टोरीअन्स |- | ५९ || [[सौम्य सरकार]] || {{Birth date and age2|2024|6|1|1993|2|25|df=y}} || डावखुरा || उजव्या हाताने मध्यमगती || फॉर्च्युन बरिशाल |- |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|[[यष्टीरक्षक]] |- | ५१|| [[जाकर अली]] || {{Birth date and age2|2024|6|1|1998|2|22|df=y}} || उजव्या हाताने || {{N/A}} || कुमिला व्हिक्टोरीअन्स |- | १६ || [[लिटन दास]]|| {{Birth date and age2|2024|6|1|1994|10|13|df=y}} || उजव्या हाताने || {{N/A}} || कुमिला व्हिक्टोरीअन्स |- |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|अष्टपैलू |- | ३० || [[महमुद्दुला]]|| {{Birth date and age2|2024|6|1|1986|2|4|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || फॉर्च्युन बरिशाल |- | ७५ || [[शाकिब अल हसन]]|| {{Birth date and age2|2024|6|1|1987|3|24|df=y}} || डावखुरा || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || रंगपूर रायडर्स |- | ५५ || [[महेदी हसन]] || {{Birth date and age2|2024|6|1|1994|12|12|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ स्पिन || रंगपूर रायडर्स |- |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|फिरकी गोलंदाज |- | ६९|| [[तन्वीर इस्लाम]] || {{Birth date and age2|2024|6|1|1996|10|25|df=y}} || डावखुरा || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || कुमिला व्हिक्टोरीअन्स |- | २२ || [[रिशाद हुसेन]] || {{Birth date and age2|2024|6|1|2002|7|15|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने लेग ब्रेक || कुमिला व्हिक्टोरीअन्स |- |- style="background:#B2FFFF;" ! colspan=6|जलदगती गोलंदाज |- | ९० || [[मुस्तफिझुर रहमान]] || {{Birth date and age2|2024|6|1|1995|9|6|df=y}} || डावखुरा || डाव्या हाताने जलद-मध्यमगती || कुमिला व्हिक्टोरीअन्स |- | ४७ || [[शोरिफुल इस्लाम]] || {{Birth date and age2|2024|6|1|2001|6|3|df=y}} || डावखुरा || डाव्या हाताने मध्यम-जलदगती || दुर्दंतो ढाका |- | ४१|| [[तंझीम हसन साकिब]] || {{Birth date and age2|2024|6|1|2002|10|20|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलद-मध्यमगती || सिल्हेट स्ट्रायकर्स |- style="background:#aad0ff;" ! colspan="6" |राखीव खेळाडू<ref name="BAN" /> |- | ८८|| [[अफीफ हुसैन]] || {{Birth date and age2|2024|6|1|1999|9|22|df=y}} || डावखुरा || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || खुलना टायगर्स |- | ९१|| [[हसन महमूद]] || {{Birth date and age2|2024|6|1|1999|10|12|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलदगती || रंगपूर रायडर्स |- |} ===श्रीलंका=== * '''जाहीर करण्याचा दिनांक''': ९ मे २०२४. * '''स्रोत''': ''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]''.<ref name="SL">{{Cite web |date= 9 May 2024 |title= आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक २०२४ साठी श्रीलंकेची स्टार-स्टडेड संघाची घोषणा केली|url= https://www.icc-cricket.com/news/sri-lanka-name-star-studded-squad-for-icc-men-s-t20-world-cup-2024?sf188382583=1 |access-date=११ जुलै २०२४|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref> * '''प्रशिक्षक''': {{flagicon|ENG}} [[क्रिस सिल्वरवूड]] {| class="wikitable" |- ! scope=col |क्र. ! scope=col |खेळाडू ! scope=col |जन्मदिनांक ! scope=col |फलंदाजी ! scope=col |गोलंदाजी शैली ! scope=col |[[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्र.श्रे.]] संघ ! scope=col |[[लंका प्रीमियर लीग|एलपीएल]] संघ |- style="background:#aad0ff;" ! colspan=7|कर्णधार आणि उपकर्णधार |- | ४९ || [[वनिंदु हसरंगा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) || {{Birth date and age2|2024|5|1|1997|7|29|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने लेग ब्रेक || कोलंबो क्रिकेट क्लब || बी-लव्ह कँडी |- | ७२ || [[चरिथ असलंका]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|उक]]) || {{Birth date and age2|2024|5|1|1997|6|29|df=y}} || डावखुरा || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || सिंहलीज स्पोर्ट्स क्लब || जाफना किंग्स |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=7|फलंदाज |- | १८ || [[पथुम निसंका]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|1998|5|18|df=y}} || उजव्या हाताने || - || नॉनडिस्क्रिप्ट क्रिकेट क्लब || जाफना किंग्स |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=7|यष्टीरक्षक |- | १३ || [[कुशल मेंडिस]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) || {{Birth date and age2|2024|5|1|1995|2|2|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने लेग ब्रेक || सिंहलीज स्पोर्ट्स क्लब || जाफना किंग्स |- | २३ || [[धनंजय डी सिल्वा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) || {{Birth date and age2|2024|5|1|1995|8|30|df=y}}|| उजव्या हाताने ||{{N/A}} || तमिळ युनियन || कोलंबो स्ट्रायकर्स |- |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=7|अष्टपैलू |- | ७५ || [[अँजेलो डेव्हिस मॅथ्यूस]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|1991|9|6|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || तमिळ युनियन || जाफना किंग्स |- | ६९ || [[कमिंदु मेंडिस]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|1987|6|2|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यमगती || कोल्टस क्रिकेट क्लब || बी-लव्ह कँडी |- | २१ || [[कमिंदू मेंडिस]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|1998|9|30|df=y}} || डावखुरा || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स<br/>उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || कोलंबो क्रिकेट क्लब || बी-लव्ह कँडी |- | ७ || [[दासुन शनाका]] || {{Birth date and age2|2021|10|17|1991|9|9|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने मध्यमगती || सिंहलीज स्पोर्ट्स क्लब || बी-लव्ह कँडी |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=6|जलदगती गोलंदाज |- | ५ || [[दुश्मंत चमीरा]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|1992|1|11|df=y}}|| उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलदगती || नॉनडिस्क्रिप्ट क्रिकेट क्लब || बी-लव्ह कँडी |- | ९८ || [[दिलशान मदुशंका]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|2000|9|18|df=y}}|| उजव्या हाताने || डाव्या हाताने जलद-मध्यमगती || कोल्टस क्रिकेट क्लब || दम्बुला थंडर्स |- | ८१ || [[मथीशा पथिरना]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|2002|12|18|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलदगती || नॉनडिस्क्रिप्ट क्रिकेट क्लब || कोलंबो स्ट्रायकर्स |- | ५३ || [[नुवान थुशारा]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|1994|8|6|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलद-मध्यमगती || बादुरेलिया स्पोर्ट्स क्लब || दम्बुला थंडर्स |- style="background:#dcdcdc;" ! colspan=7|फिरकी गोलंदाज |- | ६१|| [[महीश थीकशाना]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|2000|8|1|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने ऑफ ब्रेक || कोल्टस क्रिकेट क्लब || गाली मार्व्हल्स |- | १ || [[दुनिथ वेल्लालागे]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|2003|1|9|df=y}} || डावखुरा || मंदगती डावखुरा ऑर्थोडॉक्स || कोल्टस क्रिकेट क्लब || कोलंबो स्ट्रायकर्स |- style="background:#aad0ff;" ! colspan=7 |राखीव खेळाडू<ref name="SL" /> |- | ५४|| [[भानुका राजपक्ष]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|1991|10|24|df=y}} || डावखुरा || उजव्या हाताने मध्यमगती || - || गाली मार्व्हल्स |- | ७८|| [[असिथा फर्नांडो]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|1997|7|31|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलद-मध्यमगती || कोलंबो क्रिकेट क्लब || जाफना किंग्स |- | ६७|| [[जनिथ लियानागे]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|1995|7|12|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने जलद-मध्यमगती || रागमा क्रिकेट क्लब || गाली मार्व्हल्स |- | ५५|| [[विजयकांत व्यासकांत]] || {{Birth date and age2|2024|5|1|2001|12|5|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने लेग ब्रेक || तमिळ युनियन || जाफना किंग्स |} ==संदर्भ आणि नोंदी== {{संदर्भयादी}} {{२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक}} {{२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा}} [[वर्ग:२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक]] n0bsbk04vztn6zpsem825i63we7ymz6 0 351969 2701426 2693602 2026-08-13T00:28:30Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701426 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२४ महिला ट्वेंटी-२० आशिया कप | image = | start_date = १९ | end_date = २८ जुलै २०२४ | administrator = [[आशियाई क्रिकेट परिषद]] | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] | tournament format = गट [[राऊंड-रॉबिन टूर्नामेंट|राऊंड-रॉबिन]] आणि [[सिंगल-एलिमिनेशन टूर्नामेंट|नॉकआउट]] | host = {{flag|श्रीलंका}} | champions = {{crw|SL}} | count = १ | runner up = {{crw|IND}} | player of the series = {{crwicon|SL}} [[चामरी अटपट्टू]] | most runs = {{crwicon|SL}} [[चामरी अटपट्टू]] (३०४) | most wickets = {{crwicon|IND}} [[दीप्ती शर्मा]] (१०) | participants = ८ | matches = १५ | previous_year = २०२२ | previous_tournament = २०२२ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक | next_year = २०२६ | next_tournament = }} '''२०२४ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक''' ही [[महिला आशिया चषक]] स्पर्धेची नववी आवृत्ती होती, ज्याचे सामने [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] (टी२०आ) सामने म्हणून खेळले गेले. जानेवारी २०२३ मध्ये, [[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशियाई क्रिकेट परिषदेने]] (एसीसी) २०२३ आणि २०२४ साठी पथवे संरचना आणि कॅलेंडर जाहीर केले, जिथे त्यांनी स्पर्धेच्या तारखा आणि संघांची पुष्टी केली.<ref name="ACC">{{Cite web |last= |date= |title=Asian Cricket Council announces new pathway structure and calendar for 2023 & 2024 |url=https://asiancricket.org/asian-cricket-council-announces-new-pathway-structure-and-calendar-for-2023-2024/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106015926/https://asiancricket.org/asian-cricket-council-announces-new-pathway-structure-and-calendar-for-2023-2024/ |archive-date=6 January 2023 |access-date=2023-01-06 |website=Asian Cricket Council |language=en-US}}</ref> जुलै २०२४ च्या अखेरीस आठ संघांद्वारे ही स्पर्धा खेळली गेली.<ref>{{Cite web |title=ACC unveils 2023-24 cricket calendar; India, Pakistan in the same group for Asia Cup 2023 |url=https://crickettimes.com/2023/01/acc-unveils-2023-24-cricket-calendar-india-pakistan-in-the-same-group-for-asia-cup-2023/ |access-date=2023-04-05 |website=Cricket Times |date=5 January 2023 |language=en-US}}</ref> [[आशियाई क्रिकेट परिषद#पूर्ण सदस्य|आशियाई क्रिकेट परिषदेचे चार पूर्ण सदस्य]] – [[बांगलादेश महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|बांगलादेश]], [[भारतीय महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारत]], [[पाकिस्तान महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पाकिस्तान]] आणि [[श्रीलंका महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|श्रीलंका]] – आपोआप पात्र ठरले.<ref>{{Cite web |date=5 January 2023|title=India, Pakistan in same group for Asia Cup 2023; ACC announces 2023-24 cricket calendar |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/2023-24-cricket-calendar-asian-cricket-council-india-pakistan-asia-cup-2023/article66340967.ece |access-date=2023-04-05 |website=Sportstar |language=en}}</ref> [[२०२४ एसीसी महिला प्रीमियर चषक]] मधील ([[मलेशिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|मलेशिया]] आणि [[संयुक्त अरब अमिराती महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|संयुक्त अरब अमिराती]]) अंतिम स्पर्धकांमध्ये ते सामील होतील असे मूलतः घोषित करण्यात आले होते;<ref name="ACC" /> तथापि, मार्च २०२४ मध्ये, एसीसीने महिला प्रीमियर चषक स्पर्धेतील उपांत्य फेरीतील स्पर्धकांसह [[नेपाळ महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नेपाळ]] आणि [[थायलंड महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|थायलंड]]चाही समावेश केला असल्याचे जाहीर केले.<ref>{{cite web |title=Asian Cricket Council announces women’s Asia cup 2024 in Sri Lanka |url= https://www.asiancricket.org/news/2023/17047 |access-date=26 March 2024 |work=Asian Cricket Council |language=en-US}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/2024-women-s-asia-cup-with-india-pakistan-sri-lanka-and-bangladesh-to-be-played-in-dambulla-from-july-19-1426442?platform=amp |title=Expanded Women's Asia Cup to be played in Dambulla from July 19 |work=ESPNcricinfo |access-date=27 March 2024}}</ref> अंतिम फेरीत श्रीलंकेने भारताचा ८ विकेट्सने पराभव करत आशिया चषक स्पर्धेचे पहिले विजेतेपद पटकावले.<ref>{{cite web|url=https://www.wisden.com/series/womens-asia-cup-2024/cricket-news/sri-lanka-shock-india-to-win-first-ever-asia-cup-title|title=Sri Lanka shock India to win first ever Asia Cup title|publisher=Wisden|accessdate=28 July 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2024-1426636/sri-lanka-women-vs-india-women-final-1426770/match-report|title=Athapaththu, Harshitha stun India as Sri Lanka win their first Women's Asia Cup title|publisher=ESPNCricinfo|accessdate=28 July 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/sri-lanka-clinch-maiden-women-s-asia-cup-title-with-comprehensive-win-over-india|title=Sri Lanka clinch maiden Women's Asia Cup title with comprehensive win over India|publisher=International Cricket Council|accessdate=28 July 2024}}</ref> ==संघ आणि पात्रता== {| class="wikitable" |+ !पात्रतेचे साधन !तारीख !यजमान !बर्थ !पात्र |- |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी#पूर्ण सदस्य|आयसीसी पूर्ण सदस्यत्व]] |{{n/a}} |{{n/a}} |style="text-align:center;" |४ | {{crw|BAN}}<br />{{crw|IND}}<br />{{crw|PAK}}<br />{{crw|SL}} |- |[[२०२४ एसीसी महिला प्रीमियर कप]] |फेब्रुवारी २०२४ |{{flagicon|MAS}} [[मलेशिया]] | style="text-align:center;" |४ |{{crw|MAS}}<br />{{crw|NEP}}<br />{{crw|THA}}<br />{{crw|UAE}} |- !एकूण ! ! !८ ! |} ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |- ! {{crw|BAN}}<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/womens-asia-cup-2024-bangladesh-recall-rumana-ahmed-jahanara-alam-1440545 |title=Bangladesh recall Rumana, Jahanara for Women's Asia Cup |work=ESPNcricinfo |access-date=24 June 2024 |date=23 June 2024}}</ref> ! {{crw|IND}}<ref>{{cite web |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/o9mvXIEG |title=Team India (Senior Women) squad for Women’s Asia Cup T20, 2024 announced |work=Board of Control for Cricket in India |access-date=6 July 2024 |archive-date=2024-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240712165928/https://www.bcci.tv/bccilink/articles/o9mvXIEG |url-status=dead }}</ref> ! {{crw|MAS}}<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/45784-malaysia-womens-cricket-squad-announced-for-asia-cup-2024.html |title=Malaysia Women’s Cricket Squad Announced for Asia Cup 2024 |work=Female Cricket |access-date=30 June 2024 |date=29 June 2024}}</ref> ! {{crw|NEP}}<ref>{{cite web |title=Nepal to open Women’s T20 Asia Cup against UAE |url=https://kathmandupost.com/cricket/2024/06/26/nepal-to-open-women-s-t20-asia-cup-against-uae |access-date=26 June 2024 |work=The Kathmandu Post |language=English}}</ref> |- |valign=top| * [[निगार सुलताना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक]]) * [[नाहिदा अख्तर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उपकर्णधार]]) * [[रुमाना अहमद]] * [[दिलारा अक्टर|दिलारा अख्तर]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[मारुफा अख्तर]] * [[शोर्णा अख्तर]] * [[जहाँआरा आलम]] * [[रुबिया हैदर]] * [[राबेया खान]] * [[मुर्शिदा खातून]] * [[शोरिफा खातून]] * [[सुलताना खातून]] * [[रितू मोनी]] * [[सबिकुन नहार]] * [[इश्मा तंजीम]] |valign=top| * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]])<ref name="HK" group="n">[[स्मृती मानधना]]ने ग्रुप स्टेजच्या तिसऱ्या सामन्यात भारताचे नेतृत्व केले.</ref> * [[स्मृती मानधना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उपकर्णधार]]) * [[उमा चेत्री]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[रिचा घोष]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[दयालन हेमलता]] * [[तनुजा कंवर]] * [[श्रेयंका पाटील]] * [[अरुंधती रेड्डी]] * [[जेमिमाह रॉड्रिग्ज]] * [[सजीवन सजना]] * [[दीप्ती शर्मा]] * [[रेणुका सिंग]] * [[आशा शोभना]] * [[पूजा वस्त्रकार]] * [[शेफाली वर्मा]] * [[राधा यादव]] |valign=top| * [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * नूर आयशा * [[ऐश्या एलिसा]] * [[मास एलिसा]] * [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] * [[एल्सा हंटर]] * [[माहिरा इज्जती इस्माईल]] * [[वॅन ज्युलिया]] ([[यष्टिरक्षक]]) * सुबिका मणिवन्नन * [[धनुश्री मुहूण]] * इर्डिना बेह नबिल * [[आयना नजवा]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[नूर अरियाना नटस्या]] * अमलिन सोर्फिना * नूर इज्जातुल स्याफिका |valign=top| * [[इंदू बर्मा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * राजमती आयरी * [[डॉली भट्टा]] * [[ममता चौधरी]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[रुबिना छेत्री]] * [[कविता जोशी]] * [[समजाना खडका]] * [[कविता कुंवर]] * [[सीता राणा मगर]] * पूजा महतो * कृतिका मरासिनी * [[सबनम राय]] * [[बिंदू रावल]] * [[काजल श्रेष्ठ]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[रोमा थापा]] |- ! {{crw|PAK}}<ref>{{cite web|url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pakistan-name-squad-for-acc-women-s-t20-asia-cup.html |title=Pakistan name squad for ACC Women's T20 Asia Cup |work=Pakistan Cricket Board |access-date=1 July 2024 |date=30 June 2024}}</ref> ! {{crw|SL}}<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/45540-sri-lanka-womens-cricket-squad-announced-for-asia-cup-2024.html |title=Sri Lanka Women’s Cricket Squad Announced for Asia Cup 2024 |work=Female Cricket |access-date=29 June 2024 |date=27 June 2024}}</ref> ! {{crw|THA}}<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/45785-thailand-womens-cricket-squad-announced-for-asia-cup-2024.html |title=Thailand Women’s Cricket Squad Announced for Asia Cup 2024 |work=Female Cricket |access-date=29 June 2024}}</ref> ! {{crw|UAE}}<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/45537-uae-womens-cricket-squad-announced-for-asia-cup-2024-esha-oza-to-lead.html |title=UAE Women’s Cricket Squad Announced for Asia Cup 2024, Esha Oza to lead |work=Female Cricket |access-date=29 June 2024 |date=27 June 2024}}</ref> |- |valign=top| * [[निदा दार]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[मुनीबा अली]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[नजीहा अल्वी]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[सिद्रा अमीन]] * [[डायना बेग]] * [[गुल फरोझा]] * [[तुबा हसन]] * [[सादिया इक्बाल]] * [[इरम जावेद]] * [[आलिया रियाझ]] * तस्मिया रुबाब * [[फातिमा सना]] * [[नश्रा संधू]] * [[सईदा अरूब शाह]] * [[ओमामा सोहेल]] |valign=top| * [[चामरी अटपट्टू]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[निलाक्षी डी सिल्वा]] * [[कविशा दिलहारी]] * [[शशिनी गिम्हणी]] * [[विश्मी गुणरत्ने]] * [[अमा कांचना]] * [[काव्या कविंदी]] * [[अचिनी कुलसूर्या]] * [[सुगंधिका कुमारी]] * [[सचिनी निसनसला]] * [[इनोशी प्रियदर्शनी]] * [[हसिनी परेरा]] * [[उदेशिका प्रबोधनी]] * [[अनुष्का संजीवनी]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[हर्षिता मादवी|हर्षिता समरविक्रम]] |valign=top| * [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[नत्ताया बूचाथम]] * कन्याकोरण बुंथनसेन * नन्नफट चौहान * सुनिदा चतुरंगरत्न * [[ओन्निचा कांचोम्पू]] * [[रोझनॅन कानोह]] * सुवानन खियाओतो ([[यष्टिरक्षक]]) * [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[सुलीपोर्न लाओमी]] * [[फन्नीता माया]] * चयानिसा फेंगपेन * [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] * [[अपिसरा सुवांचनरोती]] * कुराणित सुवांचोराथी |valign=top| * [[ईशा ओझा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक]]) * [[समायरा धरणीधरका]] * [[हीना होतचंदानी]] * लावण्या केणी * [[कविशा कुमारी|कविशा इगोडगे]] * सुरक्षा कोट्टे * वैष्णवे महेश * इंधुजा नंदकुमार * रिनिता राजित * ऋषिता राजित * रितीका राजित * [[खुशी शर्मा]] * [[तीर्थ सतीश]] ([[यष्टिरक्षक]]) * एमिली थॉमस * मेहक ठाकूर |} बांगलादेशने ताज नेहर, [[फाहिमा खातून]], [[शोभना मोस्तारी]] आणि [[पूजा चक्रवर्ती]] यांना स्टँडबाय खेळाडू म्हणून नियुक्त केले.<ref>{{cite web|url=https://www.tigercricket.com.bd/detail/acc-women-s-asia-cup-2024-bangladesh-squad-announced |title=ACC Women’s Asia Cup 2024 {{!}} Bangladesh Squad announced |work=Bangladesh Cricket Board |access-date=3 July 2024 |date=23 June 2024}}</ref> भारताने [[श्वेता सेहरावत]], [[सायका इशाक]], [[तनुजा कंवर]] आणि [[मेघना सिंग]] यांना प्रवासी राखीव म्हणून नाव दिले आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/india-remain-consistent-in-selecting-squad-for-women-s-asia-cup-1442411 |title=India remain consistent in selecting squad for Women's Asia Cup |work=ESPNcricinfo |access-date=6 July 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/130964/india-leave-out-shabnam-amanjot-for-asia-cup |title=India leave out Shabnam, Amanjot for Asia Cup |work=Cricbuzz |access-date=6 July 2024}}</ref> २१ जुलै २०२४ रोजी, [[श्रेयंका पाटील]]ला फ्रॅक्चर झालेल्या बोटामुळे स्पर्धेतून बाहेर काढण्यात आले,<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/131104/shreyanka-patil-ruled-out-of-asia-cup-with-fractured-finger |title=Shreyanka Patil ruled out of Asia Cup with fractured finger |work=Cricbuzz |access-date=21 July 2024}}</ref> तिच्या जागी तनुजा कंवरचे नाव देण्यात आले.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/injured-shreyanka-patil-out-of-womens-asia-cup-india-call-up-tanuja-kanwar-1444013 |title=Injured Shreyanka Patil out of Women's Asia Cup, India call up Tanuja Kanwar |work=ESPNcricinfo |access-date=21 July 2024}}</ref> ==गट फेरी== ===गट अ=== ====गुण सारणी==== {{२०२४ महिला ट्वेंटी-२० आशिया कप गट अ गुणफलक}} स्रोत:[https://www.espncricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2024-1426636/points-table-standings ईएसपीएन क्रिकइन्फो]<br />{{color box|#cfc}} [[#बाद फेरी|बाद फेरी]]साठी पात्र ====फिक्स्चर==== {{Single-innings cricket match | date = १९ जुलै २०२४ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|UAE}} | team2 = {{crw|NEP}} | score1 = ११५/८ (२० षटके) | runs1 = [[खुशी शर्मा]] ३६ (३९) | wickets1 = [[इंदू बर्मा]] ३/१९ (४ षटके) | score2 = ११८/४ (१६.१ षटके) | runs2 = [[समजाना खडका]] ७२[[नाबाद|*]] (४५) | wickets2 = [[कविशा कुमारी|कविशा इगोडगे]] ३/१२ (४ षटके) | result = नेपाळने ६ गडी राखून विजय मिळवला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426756.html धावफलक] | venue = [[रंगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[दांबुला]] | umpires = सलीमा इम्तियाज (पाकिस्तान) आणि गायत्री वेणुगोपालन (भारत) | motm = [[समजाना खडका]] (नेपाळ) | toss = नेपाळने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = नेपाळचा आशिया चषकातील हा पहिलाच विजय ठरला.<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/131087/nepal-ride-on-samjhanas-brilliance-to-register-maiden-asia-cup-win |title=Nepal ride on Samjhana's brilliance to register maiden Asia Cup win |work=Cricbuzz |access-date=19 July 2024}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १९ जुलै २०२४ | time = १९:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|PAK}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = १०८ (१९.२ षटके) | runs1 = [[सिद्रा अमीन]] २५ (३५) | wickets1 = [[दीप्ती शर्मा]] ३/२० (४ षटके) | score2 = १०९/३ (१४.१ षटके) | runs2 = [[स्मृती मानधना]] ४५ (३१) | wickets2 = [[सईदा अरूब शाह]] २/९ (३ षटके) | result = भारताने ७ गडी राखून विजय मिळवला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426757.html धावफलक] | venue = [[रंगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[दांबुला]] | umpires = [[शाथिरा जाकीर]] (बांगलादेश) आणि [[निमाली परेरा]] (श्रीलंका) | motm = [[दीप्ती शर्मा]] (भारत) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[निदा दार]] (पाकिस्तान) तिचा १५०वा टी२०आ सामना खेळली.<ref>{{cite web |url=https://cricketpakistan.com.pk/en/news/detail/nida-dar-achieves-milestone-in-t20i-cricket |title=Nida Dar achieves milestone in T20I cricket |work=Cricket Pakistan |access-date=19 July 2024}}</ref> * [[दीप्ती शर्मा]] (भारत) ने आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये तिची २५०वी विकेट घेतली.<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/womens-asia-cup-2024/47877-deepti-sharma-becomes-2nd-indian-to-complete-250-international-wickets.html |title=Deepti Sharma becomes 2nd Indian to complete 250 International wickets |work=Female Cricket |access-date=19 July 2024}}</ref> * [[जेमिमाह रॉड्रिग्ज]] (भारत) ने [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिलांच्या टी२०आ]] मध्ये २,००० धावा पूर्ण केल्या.<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/womens-asia-cup-2024/47915-jemimah-rodrigues-completed-2000-t20i-runs-becomes-youngest-indian-to-do-so.html |title=Jemimah Rodrigues completed 2000 T20I runs, becomes youngest Indian to do so |work=Female Cricket |access-date=19 July 2024}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = २१ जुलै २०२४ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|UAE}} | score1 = २०१/५ (२० षटके) | runs1 = [[हरमनप्रीत कौर]] ६६ (४७) | wickets1 = [[कविशा कुमारी|कविशा इगोडगे]] २/३६ (४ षटके) | score2 = १२३/७ (२० षटके) | runs2 = [[कविशा कुमारी|कविशा इगोडगे]] ४०[[नाबाद|*]] (३२) | wickets2 = [[दीप्ती शर्मा]] २/२३ (४ षटके) | result = भारताने ७८ धावांनी विजय मिळवला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426760.html धावफलक] | venue = [[रंगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[दांबुला]] | umpires = [[शाथिरा जाकीर]] (बांगलादेश) आणि [[निमाली परेरा]] (श्रीलंका) | motm = [[रिचा घोष]] (भारत) | toss = संयुक्त अरब अमिरातीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[तनुजा कंवर]] (भारत) यांनी तिचे टी२०आ पदार्पण केले. * महिला आशिया चषक स्पर्धेत भारताने सर्वाधिक सांघिक धावसंख्या नोंदवली<ref>{{cite web |title=Stats - Ghosh breaks batting speed limits in India's first 200 in women's T20Is |url=https://www.espncricinfo.com/story/women-s-asia-cup-2024-richa-ghosh-harmanpreet-kaur-shafali-verma-give-india-first-200-plus-t20i-total-1444058 |work=ESPNcricinfo |access-date=21 July 2024}}</ref> आणि महिलांच्या टी२०आ मध्ये ही भारताची सर्वोच्च धावसंख्या होती.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2024-1426636/india-women-vs-united-arab-emirates-women-5th-match-group-a-1426760/match-report |title=India win big after racking up their highest T20I total |work=ESPNcricinfo |access-date=21 July 2024}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = २१ जुलै २०२४ | time = १९:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|NEP}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = १०८/६ (२० षटके) | runs1 = [[कविता जोशी]] ३१[[नाबाद|*]] (२३) | wickets1 = [[सादिया इक्बाल]] २/१९ (४ षटके) | score2 = ११०/१ (११.५ षटके) | runs2 = [[गुल फरोझा]] ५७ (३५) | wickets2 = [[कविता जोशी]] १/१९ (१.५ षटके) | result = पाकिस्तान ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426761.html धावफलक] | venue = [[रंगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[दांबुला]] | umpires = हेमांगी येरझाल (यूएई) आणि गायत्री वेणुगोपालन (भारत) | motm = [[गुल फरोझा]] (पाकिस्तान) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = २३ जुलै २०२४ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|UAE}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = १०३/८ (२० षटके) | runs1 = [[तीर्थ सतीश]] ४० (३६) | wickets1 = [[तुबा हसन]] २/१७ (३ षटके) | score2 = १०७/० (१४.१ षटके) | runs2 = [[गुल फरोझा]] ६२[[नाबाद|*]] (५५) | wickets2 = | result = पाकिस्तानने १० गडी राखून विजय मिळवला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426764.html धावफलक] | venue = [[रंगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[दांबुला]] | umpires = नूर हिजरा (मलेशिया) आणि [[वृंदा राठी]] (भारत) | motm = [[गुल फरोझा]] (पाकिस्तान) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = २३ जुलै २०२४ | time = १९:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|NEP}} | score1 = १७८/३ (२० षटके) | runs1 = [[शेफाली वर्मा]] ८१ (४८) | wickets1 = [[सीता राणा मगर]] २/२५ (४ षटके) | score2 = ९६/९ (२० षटके) | runs2 = [[सीता राणा मगर]] १८ (२२) | wickets2 = [[दीप्ती शर्मा]] ३/१३ (४ षटके) | result = भारताने ८२ धावांनी विजय मिळवला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426765.html धावफलक] | venue = [[रंगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[दांबुला]] | umpires = सलीमा इम्तियाज (पाकिस्तान) आणि [[निमाली परेरा]] (श्रीलंका) | motm = [[शेफाली वर्मा]] (भारत) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[शेफाली वर्मा]] (भारत) ने आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये तिच्या ३,००० धावा पूर्ण केल्या.<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/womens-asia-cup-2024/48474-20-year-old-shafali-verma-completes-3000-international-runs.html |title=20 Year Old Shafali Verma Completes 3000 International Runs |work=Female Cricket |access-date=23 July 2024}}</ref> }} ===गट ब=== ====गुण सारणी==== {{२०२४ महिला ट्वेंटी-२० आशिया कप गट ब गुणफलक}} स्रोत:[https://www.espncricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2024-1426636/points-table-standings ईएसपीएन क्रिकइन्फो]<br />{{color box|#cfc}} [[#बाद फेरी|बाद फेरी]]साठी पात्र ====फिक्स्चर==== {{Single-innings cricket match | date = २० जुलै २०२४ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|THA}} | team2 = {{crw|MAS}} | score1 = १३३/६ (२० षटके) | runs1 = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ४० (३५) | wickets1 = [[माहिरा इज्जती इस्माईल]] ३/१६ (४ षटके) | score2 = १११/८ (२० षटके) | runs2 = [[वॅन ज्युलिया]] ५२ (५३) | wickets2 = [[ओन्निचा कांचोम्पू]] २/२० (४ षटके) | result = थायलंडने २२ धावांनी विजय मिळवला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426758.html धावफलक] | venue = [[रंगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[दांबुला]] | umpires = [[डेदुनु सिल्वा]] (श्रीलंका) आणि हेमांगी येरझाल (यूएई) | motm = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] (थायलंड) | toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = नन्नाफाट चैहान (थायलंड) आणि सुअबिका मनिवन्नन (मलेशिया) या दोघींनीही त्यांचे टी२०आ पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = २० जुलै २०२४ | time = १९:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|BAN}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = १११/८ (२० षटके) | runs1 = [[निगार सुलताना]] ४८[[नाबाद|*]] (५९) | wickets1 = [[इनोशी प्रियदर्शनी]] २/१७ (४ षटके) | score2 = ११४/३ (१७.१ षटके) | runs2 = [[विश्मी गुणरत्ने]] ५१ (४८) | wickets2 = [[नाहिदा अख्तर]] ३/१२ (४ षटके) | result = श्रीलंका ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426759.html धावफलक] | venue = [[रंगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[दांबुला]] | umpires = नूर हिजरा (मलेशिया) आणि [[वृंदा राठी]] (भारत) | motm = [[विश्मी गुणरत्ने]] (श्रीलंका) | toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[इश्मा तंजीम]] (बांगलादेश) ने तिचे टी२०आ पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = २२ जुलै २०२४ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|SL}} | team2 = {{crw|MAS}} | score1 = १८४/४ (२० षटके) | runs1 = [[चामरी अटपट्टू]] ११९[[नाबाद|*]] (६९) | wickets1 = [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] २/३४ (४ षटके) | score2 = ४० (१९.५ षटके) | runs2 = [[एल्सा हंटर]] १० (११) | wickets2 = [[शशिनी गिम्हणी]] ३/९ (४ षटके) | result = श्रीलंकेचा १४४ धावांनी विजय झाला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426762.html धावफलक] | venue = [[रंगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[दांबुला]] | umpires = सलीमा इम्तियाज (पाकिस्तान) आणि [[शाथिरा जाकीर]] (बांगलादेश) | motm = [[चामरी अटपट्टू]] (श्रीलंका) | toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = नूर इज्जातुल स्याफीका (मलेशिया) ने तिचे टी२०आ पदार्पण केले. * [[चामरी अटपट्टू]] (श्रीलंका) महिला टी-२० आशिया कपमध्ये शतक ठोकणारी पहिली ठरली.<ref>{{cite web|url=https://www.adaderana.lk/news.php?nid=100699 |title=Chamari smashes first-ever century in Women’s T20 Asia Cup history |work=[[डेराना टीव्ही|अडा डेराना]]|access-date=22 July 2024}}</ref> * महिलांच्या टी२०आ मध्ये श्रीलंकेची ही सर्वोच्च धावसंख्या होती.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/records/team/team-highest-innings-totals/sri-lanka-women-3672/women-s-twenty20-internationals-10 |title=Highest Totals By Sri Lanka Women In WT20Is |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = २२ जुलै २०२४ | time = १९:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|THA}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = ९६/९ (२० षटके) | runs1 = [[नत्ताया बूचाथम]] ४० (४१) | wickets1 = [[राबेया खान]] ४/१४ (४ षटके) | score2 = १००/३ (१७.३ षटके) | runs2 = [[मुर्शिदा खातून]] ५० (५५) | wickets2 = [[फन्नीता माया]] १/८ (१.३ षटके) | result = बांगलादेश ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426763.html धावफलक] | venue = [[रंगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[दांबुला]] | umpires = नूर हिजरा (मलेशिया) आणि [[डेदुनु सिल्वा]] (श्रीलंका) | motm = [[राबेया खान]] (बांगलादेश) | toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[सबिकुन नहार|सबिकुन नहार जेस्मीन]] (बांगलादेश) ने तिचे टी२०आ पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = २४ जुलै २०२४ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|BAN}} | team2 = {{crw|MAS}} | score1 = १९१/२ (२० षटके) | runs1 = [[मुर्शिदा खातून]] ८० (५९) | wickets1 = [[एल्सा हंटर]] १/२७ (४ षटके) | score2 = ७७/८ (२० षटके) | runs2 = [[एल्सा हंटर]] २० (२३) | wickets2 = [[नाहिदा अख्तर]] २/१३ (४ षटके) | result = बांगलादेश ११४ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426766.html धावफलक] | venue = [[रंगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[दांबुला]] | umpires = [[डेदुनु सिल्वा]] (श्रीलंका) आणि गायत्री वेणुगोपालन (भारत) | motm = [[मुर्शिदा खातून]] (बांगलादेश) | toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = २४ जुलै २०२४ | time = १९:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|THA}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = ९३/७ (२० षटके) | runs1 = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ४७[[नाबाद|*]] (५३) | wickets1 = [[कविशा दिलहारी]] २/१३ (४ षटके) | score2 = ९४/० (११.३ षटके) | runs2 = [[चामरी अटपट्टू]] ४९[[नाबाद|*]] (३५) | wickets2 = | result = श्रीलंका १० गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426767.html धावफलक] | venue = [[रंगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[दांबुला]] | umpires = [[वृंदा राठी]] (भारत) आणि हेमांगी येरझाल (यूएई) | motm = [[चामरी अटपट्टू]] (श्रीलंका) | toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ==बाद फेरी== ===कंसात=== {{4TeamBracket | RD1 = [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरी]] | RD2 = [[#अंतिम सामना|अंतिम सामना]] | seeds = yes | RD1-seed1 = '''अ१''' | RD1-team1 = '''{{crw|IND}}''' | RD1-score1 = '''८३/०&nbsp;(११)''' | RD1-seed2 = ब२ | RD1-team2 = {{crw|BAN}} | RD1-score2 = ८०/८&nbsp;(२०) | RD1-seed3 = '''ब१''' | RD1-team3 = '''{{crw|SL}}''' | RD1-score3 = '''१४१/७&nbsp;(१९.५)''' | RD1-seed4 = अ२ | RD1-team4 = {{crw|PAK}} | RD1-score4 = १४०/४&nbsp;(२०) | RD2-seed1 = उफे१ | RD2-team1 = {{crw|IND}} | RD2-score1 = १६५/६&nbsp;(२०) | RD2-seed2 = '''उफे२''' | RD2-team2 = '''{{crw|SL}}''' | RD2-score2 = '''१६७/२&nbsp;(१८.४)''' }} ===उपांत्य फेरी=== ====पहिला उपांत्य सामना==== {{Single-innings cricket match | date = २६ जुलै २०२४ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|BAN}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = ८०/८ (२० षटके) | runs1 = [[निगार सुलताना]] ३२ (५१) | wickets1 = [[रेणुका सिंग]] ३/१० (४ षटके) | score2 = ८३/० (११ षटके) | runs2 = [[स्मृती मानधना]] ५५[[नाबाद|*]] (३९) | wickets2 = | result = भारताने १० गडी राखून विजय मिळवला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426768.html धावफलक] | venue = [[रंगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[दांबुला]] | umpires = [[निमाली परेरा]] (श्रीलंका) आणि [[डेदुनु सिल्वा]] (श्रीलंका) | motm = [[रेणुका सिंग]] (भारत) | toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[रेणुका सिंग]] (भारत) हिने [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिलांच्या टी२०आ]] मध्ये ५०वी विकेट घेतली.<ref>{{cite web |url=https://cricket.one/match-hub/watch-renuka-singh-completes-50-t20i-wickets-with-a-magical-spell-in-womens-asia-cup-semi-final-vs-ban/66a37126a206ff6817a5ddbe |title=Renuka Singh Completes 50 T20I Wickets With A Magical Spell In Women's Asia Cup Semi-Final vs BAN |work=Cricket One |access-date=26 July 2024 |archive-date=2024-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727004728/https://cricket.one/match-hub/watch-renuka-singh-completes-50-t20i-wickets-with-a-magical-spell-in-womens-asia-cup-semi-final-vs-ban/66a37126a206ff6817a5ddbe |url-status=dead }}</ref> }} ====दुसरा उपांत्य सामना==== {{Single-innings cricket match | date = २६ जुलै २०२४ | time = १९:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|PAK}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = १४०/४ (२० षटके) | runs1 = [[मुनीबा अली]] ३७ (३४) | wickets1 = [[उदेशिका प्रबोधनी]] २/२३ (४ षटके) | score2 = १४१/७ (१९.५ षटके) | runs2 = [[चामरी अटपट्टू]] ६३ (४८) | wickets2 = [[सादिया इक्बाल]] ४/१६ (४ षटके) | result = श्रीलंका ३ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426769.html धावफलक] | venue = [[रंगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[दांबुला]] | umpires = [[वृंदा राठी]] (भारत) आणि गायत्री वेणुगोपालन (भारत) | motm = [[चामरी अटपट्टू]] (श्रीलंका) | toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[उदेशिका प्रबोधनी]] (श्रीलंका) तिचा १००वा टी२०आ सामना खेळली.<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/womens-asia-cup-2024/48770-sri-lankas-udeshika-prabodhani-completes-100-t20i-caps.html?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=sri-lankas-udeshika-prabodhani-completes-100-t20i-caps |title=Sri Lanka's Udeshika Prabodhani completes 100 T20I caps |work=Female Cricket |access-date=26 July 2024}}</ref> }} ===अंतिम सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २८ जुलै २०२४ | time = १५:०० | night = | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = १६५/६ (२० षटके) | runs1 = [[स्मृती मानधना]] ६० (४७) | wickets1 = [[कविशा दिलहारी]] २/३६ (४ षटके) | score2 = १६७/२ (१८.४ षटके) | runs2 = [[हर्षिता मादवी|हर्षिता समरविक्रम]] ६९[[नाबाद|*]] (५१) | wickets2 = [[दीप्ती शर्मा]] १/३० (४ षटके) | result = श्रीलंका ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426770.html धावफलक] | venue = [[रंगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[दांबुला]] | umpires = सलीमा इम्तियाज (पाकिस्तान) आणि [[शाथिरा जाकीर]] (बांगलादेश) | motm = [[हर्षिता मादवी|हर्षिता समरविक्रम]] (श्रीलंका) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[जेमिमाह रॉड्रिग्ज]] (भारत) १००वा टी२०आ सामना खेळणारी<ref>{{cite web |url=https://femalecricket.com/womens-asia-cup-2024/48916-jemimah-rodrigues-completes-100-t20i-for-india-becomes-youngest-overall.html |title=Jemimah Rodrigues completes 100 T20I for India, becomes youngest overall |work=Female cricket |access-date=28 July 2024}}</ref> आणि आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये ३,००० धावा करणारी सर्वात तरुण महिला क्रिकेट खेळाडू ठरली.<ref>{{cite tweet |user=imfemalecricket |number=1817510564136100042 |title=Milestone Alert! 3000+ International runs for Jemimah Rodrigues. Future of Indian women's cricket is in safe hands |date=28 July 2024}}</ref> * [[कविशा दिलहारी]] (श्रीलंका) हिने महिलांच्या टी२०आ मध्ये ५० बळी पूर्ण केले.{{cn|date=July 2024}} }} == आकडेवारी == === सर्वाधिक धावा === {| class="wikitable sortable" style="text-align:centre;" !खेळाडू ![[डाव#क्रिकेट|डाव]] !नाबाद ![[धाव (क्रिकेट)|धावा]] ![[फलंदाजीची सरासरी (क्रिकेट)| सरासरी]] !स्ट्रा.रेट !बेस्ट !१०० !५० !४<small></small> !६<small></small> |- style="background:gold;" | style="text-align:left" |{{crwicon|SRI}} [[चामरी अटपट्टू]] | style="text-align:center;" |५ | style="text-align:center;" |२ | style="text-align:center;" |'''३०४''' |१०१.३३ |१४६.८५ |११९[[नाबाद|*]] | style="text-align:center;" |१ | style="text-align:center;" |२ | style="text-align:center;" |३५ | style="text-align:center;" |१५ |- | style="text-align:left" |{{crwicon|IND}} [[शेफाली वर्मा]] | style="text-align:center;" |५ | style="text-align:center;" |१ | style="text-align:center;" |'''२००''' |५०.०० |१४०.८४ |८१ | style="text-align:center;" |० | style="text-align:center;" |१ | style="text-align:center;" |२७ | style="text-align:center;" |३ |- | style="text-align:left" |{{crwicon|IND}} [[स्मृती मानधना]] | style="text-align:center;" |४ | style="text-align:center;" |१ | style="text-align:center;" |'''१७३''' |५७.६६ |१३७.३० |६० | style="text-align:center;" |० | style="text-align:center;" |२ | style="text-align:center;" |२९ | style="text-align:center;" |२ |- | style="text-align:left" |{{crwicon|PAK}} [[गुल फरोझा]] | style="text-align:center;" |४ | style="text-align:center;" |१ | style="text-align:center;" |'''१४९''' |४९.६६ |१२५.२१ |६२[[नाबाद|*]] | style="text-align:center;" |० | style="text-align:center;" |२ | style="text-align:center;" |२२ | style="text-align:center;" |० |- | style="text-align:left" |{{crwicon|BAN}} [[निगार सुलताना]] | style="text-align:center;" |३ | style="text-align:center;" |२ | style="text-align:center;" |'''१४२''' |१४२.०० |१११.५३ |६२[[नाबाद|*]] | style="text-align:center;" |० | style="text-align:center;" |१ | style="text-align:center;" |१३ | style="text-align:center;" |२ |- |- class="sortbottom" | colspan="11" scope="row" |<small>अद्यतनित: २८ जुलै २०२४</small><ref>{{Cite web |title=Women's T20 Asia Cup, 2024 batting most runs career Records |url=https://www.espncricinfo.com/records/tournament/batting-most-runs-career/women-s-t20-asia-cup-2024-16218 |access-date=2024-07-28 |website=ESPNcricinfo |language=en}}</ref> |} === सर्वाधिक बळी === {| class="wikitable sortable" style="text-align:centre;" !खेळाडू ![[डाव#क्रिकेट|डाव]] ![[बळी|बळी]] ![[धाव (क्रिकेट)|धावा]] !षटके !बीबीआय !ईको. ![[गोलंदाजीची सरासरी|सरासरी]] !५ बळी |- style="background:gold;" | style="text-align:left" |{{crwicon|IND}} [[दीप्ती शर्मा]] | style="text-align:center;" |५ | style="text-align:center;" |'''१०''' | style="text-align:center;" |१०० | style="text-align:center;" |२०.० |३/१३ |५.०० | style="text-align:center;" |१०.०० | style="text-align:center;" |० |- | style="text-align:left" |{{crwicon|SRI}} [[कविशा दिलहारी]] | style="text-align:center;" |५ | style="text-align:center;" |'''९''' | style="text-align:center;" |१११ | style="text-align:center;" |१८.० |२/४ |६.१६ | style="text-align:center;" |१२.३३ | style="text-align:center;" |० |- | style="text-align:left" |{{crwicon|PAK}} [[सादिया इक्बाल]] | style="text-align:center;" |३ | style="text-align:center;" |'''८''' | style="text-align:center;" |६७ | style="text-align:center;" |१४.१ |४/१६ |४.७२ | style="text-align:center;" |८.३७ | style="text-align:center;" |० |- | style="text-align:left" |{{crwicon|IND}} [[रेणुका सिंग]] | style="text-align:center;" |५ | style="text-align:center;" |'''७''' | style="text-align:center;" |९२ | style="text-align:center;" |१९.० |३/१० |४.८४ | style="text-align:center;" |१३.१४ | style="text-align:center;" |० |- | style="text-align:left" |{{crwicon|IND}} [[राधा यादव]] | style="text-align:center;" |५ | style="text-align:center;" |'''६''' | style="text-align:center;" |१२८ | style="text-align:center;" |१९.० |३/१४ |६.७३ | style="text-align:center;" |२१.३३ | style="text-align:center;" |० |- |- class="sortbottom" | colspan="9" scope="row" |<small>अद्यतनित: २८ जुलै २०२४</small><ref>{{Cite web |title=Women's T20 Asia Cup, 2024 bowling most wickets career Records |url=https://www.espncricinfo.com/records/tournament/bowling-most-wickets-career/women-s-t20-asia-cup-2024-16218 |access-date=2024-07-28 |website=ESPNcricinfo |language=en}}</ref> |} ==नोंदी== {{reflist|group="n"}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/women-s-asia-cup-2024-1426636 ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर मालिका मुख्यपृष्ठ] * [https://criclines.com/today-match-prediction-women-asia-cup-who-will-win महिला आशिया कप अंदाज] {{महिला आशिया कप}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२४}} [[वर्ग:इ.स. २०२४ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] 2imo9xzscbqr7v32uwqbglg973vtofs 0 352887 2701381 2700848 2026-08-12T16:15:32Z Aditya tamhankar 80177 /* कांस्य पदक */ 2701381 wikitext text/x-wiki खालील यादी भारताने आतापर्यंत [[राष्ट्रकुल खेळ]] या खेळांमध्ये मिळवलेल्या सर्व पदकांची आहे. ==सहभाग सारांश== {{col-begin}} {{col-2}} === स्पर्धेनुसार सहभाग व पदकसंख्या=== {{col-2}} === खेळांप्रमाणे पदकसंख्या === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" |- !खेळ |style="background:gold; width:4.5em; font-weight:bold;"|सुवर्ण |style="background:silver; width:4.5em; font-weight:bold;"|रौप्य |style="background:#cc9966; width:4.5em; font-weight:bold;"|कांस्य !style="width:4.5em; font-weight:bold;"|एकूण |- |align=left| [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || ६३ || ४४ || २८ || १३५ |- |align=left| [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || ४९ || ३९ || २६ || ११४ |- |align=left| [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || ४७ || ५७ || ३७ || १४१ |- |align=left| [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || १८ || १६ || २० || ५४ |- |align=left| [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || १० || ८ || १३ || ३१ |- |align=left| [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[अ‍ॅथलेटिक्स]] || ९ || २१ || २२ || ५२ |- |align=left| [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || १० || १५ || १३ || २८ |- |align=left| [[File:Archery pictogram.svg|20px|तिरंदाजी]][[तिरंदाजी]] || ३ || १ || ४ || ८ |- |align=left| [[File:Judo pictogram.svg|20px|जुडो]][[जुडो]] || २ || ६ || ७ || १५ |- |align=left| [[File:Hockey pictogram.svg|20px|हॉकी]][[हॉकी]] || १ || ४ || १ || ६ |- |align=left| [[File:Squash pictogram.svg|20px|स्क्वॉश]][[स्क्वॉश]] || १ || २ || २ || ५ |- |align=left| [[File:Tennis pictogram.svg|20px|टेनिस]][[टेनिस]] || १ || १ || २ || ४ |- |align=left| [[File:Lawn bowls pictogram.svg|20px|लॉन बोलिंग]][[लॉन बोलिंग|लॉन बॉल्स]] || १ || १ || ० || २ |- |align=left| [[File:Powerlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन|दिव्यांग भारोत्तोलन]] || ० || ० || २ || २ |- |align=left| [[File:Gymnastics pictogram.svg|20px|जिम्नॅस्टिक्स]][[जिम्नॅस्टिक्स]] || ० || १ || २ || ३ |- |align=left| [[File:Cricket pictogram.svg|20px|क्रिकेट]][[क्रिकेट]] || ० || १ || ० || १ |- |align=left| [[File:Swimming pictogram.svg|20px|जलतरण]][[जलतरण]] || ० || ० || १ || १ |- | colspan="4" | '''एकूण''' || '''६०२''' |} {{col-end}} ==सुवर्ण पदक== {| class="wikitable sortable" |- !style="width:6em"| पदक !style="width:10em"| दिनांक !style="width:10em"| नाव !style="width:10em"| स्पर्धा !style="width:8em"| खेळ !style="width:20em"| प्रकार |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ|ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळ]] (१९५४ - १९६६)''' |- | align="center" colspan="6" |''{{flagicon|IND}} [[भारत गणराज्य]] म्हणून'' |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मिल्खा सिंग]] || {{flagicon|Wales|1953}} [[१९५८ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९५८ कार्डिफ]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[१९५८ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — पुरुष ४४० यार्ड|पुरुष ४४० यार्ड]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[लिलाराम संगवान]] || {{flagicon|Wales|1953}} [[१९५८ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९५८ कार्डिफ]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९५८ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ८७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ८७ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[बिशंभर सिंह]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मुख्तियार सिंह]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७० किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[भिम सिंह]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ९७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ९७ किलो]] |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ|ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ]] (१९७० - १९७४)''' |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[वेद प्रकाश]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सुदेश कुमार]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५० किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[उदय चंद]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मुख्तियार सिंह]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[हरिश्चंद्र माधव बिराजदार]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ८६ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ८६ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सुदेश कुमार]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५० किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[प्रेम नाथ]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जागरूप सिंह]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रघुनाथ पवार]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ]] (१९७८ - सद्य)''' |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[अशोक कुमार (कुस्ती खेळाडू)|अशोक कुमार]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सतबीर सिंह]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राजिंदर सिंह]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[एकंबरम करुणाकरन]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो]] |- | {{gold medal}} || १२ ऑगस्ट १९७८ || [[प्रकाश पडुकोण]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रामचंद्र सारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[महाबीर सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५० किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जगमिंदर सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राजिंदर सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर १९८२ || [[सईद मोदी]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[अशोक पंडित (नेमबाज)|अशोक पंडित]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राघवन चंद्रशेखर]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५२ कि.ग्रा.|पुरुष ५२ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राघवन चंद्रशेखर]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५२ कि.ग्रा.|पुरुष ५२ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राघवन चंद्रशेखर]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५२ कि.ग्रा.|पुरुष ५२ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रंगास्वामी पुन्नूस्वामी]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रंगास्वामी पुन्नूस्वामी]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रंगास्वामी पुन्नूस्वामी]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परवेश चंद्र शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परवेश चंद्र शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परमजीत शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६५ कि.ग्रा.|पुरुष ६५ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परमजीत शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६५ कि.ग्रा.|पुरुष ६५ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परमजीत शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६५ कि.ग्रा.|पुरुष ६५ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[कर्णधार मोंडल]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ८६ कि.ग्रा.|पुरुष ८६ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जसपाल राणा]]<br>[[अशोक पंडित (नेमबाज)|अशोक पंडित]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मनशेर सिंग]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ट्रॅप|पुरुष ट्रॅप]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मुरगासन वीरसामी]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५४ कि.ग्रा.|पुरुष ५४ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[बडाथाला आदिशेखर]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५४ कि.ग्रा.|पुरुष ५४ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[बडाथाला आदिशेखर]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५४ कि.ग्रा.|पुरुष ५४ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जसपाल राणा]]<br>[[अशोक पंडित (नेमबाज)|अशोक पंडित]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मनशेर सिंग]]<br>[[मानवजीत सिंग संधू]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ऑलिंपिक ट्रॅप संघ|पुरुष ऑलिंपिक ट्रॅप संघ]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रूपा उन्नीकृष्णन]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला ५० मीटर रायफल प्रोन|महिला ५० मीटर रायफल प्रोन]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[धमराज विल्सन]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[अरुमुगम पांडियान]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सथीशा राय]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ७७ कि.ग्रा.|पुरुष ७७ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || २७ जुलै २००२ || [[अभिनव बिंद्रा]]<br>[[समीर आंबेकर]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल|पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || २८ जुलै २००२ || [[समरेश जंग]]<br>[[विवेक सिंह]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी ५० मीटर एर रायफल|पुरुष जोडी ५० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || २८ जुलै २००२ || [[अंजली भागवत]]<br>[[सुमा शिरुर]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला जोडी १० मीटर एर रायफल|महिला जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || २८ जुलै २००२ || [[मोराद अली खान]]<br>[[राज्यवर्धनसिंग राठोड]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी डबल ट्रॅप|पुरुष जोडी डबल ट्रॅप]] |- | {{gold medal}} || २९ जुलै २००२ || [[अंजली भागवत]]<br>[[राज कुमारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|महिला जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || २९ जुलै २००२ || [[जसपाल राणा]]<br>[[समरेश जंग]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || २९ जुलै २००२ || [[मुकेश कुमार (नेमबाज)|मुकेश कुमार]]<br>[[भंवरलाल ढाका]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ३० जुलै २००२ || [[कुंजराणी देवी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || ३० जुलै २००२ || [[कुंजराणी देवी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || ३० जुलै २००२ || [[कुंजराणी देवी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || ३० जुलै २००२ || [[जसपाल राणा]]<br>[[महावीर सिंह]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[सनामचा चानू]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५३ कि.ग्रा.|महिला ५३ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[सनामचा चानू]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५३ कि.ग्रा.|महिला ५३ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[सनामचा चानू]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५३ कि.ग्रा.|महिला ५३ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[अंजली भागवत]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला १० मीटर एर रायफल|महिला १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[राज्यवर्धनसिंग राठोड]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष डबल ट्रॅप|पुरुष डबल ट्रॅप]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[प्रतिमा कुमारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ६३ कि.ग्रा.|महिला ६३ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[प्रतिमा कुमारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ६३ कि.ग्रा.|महिला ६३ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || २ ऑगस्ट २००२ || [[अंजली भागवत]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || २ ऑगस्ट २००२ || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[मोहम्मद अली कमर]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टीयुद्ध — पुरुष ४८ कि.ग्रा.|पुरुष ४८ कि.ग्रा.]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[शैलजा पुजारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ७५ कि.ग्रा.|महिला ७५ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[शैलजा पुजारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ७५ कि.ग्रा.|महिला ७५ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[शैलजा पुजारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ७५ कि.ग्रा.|महिला ७५ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || '''[[भारत राष्ट्रीय महिला हॉकी संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[अमनदीप कौर (हॉकी खेळाडू)|अमनदीप कौर]]{{spaces|10|type}}}}|[[सुमरई तेते]]|[[सुमन बाला]]|[[कांती बा]]|[[सिता गुस्सैन]]|[[तिंगाँगलैइमा चानू]]|[[हेलेन मेरी]]|[[पाकपी देवी नगासेपम]]|[[सूरजलता देवी]]|[[मसिरा सुरीन]]|[[मनजिंदर कौर]]|[[संगगई चानू]]|[[प्रीतम राणी सिवच]]|[[ममता खराब]]|[[ज्योती कुल्लू]]|[[सबा अंजुम करीम]]}}}} || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Hockey pictogram.svg|20px|हॉकी]][[हॉकी]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील हॉकी — महिला स्पर्धा|महिला संघ]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[चरण सिंह (भारतीय नेमबाज)|चरण सिंह]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[रमेश कुमार (भारतीय कुस्ती खेळाडू)|रमेश कुमार]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६६ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६६ किलो]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[कृष्ण कुमार]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५५ किलो]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[पलविंदर सिंह चीमा]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल १२० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल १२० किलो]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[राज्यवर्धनसिंग राठोड]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष डबल ट्रॅप|पुरुष डबल ट्रॅप]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल|पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]]<br>[[विवेक सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी १० मीटर एर पिस्तूल|पुरुष जोडी १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[विजय कुमार]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[विजय कुमार]]<br>[[पेंबा तमांग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[सरोजा झुठू]]<br>[[सुश्मा राणा]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला जोडी २५ मीटर पिस्तूल|महिला जोडी २५ मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]]<br>[[जसपाल राणा]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]]<br>[[रोनक पंडित]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ५० मीटर पिस्तूल|पुरुष ५० मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[गगन नारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष १० मीटर एर रायफल|पुरुष १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[अभिनव बिंद्रा]]<br>[[गगन नारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल|पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[तेजस्विनी सावंत]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला १० मीटर एर रायफल|महिला १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[तेजस्विनी सावंत]]<br>[[अवनीत सिधू]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला जोडी १० मीटर एर रायफल|महिला जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[गगन नारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[अभिनव बिंद्रा]]<br>[[गगन नारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|पुरुष जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[अनुजा जंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || १६ मार्च २००६ || [[कुंजराणी देवी]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो]] |- | {{gold medal}} || १८ मार्च २००६ || [[रेणू बाला चानू]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५८ कि.ग्रा.|महिला ५८ किलो]] |- | {{gold medal}} || २२ मार्च २००६ || [[गीता राणी]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला +७५ कि.ग्रा.|महिला +७५ किलो]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[अचंता शरत कमल]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || '''[[भारत|भारत राष्ट्रीय पुरुष टेबल टेनिस संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[अचंता शरत कमल]]{{spaces|10|type}}}}|[[शुभजित साहा]]|[[सौम्यदीप रॉय]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष संघ|पुरुष संघ]] |- | {{gold medal}} || २६ मार्च २००६ || [[अखिल कुमार]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टीयुद्ध — पुरुष ५४ कि.ग्रा.|पुरुष ५४ कि.ग्रा.]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[अभिनव बिंद्रा]]<br>[[गगन नारंग]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर रायफल जोडी|पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[अनीसा सय्यद]]<br>[[राही सरनोबत]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला २५ मीटर पिस्तूल जोडी|महिला जोडी २५ मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[रविंदर सिंह (भारतीय कुस्ती खेळाडू)|रविंदर सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन ६० कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन ६० किलो]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[अनिल कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन ९६ कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन ९६ किलो]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[संजय कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन ७४ कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[रेणू बाला चानू]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील वेटलिफ्टिंग – महिला ५८ किलो|महिला ५८ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[रवि कुमार कटुलू]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील वेटलिफ्टिंग – पुरुष ६९ किलो|पुरुष ६९ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[अनीसा सय्यद]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला २५ मीटर पिस्तूल एकेरी|महिला २५ मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[ओंकार सिंग|ओंकार सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर पिस्तूल एकेरी|पुरुष ५० मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[राजेंदर कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन ५५ कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन ५५ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[गगन नारंग]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर रायफल एकेरी|पुरुष १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || ७ ऑक्टोबर २०१० || [[विजय कुमार]]<br>[[गुरप्रीत सिंग (नेमबाज)|गुरप्रीत सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल जोडी|पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ७ ऑक्टोबर २०१० || [[ओंकार सिंग|ओंकार सिंह]]<br>[[गुरप्रीत सिंग (नेमबाज)|गुरप्रीत सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल जोडी|पुरुष जोडी १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ७ ऑक्टोबर २०१० || [[गीता फोगट]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ५५ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ५५ किलो]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[अलका तोमर]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ५९ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ५९ किलो]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[अनिता शेओरन]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ६७ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ६७ किलो]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[दीपिका कुमारी]]|[[डोला बॅनर्जी]]|[[बॉम्बेला देवी लैशराम]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Archery pictogram.svg|20px|तिरंदाजी]][[तिरंदाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील तिरंदाजी - महिला रिकर्व्ह सांघिक|महिला रिकर्व्ह संघ]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[ओंकार सिंग|ओंकार सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल एकेरी|पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[गगन नारंग]]<br>[[इमरान हसन खान]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन जोडी|पुरुष जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[विजय कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल एकेरी|पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर २०१० || [[विजय कुमार]]<br>[[हरप्रीत सिंग (नेमबाज)|हरप्रीत सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल जोडी|पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर २०१० || [[गगन नारंग]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन एकेरी|पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर २०१० || [[नरसिंग यादव|नरसिंह पंचम यादव]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर २०१० || [[योगेश्वर दत्त]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ६० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६० किलो]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[दीपिका कुमारी]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Archery pictogram.svg|20px|तिरंदाजी]][[तिरंदाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील तिरंदाजी - महिला रिकर्व्ह वैयक्तिक|महिला रिकर्व्ह वैयक्तिक]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[हरप्रीत सिंग (नेमबाज)|हरप्रीत सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल एकेरी|पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[राहुल बॅनर्जी]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Archery pictogram.svg|20px|तिरंदाजी]][[तिरंदाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील तिरंदाजी – पुरुष रिकर्व्ह वैयक्तिक|पुरुष रिकर्व्ह वैयक्तिक]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[सुशील कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ६६ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६६ किलो]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[सोमदेव देववर्मन]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Tennis pictogram.svg|20px|टेनिस]][[टेनिस]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील टेनिस – पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || ११ ऑक्टोबर २०१० || [[कृष्णा पुनिया]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – महिला थाळीफेक|महिला थाळीफेक]] |- | {{gold medal}} || १२ ऑक्टोबर २०१० || [[हीना सिधू]]<br>[[अन्नुराज सिंग|अन्नुराज सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला १० मीटर एर पिस्तूल जोडी|महिला जोडी १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || १२ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[मनजीत कौर]]|[[सिनी जोस]]|[[अश्विनी अकुंजी]]|[[मनदीप कौर]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – महिला ४ x ४०० मीटर रिले|महिला ४ x ४०० मीटर रिले]] |- | {{gold medal}} || १३ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[शुभजित साहा]]|[[अचंता शरत कमल]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष दुहेरी|पुरुष दुहेरी]] |- | {{gold medal}} || १३ ऑक्टोबर २०१० || [[मनोज कुमार (मुष्टियोद्धा)|मनोज कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – लाइट वेल्टरवेट|पुरुष लाइट वेल्टरवेट]] |- | {{gold medal}} || १३ ऑक्टोबर २०१० || [[सुरंजोय सिंग|सुरंजोय सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – फ्लायवेट|पुरुष फ्लायवेट]] |- | {{gold medal}} || १३ ऑक्टोबर २०१० || [[परमजीत समोटा]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – सुपर हेवीवेट|पुरुष सुपर हेवीवेट]] |- | {{gold medal}} || १४ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[अश्विनी पोनप्पा]]|[[ज्वाला गुट्टा]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील बॅडमिंटन – महिला दुहेरी|महिला दुहेरी]] |- | {{gold medal}} || १४ ऑक्टोबर २०१० || [[सायना नेहवाल]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील बॅडमिंटन – महिला एकेरी|महिला एकेरी]] |- | {{gold medal}} || २४ जुलै २०१४ || [[संजिता चानू]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो]] |- | {{gold medal}} || २४ जुलै २०१४ || [[सुखन डे]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो]] |- | {{gold medal}} || २५ जुलै २०१४ || [[अभिनव बिंद्रा]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर रायफल|पुरुष १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || २६ जुलै २०१४ || [[अपूर्वी चंदेला]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला १० मीटर एर रायफल|महिला १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || २६ जुलै २०१४ || [[राही सरनोबत]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला २५ मीटर पिस्तूल|महिला २५ मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || २७ जुलै २०१४ || [[सतीश शिवलिंगम]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – पुरुष ७७ कि.ग्रा.|पुरुष ७७ किलो]] |- | {{gold medal}} || २८ जुलै २०१४ || [[जितू राय]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर पिस्तूल|पुरुष ५० मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || २९ जुलै २०१४ || [[अमित कुमार दहिया]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{gold medal}} || २९ जुलै २०१४ || [[विनेश फोगट]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - महिला फ्रीस्टाइल ४८ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ४८ किलो]] |- | {{gold medal}} || २९ जुलै २०१४ || [[सुशील कुमार]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २०१४ || [[बबिता कुमारी]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - महिला फ्रीस्टाइल ५५ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ५५ किलो]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २०१४ || [[योगेश्वर दत्त]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ किलो]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २०१४ || [[विकास गौडा]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – पुरुष थाळीफेक|पुरुष थाळीफेक]] |- | {{gold medal}} || २ ऑगस्ट २०१४ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[दीपीका पल्लीकल]]|[[जोशना चिनप्पा]]}}}} || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Squash pictogram.svg|20px|स्क्वॉश]][[स्क्वॉश]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील स्क्वॉश – महिला दुहेरी|महिला दुहेरी]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २०१४ || [[पारूपल्ली कश्यप]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील बॅडमिंटन – पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || ५ एप्रिल २०१८ || [[साइखोम मीराबाई चानू]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ एप्रिल २०१८ || [[संजिता चानू]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – महिला ५३ कि.ग्रा.|महिला ५३ किलो]] |- | {{gold medal}} || ७ एप्रिल २०१८ || [[रगला वेंकट राहुल]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – पुरुष ८५ कि.ग्रा.|पुरुष ८५ किलो]] |- | {{gold medal}} || ७ एप्रिल २०१८ || [[सतीश शिवलिंगम]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – पुरुष ७७ कि.ग्रा.|पुरुष ७७ किलो]] |- | {{gold medal}} || ८ एप्रिल २०१८ || [[पूनम यादव]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – महिला ६९ कि.ग्रा.|महिला ६९ किलो]] |- | {{gold medal}} || ८ एप्रिल २०१८ || [[मनू भाकर]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला १० मीटर एर पिस्तूल|महिला १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ८ एप्रिल २०१८ || '''[[भारत|भारत राष्ट्रीय महिला टेबल टेनिस संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[मनिका बत्रा]]{{spaces|10|type}}}}|[[मधुरिका पाटकर]]|[[मौमा दास]]|[[सुतिर्था मुखर्जी]]|[[पूजा सहस्रबुद्धे]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२०१८ राष्टकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — महिला संघ|महिला संघ]] |- | {{gold medal}} || ९ एप्रिल २०१८ || [[जितू राय]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल|पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ९ एप्रिल २०१८ || '''[[भारत|भारत राष्ट्रीय पुरुष टेबल टेनिस संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[अचंता शरत कमल]]{{spaces|10|type}}}}|[[अँथनी अमलराज]]|[[हरमीत देसाई]]|[[सनिल शेट्टी]]|[[साथियान गणसेकरन]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२०१८ राष्टकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष संघ|पुरुष संघ]] |- | {{gold medal}} || ९ एप्रिल २०१८ || '''[[भारत|भारत राष्ट्रीय मिश्र बॅडमिंटन संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[प्रणव चोप्रा]]{{spaces|10|type}}}}|[[एच.एस. प्रणॉय]]|[[सायना नेहवाल]]|[[अश्विनी पोनप्पा]]|[[सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी]]|[[एन. सिक्की रेड्डी]]|[[चिराग शेट्टी]]|[[ऋत्विका गड्डे]]|[[पी.व्ही. सिंधू]]|[[श्रीकांत किदंबी]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] ||[[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील बॅडमिंटन – मिश्र संघ|मिश्र संघ]] |- | {{gold medal}} || १० एप्रिल २०१८ || [[हीना सिधू]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला २५ मीटर पिस्तूल|महिला २५ मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ११ एप्रिल २०१८ || [[श्रेयसी सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला डबल ट्रॅप|महिला डबल ट्रॅप]] |- | {{gold medal}} || १२ एप्रिल २०१८ || [[राहुल आवरे]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{gold medal}} || १२ एप्रिल २०१८ || [[सुशील कुमार]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || १३ एप्रिल २०१८ || [[तेजस्विनी सावंत]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || १३ एप्रिल २०१८ || [[अनीश भानवाला]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || १३ एप्रिल २०१८ || [[बजरंग पुनिया]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ किलो]] |- | {{gold medal}} || १४ एप्रिल २०१८ || [[मेरी कॉम]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – महिला लाइट फ्लायवेट|महिला लाइट फ्लायवेट]] |- | {{gold medal}} || १४ एप्रिल २०१८ || [[संजीव राजपूत]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || १४ एप्रिल २०१८ || [[गौरव सोलंकी]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – पुरुष फ्लायवेट|पुरुष फ्लायवेट]] |- | {{gold medal}} || १४ एप्रिल २०१८ || [[नीरज चोप्रा]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – पुरुष भालाफेक|पुरुष भालाफेक]] |- | {{gold medal}} || १४ एप्रिल २०१८ || [[सुमित मलिक]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल १२५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल १२५ किलो]] |- | {{gold medal}} || १४ एप्रिल २०१८ || [[विनेश फोगट]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - महिला फ्रीस्टाइल ५० कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ५० किलो]] |- | {{gold medal}} || १४ एप्रिल २०१८ || [[मनिका बत्रा]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२०१८ राष्टकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — महिला एकेरी|महिला एकेरी]] |- | {{gold medal}} || १४ एप्रिल २०१८ || [[विकास कृष्ण यादव]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – पुरुष मिडलवेट|पुरुष मिडलवेट]] |- | {{gold medal}} || १५ एप्रिल २०१८ || [[सायना नेहवाल]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील बॅडमिंटन – महिला एकेरी|महिला एकेरी]] |- | {{gold medal}} || ३० जुलै २०२२ || [[साइखोम मीराबाई चानू]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – महिला ४९ कि.ग्रा.|महिला ४९ किलो]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २०२२ || [[जेरेमी लालरिन्नुंगा]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – पुरुष ६७ कि.ग्रा.|पुरुष ६७ किलो]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २०२२ || [[अचिंता शेउली]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – पुरुष ७३ कि.ग्रा.|पुरुष ७३ किलो]] |- | {{gold medal}} || २ ऑगस्ट २०२२ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[रुपा रानी तिर्के]]|[[नयनमोनी सैकिया]]|[[लवली चौबे]]|[[पिंकी सिंह]]}}}} || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Lawn bowls pictogram.svg|20px|लॉन बोलिंग]][[लॉन बोलिंग|लॉन बॉल्स]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील लॉन बॉल्स – महिला चौकडी|महिला चौकडी]] |- | {{gold medal}} || २ ऑगस्ट २०२२ || '''[[भारत|भारत राष्ट्रीय पुरुष टेबल टेनिस संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[अचंता शरत कमल]]{{spaces|10|type}}}}|[[हरमीत देसाई]]|[[सनिल शेट्टी]]|[[साथियान गणसेकरन]]}}}} || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२०२२ राष्टकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष संघ|पुरुष संघ]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑगस्ट २०२२ || [[बजरंग पुनिया]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ किलो]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑगस्ट २०२२ || [[साक्षी मलिक]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - महिला फ्रीस्टाइल ६२ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ६२ किलो]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑगस्ट २०२२ || [[दीपक पुनिया (पैलवान)|दीपक पुनिया]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ८६ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ८६ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑगस्ट २०२२ || [[रविकुमार दहिया]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑगस्ट २०२२ || [[विनेश फोगट]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - महिला फ्रीस्टाइल ५३ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ५३ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑगस्ट २०२२ || [[नवीन मलिक]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑगस्ट २०२२ || [[भाविना पटेल]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Table tennis - Paralympic pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२०२२ राष्टकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — महिला एकेरी सी३—५|महिला एकेरी सी३—५]] |- | {{gold medal}} || ७ ऑगस्ट २०२२ || [[नीतू घंघास]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – महिला मिनिममवेट|महिला मिनिममवेट]] |- | {{gold medal}} || ७ ऑगस्ट २०२२ || [[अमित पंघाल]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – पुरुष फ्लायवेट|पुरुष फ्लायवेट]] |- | {{gold medal}} || ७ ऑगस्ट २०२२ || [[एल्डहोस पॉल]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – पुरुष तिहेरी उडी|पुरुष तिहेरी उडी]] |- | {{gold medal}} || ७ ऑगस्ट २०२२ || [[निखत झरीन]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – महिला लाइट फ्लायवेट|महिला लाइट फ्लायवेट]] |- | {{gold medal}} || ७ ऑगस्ट २०२२ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[अचंता शरत कमल]]|[[श्रीजा अकुला]]}}}} || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२०२२ राष्टकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — मिश्र दुहेरी|मिश्र दुहेरी]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑगस्ट २०२२ || [[पी.व्ही. सिंधू]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील बॅडमिंटन – महिला एकेरी|महिला एकेरी]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑगस्ट २०२२ || [[लक्ष्य सेन]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील बॅडमिंटन – पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑगस्ट २०२२ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[चिराग शेट्टी]]|[[सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी]]}}}} || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील बॅडमिंटन – पुरुष दुहेरी|पुरुष दुहेरी]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑगस्ट २०२२ || [[अचंता शरत कमल]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२०२२ राष्टकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || २६ जुलै २०२६ || [[साइखोम मीराबाई चानू]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो]] |- | {{gold medal}} || २७ जुलै २०२६ || [[शर्मिला धनखड]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Athletics - Paralympic pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – महिला गोळाफेक एफ५७|महिला गोळाफेक एफ५७]] |- | {{gold medal}} || २९ जुलै २०२६ || [[दिलीप महादू गावित]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Athletics - Paralympic pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – पुरुष १०० मीटर टी४७|पुरुष १०० मीटर टी४७]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २०२६ || [[अस्मिता डे]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Judo pictogram.svg|20px|जुडो]][[जुडो]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळांमधील जुडो – महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २०२६ || [[हर्ष सिंह]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Judo pictogram.svg|20px|जुडो]][[जुडो]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळांमधील जुडो – पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २०२६ || [[प्रिती पंवर]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – महिला ५४ कि.ग्रा.|महिला ५४ किलो]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २०२६ || [[जॅस्मीन लंबोरिया]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – महिला ५७ कि.ग्रा.|महिला ५७ किलो]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २०२६ || [[सोमन राणा]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Athletics - Paralympic pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – पुरुष गोळाफेक एफ५७|पुरुष गोळाफेक एफ५७]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २०२६ || [[साक्षी चौधरी]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – महिला ५१ कि.ग्रा.|महिला ५१ किलो]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २०२६ || [[प्रिया घंघास]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – महिला ६० कि.ग्रा.|महिला ६० किलो]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २०२६ || [[अरुंधती चौधरी]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – महिला ७० कि.ग्रा.|महिला ७० किलो]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २०२६ || [[सचिन सिवच]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २०२६ || [[अंकुश पंघाल]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – पुरुष ८० कि.ग्रा.|पुरुष ८० किलो]] |} ==रजत पदक== {| class="wikitable sortable" |- !style="width:6em"| पदक !style="width:10em"| दिनांक !style="width:10em"| नाव !style="width:10em"| स्पर्धा !style="width:8em"| खेळ !style="width:20em"| प्रकार |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ|ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळ]] (१९५४ - १९६६)''' |- | align="center" colspan="6" |''{{flagicon|IND}} [[भारत गणराज्य]] म्हणून'' |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[लक्ष्मीकांत पांडे]] || {{flagicon|Wales|1953}} [[१९५८ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळ|१९५८ कार्डिफ]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९५८ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[प्रवीण कुमार सोबती]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — पुरुष हातोडाफेक|पुरुष हातोडाफेक]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मोहनलाल घोष]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[शामराव साबळे]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रंधावा सिंह]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष ५७ कि.ग्रा.|पुरुष ५७ किलो]] |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ|ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ]] (१९७० - १९७४)''' |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सज्जन सिंह]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ९० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ९० किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[बिश्वनाथ सिंह]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल १०० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल १०० किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मारुती माने]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल १००+ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल १००+ किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मोहिंदर सिंह गिल]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — पुरुष तिहेरी उडी|पुरुष तिहेरी उडी]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[चंद्रा नारायण]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष ५१ कि.ग्रा.|पुरुष ५१ किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[अनिल मोंडल]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५२ कि.ग्रा.|पुरुष ५२ किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[शिवाजी चिंगळे]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६२ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६२ किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सतपाल सिंह]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ८२ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ८२ किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[नेत्रपाल सिंह]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ९० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ९० किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[दादू चौगुले]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल १०० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल १०० किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[बिश्वनाथ सिंह]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल १००+ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल १००+ किलो]] |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ]] (१९७८ - सद्य)''' |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[एम. तमिळ सेल्वन]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्ट्रकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९७८ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष फ्रीस्टाइल ५६ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५६ किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सुदेश कुमार]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्ट्रकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७८ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५२ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५२ किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जगदीश कुमार]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्ट्रकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७८ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६८ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६८ किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जगमिंदर सिंह]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्ट्रकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७८ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६२ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६२ किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सतपाल सिंह]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्ट्रकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७८ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल १०० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल १०० किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[अशोक पंडित (नेमबाज)|अशोक पंडित]]|[[मोंहिदर लाल]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्ट्रकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९८२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल जोडी|पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[गुरुनंदन कोंबिया]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्ट्रकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९८२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५२ कि.ग्रा.|पुरुष ५२ किलो एकत्रित]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[बिजय कुमार सत्पथी]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्ट्रकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९८२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो एकत्रित]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[एम. तमिळ सेल्वन]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्ट्रकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९८२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो एकत्रित]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[अशोक कुमार (कुस्ती खेळाडू)|अशोक कुमार]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्ट्रकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[करतार सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्ट्रकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ९० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ९० किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सतपाल सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्ट्रकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल १०० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल १०० किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राजिंदर सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्ट्रकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल १००+ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल १००+ किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सुरिंदर मारवाह]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[वेलू गोविंदराज]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५२ कि.ग्रा.|पुरुष ५२ किलो स्नॅच]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[वेलू गोविंदराज]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५२ कि.ग्रा.|पुरुष ५२ किलो एकत्रित]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[गोपाळ मरुथचेलम]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परवेश चंद्र शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो स्नॅच]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[कर्णधर मोंडल]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ७५ कि.ग्रा.|पुरुष ७५ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[कर्णधर मोंडल]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ७५ कि.ग्रा.|पुरुष ७५ किलो एकत्रित]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सोरोनोमथ्थु रामास्वामी]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ८२.५ कि.ग्रा.|पुरुष ८२.५ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल|पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रूपा उन्नीकृष्णन]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला ५० मीटर स्मॉल बोर रायफल थ्री पोझिशन|महिला ५० मीटर स्मॉल बोर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[बडाथाला आदिशेखर]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५४ कि.ग्रा.|पुरुष ५४ किलो स्नॅच]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मुरगासन वीरसामी]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५४ कि.ग्रा.|पुरुष ५४ किलो एकत्रित]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राघवन चंद्रशेखर]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५९ कि.ग्रा.|पुरुष ५९ किलो स्नॅच]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राघवन चंद्रशेखर]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५९ कि.ग्रा.|पुरुष ५९ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राघवन चंद्रशेखर]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५९ कि.ग्रा.|पुरुष ५९ किलो एकत्रित]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सतीश राय]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ७० कि.ग्रा.|पुरुष ७० किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सतीश राय]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ७० कि.ग्रा.|पुरुष ७० किलो एकत्रित]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[अशोक कुमार गर्ग]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रणधीर सिंह]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ८२ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ८२ किलो]] |- | {{silver medal}} || २१ सप्टेंबर १९९८ || '''[[भारत|भारत राष्ट्रीय पुरुष बॅडमिंटन संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[अभिन्नश्याम गुप्ता]]{{spaces|10|type}}}}|[[जॉर्ज थॉमस]]|[[पुल्लेला गोपीचंद]]|[[जसिल पी. इस्माइल]]|[[मार्कोस ब्रिस्टोव]]|[[निखिल कानेटकर]]|[[व्हिन्सेंट लोबो]]}}}} || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — पुरुष संघ|पुरुष संघ]] |- | {{silver medal}} || २१ सप्टेंबर १९९८ || [[अपर्णा पोपट]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — महिला एकेरी|महिला एकेरी]] |- | {{silver medal}} || २१ सप्टेंबर १९९८ || [[जिंतेदर कुमार (मुष्टियोद्धा, जन्म १९७७)|जिंतेदर कुमार]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष ७५ कि.ग्रा.|पुरुष ७५ किलो]] |- | {{silver medal}} || २१ सप्टेंबर १९९८ || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल|पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || २१ सप्टेंबर १९९८ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[जसपाल राणा]]|[[सतेंद्र कुमार]]}}}} || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल जोडी|पुरुष जोडी १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || २१ सप्टेंबर १९९८ || [[धमराज विल्सन]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो स्नॅच]] |- | {{silver medal}} || २१ सप्टेंबर १९९८ || [[अरुमुगम पांडियान]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{silver medal}} || २१ सप्टेंबर १९९८ || [[अरुमुगम पांडियान]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो एकत्रित]] |- | {{silver medal}} || २१ सप्टेंबर १९९८ || [[सतीश राय]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ७७ कि.ग्रा.|पुरुष ७७ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{silver medal}} || २१ सप्टेंबर १९९८ || [[सतीश राय]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ७७ कि.ग्रा.|पुरुष ७७ किलो एकत्रित]] |- | {{silver medal}} || २७ जुलै २००२ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[जसपाल राणा]]|[[समरेश जंग]]}}}} || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी १० मीटर एर पिस्तूल|पुरुष जोडी १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || २७ जुलै २००२ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[श्वेता चौधरी]]|[[शीला कनुंगो]]}}}} || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला जोडी १० मीटर एर पिस्तूल|पुरुष महिला १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || ३० जुलै २००२ || [[थंडावा मूर्ति मुथु]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो स्नॅच]] |- | {{silver medal}} || ३० जुलै २००२ || [[विकी बट्टा]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{silver medal}} || ३० जुलै २००२ || [[थंडावा मूर्ति मुथु]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो एकत्रित]] |- | {{silver medal}} || ३० जुलै २००२ || [[नीलम जसवंत सिंह]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — महिला थाळीफेक|महिला थाळीफेक]] |- | {{silver medal}} || ३० जुलै २००२ || [[अक्रम शाह]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Judo pictogram.svg|20px|जुडो]][[जुडो]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील जुडो — पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो]] |- | {{silver medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[अभिनव बिंद्रा]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष १० मीटर एर रायफल|पुरुष १० मीटर एर रायफल]] |- | {{silver medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[समरेश जंग]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल|पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[सुमा शिरुर]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला १० मीटर एर रायफल|महिला १० मीटर एर रायफल]] |- | {{silver medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[समरेश जंग]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ५० मीटर पिस्तूल|पुरुष ५० मीटर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[प्रतिमा कुमारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ६३ कि.ग्रा.|महिला ६३ किलो स्नॅच]] |- | {{silver medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[प्रस्मिता मंगराज]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ६३ कि.ग्रा.|महिला ६३ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{silver medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[प्रस्मिता मंगराज]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ६३ कि.ग्रा.|महिला ६३ किलो एकत्रित]] |- | {{silver medal}} || २ ऑगस्ट २००२ || [[राज कुमारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{silver medal}} || २ ऑगस्ट २००२ || [[नीलम सेट्टी लक्ष्मी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ६९ कि.ग्रा.|महिला ६९ किलो स्नॅच]] |- | {{silver medal}} || २ ऑगस्ट २००२ || [[नीलम सेट्टी लक्ष्मी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ६९ कि.ग्रा.|महिला ६९ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{silver medal}} || २ ऑगस्ट २००२ || [[नीलम सेट्टी लक्ष्मी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ६९ कि.ग्रा.|महिला ६९ किलो एकत्रित]] |- | {{silver medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[सोम बहादूर पन]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष ५७ कि.ग्रा.|पुरुष ५७ किलो]] |- | {{silver medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[अनुज चौधरी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ८४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ८४ किलो]] |- | {{silver medal}} || ४ ऑगस्ट २००२ || [[शोकिंदर तोमर]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६० किलो]] |- | {{silver medal}} || ४ ऑगस्ट २००२ || [[अनिल कुमार मान]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ९६ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ९६ किलो]] |- | {{silver medal}} || मार्च २००६ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[विक्रम भटनागर]]|[[राज्यवर्धनसिंग राठोड]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी डबल ट्रॅप|पुरुष जोडी डबल ट्रॅप]] |- | {{silver medal}} || मार्च २००६ || [[पेंबा तमांग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || मार्च २००६ || [[सुश्मा राणा]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला २५ मीटर पिस्तूल|महिला २५ मीटर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || मार्च २००६ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[समरेश जंग]]|[[विवेक सिंह]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी ५० मीटर पिस्तूल|पुरुष जोडी ५० मीटर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || मार्च २००६ || [[अवनीत सिधू]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला १० मीटर एर रायफल|महिला १० मीटर एर रायफल]] |- | {{silver medal}} || मार्च २००६ || [[अभिनव बिंद्रा]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{silver medal}} || मार्च २००६ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[अंजली भागवत]]|[[अनुजा जंग]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|महिला जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{silver medal}} || १६ मार्च २००६ || [[विकी बट्टा]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो]] |- | {{silver medal}} || १७ मार्च २००६ || [[अरुण मुसुगेसन]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६२ कि.ग्रा.|पुरुष ६२ किलो]] |- | {{silver medal}} || १९ मार्च २००६ || [[मोहम्मद असदुल्लाह]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ७७ कि.ग्रा.|पुरुष ७७ किलो]] |- | {{silver medal}} || २० मार्च २००६ || [[मोनिका देवी]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ६९ कि.ग्रा.|महिला ६९ किलो]] |- | {{silver medal}} || २१ मार्च २००६ || [[सीमा अंतिल]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — महिला थाळीफेक|महिला थाळीफेक]] |- | {{silver medal}} || २२ मार्च २००६ || [[सिंपल कौर बुमराह]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ७५+ कि.ग्रा.|महिला ७५+ किलो]] |- | {{silver medal}} || २५ मार्च २००६ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[राजविंदर कौर]]|[[चित्रा सोमन]]|[[मनजीत कौर]]|[[पिंकी प्रामाणिक]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – महिला ४ x ४०० मीटर रिले|महिला ४ x ४०० मीटर रिले]] |- | {{silver medal}} || २५ मार्च २००६ || [[विजेंदर सिंग|विजेंदर सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष ६९ कि.ग्रा.|पुरुष ६९ किलो]] |- | {{silver medal}} || २५ मार्च २००६ || [[हरप्रीत सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष ९१ कि.ग्रा.|पुरुष ९१ किलो]] |- | {{silver medal}} || २६ मार्च २००६ || '''[[भारत राष्ट्रीय महिला हॉकी संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[हेलेन मेरी]]{{spaces|10|type}}}}|[[कांती बा]]|[[निलीमा कुजुर]]|[[राजविंदर कौर (भारतीय हॉकी खेळाडू)|राजविंदर कौर]]|[[सुमरई तेते]]|[[मसिरा सुरीन]]|[[सुभद्रा प्रधान]]|[[असुंता लक्रा]]|[[ज्योती कुल्लू]]|[[ममता खराब]]|[[जसजीत कौर हांडा]]|[[सुरिंदर कौर]]|[[सबा अंजुम करीम]]|[[संगगई चानू]]|[[सरिता लक्रा]]|[[रजनी बाला]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Hockey pictogram.svg|20px|हॉकी]][[हॉकी]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील हॉकी — महिला स्पर्धा|महिला संघ]] |- | {{silver medal}} || ४ ऑक्टोबर २०१० || [[न्गांगबम सोनिया चानू]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील वेटलिफ्टिंग – महिला ४८ किलो|महिला ४८ किलो]] |- | {{silver medal}} || ४ ऑक्टोबर २०१० || [[सुखन डे]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील वेटलिफ्टिंग – पुरुष ५६ किलो|पुरुष ५६ किलो]] |- | {{silver medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[ओंकार सिंग|ओंकार सिंह]]|[[दीपक शर्मा]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर पिस्तूल जोडी|पुरुष जोडी ५० मीटर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[तेजस्विनी सावंत]]|[[लज्जाकुमारी गोस्वामी]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन जोडी|महिला जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{silver medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[निशान सिंह गिल]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला २५ मीटर पिस्तूल एकेरी|महिला २५ मीटर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[अभिनव बिंद्रा]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर रायफल एकेरी|पुरुष १० मीटर एर रायफल]] |- | {{silver medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[एशर नोरीया]]|[[रंजन सोढी]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष डबल ट्रॅप जोडी|पुरुष जोडी डबल ट्रॅप]] |- | {{silver medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[मनोज कुमार (भारतीय कुस्ती खेळाडू)|मनोज कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन ८४ कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन ८४ किलो]] |- | {{silver medal}} || ७ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[रितुल चॅटर्जी]]|[[जिग्नस चिठ्ठीबोम्मा]]|[[चिन्ना राजू श्रीथर]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Archery pictogram.svg|20px|तिरंदाजी]][[तिरंदाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील तिरंदाजी - पुरूष कम्पाउंड सांघिक|पुरुष कंपाउंड संघ]] |- | {{silver medal}} || ७ ऑक्टोबर २०१० || [[रंजन सोढी]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष डबल ट्रॅप|पुरुष डबल ट्रॅप]] |- | {{silver medal}} || ७ ऑक्टोबर २०१० || [[निर्मला देवी]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ४८ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ४८ किलो]] |- | {{silver medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[आशिष कुमार (जिम्नॅस्टिक्स खेळाडू)|आशिष कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Gymnastics pictogram.svg|20px|जिम्नॅस्टिक्स]][[जिम्नॅस्टिक्स]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील जिम्नॅस्टिक्स – पुरुष व्हॉल्ट|पुरुष व्हॉल्ट]] |- | {{silver medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[मानवजीत सिंग संधू|मानवजीत सिंह संधू]]|[[मनशेर सिंग|मनशेर सिंह]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ट्रॅप जोडी|पुरुष जोडी ट्रॅप]] |- | {{silver medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[बबिता कुमारी]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ५१ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ५१ किलो]] |- | {{silver medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || '''[[भारत|भारत राष्ट्रीय महिला टेबल टेनिस संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[मौमा दास]]{{spaces|10|type}}}}|[[पौलोमी घटक]]|[[शमिनी कुमारेसन]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — महिला संघ|महिला संघ]] |- | {{silver medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || '''[[भारत|भारत राष्ट्रीय मिश्र बॅडमिंटन संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[चेतन आनंद बुराडागुंटा]]{{spaces|10|type}}}}|[[पारूपल्ली कश्यप]]|[[सायना नेहवाल]]|[[अदिती मुटाटकर]]|[[ज्वाला गुट्टा]]|[[अश्विनी पोनप्पा]]|[[अपर्णा बालन]]|[[रुपेश कुमार के.टी.]]|[[वलियावीटिल दिजु]]|[[सनावे थॉमस]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळांमधील बॅडमिंटन – मिश्र संघ|मिश्र संघ]] |- | {{silver medal}} || ९ ऑक्टोबर २०१० || [[सानिया मिर्झा]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Tennis pictogram.svg|20px|टेनिस]][[टेनिस]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील टेनिस – महिला एकेरी|महिला एकेरी]] |- | {{silver medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[विजय कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल एकेरी|पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[अनुज चौधरी]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष फ्रीस्टाइल ८४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ८४ किलो]] |- | {{silver medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[जोगिंदर कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष फ्रीस्टाइल १२० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल १२० किलो]] |- | {{silver medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[विकास गौडा]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – पुरुष थाळीफेक|पुरुष थाळीफेक]] |- | {{silver medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[एम.ए. प्रजुषा]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – महिला लांब उडी|महिला लांब उडी]] |- | {{silver medal}} || ११ ऑक्टोबर २०१० || [[हरवंत कौर]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – महिला थाळीफेक|महिला थाळीफेक]] |- | {{silver medal}} || १२ ऑक्टोबर २०१० || [[तेजस्विनी सावंत]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला ५० मीटर रायफल प्रोन एकेरी|महिला ५० मीटर रायफल प्रोन]] |- | {{silver medal}} || १२ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[समरेश जंग]]|[[चंद्रशेखर चौधरी]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल जोडी|पुरुष जोडी ५० मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || १३ ऑक्टोबर २०१० || [[हीना सिधू]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला १० मीटर एर पिस्तूल एकेरी|महिला १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || १४ ऑक्टोबर २०१० || '''[[भारत हॉकी संघ|भारत राष्ट्रीय पुरुष हॉकी संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[संदीप सिंह (भारतीय हॉकी खेळाडू)|संदीप सिंह]]{{spaces|10|type}}}}|[[भरतकुमार छेत्री]]|[[अर्जुन हलप्पा]]|[[प्रभज्योत सिंग|प्रभज्योत सिंह]]|[[सरदारा सिंह]]|[[गुरविंदर सिंग चांदी|गुरविंदर सिंह चांदी]]|[[दीपक ठाकूर]]|[[सर्वणजीत सिंह]]|[[गुरबाझ सिंह]]|[[तुषार खांडकर]]|[[राजपाल सिंह]]|[[शिवेंद्र सिंह]]|[[भारत कुमार चिकारा]]|[[धनंजय महाडिक (भारतीय हॉकी खेळाडू)|धनंजय महाडिक]]|[[विक्रम पिल्ले]]|[[दानिश मुजतबा]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Hockey pictogram.svg|20px|हॉकी]][[हॉकी]] || [[२०१० राष्टकुल खेळांमधील हॉकी — पुरुष स्पर्धा|पुरुष संघ]] |- | {{silver medal}} || २४ जुलै २०१४ || [[साइखोम मीराबाई चानू]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो]] |- | {{silver medal}} || २४ जुलै २०१४ || [[शुशिला देवी लिक्माबाम]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Judo pictogram.svg|20px|जुडो]][[जुडो]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळांमधील जुडो – महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो]] |- | {{silver medal}} || २४ जुलै २०१४ || [[नवज्योत चना]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Judo pictogram.svg|20px|जुडो]][[जुडो]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळांमधील जुडो – पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो]] |- | {{silver medal}} || २५ जुलै २०१४ || [[मलाइका गोएल]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला १० मीटर एर पिस्तूल|महिला १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || २५ जुलै २०१४ || [[संतोषी मात्सा]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – महिला ५३ कि.ग्रा.|महिला ५३ किलो]] |- | {{silver medal}} || २६ जुलै २०१४ || [[प्रकाश नंजप्पा]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल|पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || २६ जुलै २०१४ || [[अयोनिका पॉल]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला १० मीटर एर रायफल|महिला १० मीटर एर रायफल]] |- | {{silver medal}} || २६ जुलै २०१४ || [[अनीसा सय्यद]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला २५ मीटर एर पिस्तूल|महिला २५ मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || २७ जुलै २०१४ || [[श्रेयसी सिंह]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला डबल ट्रॅप|महिला डबल ट्रॅप]] |- | {{silver medal}} || २७ जुलै २०१४ || [[रवि कुमार कटुलू]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – पुरुष ७७ कि.ग्रा.|पुरुष ७७ किलो]] |- | {{silver medal}} || २८ जुलै २०१४ || [[गुरपाल सिंह]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर पिस्तूल|पुरुष ५० मीटर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || २८ जुलै २०१४ || [[गगन नारंग]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर रायफल प्रोन|पुरुष ५० मीटर रायफल प्रोन]] |- | {{silver medal}} || २८ जुलै २०१४ || [[विकास ठाकूर]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – पुरुष ५८ कि.ग्रा.|पुरुष ५८ किलो]] |- | {{silver medal}} || २९ जुलै २०१४ || [[हरप्रीत सिंग (नेमबाज)|हरप्रीत सिंह]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || २९ जुलै २०१४ || [[संजीव राजपूत]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{silver medal}} || २९ जुलै २०१४ || [[राजीव तोमर]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष फ्रीस्टाइल १२५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल १२५ किलो]] |- | {{silver medal}} || ३० जुलै २०१४ || [[ललिता सेहरावत]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ५३ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ५३ किलो]] |- | {{silver medal}} || ३० जुलै २०१४ || [[बजरंग पुनिया]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष फ्रीस्टाइल ६१ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६१ किलो]] |- | {{silver medal}} || ३० जुलै २०१४ || [[साक्षी मलिक]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ५८ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ५८ किलो]] |- | {{silver medal}} || ३० जुलै २०१४ || [[सत्यव्रत काडियान]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष फ्रीस्टाइल ९७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ९७ किलो]] |- | {{silver medal}} || ३१ जुलै २०१४ || [[गीतिका जाखड]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ६३ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ६३ किलो]] |- | {{silver medal}} || १ ऑगस्ट २०१४ || [[सीमा अंतिल]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — महिला थाळीफेक|महिला थाळीफेक]] |- | {{silver medal}} || १ ऑगस्ट २०१४ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[अँथनी अमलराज]]|[[अचंता शरत कमल]]}}}} || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष दुहेरी|पुरुष दुहेरी]] |- | {{silver medal}} || २ ऑगस्ट २०१४ || [[लैशराम सरिता देवी]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — महिला लाइटवेट|महिला लाइटवेट]] |- | {{silver medal}} || २ ऑगस्ट २०१४ || [[लैशराम देवेंद्रो सिंह]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष लाइट फ्लायवेट|पुरुष लाइट फ्लायवेट]] |- | {{silver medal}} || २ ऑगस्ट २०१४ || [[मनदीप जांग्रा]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष वेल्टरवेट|पुरुष वेल्टरवेट]] |- | {{silver medal}} || २ ऑगस्ट २०१४ || [[राजिंदर सिंह रहेलू]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – पुरुष ७२+ कि.ग्रा.|पुरुष ७२+ किलो]] |- | {{silver medal}} || २ ऑगस्ट २०१४ || [[विजेंदर सिंग|विजेंदर सिंह]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष मिडलवेट|पुरुष मिडलवेट]] |- | {{silver medal}} || ३ ऑगस्ट २०१४ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[ज्वाला गुट्टा]]|[[अश्विनी पोनप्पा]]}}}} || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — महिला दुहेरी|महिला दुहेरी]] |- | {{silver medal}} || ३ ऑगस्ट २०१४ || '''[[भारत हॉकी संघ|भारत राष्ट्रीय पुरुष हॉकी संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[रुपिंदर पाल सिंह]]{{spaces|10|type}}}}|[[कोठाजित सिंग|कोठाजित सिंह]]|[[मनप्रीत सिंग|मनप्रीत सिंह]]|[[सरदारा सिंह]]|[[धरमवीर सिंग|धरमवीर सिंह]]|[[व्ही.आर. रघुनाथ]]|[[गुरबाझ सिंह]]|[[पी.आर. श्रीजेश]]|[[दानिश मुजतबा]]|[[गुरविंदर सिंग चांदी|गुरविंदर सिंह चांदी]]|[[एस.व्ही. सुनील]]|[[बीरेंद्र लाक्रा]]|[[आकाशदीप सिंह (भारतीय हॉकी खेळाडू)|आकाशदीप सिंह]]|[[चिंग्लेन्सन सिंग|चिंग्लेन्सन सिंह]]|[[रमणदीप सिंग|रमणदीप सिंह]]|[[निक्कीन थिमय्या]]}}}} || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Hockey pictogram.svg|20px|हॉकी]][[हॉकी]] || [[२०१४ राष्टकुल खेळांमधील हॉकी — पुरुष स्पर्धा|पुरुष संघ]] |- | {{silver medal}} || ५ एप्रिल २०१८ || [[गुरुराज पुजारी]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो]] |- | {{silver medal}} || ८ एप्रिल २०१८ || [[हीना सिधू]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला १० मीटर एर पिस्तूल|महिला १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || ९ एप्रिल २०१८ || [[परदीप सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – पुरुष १०५ कि.ग्रा.|पुरुष १०५ किलो]] |- | {{silver medal}} || ९ एप्रिल २०१८ || [[मेहुली घोष]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला १० मीटर एर रायफल|महिला १० मीटर एर रायफल]] |- | {{silver medal}} || १२ एप्रिल २०१८ || [[तेजस्विनी सावंत]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला ५० मीटर रायफल प्रोन|महिला ५० मीटर रायफल प्रोन]] |- | {{silver medal}} || १२ एप्रिल २०१८ || [[बबिता कुमारी]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ५३ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ५३ किलो]] |- | {{silver medal}} || १२ एप्रिल २०१८ || [[सीमा अंतिल]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — महिला थाळीफेक|महिला थाळीफेक]] |- | {{silver medal}} || १३ एप्रिल २०१८ || [[अंजुम मूदगिल]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{silver medal}} || १३ एप्रिल २०१८ || [[पूजा ढांडा]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{silver medal}} || १३ एप्रिल २०१८ || [[मौसम खत्री]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष फ्रीस्टाइल ९७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ९७ किलो]] |- | {{silver medal}} || १३ एप्रिल २०१८ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[मनिका बत्रा]]|[[मौमा दास]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — महिला दुहेरी|महिला दुहेरी]] |- | {{silver medal}} || १४ एप्रिल २०१८ || [[अमित पंघाल]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष ४९ कि.ग्रा.|पुरुष ४९ किलो]] |- | {{silver medal}} || १४ एप्रिल २०१८ || [[मनीष कौशिक]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो]] |- | {{silver medal}} || १४ एप्रिल २०१८ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[दीपीका पल्लीकल]]|[[सौरव घोषाल]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Squash pictogram.svg|20px|स्क्वॉश]][[स्क्वॉश]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळांमधील स्क्वॉश — मिश्र दुहेरी|मिश्र दुहेरी]] |- | {{silver medal}} || १४ एप्रिल २०१८ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[अचंता शरत कमल]]|[[साथियान गणसेकरन]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष दुहेरी|पुरुष दुहेरी]] |- | {{silver medal}} || १४ एप्रिल २०१८ || [[सतीश कुमार (मुष्टियोद्धा)|सतीश कुमार]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष ९१+ कि.ग्रा.|पुरुष ९१+ किलो]] |- | {{silver medal}} || १५ एप्रिल २०१८ || [[पी.व्ही. सिंधू]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — महिला एकेरी|महिला एकेरी]] |- | {{silver medal}} || १५ एप्रिल २०१८ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[दीपीका पल्लीकल]]|[[जोशना चिनप्पा]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Squash pictogram.svg|20px|स्क्वॉश]][[स्क्वॉश]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळांमधील स्क्वॉश — महिला दुहेरी|महिला दुहेरी]] |- | {{silver medal}} || १५ एप्रिल २०१८ || [[श्रीकांत किदंबी]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{silver medal}} || १५ एप्रिल २०१८ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी]]|[[चिराग शेट्टी]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — पुरुष दुहेरी|पुरुष दुहेरी]] |- | {{silver medal}} || ३० जुलै २०२२ || [[संकेत सरगर]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – पुरुष ५५ कि.ग्रा.|पुरुष ५५ किलो]] |- | {{silver medal}} || ३० जुलै २०२२ || [[बिंद्याराणी देवी]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – महिला ५५ कि.ग्रा.|महिला ५५ किलो]] |- | {{silver medal}} || १ ऑगस्ट २०२२ || [[शुशिला देवी लिक्माबाम]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Judo pictogram.svg|20px|जुडो]][[जुडो]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळांमधील जुडो – महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो]] |- | {{silver medal}} || २ ऑगस्ट २०२२ || [[विकास ठाकूर]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – पुरुष ९६ कि.ग्रा.|पुरुष ९६ किलो]] |- | {{silver medal}} || २ ऑगस्ट २०२२ || '''[[भारत|भारत राष्ट्रीय मिश्र बॅडमिंटन संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[श्रीकांत किदंबी]]{{spaces|10|type}}}}|[[सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी]]|[[बी. सुमित रेड्डी]]|[[लक्ष्य सेन]]|[[चिराग शेट्टी]]|[[गायत्री गोपीचंद]]|[[त्रीसा जॉली]]|[[आकर्षी कश्यप]]|[[अश्विनी पोनप्पा]]|[[पी.व्ही. सिंधू]]}}}} || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळांमधील बॅडमिंटन – मिश्र संघ|मिश्र संघ]] |- | {{silver medal}} || ३ ऑगस्ट २०२२ || [[तुलिका मान]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Judo pictogram.svg|20px|जुडो]][[जुडो]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळांमधील जुडो – महिला ७८+ कि.ग्रा.|महिला ७८+ किलो]] |- | {{silver medal}} || ४ ऑगस्ट २०२२ || [[मुरली श्रीशंकर]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — पुरुष लांब उडी|पुरुष लांब उडी]] |- | {{silver medal}} || ५ ऑगस्ट २०२२ || [[अंशु मलिक]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{silver medal}} || ६ ऑगस्ट २०२२ || [[प्रियांका गोस्वामी]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — महिला १०,००० मीटर चालणे|महिला १०,००० मीटर चालणे]] |- | {{silver medal}} || ६ ऑगस्ट २०२२ || [[अविनाश साबळे]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — पुरुष ३,००० मीटर स्टीपलचेस|पुरुष ३,००० मीटर स्टीपलचेस]] |- | {{silver medal}} || ६ ऑगस्ट २०२२ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[सुनील बहादूर]]|[[नवनीत सिंह]]|[[चंदन कुमार सिंह]]|[[दिनेश कुमार]]}}}} || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Lawn bowls pictogram.svg|20px|लॉन बोलिंग]][[लॉन बोलिंग|लॉन बॉल्स]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील लॉन बॉल्स – पुरुष चौकडी|पुरुष चौकडी]] |- | {{silver medal}} || ७ ऑगस्ट २०२२ || [[अब्दुल्लाह अबुबाकर]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — पुरुष तिहेरी उडी|पुरुष तिहेरी उडी]] |- | {{silver medal}} || ७ ऑगस्ट २०२२ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[अचंता शरत कमल]]|[[साथियान गणसेकरन]]}}}} || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष दुहेरी|पुरुष दुहेरी]] |- | {{silver medal}} || ७ ऑगस्ट २०२२ || [[सागर अहलावत]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष ९२+ कि.ग्रा.|पुरुष ९२+ किलो]] |- | {{silver medal}} || ७ ऑगस्ट २०२२ || '''[[भारतीय राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|भारत राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[हरमनप्रीत कौर]]{{spaces|10|type}}}}|[[स्मृती मंधाना]]|[[तानिया भाटिया]]|[[यस्तिका भाटिया]]|[[हर्लीन देओल]]|[[राजेश्वरी गायकवाड]]|[[सभ्भीनेणी मेघना]]|[[स्नेह राणा]]|[[जेमिमाह रॉड्रिगेस]]|[[दीप्ती शर्मा]]|[[मेघना सिंग|मेघना सिंह]]|[[रेणुका सिंग|रेणुका सिंह]]|[[पूजा वस्त्रकार]]|[[शफाली वर्मा]]|[[राधा यादव]]}}}} || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Cricket pictogram.svg|20px|क्रिकेट]][[क्रिकेट]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील क्रिकेट|महिला संघ]] |- | {{silver medal}} || ८ ऑगस्ट २०२२ || '''[[भारत हॉकी संघ|भारत राष्ट्रीय पुरुष हॉकी संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[पी.आर. श्रीजेश]]{{spaces|10|type}}}}|[[क्रिशन पाठक]]|[[वरुण कुमार (हॉकी खेळाडू)|वरुण कुमार]]|[[सुरेंद्र कुमार]]|[[हरमनप्रीत सिंग (हॉकी खेळाडू)|हरमनप्रीत सिंह]]|[[अमित रोहिदास]]|[[जुगराज सिंग|जुगराज सिंह]]|[[जर्मनप्रीत सिंग|जर्मनप्रीत सिंह]]|[[मनप्रीत सिंग|मनप्रीत सिंह]]|[[हार्दिक सिंग|हार्दिक सिंह]]|[[विवेक प्रसाद]]|[[शमशेर सिंग (हॉकी खेळाडू)|शमशेर सिंह]]|[[नीलकांत शर्मा]]|[[मनदीप सिंग (हॉकी खेळाडू)|मनदीप सिंह]]|[[गुरजंत सिंग|गुरजंत सिंह]]|[[ललित उपाध्याय]]|[[अभिषेक नैन]]}}}} || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Hockey pictogram.svg|20px|हॉकी]][[हॉकी]] || [[२०२२ राष्टकुल खेळांमधील हॉकी — पुरुष स्पर्धा|पुरुष संघ]] |- | {{silver medal}} || २६ जुलै २०२६ || [[ऋषिकांत सिंह चनंबम]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो]] |- | {{silver medal}} || २६ जुलै २०२६ || [[मुथूपंडी राजा]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – पुरुष ६५ कि.ग्रा.|पुरुष ६५ किलो]] |- | {{silver medal}} || २७ जुलै २०२६ || [[ग्यानेश्वरी यादव]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – महिला ५३ कि.ग्रा.|महिला ५३ किलो]] |- | {{silver medal}} || २७ जुलै २०२६ || [[सर्वेश कुशारे]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — पुरुष उंच उडी|पुरुष उंच उडी]] |- | {{silver medal}} || २७ जुलै २०२६ || [[अजया बाबू वल्लूरी]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – पुरुष ७९ कि.ग्रा.|पुरुष ७९ किलो]] |- | {{silver medal}} || २८ जुलै २०२६ || [[हरजिंदर कौर]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – महिला ६९ कि.ग्रा.|महिला ६९ किलो]] |- | {{silver medal}} || २८ जुलै २०२६ || [[गुलवीर सिंह]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — पुरुष १०,००० मीटर|पुरुष १०,००० मीटर]] |- | {{silver medal}} || २९ जुलै २०२६ || [[मुरली श्रीशंकर]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — पुरुष लांब उडी|पुरुष लांब उडी]] |- | {{silver medal}} || २९ जुलै २०२६ || [[मोहम्मद बसिल]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Athletics - Paralympic pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — पुरुष १०० मीटर टी४७|पुरुष १०० मीटर टी४७]] |- | {{silver medal}} || ३० जुलै २०२६ || [[लवप्रीत सिंह]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – पुरुष ११०+ कि.ग्रा.|पुरुष ११०+ किलो]] |- | {{silver medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[यामिनी मौर्या]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Judo pictogram.svg|20px|जुडो]][[जुडो]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळांमधील जुडो — महिला ५७ कि.ग्रा.|महिला ५७ किलो]] |- | {{silver medal}} || ३१ जुलै २०२६ || [[नीरज चोप्रा]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — पुरुष भालाफेक|पुरुष भालाफेक]] |- | {{silver medal}} || १ ऑगस्ट २०२६ || [[प्रवीण चित्रवेल]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — पुरुष तिहेरी उडी|पुरुष तिहेरी उडी]] |- | {{silver medal}} || १ ऑगस्ट २०२६ || [[जदुमनी सिंह मंडेनगबम]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष ५५ कि.ग्रा.|पुरुष ५५ किलो]] |- | {{silver medal}} || १ ऑगस्ट २०२६ || [[शुभम जुयल]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Athletics - Paralympic pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — पुरुष गोळाफेक एफ५७|पुरुष गोळाफेक एफ५७]] |- | {{silver medal}} || १ ऑगस्ट २०२६ || [[लवलिना बोर्गोहेन]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — महिला ७५ कि.ग्रा.|महिला ७५ किलो]] |- | {{silver medal}} || १ ऑगस्ट २०२६ || [[नरेंदर बेरवाल]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष ९०+ कि.ग्रा.|पुरुष ९०+ किलो]] |} ==कांस्य पदक== {| class="wikitable sortable" |- !style="width:6em"| पदक !style="width:10em"| दिनांक !style="width:10em"| नाव !style="width:10em"| स्पर्धा !style="width:8em"| खेळ !style="width:20em"| प्रकार |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ|ब्रिटिश साम्राज्य खेळ]] (१९३४ - १९५०)''' |- | align="center" colspan="6" |''[[चित्र:British_Raj_Red_Ensign.svg|20px]] [[ब्रिटिश भारत]] म्हणून'' |- | {{bronze medal}} || ११ ऑगस्ट १९३४ || [[रशिद अन्वर]] || {{flagicon|ENG}} [[१९३४ ब्रिटिश साम्राज्य खेळ|१९३४ लंडन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९३४ ब्रिटिश साम्राज्य खेळामधील कुस्ती – पुरुष वेल्टरवेट|पुरुष वेल्टरवेट]] |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ|ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळ]] (१९५४ - १९६६)''' |- | align="center" colspan="6" |''{{flagicon|IND}} [[भारत गणराज्य]] म्हणून'' |- | {{bronze medal}} || जून १९६६ || [[दिनेश खन्ना]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{bronze medal}} || जून १९६६ || [[हुकूम सिंह]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष वेल्टरवेट|पुरुष वेल्टरवेट]] |- | {{bronze medal}} || जून १९६६ || [[बिश्वनाथ सिंह]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष लाइट हेवीवेट|पुरुष लाइट हेवीवेट]] |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ|ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ]] (१९७० - १९७४)''' |- | {{bronze medal}} || जुलै १९७० || [[रंधावा सिंह]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६२ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६२ किलो]] |- | {{bronze medal}} || जुलै १९७० || [[अलेक्झांडर नेव्हिस]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो]] |- | {{bronze medal}} || जुलै १९७० || [[मोहिंदर सिंह गिल]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – पुरुष तिहेरी उडी|पुरुष तिहेरी उडी]] |- | {{bronze medal}} || जुलै १९७० || [[शिवाजी भोसले (मुष्टियोद्धा)|शिवाजी भोसले]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध – पुरुष ६७ कि.ग्रा.|पुरुष ६७ किलो]] |- | {{bronze medal}} || फेब्रुवारी १९७४ || [[मुनिस्वामी वेणू]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध – पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो]] |- | {{bronze medal}} || फेब्रुवारी १९७४ || [[ष्णमुग वेलीस्वामी]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो]] |- | {{bronze medal}} || फेब्रुवारी १९७४ || [[राधे श्याम (कुस्ती खेळाडू)|राधे श्याम]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ४८ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ४८ किलो]] |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ]] (१९७८ - सद्य)''' |- | {{bronze medal}} || १० ऑगस्ट १९७८ || [[सुरेश बाबू]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्ट्रकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[१९७८ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — पुरुष लांब उडी|पुरुष लांब उडी]] |- | {{bronze medal}} || १२ ऑगस्ट १९७८ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[अमी घिया]]|[[कंवल ठाकर सिंह]]}}}} || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्ट्रकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[१९७८ राष्ट्रकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — महिला दुहेरी|महिला दुहेरी]] |- | {{bronze medal}} || १२ ऑगस्ट १९७८ || [[बिरेंद्र सिंह थापा]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्ट्रकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[१९७८ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध – पुरुष ४८ कि.ग्रा.|पुरुष ४८ किलो]] |- | {{bronze medal}} || १२ ऑगस्ट १९७८ || [[करतार सिंह]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्ट्रकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७८ राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ९० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ९० किलो]] |- | {{bronze medal}} || १२ ऑगस्ट १९७८ || [[ईश्वर सिंह]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्ट्रकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७८ राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल १००+ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल १००+ किलो]] |- | {{bronze medal}} || ऑक्टोबर १९८२ || [[चेनंदा सी. मचाईया]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्ट्रकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[१९८२ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध – पुरुष ६७ कि.ग्रा.|पुरुष ६७ किलो]] |- | {{bronze medal}} || ऑक्टोबर १९८२ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[शरद चौहान (भारतीय नेमबाज)|शरद चौहान]]|[[रामकृष्णन विजय]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्ट्रकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९८२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{bronze medal}} || ऑक्टोबर १९८२ || [[जयप्रकाश कंगार]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्ट्रकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ८२ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ८२ किलो]] |- | {{bronze medal}} || फेब्रुवारी १९९० || [[धर्मेंद्र सिंह यादव]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध – पुरुष ४८ कि.ग्रा.|पुरुष ४८ किलो]] |- | {{bronze medal}} || फेब्रुवारी १९९० || [[नरेंद्र सिंह कोडन]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Judo pictogram.svg|20px|जुडो]][[जुडो]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील जुडो — पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो]] |- | {{bronze medal}} || फेब्रुवारी १९९० || [[राजिंदर कुमार धांगेर]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Judo pictogram.svg|20px|जुडो]][[जुडो]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील जुडो — पुरुष ८६ कि.ग्रा.|पुरुष ८६ किलो]] |- | {{bronze medal}} || फेब्रुवारी १९९० || [[सोमा दत्ता]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ५० मीटर स्मॉल बोर रायफल थ्री पोझिशन|पुरुष ५० मीटर स्मॉल बोर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{bronze medal}} || फेब्रुवारी १९९० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[अशोक पंडित]]|[[सुरिंदर मारवाह]]}}}} || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल जोडी|पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{bronze medal}} || फेब्रुवारी १९९० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[सोमा दत्ता]]|[[भगीरथ समाई]]}}}} || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष १० मीटर एर रायफल जोडी|पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{bronze medal}} || फेब्रुवारी १९९० || [[वेलू गोविंदराज]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५२ कि.ग्रा.|पुरुष ५२ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{bronze medal}} || फेब्रुवारी १९९० || [[गोपाळ मरुथचेलम]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो एकत्रित]] |- | {{bronze medal}} || फेब्रुवारी १९९० || [[कुमारसन सुदलईमणी]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो स्नॅच]] |- | {{bronze medal}} || फेब्रुवारी १९९० || [[कुमारसन सुदलईमणी]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{bronze medal}} || फेब्रुवारी १९९० || [[कुमारसन सुदलईमणी]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो एकत्रित]] |- | {{bronze medal}} || २८ ऑगस्ट १९९४ || [[बिरजू शाह]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष ४८ कि.ग्रा.|पुरुष ४८ किलो]] |- | {{bronze medal}} || ऑगस्ट १९९४ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[जसपाल राणा]]|[[विवेक सिंह]]}}}} || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल जोडी|पुरुष जोडी १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{bronze medal}} || ऑगस्ट १९९४ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[रूपा उन्नीकृष्णन]]|[[कुहेली गांगुली]]}}}} || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला ५० मीटर स्मॉल बोर रायफल थ्री पोझिशन जोडी|महिला जोडी ५० मीटर स्मॉल बोर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{bronze medal}} || ऑगस्ट १९९४ || [[मुरगासन वीरसामी]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५४ कि.ग्रा.|पुरुष ५४ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{bronze medal}} || ऑगस्ट १९९४ || [[रमेश कुमार (भारतीय कुस्ती खेळाडू)|रमेश कुमार]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ४८ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ४८ किलो]] |- | {{bronze medal}} || ऑगस्ट १९९४ || [[कृपा शंकर पटेल]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५१ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५१ किलो]] |- | {{bronze medal}} || ऑगस्ट १९९४ || [[सुभाष वर्मा]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल १०० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल १०० किलो]] |- | {{bronze medal}} || २० सप्टेंबर १९९८ || [[पुल्लेला गोपीचंद]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{bronze medal}} || २० सप्टेंबर १९९८ || '''[[भारत|भारत राष्ट्रीय महिला बॅडमिंटन संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[अपर्णा पोपट]]{{spaces|10|type}}}}|[[अर्चना देवधर]]|[[दीप्ती चपाला]]|[[मधुमिता बिश्त]]|[[मंजुषा कंवर]]|[[के. निलिमा चौधरी]]|[[पी.व्ही.व्ही. लक्ष्मी]]}}}} || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — महिला संघ|महिला संघ]] |- | {{bronze medal}} || सप्टेंबर १९९८ || [[भंवर ढाका]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{bronze medal}} || सप्टेंबर १९९८ || [[गणपती गणसेकर]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६२ कि.ग्रा.|पुरुष ६२ किलो स्नॅच]] |- | {{bronze medal}} || सप्टेंबर १९९८ || [[अरुण मुसुगेसन]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६२ कि.ग्रा.|पुरुष ६२ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{bronze medal}} || सप्टेंबर १९९८ || [[अरुण मुसुगेसन]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६२ कि.ग्रा.|पुरुष ६२ किलो एकत्रित]] |- | {{bronze medal}} || सप्टेंबर १९९८ || [[गोविंदस्वामी वडिवेलू]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६९ कि.ग्रा.|पुरुष ६९ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{bronze medal}} || सप्टेंबर १९९८ || [[संदीप कुमार (भारतीय भारोत्तोलन खेळाडू)|संदीप कुमार]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६९ कि.ग्रा.|पुरुष ६९ किलो एकत्रित]] |- | {{bronze medal}} || २९ जुलै २००२ || [[अंजू बॉबी जॉर्ज]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – महिला लांब उडी|महिला लांब उडी]] |- | {{bronze medal}} || ३० जुलै २००२ || [[विकी बट्टा]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{bronze medal}} || ३० जुलै २००२ || [[थंडावा मूर्ति मुथु]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो स्नॅच]] |- | {{bronze medal}} || ३० जुलै २००२ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[चरण सिंह (भारतीय नेमबाज)|चरण सिंह]]|[[सुब्बैया ऐरिरा पेम्मैया]]}}}} || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन जोडी|पुरुष जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{bronze medal}} || ३० जुलै २००२ || [[भूपिंदर सिंह]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Judo pictogram.svg|20px|जुडो]][[जुडो]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील जुडो — पुरुष ६६ कि.ग्रा.|पुरुष ६६ किलो]] |- | {{bronze medal}} || ३० जुलै २००२ || '''[[भारत|भारत राष्ट्रीय पुरुष टेबल टेनिस संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[चेतन बबूर]]{{spaces|10|type}}}}|[[सौरव चक्रवर्ती]]|[[सौम्यदीप रॉय]]|[[शुभजित साहा]]|[[रमण सुब्रमण्यम]]}}}} || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष संघ|पुरुष संघ]] |- | {{bronze medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[सुधीर कुमार]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६९ कि.ग्रा.|पुरुष ६९ किलो स्नॅच]] |- | {{bronze medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[अन्वर सुलतान]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ट्रॅप|पुरुष ट्रॅप]] |- | {{bronze medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[सुनैना आनंद]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५८ कि.ग्रा.|महिला ५८ किलो स्नॅच]] |- | {{bronze medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[सुनैना आनंद]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५८ कि.ग्रा.|महिला ५८ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{bronze medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[सुनैना आनंद]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५८ कि.ग्रा.|महिला ५८ किलो एकत्रित]] |- | {{bronze medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल|पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{bronze medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[प्रस्मिता मंगराज]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ६३ कि.ग्रा.|महिला ६३ किलो स्नॅच]] |- | {{bronze medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[रमण सुब्रमण्यम]]|[[चेतन बबूर]]}}}} || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष दुहेरी|पुरुष दुहेरी]] |- | {{bronze medal}} || ४ ऑगस्ट २००२ || [[जिंतेदर कुमार (मुष्टियोद्धा, जन्म १९७७)|जिंतेदर कुमार]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष ७५ कि.ग्रा.|पुरुष ७५ किलो]] |- | {{bronze medal}} || ४ ऑगस्ट २००२ || [[अपर्णा पोपट]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — महिला एकेरी|महिला एकेरी]] |- | {{bronze medal}} || ४ ऑगस्ट २००२ || [[चेतन बबूर]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{bronze medal}} || २४ मार्च २००६ || [[चेतन आनंद बुराडागुंटा]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{bronze medal}} || २५ मार्च २००६ || '''[[भारत|भारत राष्ट्रीय मिश्र बॅडमिंटन संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[वलियावीटिल दिजु]]{{spaces|10|type}}}}|[[ज्वाला गुट्टा]]|[[अनुप श्रीधर]]|[[सायना नेहवाल]]|[[सनावे थॉमस]]|[[रुपेश कुमार के.टी.]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — मिश्र संघ|मिश्र संघ]] |- | {{bronze medal}} || २६ मार्च २००६ || '''[[भारत|भारत राष्ट्रीय महिला टेबल टेनिस संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[पौलोमी घटक]]{{spaces|10|type}}}}|[[मौमा दास]]|[[नंदिता साहा]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — महिला संघ|महिला संघ]] |- | {{bronze medal}} || मार्च २००६ || [[अभिनव बिंद्रा]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष १० मीटर एर रायफल|पुरुष १० मीटर एर रायफल]] |- | {{bronze medal}} || मार्च २००६ || [[मानवजीत सिंग संधू|मानवजीत सिंह संधू]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ट्रॅप|पुरुष ट्रॅप]] |- | {{bronze medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{bronze medal}} || मार्च २००६ || [[संजीव राजपूत]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ५० मीटर रायफल प्रोन|पुरुष ५० मीटर रायफल प्रोन]] |- | {{bronze medal}} || मार्च २००६ || [[सुधीर कुमार चित्रदुर्ग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६९ कि.ग्रा.|पुरुष ६९ किलो]] |- | {{bronze medal}} || मार्च २००६ || [[रणजिथ कुमार जयसीलन]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Athletics - Paralympic pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – पुरुष बैठी थाळीफेक|पुरुष बैठी थाळीफेक]] |- | {{bronze medal}} || मार्च २००६ || [[जितेंदर कुमार (मुष्टियोद्धा, १९८८ जन्म)|जितेंदर कुमार]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष ५१ कि.ग्रा.|पुरुष ५१ किलो]] |- | {{bronze medal}} || मार्च २००६ || [[व्हर्गीस जॉन्सन]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष +९१ कि.ग्रा.|पुरुष +९१ किलो]] |- | {{bronze medal}} || ४ ऑक्टोबर २०१० || [[संध्या राणी देवी ॲटम]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील वेटलिफ्टिंग – महिला ४८ किलो|महिला ४८ किलो]] |- | {{bronze medal}} || ४ ऑक्टोबर २०१० || [[श्रीनिवास राव वळ्ळूरी]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील वेटलिफ्टिंग – पुरुष ५६ किलो|पुरुष ५६ किलो]] |- | {{bronze medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[सुनील कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन ६६ कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन ६६ किलो]] |- | {{bronze medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[धर्मेंद्र दलाल]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन १२० कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन १२० किलो]] |- | {{bronze medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[प्रसंता कर्माकर]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Swimming pictogram (Paralympics).svg|20px|जलतरण]][[जलतरण]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील जलतरण – पुरुष ५० मीटर फ्रीस्टाइल एस९|पुरुष ५० मीटर फ्रीस्टाइल एस९]] |} h32p0gq58f21350183tlct04q4ll06l 2701382 2701381 2026-08-12T16:20:06Z Aditya tamhankar 80177 /* कांस्य पदक */ 2701382 wikitext text/x-wiki खालील यादी भारताने आतापर्यंत [[राष्ट्रकुल खेळ]] या खेळांमध्ये मिळवलेल्या सर्व पदकांची आहे. ==सहभाग सारांश== {{col-begin}} {{col-2}} === स्पर्धेनुसार सहभाग व पदकसंख्या=== {{col-2}} === खेळांप्रमाणे पदकसंख्या === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" |- !खेळ |style="background:gold; width:4.5em; font-weight:bold;"|सुवर्ण |style="background:silver; width:4.5em; font-weight:bold;"|रौप्य |style="background:#cc9966; width:4.5em; font-weight:bold;"|कांस्य !style="width:4.5em; font-weight:bold;"|एकूण |- |align=left| [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || ६३ || ४४ || २८ || १३५ |- |align=left| [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || ४९ || ३९ || २६ || ११४ |- |align=left| [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || ४७ || ५७ || ३७ || १४१ |- |align=left| [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || १८ || १६ || २० || ५४ |- |align=left| [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || १० || ८ || १३ || ३१ |- |align=left| [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[अ‍ॅथलेटिक्स]] || ९ || २१ || २२ || ५२ |- |align=left| [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || १० || १५ || १३ || २८ |- |align=left| [[File:Archery pictogram.svg|20px|तिरंदाजी]][[तिरंदाजी]] || ३ || १ || ४ || ८ |- |align=left| [[File:Judo pictogram.svg|20px|जुडो]][[जुडो]] || २ || ६ || ७ || १५ |- |align=left| [[File:Hockey pictogram.svg|20px|हॉकी]][[हॉकी]] || १ || ४ || १ || ६ |- |align=left| [[File:Squash pictogram.svg|20px|स्क्वॉश]][[स्क्वॉश]] || १ || २ || २ || ५ |- |align=left| [[File:Tennis pictogram.svg|20px|टेनिस]][[टेनिस]] || १ || १ || २ || ४ |- |align=left| [[File:Lawn bowls pictogram.svg|20px|लॉन बोलिंग]][[लॉन बोलिंग|लॉन बॉल्स]] || १ || १ || ० || २ |- |align=left| [[File:Powerlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन|दिव्यांग भारोत्तोलन]] || ० || ० || २ || २ |- |align=left| [[File:Gymnastics pictogram.svg|20px|जिम्नॅस्टिक्स]][[जिम्नॅस्टिक्स]] || ० || १ || २ || ३ |- |align=left| [[File:Cricket pictogram.svg|20px|क्रिकेट]][[क्रिकेट]] || ० || १ || ० || १ |- |align=left| [[File:Swimming pictogram.svg|20px|जलतरण]][[जलतरण]] || ० || ० || १ || १ |- | colspan="4" | '''एकूण''' || '''६०२''' |} {{col-end}} ==सुवर्ण पदक== {| class="wikitable sortable" |- !style="width:6em"| पदक !style="width:10em"| दिनांक !style="width:10em"| नाव !style="width:10em"| स्पर्धा !style="width:8em"| खेळ !style="width:20em"| प्रकार |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ|ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळ]] (१९५४ - १९६६)''' |- | align="center" colspan="6" |''{{flagicon|IND}} [[भारत गणराज्य]] म्हणून'' |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मिल्खा सिंग]] || {{flagicon|Wales|1953}} [[१९५८ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९५८ कार्डिफ]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[१९५८ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — पुरुष ४४० यार्ड|पुरुष ४४० यार्ड]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[लिलाराम संगवान]] || {{flagicon|Wales|1953}} [[१९५८ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९५८ कार्डिफ]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९५८ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ८७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ८७ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[बिशंभर सिंह]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मुख्तियार सिंह]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७० किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[भिम सिंह]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ९७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ९७ किलो]] |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ|ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ]] (१९७० - १९७४)''' |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[वेद प्रकाश]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सुदेश कुमार]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५० किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[उदय चंद]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मुख्तियार सिंह]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[हरिश्चंद्र माधव बिराजदार]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ८६ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ८६ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सुदेश कुमार]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५० किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[प्रेम नाथ]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जागरूप सिंह]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रघुनाथ पवार]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ]] (१९७८ - सद्य)''' |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[अशोक कुमार (कुस्ती खेळाडू)|अशोक कुमार]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सतबीर सिंह]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राजिंदर सिंह]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[एकंबरम करुणाकरन]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो]] |- | {{gold medal}} || १२ ऑगस्ट १९७८ || [[प्रकाश पडुकोण]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्टकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[१९७८ राष्टकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रामचंद्र सारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ४९ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[महाबीर सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५० किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जगमिंदर सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ किलो]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राजिंदर सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर १९८२ || [[सईद मोदी]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्टकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[१९८२ राष्टकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[अशोक पंडित (नेमबाज)|अशोक पंडित]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राघवन चंद्रशेखर]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५२ कि.ग्रा.|पुरुष ५२ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राघवन चंद्रशेखर]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५२ कि.ग्रा.|पुरुष ५२ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राघवन चंद्रशेखर]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५२ कि.ग्रा.|पुरुष ५२ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रंगास्वामी पुन्नूस्वामी]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रंगास्वामी पुन्नूस्वामी]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रंगास्वामी पुन्नूस्वामी]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परवेश चंद्र शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परवेश चंद्र शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परमजीत शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६५ कि.ग्रा.|पुरुष ६५ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परमजीत शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६५ कि.ग्रा.|पुरुष ६५ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परमजीत शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६५ कि.ग्रा.|पुरुष ६५ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[कर्णधार मोंडल]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्टकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ८६ कि.ग्रा.|पुरुष ८६ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जसपाल राणा]]<br>[[अशोक पंडित (नेमबाज)|अशोक पंडित]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मनशेर सिंग]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ट्रॅप|पुरुष ट्रॅप]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मुरगासन वीरसामी]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५४ कि.ग्रा.|पुरुष ५४ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[बडाथाला आदिशेखर]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५४ कि.ग्रा.|पुरुष ५४ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[बडाथाला आदिशेखर]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्टकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५४ कि.ग्रा.|पुरुष ५४ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जसपाल राणा]]<br>[[अशोक पंडित (नेमबाज)|अशोक पंडित]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मनशेर सिंग]]<br>[[मानवजीत सिंग संधू]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ऑलिंपिक ट्रॅप संघ|पुरुष ऑलिंपिक ट्रॅप संघ]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रूपा उन्नीकृष्णन]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला ५० मीटर रायफल प्रोन|महिला ५० मीटर रायफल प्रोन]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[धमराज विल्सन]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[अरुमुगम पांडियान]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सथीशा राय]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्टकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ७७ कि.ग्रा.|पुरुष ७७ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || २७ जुलै २००२ || [[अभिनव बिंद्रा]]<br>[[समीर आंबेकर]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल|पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || २८ जुलै २००२ || [[समरेश जंग]]<br>[[विवेक सिंह]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी ५० मीटर एर रायफल|पुरुष जोडी ५० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || २८ जुलै २००२ || [[अंजली भागवत]]<br>[[सुमा शिरुर]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला जोडी १० मीटर एर रायफल|महिला जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || २८ जुलै २००२ || [[मोराद अली खान]]<br>[[राज्यवर्धनसिंग राठोड]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी डबल ट्रॅप|पुरुष जोडी डबल ट्रॅप]] |- | {{gold medal}} || २९ जुलै २००२ || [[अंजली भागवत]]<br>[[राज कुमारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|महिला जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || २९ जुलै २००२ || [[जसपाल राणा]]<br>[[समरेश जंग]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || २९ जुलै २००२ || [[मुकेश कुमार (नेमबाज)|मुकेश कुमार]]<br>[[भंवरलाल ढाका]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ३० जुलै २००२ || [[कुंजराणी देवी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || ३० जुलै २००२ || [[कुंजराणी देवी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || ३० जुलै २००२ || [[कुंजराणी देवी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || ३० जुलै २००२ || [[जसपाल राणा]]<br>[[महावीर सिंह]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[सनामचा चानू]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५३ कि.ग्रा.|महिला ५३ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[सनामचा चानू]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५३ कि.ग्रा.|महिला ५३ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[सनामचा चानू]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५३ कि.ग्रा.|महिला ५३ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[अंजली भागवत]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला १० मीटर एर रायफल|महिला १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[राज्यवर्धनसिंग राठोड]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष डबल ट्रॅप|पुरुष डबल ट्रॅप]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[प्रतिमा कुमारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ६३ कि.ग्रा.|महिला ६३ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[प्रतिमा कुमारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ६३ कि.ग्रा.|महिला ६३ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || २ ऑगस्ट २००२ || [[अंजली भागवत]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || २ ऑगस्ट २००२ || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[मोहम्मद अली कमर]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टीयुद्ध — पुरुष ४८ कि.ग्रा.|पुरुष ४८ कि.ग्रा.]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[शैलजा पुजारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ७५ कि.ग्रा.|महिला ७५ किलो एकत्रित]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[शैलजा पुजारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ७५ कि.ग्रा.|महिला ७५ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[शैलजा पुजारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ७५ कि.ग्रा.|महिला ७५ किलो स्नॅच]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || '''[[भारत राष्ट्रीय महिला हॉकी संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[अमनदीप कौर (हॉकी खेळाडू)|अमनदीप कौर]]{{spaces|10|type}}}}|[[सुमरई तेते]]|[[सुमन बाला]]|[[कांती बा]]|[[सिता गुस्सैन]]|[[तिंगाँगलैइमा चानू]]|[[हेलेन मेरी]]|[[पाकपी देवी नगासेपम]]|[[सूरजलता देवी]]|[[मसिरा सुरीन]]|[[मनजिंदर कौर]]|[[संगगई चानू]]|[[प्रीतम राणी सिवच]]|[[ममता खराब]]|[[ज्योती कुल्लू]]|[[सबा अंजुम करीम]]}}}} || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Hockey pictogram.svg|20px|हॉकी]][[हॉकी]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील हॉकी — महिला स्पर्धा|महिला संघ]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[चरण सिंह (भारतीय नेमबाज)|चरण सिंह]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[रमेश कुमार (भारतीय कुस्ती खेळाडू)|रमेश कुमार]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६६ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६६ किलो]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[कृष्ण कुमार]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५५ किलो]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[पलविंदर सिंह चीमा]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२००२ राष्टकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल १२० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल १२० किलो]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[राज्यवर्धनसिंग राठोड]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष डबल ट्रॅप|पुरुष डबल ट्रॅप]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल|पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]]<br>[[विवेक सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी १० मीटर एर पिस्तूल|पुरुष जोडी १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[विजय कुमार]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[विजय कुमार]]<br>[[पेंबा तमांग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[सरोजा झुठू]]<br>[[सुश्मा राणा]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला जोडी २५ मीटर पिस्तूल|महिला जोडी २५ मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]]<br>[[जसपाल राणा]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]]<br>[[रोनक पंडित]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल|पुरुष जोडी २५ मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ५० मीटर पिस्तूल|पुरुष ५० मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[गगन नारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष १० मीटर एर रायफल|पुरुष १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[अभिनव बिंद्रा]]<br>[[गगन नारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल|पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[तेजस्विनी सावंत]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला १० मीटर एर रायफल|महिला १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[तेजस्विनी सावंत]]<br>[[अवनीत सिधू]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला जोडी १० मीटर एर रायफल|महिला जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[गगन नारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[अभिनव बिंद्रा]]<br>[[गगन नारंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|पुरुष जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[अनुजा जंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || १६ मार्च २००६ || [[कुंजराणी देवी]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो]] |- | {{gold medal}} || १८ मार्च २००६ || [[रेणू बाला चानू]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५८ कि.ग्रा.|महिला ५८ किलो]] |- | {{gold medal}} || २२ मार्च २००६ || [[गीता राणी]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला +७५ कि.ग्रा.|महिला +७५ किलो]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || [[अचंता शरत कमल]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || मार्च २००६ || '''[[भारत|भारत राष्ट्रीय पुरुष टेबल टेनिस संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[अचंता शरत कमल]]{{spaces|10|type}}}}|[[शुभजित साहा]]|[[सौम्यदीप रॉय]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष संघ|पुरुष संघ]] |- | {{gold medal}} || २६ मार्च २००६ || [[अखिल कुमार]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टीयुद्ध — पुरुष ५४ कि.ग्रा.|पुरुष ५४ कि.ग्रा.]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[अभिनव बिंद्रा]]<br>[[गगन नारंग]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर रायफल जोडी|पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[अनीसा सय्यद]]<br>[[राही सरनोबत]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला २५ मीटर पिस्तूल जोडी|महिला जोडी २५ मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[रविंदर सिंह (भारतीय कुस्ती खेळाडू)|रविंदर सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन ६० कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन ६० किलो]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[अनिल कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन ९६ कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन ९६ किलो]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || [[संजय कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन ७४ कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[रेणू बाला चानू]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील वेटलिफ्टिंग – महिला ५८ किलो|महिला ५८ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[रवि कुमार कटुलू]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील वेटलिफ्टिंग – पुरुष ६९ किलो|पुरुष ६९ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[अनीसा सय्यद]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला २५ मीटर पिस्तूल एकेरी|महिला २५ मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[ओंकार सिंग|ओंकार सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर पिस्तूल एकेरी|पुरुष ५० मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[राजेंदर कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन ५५ कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन ५५ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[गगन नारंग]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर रायफल एकेरी|पुरुष १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || ७ ऑक्टोबर २०१० || [[विजय कुमार]]<br>[[गुरप्रीत सिंग (नेमबाज)|गुरप्रीत सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल जोडी|पुरुष जोडी २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ७ ऑक्टोबर २०१० || [[ओंकार सिंग|ओंकार सिंह]]<br>[[गुरप्रीत सिंग (नेमबाज)|गुरप्रीत सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल जोडी|पुरुष जोडी १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ७ ऑक्टोबर २०१० || [[गीता फोगट]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ५५ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ५५ किलो]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[अलका तोमर]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ५९ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ५९ किलो]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[अनिता शेओरन]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ६७ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ६७ किलो]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[दीपिका कुमारी]]|[[डोला बॅनर्जी]]|[[बॉम्बेला देवी लैशराम]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Archery pictogram.svg|20px|तिरंदाजी]][[तिरंदाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील तिरंदाजी - महिला रिकर्व्ह सांघिक|महिला रिकर्व्ह संघ]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[ओंकार सिंग|ओंकार सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल एकेरी|पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[गगन नारंग]]<br>[[इमरान हसन खान]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन जोडी|पुरुष जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[विजय कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल एकेरी|पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर २०१० || [[विजय कुमार]]<br>[[हरप्रीत सिंग (नेमबाज)|हरप्रीत सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल जोडी|पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर २०१० || [[गगन नारंग]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन एकेरी|पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर २०१० || [[नरसिंग यादव|नरसिंह पंचम यादव]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || ९ ऑक्टोबर २०१० || [[योगेश्वर दत्त]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ६० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६० किलो]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[दीपिका कुमारी]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Archery pictogram.svg|20px|तिरंदाजी]][[तिरंदाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील तिरंदाजी - महिला रिकर्व्ह वैयक्तिक|महिला रिकर्व्ह वैयक्तिक]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[हरप्रीत सिंग (नेमबाज)|हरप्रीत सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल एकेरी|पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[राहुल बॅनर्जी]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Archery pictogram.svg|20px|तिरंदाजी]][[तिरंदाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील तिरंदाजी – पुरुष रिकर्व्ह वैयक्तिक|पुरुष रिकर्व्ह वैयक्तिक]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[सुशील कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ६६ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६६ किलो]] |- | {{gold medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[सोमदेव देववर्मन]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Tennis pictogram.svg|20px|टेनिस]][[टेनिस]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील टेनिस – पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || ११ ऑक्टोबर २०१० || [[कृष्णा पुनिया]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – महिला थाळीफेक|महिला थाळीफेक]] |- | {{gold medal}} || १२ ऑक्टोबर २०१० || [[हीना सिधू]]<br>[[अन्नुराज सिंग|अन्नुराज सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला १० मीटर एर पिस्तूल जोडी|महिला जोडी १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || १२ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[मनजीत कौर]]|[[सिनी जोस]]|[[अश्विनी अकुंजी]]|[[मनदीप कौर]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – महिला ४ x ४०० मीटर रिले|महिला ४ x ४०० मीटर रिले]] |- | {{gold medal}} || १३ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[शुभजित साहा]]|[[अचंता शरत कमल]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष दुहेरी|पुरुष दुहेरी]] |- | {{gold medal}} || १३ ऑक्टोबर २०१० || [[मनोज कुमार (मुष्टियोद्धा)|मनोज कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – लाइट वेल्टरवेट|पुरुष लाइट वेल्टरवेट]] |- | {{gold medal}} || १३ ऑक्टोबर २०१० || [[सुरंजोय सिंग|सुरंजोय सिंह]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – फ्लायवेट|पुरुष फ्लायवेट]] |- | {{gold medal}} || १३ ऑक्टोबर २०१० || [[परमजीत समोटा]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – सुपर हेवीवेट|पुरुष सुपर हेवीवेट]] |- | {{gold medal}} || १४ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[अश्विनी पोनप्पा]]|[[ज्वाला गुट्टा]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील बॅडमिंटन – महिला दुहेरी|महिला दुहेरी]] |- | {{gold medal}} || १४ ऑक्टोबर २०१० || [[सायना नेहवाल]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील बॅडमिंटन – महिला एकेरी|महिला एकेरी]] |- | {{gold medal}} || २४ जुलै २०१४ || [[संजिता चानू]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो]] |- | {{gold medal}} || २४ जुलै २०१४ || [[सुखन डे]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो]] |- | {{gold medal}} || २५ जुलै २०१४ || [[अभिनव बिंद्रा]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर रायफल|पुरुष १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || २६ जुलै २०१४ || [[अपूर्वी चंदेला]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला १० मीटर एर रायफल|महिला १० मीटर एर रायफल]] |- | {{gold medal}} || २६ जुलै २०१४ || [[राही सरनोबत]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला २५ मीटर पिस्तूल|महिला २५ मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || २७ जुलै २०१४ || [[सतीश शिवलिंगम]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – पुरुष ७७ कि.ग्रा.|पुरुष ७७ किलो]] |- | {{gold medal}} || २८ जुलै २०१४ || [[जितू राय]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर पिस्तूल|पुरुष ५० मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || २९ जुलै २०१४ || [[अमित कुमार दहिया]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{gold medal}} || २९ जुलै २०१४ || [[विनेश फोगट]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - महिला फ्रीस्टाइल ४८ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ४८ किलो]] |- | {{gold medal}} || २९ जुलै २०१४ || [[सुशील कुमार]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २०१४ || [[बबिता कुमारी]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - महिला फ्रीस्टाइल ५५ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ५५ किलो]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २०१४ || [[योगेश्वर दत्त]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ किलो]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २०१४ || [[विकास गौडा]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – पुरुष थाळीफेक|पुरुष थाळीफेक]] |- | {{gold medal}} || २ ऑगस्ट २०१४ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[दीपीका पल्लीकल]]|[[जोशना चिनप्पा]]}}}} || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Squash pictogram.svg|20px|स्क्वॉश]][[स्क्वॉश]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील स्क्वॉश – महिला दुहेरी|महिला दुहेरी]] |- | {{gold medal}} || ३ ऑगस्ट २०१४ || [[पारूपल्ली कश्यप]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील बॅडमिंटन – पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || ५ एप्रिल २०१८ || [[साइखोम मीराबाई चानू]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ एप्रिल २०१८ || [[संजिता चानू]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – महिला ५३ कि.ग्रा.|महिला ५३ किलो]] |- | {{gold medal}} || ७ एप्रिल २०१८ || [[रगला वेंकट राहुल]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – पुरुष ८५ कि.ग्रा.|पुरुष ८५ किलो]] |- | {{gold medal}} || ७ एप्रिल २०१८ || [[सतीश शिवलिंगम]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – पुरुष ७७ कि.ग्रा.|पुरुष ७७ किलो]] |- | {{gold medal}} || ८ एप्रिल २०१८ || [[पूनम यादव]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – महिला ६९ कि.ग्रा.|महिला ६९ किलो]] |- | {{gold medal}} || ८ एप्रिल २०१८ || [[मनू भाकर]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला १० मीटर एर पिस्तूल|महिला १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ८ एप्रिल २०१८ || '''[[भारत|भारत राष्ट्रीय महिला टेबल टेनिस संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[मनिका बत्रा]]{{spaces|10|type}}}}|[[मधुरिका पाटकर]]|[[मौमा दास]]|[[सुतिर्था मुखर्जी]]|[[पूजा सहस्रबुद्धे]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२०१८ राष्टकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — महिला संघ|महिला संघ]] |- | {{gold medal}} || ९ एप्रिल २०१८ || [[जितू राय]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल|पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ९ एप्रिल २०१८ || '''[[भारत|भारत राष्ट्रीय पुरुष टेबल टेनिस संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[अचंता शरत कमल]]{{spaces|10|type}}}}|[[अँथनी अमलराज]]|[[हरमीत देसाई]]|[[सनिल शेट्टी]]|[[साथियान गणसेकरन]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२०१८ राष्टकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष संघ|पुरुष संघ]] |- | {{gold medal}} || ९ एप्रिल २०१८ || '''[[भारत|भारत राष्ट्रीय मिश्र बॅडमिंटन संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[प्रणव चोप्रा]]{{spaces|10|type}}}}|[[एच.एस. प्रणॉय]]|[[सायना नेहवाल]]|[[अश्विनी पोनप्पा]]|[[सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी]]|[[एन. सिक्की रेड्डी]]|[[चिराग शेट्टी]]|[[ऋत्विका गड्डे]]|[[पी.व्ही. सिंधू]]|[[श्रीकांत किदंबी]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] ||[[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील बॅडमिंटन – मिश्र संघ|मिश्र संघ]] |- | {{gold medal}} || १० एप्रिल २०१८ || [[हीना सिधू]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला २५ मीटर पिस्तूल|महिला २५ मीटर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || ११ एप्रिल २०१८ || [[श्रेयसी सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला डबल ट्रॅप|महिला डबल ट्रॅप]] |- | {{gold medal}} || १२ एप्रिल २०१८ || [[राहुल आवरे]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{gold medal}} || १२ एप्रिल २०१८ || [[सुशील कुमार]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || १३ एप्रिल २०१८ || [[तेजस्विनी सावंत]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || १३ एप्रिल २०१८ || [[अनीश भानवाला]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{gold medal}} || १३ एप्रिल २०१८ || [[बजरंग पुनिया]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ किलो]] |- | {{gold medal}} || १४ एप्रिल २०१८ || [[मेरी कॉम]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – महिला लाइट फ्लायवेट|महिला लाइट फ्लायवेट]] |- | {{gold medal}} || १४ एप्रिल २०१८ || [[संजीव राजपूत]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{gold medal}} || १४ एप्रिल २०१८ || [[गौरव सोलंकी]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – पुरुष फ्लायवेट|पुरुष फ्लायवेट]] |- | {{gold medal}} || १४ एप्रिल २०१८ || [[नीरज चोप्रा]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – पुरुष भालाफेक|पुरुष भालाफेक]] |- | {{gold medal}} || १४ एप्रिल २०१८ || [[सुमित मलिक]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल १२५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल १२५ किलो]] |- | {{gold medal}} || १४ एप्रिल २०१८ || [[विनेश फोगट]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - महिला फ्रीस्टाइल ५० कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ५० किलो]] |- | {{gold medal}} || १४ एप्रिल २०१८ || [[मनिका बत्रा]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२०१८ राष्टकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — महिला एकेरी|महिला एकेरी]] |- | {{gold medal}} || १४ एप्रिल २०१८ || [[विकास कृष्ण यादव]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – पुरुष मिडलवेट|पुरुष मिडलवेट]] |- | {{gold medal}} || १५ एप्रिल २०१८ || [[सायना नेहवाल]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील बॅडमिंटन – महिला एकेरी|महिला एकेरी]] |- | {{gold medal}} || ३० जुलै २०२२ || [[साइखोम मीराबाई चानू]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – महिला ४९ कि.ग्रा.|महिला ४९ किलो]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २०२२ || [[जेरेमी लालरिन्नुंगा]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – पुरुष ६७ कि.ग्रा.|पुरुष ६७ किलो]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २०२२ || [[अचिंता शेउली]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – पुरुष ७३ कि.ग्रा.|पुरुष ७३ किलो]] |- | {{gold medal}} || २ ऑगस्ट २०२२ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[रुपा रानी तिर्के]]|[[नयनमोनी सैकिया]]|[[लवली चौबे]]|[[पिंकी सिंह]]}}}} || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Lawn bowls pictogram.svg|20px|लॉन बोलिंग]][[लॉन बोलिंग|लॉन बॉल्स]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील लॉन बॉल्स – महिला चौकडी|महिला चौकडी]] |- | {{gold medal}} || २ ऑगस्ट २०२२ || '''[[भारत|भारत राष्ट्रीय पुरुष टेबल टेनिस संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[अचंता शरत कमल]]{{spaces|10|type}}}}|[[हरमीत देसाई]]|[[सनिल शेट्टी]]|[[साथियान गणसेकरन]]}}}} || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२०२२ राष्टकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष संघ|पुरुष संघ]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑगस्ट २०२२ || [[बजरंग पुनिया]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६५ किलो]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑगस्ट २०२२ || [[साक्षी मलिक]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - महिला फ्रीस्टाइल ६२ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ६२ किलो]] |- | {{gold medal}} || ५ ऑगस्ट २०२२ || [[दीपक पुनिया (पैलवान)|दीपक पुनिया]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ८६ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ८६ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑगस्ट २०२२ || [[रविकुमार दहिया]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑगस्ट २०२२ || [[विनेश फोगट]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - महिला फ्रीस्टाइल ५३ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ५३ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑगस्ट २०२२ || [[नवीन मलिक]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती - पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{gold medal}} || ६ ऑगस्ट २०२२ || [[भाविना पटेल]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Table tennis - Paralympic pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२०२२ राष्टकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — महिला एकेरी सी३—५|महिला एकेरी सी३—५]] |- | {{gold medal}} || ७ ऑगस्ट २०२२ || [[नीतू घंघास]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – महिला मिनिममवेट|महिला मिनिममवेट]] |- | {{gold medal}} || ७ ऑगस्ट २०२२ || [[अमित पंघाल]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – पुरुष फ्लायवेट|पुरुष फ्लायवेट]] |- | {{gold medal}} || ७ ऑगस्ट २०२२ || [[एल्डहोस पॉल]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – पुरुष तिहेरी उडी|पुरुष तिहेरी उडी]] |- | {{gold medal}} || ७ ऑगस्ट २०२२ || [[निखत झरीन]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – महिला लाइट फ्लायवेट|महिला लाइट फ्लायवेट]] |- | {{gold medal}} || ७ ऑगस्ट २०२२ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[अचंता शरत कमल]]|[[श्रीजा अकुला]]}}}} || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२०२२ राष्टकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — मिश्र दुहेरी|मिश्र दुहेरी]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑगस्ट २०२२ || [[पी.व्ही. सिंधू]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील बॅडमिंटन – महिला एकेरी|महिला एकेरी]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑगस्ट २०२२ || [[लक्ष्य सेन]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील बॅडमिंटन – पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑगस्ट २०२२ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[चिराग शेट्टी]]|[[सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी]]}}}} || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील बॅडमिंटन – पुरुष दुहेरी|पुरुष दुहेरी]] |- | {{gold medal}} || ८ ऑगस्ट २०२२ || [[अचंता शरत कमल]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२०२२ राष्टकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{gold medal}} || २६ जुलै २०२६ || [[साइखोम मीराबाई चानू]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो]] |- | {{gold medal}} || २७ जुलै २०२६ || [[शर्मिला धनखड]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Athletics - Paralympic pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – महिला गोळाफेक एफ५७|महिला गोळाफेक एफ५७]] |- | {{gold medal}} || २९ जुलै २०२६ || [[दिलीप महादू गावित]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Athletics - Paralympic pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – पुरुष १०० मीटर टी४७|पुरुष १०० मीटर टी४७]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २०२६ || [[अस्मिता डे]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Judo pictogram.svg|20px|जुडो]][[जुडो]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळांमधील जुडो – महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो]] |- | {{gold medal}} || ३१ जुलै २०२६ || [[हर्ष सिंह]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Judo pictogram.svg|20px|जुडो]][[जुडो]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळांमधील जुडो – पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २०२६ || [[प्रिती पंवर]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – महिला ५४ कि.ग्रा.|महिला ५४ किलो]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २०२६ || [[जॅस्मीन लंबोरिया]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – महिला ५७ कि.ग्रा.|महिला ५७ किलो]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २०२६ || [[सोमन राणा]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Athletics - Paralympic pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – पुरुष गोळाफेक एफ५७|पुरुष गोळाफेक एफ५७]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २०२६ || [[साक्षी चौधरी]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – महिला ५१ कि.ग्रा.|महिला ५१ किलो]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २०२६ || [[प्रिया घंघास]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – महिला ६० कि.ग्रा.|महिला ६० किलो]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २०२६ || [[अरुंधती चौधरी]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – महिला ७० कि.ग्रा.|महिला ७० किलो]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २०२६ || [[सचिन सिवच]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो]] |- | {{gold medal}} || १ ऑगस्ट २०२६ || [[अंकुश पंघाल]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळामधील मुष्टियुद्ध – पुरुष ८० कि.ग्रा.|पुरुष ८० किलो]] |} ==रजत पदक== {| class="wikitable sortable" |- !style="width:6em"| पदक !style="width:10em"| दिनांक !style="width:10em"| नाव !style="width:10em"| स्पर्धा !style="width:8em"| खेळ !style="width:20em"| प्रकार |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ|ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळ]] (१९५४ - १९६६)''' |- | align="center" colspan="6" |''{{flagicon|IND}} [[भारत गणराज्य]] म्हणून'' |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[लक्ष्मीकांत पांडे]] || {{flagicon|Wales|1953}} [[१९५८ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळ|१९५८ कार्डिफ]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९५८ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ७४ किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[प्रवीण कुमार सोबती]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — पुरुष हातोडाफेक|पुरुष हातोडाफेक]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मोहनलाल घोष]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[शामराव साबळे]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष ५० कि.ग्रा.|पुरुष ५० किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रंधावा सिंह]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष ५७ कि.ग्रा.|पुरुष ५७ किलो]] |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ|ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ]] (१९७० - १९७४)''' |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सज्जन सिंह]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ९० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ९० किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[बिश्वनाथ सिंह]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल १०० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल १०० किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मारुती माने]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल १००+ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल १००+ किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मोहिंदर सिंह गिल]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — पुरुष तिहेरी उडी|पुरुष तिहेरी उडी]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[चंद्रा नारायण]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष ५१ कि.ग्रा.|पुरुष ५१ किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[अनिल मोंडल]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५२ कि.ग्रा.|पुरुष ५२ किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[शिवाजी चिंगळे]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६२ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६२ किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सतपाल सिंह]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ८२ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ८२ किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[नेत्रपाल सिंह]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ९० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ९० किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[दादू चौगुले]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल १०० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल १०० किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[बिश्वनाथ सिंह]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल १००+ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल १००+ किलो]] |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ]] (१९७८ - सद्य)''' |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[एम. तमिळ सेल्वन]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्ट्रकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९७८ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष फ्रीस्टाइल ५६ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५६ किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सुदेश कुमार]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्ट्रकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७८ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५२ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५२ किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जगदीश कुमार]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्ट्रकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७८ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६८ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६८ किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जगमिंदर सिंह]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्ट्रकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७८ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६२ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६२ किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सतपाल सिंह]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्ट्रकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७८ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल १०० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल १०० किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[अशोक पंडित (नेमबाज)|अशोक पंडित]]|[[मोंहिदर लाल]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्ट्रकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९८२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल जोडी|पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[गुरुनंदन कोंबिया]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्ट्रकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९८२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५२ कि.ग्रा.|पुरुष ५२ किलो एकत्रित]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[बिजय कुमार सत्पथी]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्ट्रकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९८२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो एकत्रित]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[एम. तमिळ सेल्वन]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्ट्रकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९८२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो एकत्रित]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[अशोक कुमार (कुस्ती खेळाडू)|अशोक कुमार]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्ट्रकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[करतार सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्ट्रकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ९० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ९० किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सतपाल सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्ट्रकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल १०० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल १०० किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राजिंदर सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्ट्रकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल १००+ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल १००+ किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सुरिंदर मारवाह]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर सेंटर-फायर पिस्तूल|पुरुष सेंटर-फायर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[वेलू गोविंदराज]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५२ कि.ग्रा.|पुरुष ५२ किलो स्नॅच]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[वेलू गोविंदराज]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५२ कि.ग्रा.|पुरुष ५२ किलो एकत्रित]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[गोपाळ मरुथचेलम]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[परवेश चंद्र शर्मा]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो स्नॅच]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[कर्णधर मोंडल]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ७५ कि.ग्रा.|पुरुष ७५ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[कर्णधर मोंडल]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ७५ कि.ग्रा.|पुरुष ७५ किलो एकत्रित]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सोरोनोमथ्थु रामास्वामी]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ८२.५ कि.ग्रा.|पुरुष ८२.५ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल|पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रूपा उन्नीकृष्णन]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला ५० मीटर स्मॉल बोर रायफल थ्री पोझिशन|महिला ५० मीटर स्मॉल बोर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[बडाथाला आदिशेखर]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५४ कि.ग्रा.|पुरुष ५४ किलो स्नॅच]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[मुरगासन वीरसामी]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५४ कि.ग्रा.|पुरुष ५४ किलो एकत्रित]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राघवन चंद्रशेखर]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५९ कि.ग्रा.|पुरुष ५९ किलो स्नॅच]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राघवन चंद्रशेखर]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५९ कि.ग्रा.|पुरुष ५९ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[राघवन चंद्रशेखर]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५९ कि.ग्रा.|पुरुष ५९ किलो एकत्रित]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सतीश राय]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ७० कि.ग्रा.|पुरुष ७० किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[सतीश राय]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ७० कि.ग्रा.|पुरुष ७० किलो एकत्रित]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[अशोक कुमार गर्ग]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{silver medal}} || दिनांक अज्ञात || [[रणधीर सिंह]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ८२ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ८२ किलो]] |- | {{silver medal}} || २१ सप्टेंबर १९९८ || '''[[भारत|भारत राष्ट्रीय पुरुष बॅडमिंटन संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[अभिन्नश्याम गुप्ता]]{{spaces|10|type}}}}|[[जॉर्ज थॉमस]]|[[पुल्लेला गोपीचंद]]|[[जसिल पी. इस्माइल]]|[[मार्कोस ब्रिस्टोव]]|[[निखिल कानेटकर]]|[[व्हिन्सेंट लोबो]]}}}} || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — पुरुष संघ|पुरुष संघ]] |- | {{silver medal}} || २१ सप्टेंबर १९९८ || [[अपर्णा पोपट]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — महिला एकेरी|महिला एकेरी]] |- | {{silver medal}} || २१ सप्टेंबर १९९८ || [[जिंतेदर कुमार (मुष्टियोद्धा, जन्म १९७७)|जिंतेदर कुमार]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष ७५ कि.ग्रा.|पुरुष ७५ किलो]] |- | {{silver medal}} || २१ सप्टेंबर १९९८ || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल|पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || २१ सप्टेंबर १९९८ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[जसपाल राणा]]|[[सतेंद्र कुमार]]}}}} || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल जोडी|पुरुष जोडी १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || २१ सप्टेंबर १९९८ || [[धमराज विल्सन]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो स्नॅच]] |- | {{silver medal}} || २१ सप्टेंबर १९९८ || [[अरुमुगम पांडियान]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{silver medal}} || २१ सप्टेंबर १९९८ || [[अरुमुगम पांडियान]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो एकत्रित]] |- | {{silver medal}} || २१ सप्टेंबर १९९८ || [[सतीश राय]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ७७ कि.ग्रा.|पुरुष ७७ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{silver medal}} || २१ सप्टेंबर १९९८ || [[सतीश राय]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ७७ कि.ग्रा.|पुरुष ७७ किलो एकत्रित]] |- | {{silver medal}} || २७ जुलै २००२ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[जसपाल राणा]]|[[समरेश जंग]]}}}} || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी १० मीटर एर पिस्तूल|पुरुष जोडी १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || २७ जुलै २००२ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[श्वेता चौधरी]]|[[शीला कनुंगो]]}}}} || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला जोडी १० मीटर एर पिस्तूल|पुरुष महिला १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || ३० जुलै २००२ || [[थंडावा मूर्ति मुथु]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो स्नॅच]] |- | {{silver medal}} || ३० जुलै २००२ || [[विकी बट्टा]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{silver medal}} || ३० जुलै २००२ || [[थंडावा मूर्ति मुथु]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो एकत्रित]] |- | {{silver medal}} || ३० जुलै २००२ || [[नीलम जसवंत सिंह]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — महिला थाळीफेक|महिला थाळीफेक]] |- | {{silver medal}} || ३० जुलै २००२ || [[अक्रम शाह]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Judo pictogram.svg|20px|जुडो]][[जुडो]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील जुडो — पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो]] |- | {{silver medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[अभिनव बिंद्रा]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष १० मीटर एर रायफल|पुरुष १० मीटर एर रायफल]] |- | {{silver medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[समरेश जंग]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल|पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[सुमा शिरुर]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला १० मीटर एर रायफल|महिला १० मीटर एर रायफल]] |- | {{silver medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[समरेश जंग]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ५० मीटर पिस्तूल|पुरुष ५० मीटर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[प्रतिमा कुमारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ६३ कि.ग्रा.|महिला ६३ किलो स्नॅच]] |- | {{silver medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[प्रस्मिता मंगराज]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ६३ कि.ग्रा.|महिला ६३ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{silver medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[प्रस्मिता मंगराज]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ६३ कि.ग्रा.|महिला ६३ किलो एकत्रित]] |- | {{silver medal}} || २ ऑगस्ट २००२ || [[राज कुमारी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{silver medal}} || २ ऑगस्ट २००२ || [[नीलम सेट्टी लक्ष्मी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ६९ कि.ग्रा.|महिला ६९ किलो स्नॅच]] |- | {{silver medal}} || २ ऑगस्ट २००२ || [[नीलम सेट्टी लक्ष्मी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ६९ कि.ग्रा.|महिला ६९ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{silver medal}} || २ ऑगस्ट २००२ || [[नीलम सेट्टी लक्ष्मी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ६९ कि.ग्रा.|महिला ६९ किलो एकत्रित]] |- | {{silver medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[सोम बहादूर पन]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष ५७ कि.ग्रा.|पुरुष ५७ किलो]] |- | {{silver medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || [[अनुज चौधरी]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ८४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ८४ किलो]] |- | {{silver medal}} || ४ ऑगस्ट २००२ || [[शोकिंदर तोमर]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६० किलो]] |- | {{silver medal}} || ४ ऑगस्ट २००२ || [[अनिल कुमार मान]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ९६ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ९६ किलो]] |- | {{silver medal}} || मार्च २००६ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[विक्रम भटनागर]]|[[राज्यवर्धनसिंग राठोड]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी डबल ट्रॅप|पुरुष जोडी डबल ट्रॅप]] |- | {{silver medal}} || मार्च २००६ || [[पेंबा तमांग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || मार्च २००६ || [[सुश्मा राणा]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला २५ मीटर पिस्तूल|महिला २५ मीटर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || मार्च २००६ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[समरेश जंग]]|[[विवेक सिंह]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष जोडी ५० मीटर पिस्तूल|पुरुष जोडी ५० मीटर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || मार्च २००६ || [[अवनीत सिधू]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला १० मीटर एर रायफल|महिला १० मीटर एर रायफल]] |- | {{silver medal}} || मार्च २००६ || [[अभिनव बिंद्रा]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{silver medal}} || मार्च २००६ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[अंजली भागवत]]|[[अनुजा जंग]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|महिला जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{silver medal}} || १६ मार्च २००६ || [[विकी बट्टा]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो]] |- | {{silver medal}} || १७ मार्च २००६ || [[अरुण मुसुगेसन]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६२ कि.ग्रा.|पुरुष ६२ किलो]] |- | {{silver medal}} || १९ मार्च २००६ || [[मोहम्मद असदुल्लाह]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ७७ कि.ग्रा.|पुरुष ७७ किलो]] |- | {{silver medal}} || २० मार्च २००६ || [[मोनिका देवी]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ६९ कि.ग्रा.|महिला ६९ किलो]] |- | {{silver medal}} || २१ मार्च २००६ || [[सीमा अंतिल]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — महिला थाळीफेक|महिला थाळीफेक]] |- | {{silver medal}} || २२ मार्च २००६ || [[सिंपल कौर बुमराह]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ७५+ कि.ग्रा.|महिला ७५+ किलो]] |- | {{silver medal}} || २५ मार्च २००६ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[राजविंदर कौर]]|[[चित्रा सोमन]]|[[मनजीत कौर]]|[[पिंकी प्रामाणिक]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – महिला ४ x ४०० मीटर रिले|महिला ४ x ४०० मीटर रिले]] |- | {{silver medal}} || २५ मार्च २००६ || [[विजेंदर सिंग|विजेंदर सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष ६९ कि.ग्रा.|पुरुष ६९ किलो]] |- | {{silver medal}} || २५ मार्च २००६ || [[हरप्रीत सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष ९१ कि.ग्रा.|पुरुष ९१ किलो]] |- | {{silver medal}} || २६ मार्च २००६ || '''[[भारत राष्ट्रीय महिला हॉकी संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[हेलेन मेरी]]{{spaces|10|type}}}}|[[कांती बा]]|[[निलीमा कुजुर]]|[[राजविंदर कौर (भारतीय हॉकी खेळाडू)|राजविंदर कौर]]|[[सुमरई तेते]]|[[मसिरा सुरीन]]|[[सुभद्रा प्रधान]]|[[असुंता लक्रा]]|[[ज्योती कुल्लू]]|[[ममता खराब]]|[[जसजीत कौर हांडा]]|[[सुरिंदर कौर]]|[[सबा अंजुम करीम]]|[[संगगई चानू]]|[[सरिता लक्रा]]|[[रजनी बाला]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Hockey pictogram.svg|20px|हॉकी]][[हॉकी]] || [[२००६ राष्टकुल खेळांमधील हॉकी — महिला स्पर्धा|महिला संघ]] |- | {{silver medal}} || ४ ऑक्टोबर २०१० || [[न्गांगबम सोनिया चानू]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील वेटलिफ्टिंग – महिला ४८ किलो|महिला ४८ किलो]] |- | {{silver medal}} || ४ ऑक्टोबर २०१० || [[सुखन डे]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील वेटलिफ्टिंग – पुरुष ५६ किलो|पुरुष ५६ किलो]] |- | {{silver medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[ओंकार सिंग|ओंकार सिंह]]|[[दीपक शर्मा]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर पिस्तूल जोडी|पुरुष जोडी ५० मीटर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || ५ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[तेजस्विनी सावंत]]|[[लज्जाकुमारी गोस्वामी]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन जोडी|महिला जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{silver medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[निशान सिंह गिल]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला २५ मीटर पिस्तूल एकेरी|महिला २५ मीटर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[अभिनव बिंद्रा]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर रायफल एकेरी|पुरुष १० मीटर एर रायफल]] |- | {{silver medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[एशर नोरीया]]|[[रंजन सोढी]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष डबल ट्रॅप जोडी|पुरुष जोडी डबल ट्रॅप]] |- | {{silver medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[मनोज कुमार (भारतीय कुस्ती खेळाडू)|मनोज कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन ८४ कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन ८४ किलो]] |- | {{silver medal}} || ७ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[रितुल चॅटर्जी]]|[[जिग्नस चिठ्ठीबोम्मा]]|[[चिन्ना राजू श्रीथर]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Archery pictogram.svg|20px|तिरंदाजी]][[तिरंदाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील तिरंदाजी - पुरूष कम्पाउंड सांघिक|पुरुष कंपाउंड संघ]] |- | {{silver medal}} || ७ ऑक्टोबर २०१० || [[रंजन सोढी]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष डबल ट्रॅप|पुरुष डबल ट्रॅप]] |- | {{silver medal}} || ७ ऑक्टोबर २०१० || [[निर्मला देवी]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ४८ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ४८ किलो]] |- | {{silver medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[आशिष कुमार (जिम्नॅस्टिक्स खेळाडू)|आशिष कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Gymnastics pictogram.svg|20px|जिम्नॅस्टिक्स]][[जिम्नॅस्टिक्स]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील जिम्नॅस्टिक्स – पुरुष व्हॉल्ट|पुरुष व्हॉल्ट]] |- | {{silver medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[मानवजीत सिंग संधू|मानवजीत सिंह संधू]]|[[मनशेर सिंग|मनशेर सिंह]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ट्रॅप जोडी|पुरुष जोडी ट्रॅप]] |- | {{silver medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || [[बबिता कुमारी]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ५१ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ५१ किलो]] |- | {{silver medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || '''[[भारत|भारत राष्ट्रीय महिला टेबल टेनिस संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[मौमा दास]]{{spaces|10|type}}}}|[[पौलोमी घटक]]|[[शमिनी कुमारेसन]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — महिला संघ|महिला संघ]] |- | {{silver medal}} || ८ ऑक्टोबर २०१० || '''[[भारत|भारत राष्ट्रीय मिश्र बॅडमिंटन संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[चेतन आनंद बुराडागुंटा]]{{spaces|10|type}}}}|[[पारूपल्ली कश्यप]]|[[सायना नेहवाल]]|[[अदिती मुटाटकर]]|[[ज्वाला गुट्टा]]|[[अश्विनी पोनप्पा]]|[[अपर्णा बालन]]|[[रुपेश कुमार के.टी.]]|[[वलियावीटिल दिजु]]|[[सनावे थॉमस]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळांमधील बॅडमिंटन – मिश्र संघ|मिश्र संघ]] |- | {{silver medal}} || ९ ऑक्टोबर २०१० || [[सानिया मिर्झा]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Tennis pictogram.svg|20px|टेनिस]][[टेनिस]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील टेनिस – महिला एकेरी|महिला एकेरी]] |- | {{silver medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[विजय कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल एकेरी|पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[अनुज चौधरी]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष फ्रीस्टाइल ८४ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ८४ किलो]] |- | {{silver medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[जोगिंदर कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष फ्रीस्टाइल १२० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल १२० किलो]] |- | {{silver medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[विकास गौडा]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – पुरुष थाळीफेक|पुरुष थाळीफेक]] |- | {{silver medal}} || १० ऑक्टोबर २०१० || [[एम.ए. प्रजुषा]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – महिला लांब उडी|महिला लांब उडी]] |- | {{silver medal}} || ११ ऑक्टोबर २०१० || [[हरवंत कौर]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – महिला थाळीफेक|महिला थाळीफेक]] |- | {{silver medal}} || १२ ऑक्टोबर २०१० || [[तेजस्विनी सावंत]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला ५० मीटर रायफल प्रोन एकेरी|महिला ५० मीटर रायफल प्रोन]] |- | {{silver medal}} || १२ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[समरेश जंग]]|[[चंद्रशेखर चौधरी]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल जोडी|पुरुष जोडी ५० मीटर स्टॅन्डर्ड पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || १३ ऑक्टोबर २०१० || [[हीना सिधू]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला १० मीटर एर पिस्तूल एकेरी|महिला १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || १४ ऑक्टोबर २०१० || '''[[भारत हॉकी संघ|भारत राष्ट्रीय पुरुष हॉकी संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[संदीप सिंह (भारतीय हॉकी खेळाडू)|संदीप सिंह]]{{spaces|10|type}}}}|[[भरतकुमार छेत्री]]|[[अर्जुन हलप्पा]]|[[प्रभज्योत सिंग|प्रभज्योत सिंह]]|[[सरदारा सिंह]]|[[गुरविंदर सिंग चांदी|गुरविंदर सिंह चांदी]]|[[दीपक ठाकूर]]|[[सर्वणजीत सिंह]]|[[गुरबाझ सिंह]]|[[तुषार खांडकर]]|[[राजपाल सिंह]]|[[शिवेंद्र सिंह]]|[[भारत कुमार चिकारा]]|[[धनंजय महाडिक (भारतीय हॉकी खेळाडू)|धनंजय महाडिक]]|[[विक्रम पिल्ले]]|[[दानिश मुजतबा]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Hockey pictogram.svg|20px|हॉकी]][[हॉकी]] || [[२०१० राष्टकुल खेळांमधील हॉकी — पुरुष स्पर्धा|पुरुष संघ]] |- | {{silver medal}} || २४ जुलै २०१४ || [[साइखोम मीराबाई चानू]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो]] |- | {{silver medal}} || २४ जुलै २०१४ || [[शुशिला देवी लिक्माबाम]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Judo pictogram.svg|20px|जुडो]][[जुडो]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळांमधील जुडो – महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो]] |- | {{silver medal}} || २४ जुलै २०१४ || [[नवज्योत चना]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Judo pictogram.svg|20px|जुडो]][[जुडो]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळांमधील जुडो – पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो]] |- | {{silver medal}} || २५ जुलै २०१४ || [[मलाइका गोएल]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला १० मीटर एर पिस्तूल|महिला १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || २५ जुलै २०१४ || [[संतोषी मात्सा]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – महिला ५३ कि.ग्रा.|महिला ५३ किलो]] |- | {{silver medal}} || २६ जुलै २०१४ || [[प्रकाश नंजप्पा]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल|पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || २६ जुलै २०१४ || [[अयोनिका पॉल]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला १० मीटर एर रायफल|महिला १० मीटर एर रायफल]] |- | {{silver medal}} || २६ जुलै २०१४ || [[अनीसा सय्यद]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला २५ मीटर एर पिस्तूल|महिला २५ मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || २७ जुलै २०१४ || [[श्रेयसी सिंह]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला डबल ट्रॅप|महिला डबल ट्रॅप]] |- | {{silver medal}} || २७ जुलै २०१४ || [[रवि कुमार कटुलू]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – पुरुष ७७ कि.ग्रा.|पुरुष ७७ किलो]] |- | {{silver medal}} || २८ जुलै २०१४ || [[गुरपाल सिंह]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर पिस्तूल|पुरुष ५० मीटर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || २८ जुलै २०१४ || [[गगन नारंग]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर रायफल प्रोन|पुरुष ५० मीटर रायफल प्रोन]] |- | {{silver medal}} || २८ जुलै २०१४ || [[विकास ठाकूर]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – पुरुष ५८ कि.ग्रा.|पुरुष ५८ किलो]] |- | {{silver medal}} || २९ जुलै २०१४ || [[हरप्रीत सिंग (नेमबाज)|हरप्रीत सिंह]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || २९ जुलै २०१४ || [[संजीव राजपूत]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{silver medal}} || २९ जुलै २०१४ || [[राजीव तोमर]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष फ्रीस्टाइल १२५ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल १२५ किलो]] |- | {{silver medal}} || ३० जुलै २०१४ || [[ललिता सेहरावत]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ५३ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ५३ किलो]] |- | {{silver medal}} || ३० जुलै २०१४ || [[बजरंग पुनिया]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष फ्रीस्टाइल ६१ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६१ किलो]] |- | {{silver medal}} || ३० जुलै २०१४ || [[साक्षी मलिक]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ५८ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ५८ किलो]] |- | {{silver medal}} || ३० जुलै २०१४ || [[सत्यव्रत काडियान]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष फ्रीस्टाइल ९७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ९७ किलो]] |- | {{silver medal}} || ३१ जुलै २०१४ || [[गीतिका जाखड]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ६३ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ६३ किलो]] |- | {{silver medal}} || १ ऑगस्ट २०१४ || [[सीमा अंतिल]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — महिला थाळीफेक|महिला थाळीफेक]] |- | {{silver medal}} || १ ऑगस्ट २०१४ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[अँथनी अमलराज]]|[[अचंता शरत कमल]]}}}} || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष दुहेरी|पुरुष दुहेरी]] |- | {{silver medal}} || २ ऑगस्ट २०१४ || [[लैशराम सरिता देवी]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — महिला लाइटवेट|महिला लाइटवेट]] |- | {{silver medal}} || २ ऑगस्ट २०१४ || [[लैशराम देवेंद्रो सिंह]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष लाइट फ्लायवेट|पुरुष लाइट फ्लायवेट]] |- | {{silver medal}} || २ ऑगस्ट २०१४ || [[मनदीप जांग्रा]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष वेल्टरवेट|पुरुष वेल्टरवेट]] |- | {{silver medal}} || २ ऑगस्ट २०१४ || [[राजिंदर सिंह रहेलू]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – पुरुष ७२+ कि.ग्रा.|पुरुष ७२+ किलो]] |- | {{silver medal}} || २ ऑगस्ट २०१४ || [[विजेंदर सिंग|विजेंदर सिंह]] || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष मिडलवेट|पुरुष मिडलवेट]] |- | {{silver medal}} || ३ ऑगस्ट २०१४ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[ज्वाला गुट्टा]]|[[अश्विनी पोनप्पा]]}}}} || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — महिला दुहेरी|महिला दुहेरी]] |- | {{silver medal}} || ३ ऑगस्ट २०१४ || '''[[भारत हॉकी संघ|भारत राष्ट्रीय पुरुष हॉकी संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[रुपिंदर पाल सिंह]]{{spaces|10|type}}}}|[[कोठाजित सिंग|कोठाजित सिंह]]|[[मनप्रीत सिंग|मनप्रीत सिंह]]|[[सरदारा सिंह]]|[[धरमवीर सिंग|धरमवीर सिंह]]|[[व्ही.आर. रघुनाथ]]|[[गुरबाझ सिंह]]|[[पी.आर. श्रीजेश]]|[[दानिश मुजतबा]]|[[गुरविंदर सिंग चांदी|गुरविंदर सिंह चांदी]]|[[एस.व्ही. सुनील]]|[[बीरेंद्र लाक्रा]]|[[आकाशदीप सिंह (भारतीय हॉकी खेळाडू)|आकाशदीप सिंह]]|[[चिंग्लेन्सन सिंग|चिंग्लेन्सन सिंह]]|[[रमणदीप सिंग|रमणदीप सिंह]]|[[निक्कीन थिमय्या]]}}}} || {{flagicon|SCO}} [[२०१४ राष्ट्रकुल खेळ|२०१४ ग्लासगो]] || [[File:Hockey pictogram.svg|20px|हॉकी]][[हॉकी]] || [[२०१४ राष्टकुल खेळांमधील हॉकी — पुरुष स्पर्धा|पुरुष संघ]] |- | {{silver medal}} || ५ एप्रिल २०१८ || [[गुरुराज पुजारी]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो]] |- | {{silver medal}} || ८ एप्रिल २०१८ || [[हीना सिधू]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला १० मीटर एर पिस्तूल|महिला १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{silver medal}} || ९ एप्रिल २०१८ || [[परदीप सिंह]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – पुरुष १०५ कि.ग्रा.|पुरुष १०५ किलो]] |- | {{silver medal}} || ९ एप्रिल २०१८ || [[मेहुली घोष]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला १० मीटर एर रायफल|महिला १० मीटर एर रायफल]] |- | {{silver medal}} || १२ एप्रिल २०१८ || [[तेजस्विनी सावंत]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला ५० मीटर रायफल प्रोन|महिला ५० मीटर रायफल प्रोन]] |- | {{silver medal}} || १२ एप्रिल २०१८ || [[बबिता कुमारी]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ५३ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ५३ किलो]] |- | {{silver medal}} || १२ एप्रिल २०१८ || [[सीमा अंतिल]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — महिला थाळीफेक|महिला थाळीफेक]] |- | {{silver medal}} || १३ एप्रिल २०१८ || [[अंजुम मूदगिल]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील नेमबाजी - महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन|महिला ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{silver medal}} || १३ एप्रिल २०१८ || [[पूजा ढांडा]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{silver medal}} || १३ एप्रिल २०१८ || [[मौसम खत्री]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष फ्रीस्टाइल ९७ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ९७ किलो]] |- | {{silver medal}} || १३ एप्रिल २०१८ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[मनिका बत्रा]]|[[मौमा दास]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — महिला दुहेरी|महिला दुहेरी]] |- | {{silver medal}} || १४ एप्रिल २०१८ || [[अमित पंघाल]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष ४९ कि.ग्रा.|पुरुष ४९ किलो]] |- | {{silver medal}} || १४ एप्रिल २०१८ || [[मनीष कौशिक]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो]] |- | {{silver medal}} || १४ एप्रिल २०१८ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[दीपीका पल्लीकल]]|[[सौरव घोषाल]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Squash pictogram.svg|20px|स्क्वॉश]][[स्क्वॉश]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळांमधील स्क्वॉश — मिश्र दुहेरी|मिश्र दुहेरी]] |- | {{silver medal}} || १४ एप्रिल २०१८ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[अचंता शरत कमल]]|[[साथियान गणसेकरन]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष दुहेरी|पुरुष दुहेरी]] |- | {{silver medal}} || १४ एप्रिल २०१८ || [[सतीश कुमार (मुष्टियोद्धा)|सतीश कुमार]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष ९१+ कि.ग्रा.|पुरुष ९१+ किलो]] |- | {{silver medal}} || १५ एप्रिल २०१८ || [[पी.व्ही. सिंधू]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — महिला एकेरी|महिला एकेरी]] |- | {{silver medal}} || १५ एप्रिल २०१८ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[दीपीका पल्लीकल]]|[[जोशना चिनप्पा]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Squash pictogram.svg|20px|स्क्वॉश]][[स्क्वॉश]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळांमधील स्क्वॉश — महिला दुहेरी|महिला दुहेरी]] |- | {{silver medal}} || १५ एप्रिल २०१८ || [[श्रीकांत किदंबी]] || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{silver medal}} || १५ एप्रिल २०१८ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी]]|[[चिराग शेट्टी]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळ|२०१८ गोल्ड कोस्ट]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — पुरुष दुहेरी|पुरुष दुहेरी]] |- | {{silver medal}} || ३० जुलै २०२२ || [[संकेत सरगर]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – पुरुष ५५ कि.ग्रा.|पुरुष ५५ किलो]] |- | {{silver medal}} || ३० जुलै २०२२ || [[बिंद्याराणी देवी]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – महिला ५५ कि.ग्रा.|महिला ५५ किलो]] |- | {{silver medal}} || १ ऑगस्ट २०२२ || [[शुशिला देवी लिक्माबाम]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Judo pictogram.svg|20px|जुडो]][[जुडो]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळांमधील जुडो – महिला ४८ कि.ग्रा.|महिला ४८ किलो]] |- | {{silver medal}} || २ ऑगस्ट २०२२ || [[विकास ठाकूर]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – पुरुष ९६ कि.ग्रा.|पुरुष ९६ किलो]] |- | {{silver medal}} || २ ऑगस्ट २०२२ || '''[[भारत|भारत राष्ट्रीय मिश्र बॅडमिंटन संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[श्रीकांत किदंबी]]{{spaces|10|type}}}}|[[सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी]]|[[बी. सुमित रेड्डी]]|[[लक्ष्य सेन]]|[[चिराग शेट्टी]]|[[गायत्री गोपीचंद]]|[[त्रीसा जॉली]]|[[आकर्षी कश्यप]]|[[अश्विनी पोनप्पा]]|[[पी.व्ही. सिंधू]]}}}} || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळांमधील बॅडमिंटन – मिश्र संघ|मिश्र संघ]] |- | {{silver medal}} || ३ ऑगस्ट २०२२ || [[तुलिका मान]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Judo pictogram.svg|20px|जुडो]][[जुडो]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळांमधील जुडो – महिला ७८+ कि.ग्रा.|महिला ७८+ किलो]] |- | {{silver medal}} || ४ ऑगस्ट २०२२ || [[मुरली श्रीशंकर]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — पुरुष लांब उडी|पुरुष लांब उडी]] |- | {{silver medal}} || ५ ऑगस्ट २०२२ || [[अंशु मलिक]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – महिला फ्रीस्टाइल ५७ कि.ग्रा.|महिला फ्रीस्टाइल ५७ किलो]] |- | {{silver medal}} || ६ ऑगस्ट २०२२ || [[प्रियांका गोस्वामी]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — महिला १०,००० मीटर चालणे|महिला १०,००० मीटर चालणे]] |- | {{silver medal}} || ६ ऑगस्ट २०२२ || [[अविनाश साबळे]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — पुरुष ३,००० मीटर स्टीपलचेस|पुरुष ३,००० मीटर स्टीपलचेस]] |- | {{silver medal}} || ६ ऑगस्ट २०२२ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[सुनील बहादूर]]|[[नवनीत सिंह]]|[[चंदन कुमार सिंह]]|[[दिनेश कुमार]]}}}} || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Lawn bowls pictogram.svg|20px|लॉन बोलिंग]][[लॉन बोलिंग|लॉन बॉल्स]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील लॉन बॉल्स – पुरुष चौकडी|पुरुष चौकडी]] |- | {{silver medal}} || ७ ऑगस्ट २०२२ || [[अब्दुल्लाह अबुबाकर]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — पुरुष तिहेरी उडी|पुरुष तिहेरी उडी]] |- | {{silver medal}} || ७ ऑगस्ट २०२२ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[अचंता शरत कमल]]|[[साथियान गणसेकरन]]}}}} || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष दुहेरी|पुरुष दुहेरी]] |- | {{silver medal}} || ७ ऑगस्ट २०२२ || [[सागर अहलावत]] || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०१८ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष ९२+ कि.ग्रा.|पुरुष ९२+ किलो]] |- | {{silver medal}} || ७ ऑगस्ट २०२२ || '''[[भारतीय राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|भारत राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[हरमनप्रीत कौर]]{{spaces|10|type}}}}|[[स्मृती मंधाना]]|[[तानिया भाटिया]]|[[यस्तिका भाटिया]]|[[हर्लीन देओल]]|[[राजेश्वरी गायकवाड]]|[[सभ्भीनेणी मेघना]]|[[स्नेह राणा]]|[[जेमिमाह रॉड्रिगेस]]|[[दीप्ती शर्मा]]|[[मेघना सिंग|मेघना सिंह]]|[[रेणुका सिंग|रेणुका सिंह]]|[[पूजा वस्त्रकार]]|[[शफाली वर्मा]]|[[राधा यादव]]}}}} || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Cricket pictogram.svg|20px|क्रिकेट]][[क्रिकेट]] || [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील क्रिकेट|महिला संघ]] |- | {{silver medal}} || ८ ऑगस्ट २०२२ || '''[[भारत हॉकी संघ|भारत राष्ट्रीय पुरुष हॉकी संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[पी.आर. श्रीजेश]]{{spaces|10|type}}}}|[[क्रिशन पाठक]]|[[वरुण कुमार (हॉकी खेळाडू)|वरुण कुमार]]|[[सुरेंद्र कुमार]]|[[हरमनप्रीत सिंग (हॉकी खेळाडू)|हरमनप्रीत सिंह]]|[[अमित रोहिदास]]|[[जुगराज सिंग|जुगराज सिंह]]|[[जर्मनप्रीत सिंग|जर्मनप्रीत सिंह]]|[[मनप्रीत सिंग|मनप्रीत सिंह]]|[[हार्दिक सिंग|हार्दिक सिंह]]|[[विवेक प्रसाद]]|[[शमशेर सिंग (हॉकी खेळाडू)|शमशेर सिंह]]|[[नीलकांत शर्मा]]|[[मनदीप सिंग (हॉकी खेळाडू)|मनदीप सिंह]]|[[गुरजंत सिंग|गुरजंत सिंह]]|[[ललित उपाध्याय]]|[[अभिषेक नैन]]}}}} || {{flagicon|ENG}} [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळ|२०२२ बर्मिंगहॅम]] || [[File:Hockey pictogram.svg|20px|हॉकी]][[हॉकी]] || [[२०२२ राष्टकुल खेळांमधील हॉकी — पुरुष स्पर्धा|पुरुष संघ]] |- | {{silver medal}} || २६ जुलै २०२६ || [[ऋषिकांत सिंह चनंबम]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो]] |- | {{silver medal}} || २६ जुलै २०२६ || [[मुथूपंडी राजा]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – पुरुष ६५ कि.ग्रा.|पुरुष ६५ किलो]] |- | {{silver medal}} || २७ जुलै २०२६ || [[ग्यानेश्वरी यादव]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – महिला ५३ कि.ग्रा.|महिला ५३ किलो]] |- | {{silver medal}} || २७ जुलै २०२६ || [[सर्वेश कुशारे]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — पुरुष उंच उडी|पुरुष उंच उडी]] |- | {{silver medal}} || २७ जुलै २०२६ || [[अजया बाबू वल्लूरी]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – पुरुष ७९ कि.ग्रा.|पुरुष ७९ किलो]] |- | {{silver medal}} || २८ जुलै २०२६ || [[हरजिंदर कौर]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – महिला ६९ कि.ग्रा.|महिला ६९ किलो]] |- | {{silver medal}} || २८ जुलै २०२६ || [[गुलवीर सिंह]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — पुरुष १०,००० मीटर|पुरुष १०,००० मीटर]] |- | {{silver medal}} || २९ जुलै २०२६ || [[मुरली श्रीशंकर]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — पुरुष लांब उडी|पुरुष लांब उडी]] |- | {{silver medal}} || २९ जुलै २०२६ || [[मोहम्मद बसिल]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Athletics - Paralympic pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — पुरुष १०० मीटर टी४७|पुरुष १०० मीटर टी४७]] |- | {{silver medal}} || ३० जुलै २०२६ || [[लवप्रीत सिंह]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळामधील भारोत्तोलन – पुरुष ११०+ कि.ग्रा.|पुरुष ११०+ किलो]] |- | {{silver medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[यामिनी मौर्या]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Judo pictogram.svg|20px|जुडो]][[जुडो]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळांमधील जुडो — महिला ५७ कि.ग्रा.|महिला ५७ किलो]] |- | {{silver medal}} || ३१ जुलै २०२६ || [[नीरज चोप्रा]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — पुरुष भालाफेक|पुरुष भालाफेक]] |- | {{silver medal}} || १ ऑगस्ट २०२६ || [[प्रवीण चित्रवेल]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — पुरुष तिहेरी उडी|पुरुष तिहेरी उडी]] |- | {{silver medal}} || १ ऑगस्ट २०२६ || [[जदुमनी सिंह मंडेनगबम]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष ५५ कि.ग्रा.|पुरुष ५५ किलो]] |- | {{silver medal}} || १ ऑगस्ट २०२६ || [[शुभम जुयल]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Athletics - Paralympic pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — पुरुष गोळाफेक एफ५७|पुरुष गोळाफेक एफ५७]] |- | {{silver medal}} || १ ऑगस्ट २०२६ || [[लवलिना बोर्गोहेन]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — महिला ७५ कि.ग्रा.|महिला ७५ किलो]] |- | {{silver medal}} || १ ऑगस्ट २०२६ || [[नरेंदर बेरवाल]] || {{flagicon|SCO}} [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळ|२०२६ ग्लासगो]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२०२६ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष ९०+ कि.ग्रा.|पुरुष ९०+ किलो]] |} ==कांस्य पदक== {| class="wikitable sortable" |- !style="width:6em"| पदक !style="width:10em"| दिनांक !style="width:10em"| नाव !style="width:10em"| स्पर्धा !style="width:8em"| खेळ !style="width:20em"| प्रकार |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ|ब्रिटिश साम्राज्य खेळ]] (१९३४ - १९५०)''' |- | align="center" colspan="6" |''[[चित्र:British_Raj_Red_Ensign.svg|20px]] [[ब्रिटिश भारत]] म्हणून'' |- | {{bronze medal}} || ११ ऑगस्ट १९३४ || [[रशिद अन्वर]] || {{flagicon|ENG}} [[१९३४ ब्रिटिश साम्राज्य खेळ|१९३४ लंडन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९३४ ब्रिटिश साम्राज्य खेळामधील कुस्ती – पुरुष वेल्टरवेट|पुरुष वेल्टरवेट]] |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ|ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळ]] (१९५४ - १९६६)''' |- | align="center" colspan="6" |''{{flagicon|IND}} [[भारत गणराज्य]] म्हणून'' |- | {{bronze medal}} || जून १९६६ || [[दिनेश खन्ना]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{bronze medal}} || जून १९६६ || [[हुकूम सिंह]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष वेल्टरवेट|पुरुष वेल्टरवेट]] |- | {{bronze medal}} || जून १९६६ || [[बिश्वनाथ सिंह]] || {{flagicon|JAM}} [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळ|१९६६ किंग्स्टन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९६६ ब्रिटिश साम्राज्य आणि राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष लाइट हेवीवेट|पुरुष लाइट हेवीवेट]] |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ|ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ]] (१९७० - १९७४)''' |- | {{bronze medal}} || जुलै १९७० || [[रंधावा सिंह]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ६२ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ६२ किलो]] |- | {{bronze medal}} || जुलै १९७० || [[अलेक्झांडर नेव्हिस]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो]] |- | {{bronze medal}} || जुलै १९७० || [[मोहिंदर सिंह गिल]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – पुरुष तिहेरी उडी|पुरुष तिहेरी उडी]] |- | {{bronze medal}} || जुलै १९७० || [[शिवाजी भोसले (मुष्टियोद्धा)|शिवाजी भोसले]] || {{flagicon|SCO}} [[१९७० ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ|१९७० एडिनबरा]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[१९७० ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध – पुरुष ६७ कि.ग्रा.|पुरुष ६७ किलो]] |- | {{bronze medal}} || फेब्रुवारी १९७४ || [[मुनिस्वामी वेणू]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध – पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो]] |- | {{bronze medal}} || फेब्रुवारी १९७४ || [[ष्णमुग वेलीस्वामी]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो]] |- | {{bronze medal}} || फेब्रुवारी १९७४ || [[राधे श्याम (कुस्ती खेळाडू)|राधे श्याम]] || {{flagicon|NZ}} [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळ|१९७४ क्राइस्टचर्च]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७४ ब्रिटिश राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ४८ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ४८ किलो]] |- | align="center" colspan="6" |'''[[राष्ट्रकुल खेळ]] (१९७८ - सद्य)''' |- | {{bronze medal}} || १० ऑगस्ट १९७८ || [[सुरेश बाबू]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्ट्रकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[१९७८ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स — पुरुष लांब उडी|पुरुष लांब उडी]] |- | {{bronze medal}} || १२ ऑगस्ट १९७८ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[अमी घिया]]|[[कंवल ठाकर सिंह]]}}}} || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्ट्रकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[१९७८ राष्ट्रकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — महिला दुहेरी|महिला दुहेरी]] |- | {{bronze medal}} || १२ ऑगस्ट १९७८ || [[बिरेंद्र सिंह थापा]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्ट्रकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[१९७८ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध – पुरुष ४८ कि.ग्रा.|पुरुष ४८ किलो]] |- | {{bronze medal}} || १२ ऑगस्ट १९७८ || [[करतार सिंह]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्ट्रकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७८ राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ९० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ९० किलो]] |- | {{bronze medal}} || १२ ऑगस्ट १९७८ || [[ईश्वर सिंह]] || {{flagicon|CAN}} [[१९७८ राष्ट्रकुल खेळ|१९७८ एडमंटन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९७८ राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल १००+ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल १००+ किलो]] |- | {{bronze medal}} || ऑक्टोबर १९८२ || [[चेनंदा सी. मचाईया]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्ट्रकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[१९८२ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध – पुरुष ६७ कि.ग्रा.|पुरुष ६७ किलो]] |- | {{bronze medal}} || ऑक्टोबर १९८२ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[शरद चौहान (भारतीय नेमबाज)|शरद चौहान]]|[[रामकृष्णन विजय]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्ट्रकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९८२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{bronze medal}} || ऑक्टोबर १९८२ || [[जयप्रकाश कंगार]] || {{flagicon|AUS}} [[१९८२ राष्ट्रकुल खेळ|१९८२ ब्रिस्बेन]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९८२ राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ८२ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ८२ किलो]] |- | {{bronze medal}} || फेब्रुवारी १९९० || [[धर्मेंद्र सिंह यादव]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध – पुरुष ४८ कि.ग्रा.|पुरुष ४८ किलो]] |- | {{bronze medal}} || फेब्रुवारी १९९० || [[नरेंद्र सिंह कोडन]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Judo pictogram.svg|20px|जुडो]][[जुडो]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील जुडो — पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो]] |- | {{bronze medal}} || फेब्रुवारी १९९० || [[राजिंदर कुमार धांगेर]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Judo pictogram.svg|20px|जुडो]][[जुडो]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील जुडो — पुरुष ८६ कि.ग्रा.|पुरुष ८६ किलो]] |- | {{bronze medal}} || फेब्रुवारी १९९० || [[सोमा दत्ता]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ५० मीटर स्मॉल बोर रायफल थ्री पोझिशन|पुरुष ५० मीटर स्मॉल बोर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{bronze medal}} || फेब्रुवारी १९९० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[अशोक पंडित]]|[[सुरिंदर मारवाह]]}}}} || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल जोडी|पुरुष जोडी २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{bronze medal}} || फेब्रुवारी १९९० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[सोमा दत्ता]]|[[भगीरथ समाई]]}}}} || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष १० मीटर एर रायफल जोडी|पुरुष जोडी १० मीटर एर रायफल]] |- | {{bronze medal}} || फेब्रुवारी १९९० || [[वेलू गोविंदराज]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५२ कि.ग्रा.|पुरुष ५२ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{bronze medal}} || फेब्रुवारी १९९० || [[गोपाळ मरुथचेलम]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो एकत्रित]] |- | {{bronze medal}} || फेब्रुवारी १९९० || [[कुमारसन सुदलईमणी]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो स्नॅच]] |- | {{bronze medal}} || फेब्रुवारी १९९० || [[कुमारसन सुदलईमणी]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{bronze medal}} || फेब्रुवारी १९९० || [[कुमारसन सुदलईमणी]] || {{flagicon|NZ}} [[१९९० राष्ट्रकुल खेळ|१९९० ऑकलंड]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९० राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६० कि.ग्रा.|पुरुष ६० किलो एकत्रित]] |- | {{bronze medal}} || २८ ऑगस्ट १९९४ || [[बिरजू शाह]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष ४८ कि.ग्रा.|पुरुष ४८ किलो]] |- | {{bronze medal}} || ऑगस्ट १९९४ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[जसपाल राणा]]|[[विवेक सिंह]]}}}} || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल जोडी|पुरुष जोडी १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{bronze medal}} || ऑगस्ट १९९४ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[रूपा उन्नीकृष्णन]]|[[कुहेली गांगुली]]}}}} || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — महिला ५० मीटर स्मॉल बोर रायफल थ्री पोझिशन जोडी|महिला जोडी ५० मीटर स्मॉल बोर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{bronze medal}} || ऑगस्ट १९९४ || [[मुरगासन वीरसामी]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५४ कि.ग्रा.|पुरुष ५४ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{bronze medal}} || ऑगस्ट १९९४ || [[रमेश कुमार (भारतीय कुस्ती खेळाडू)|रमेश कुमार]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ४८ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ४८ किलो]] |- | {{bronze medal}} || ऑगस्ट १९९४ || [[कृपा शंकर पटेल]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल ५१ कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल ५१ किलो]] |- | {{bronze medal}} || ऑगस्ट १९९४ || [[सुभाष वर्मा]] || {{flagicon|CAN}} [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळ|१९९४ व्हिक्टोरिया]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[१९९४ राष्ट्रकुल खेळांमधील कुस्ती — पुरुष फ्रीस्टाइल १०० कि.ग्रा.|पुरुष फ्रीस्टाइल १०० किलो]] |- | {{bronze medal}} || २० सप्टेंबर १९९८ || [[पुल्लेला गोपीचंद]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{bronze medal}} || २० सप्टेंबर १९९८ || '''[[भारत|भारत राष्ट्रीय महिला बॅडमिंटन संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[अपर्णा पोपट]]{{spaces|10|type}}}}|[[अर्चना देवधर]]|[[दीप्ती चपाला]]|[[मधुमिता बिश्त]]|[[मंजुषा कंवर]]|[[के. निलिमा चौधरी]]|[[पी.व्ही.व्ही. लक्ष्मी]]}}}} || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — महिला संघ|महिला संघ]] |- | {{bronze medal}} || सप्टेंबर १९९८ || [[भंवर ढाका]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर रॅपिड फायर पिस्तूल]] |- | {{bronze medal}} || सप्टेंबर १९९८ || [[गणपती गणसेकर]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६२ कि.ग्रा.|पुरुष ६२ किलो स्नॅच]] |- | {{bronze medal}} || सप्टेंबर १९९८ || [[अरुण मुसुगेसन]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६२ कि.ग्रा.|पुरुष ६२ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{bronze medal}} || सप्टेंबर १९९८ || [[अरुण मुसुगेसन]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६२ कि.ग्रा.|पुरुष ६२ किलो एकत्रित]] |- | {{bronze medal}} || सप्टेंबर १९९८ || [[गोविंदस्वामी वडिवेलू]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६९ कि.ग्रा.|पुरुष ६९ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{bronze medal}} || सप्टेंबर १९९८ || [[संदीप कुमार (भारतीय भारोत्तोलन खेळाडू)|संदीप कुमार]] || {{flagicon|MAS}} [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळ|१९९८ क्वालालंपूर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[१९९८ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६९ कि.ग्रा.|पुरुष ६९ किलो एकत्रित]] |- | {{bronze medal}} || २९ जुलै २००२ || [[अंजू बॉबी जॉर्ज]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Athletics pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – महिला लांब उडी|महिला लांब उडी]] |- | {{bronze medal}} || ३० जुलै २००२ || [[विकी बट्टा]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{bronze medal}} || ३० जुलै २००२ || [[थंडावा मूर्ति मुथु]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ५६ कि.ग्रा.|पुरुष ५६ किलो स्नॅच]] |- | {{bronze medal}} || ३० जुलै २००२ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[चरण सिंह (भारतीय नेमबाज)|चरण सिंह]]|[[सुब्बैया ऐरिरा पेम्मैया]]}}}} || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन जोडी|पुरुष जोडी ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन]] |- | {{bronze medal}} || ३० जुलै २००२ || [[भूपिंदर सिंह]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Judo pictogram.svg|20px|जुडो]][[जुडो]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील जुडो — पुरुष ६६ कि.ग्रा.|पुरुष ६६ किलो]] |- | {{bronze medal}} || ३० जुलै २००२ || '''[[भारत|भारत राष्ट्रीय पुरुष टेबल टेनिस संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[चेतन बबूर]]{{spaces|10|type}}}}|[[सौरव चक्रवर्ती]]|[[सौम्यदीप रॉय]]|[[शुभजित साहा]]|[[रमण सुब्रमण्यम]]}}}} || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष संघ|पुरुष संघ]] |- | {{bronze medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[सुधीर कुमार]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६९ कि.ग्रा.|पुरुष ६९ किलो स्नॅच]] |- | {{bronze medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[अन्वर सुलतान]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ट्रॅप|पुरुष ट्रॅप]] |- | {{bronze medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[सुनैना आनंद]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५८ कि.ग्रा.|महिला ५८ किलो स्नॅच]] |- | {{bronze medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[सुनैना आनंद]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५८ कि.ग्रा.|महिला ५८ किलो क्लीन अँड जर्क]] |- | {{bronze medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[सुनैना आनंद]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ५८ कि.ग्रा.|महिला ५८ किलो एकत्रित]] |- | {{bronze medal}} || ३१ जुलै २००२ || [[जसपाल राणा]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल|पुरुष १० मीटर एर पिस्तूल]] |- | {{bronze medal}} || १ ऑगस्ट २००२ || [[प्रस्मिता मंगराज]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — महिला ६३ कि.ग्रा.|महिला ६३ किलो स्नॅच]] |- | {{bronze medal}} || ३ ऑगस्ट २००२ || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[रमण सुब्रमण्यम]]|[[चेतन बबूर]]}}}} || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष दुहेरी|पुरुष दुहेरी]] |- | {{bronze medal}} || ४ ऑगस्ट २००२ || [[जिंतेदर कुमार (मुष्टियोद्धा, जन्म १९७७)|जिंतेदर कुमार]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष ७५ कि.ग्रा.|पुरुष ७५ किलो]] |- | {{bronze medal}} || ४ ऑगस्ट २००२ || [[अपर्णा पोपट]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — महिला एकेरी|महिला एकेरी]] |- | {{bronze medal}} || ४ ऑगस्ट २००२ || [[चेतन बबूर]] || {{flagicon|ENG}} [[२००२ राष्ट्रकुल खेळ|२००२ मॅंचेस्टर]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२००२ राष्ट्रकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{bronze medal}} || २४ मार्च २००६ || [[चेतन आनंद बुराडागुंटा]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — पुरुष एकेरी|पुरुष एकेरी]] |- | {{bronze medal}} || २५ मार्च २००६ || '''[[भारत|भारत राष्ट्रीय मिश्र बॅडमिंटन संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[वलियावीटिल दिजु]]{{spaces|10|type}}}}|[[ज्वाला गुट्टा]]|[[अनुप श्रीधर]]|[[सायना नेहवाल]]|[[सनावे थॉमस]]|[[रुपेश कुमार के.टी.]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Badminton pictogram.svg|20px|बॅडमिंटन]][[बॅडमिंटन]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील बॅडमिंटन — मिश्र संघ|मिश्र संघ]] |- | {{bronze medal}} || २६ मार्च २००६ || '''[[भारत|भारत राष्ट्रीय महिला टेबल टेनिस संघ]]''' {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|{{nowrap|[[पौलोमी घटक]]{{spaces|10|type}}}}|[[मौमा दास]]|[[नंदिता साहा]]}}}} || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Table tennis pictogram.svg|20px|टेबल टेनिस]][[टेबल टेनिस]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील टेबल टेनिस — महिला संघ|महिला संघ]] |- | {{bronze medal}} || मार्च २००६ || [[अभिनव बिंद्रा]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष १० मीटर एर रायफल|पुरुष १० मीटर एर रायफल]] |- | {{bronze medal}} || मार्च २००६ || [[मानवजीत सिंग संधू|मानवजीत सिंह संधू]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ट्रॅप|पुरुष ट्रॅप]] |- | {{bronze medal}} || मार्च २००६ || [[समरेश जंग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल|पुरुष २५ मीटर सेंटर फायर पिस्तूल]] |- | {{bronze medal}} || मार्च २००६ || [[संजीव राजपूत]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Shooting pictogram.svg|20px|नेमबाजी]][[नेमबाजी]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील नेमबाजी — पुरुष ५० मीटर रायफल प्रोन|पुरुष ५० मीटर रायफल प्रोन]] |- | {{bronze medal}} || मार्च २००६ || [[सुधीर कुमार चित्रदुर्ग]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील भारोत्तोलन — पुरुष ६९ कि.ग्रा.|पुरुष ६९ किलो]] |- | {{bronze medal}} || मार्च २००६ || [[रणजिथ कुमार जयसीलन]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Athletics - Paralympic pictogram.svg|20px|ॲथलेटिक्स]][[ॲथलेटिक्स]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील ॲथलेटिक्स – पुरुष बैठी थाळीफेक|पुरुष बैठी थाळीफेक]] |- | {{bronze medal}} || मार्च २००६ || [[जितेंदर कुमार (मुष्टियोद्धा, १९८८ जन्म)|जितेंदर कुमार]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष ५१ कि.ग्रा.|पुरुष ५१ किलो]] |- | {{bronze medal}} || मार्च २००६ || [[व्हर्गीस जॉन्सन]] || {{flagicon|AUS}} [[२००६ राष्ट्रकुल खेळ|२००६ मेलबर्न]] || [[File:Boxing pictogram.svg|20px|मुष्टीयुद्ध]][[मुष्टियुद्ध]] || [[२००६ राष्ट्रकुल खेळांमधील मुष्टियुद्ध — पुरुष +९१ कि.ग्रा.|पुरुष +९१ किलो]] |- | {{bronze medal}} || ४ ऑक्टोबर २०१० || [[संध्या राणी देवी ॲटम]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील वेटलिफ्टिंग – महिला ४८ किलो|महिला ४८ किलो]] |- | {{bronze medal}} || ४ ऑक्टोबर २०१० || [[श्रीनिवास राव वळ्ळूरी]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Weightlifting pictogram.svg|20px|भारोत्तोलन]][[भारोत्तोलन]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील वेटलिफ्टिंग – पुरुष ५६ किलो|पुरुष ५६ किलो]] |- | {{bronze medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[सुनील कुमार (भारतीय कुस्ती खेळाडू)|सुनील कुमार]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन ६६ कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन ६६ किलो]] |- | {{bronze medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[धर्मेंद्र दलाल]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Wrestling pictogram.svg|20px|कुस्ती]][[कुस्ती]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील कुस्ती – पुरुष ग्रेको-रोमन १२० कि.ग्रा.|पुरुष ग्रेको-रोमन १२० किलो]] |- | {{bronze medal}} || ६ ऑक्टोबर २०१० || [[प्रसंता कर्माकर]] || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Swimming pictogram (Paralympics).svg|20px|जलतरण]][[जलतरण]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील जलतरण – पुरुष ५० मीटर फ्रीस्टाइल एस९|पुरुष ५० मीटर फ्रीस्टाइल एस९]] |- | {{bronze medal}} || ७ ऑक्टोबर २०१० || {{columns-list|colwidth=10em|small=yes|style=width:22em|{{ubl|[[भीग्याबती चानू]]|[[जानो हंसडाह]]|[[गगनदीप कौर]]}}}} || {{flagicon|IND}} [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० दिल्ली]] || [[File:Archery pictogram.svg|20px|तिरंदाजी]][[तिरंदाजी]] || [[२०१० राष्ट्रकुल खेळामधील तिरंदाजी - महिला कम्पाउंड सांघिक|महिला कम्पाउंड संघ]] |} oq2s4o0cnw100nto65zzxgf9shhd9as 0 358458 2701380 2700244 2026-08-12T16:07:32Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701380 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२४-२५ | team1_image = Flag of India.svg | team1_name = भारत | team2_image = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg | team2_name = वेस्ट इंडीज | from_date = १५ | to_date = २७ डिसेंबर २०२४ | team1_captain = [[हरमनप्रीत कौर]]{{efn|[[स्मृती मानधना]]ने दुसऱ्या आणि तिसऱ्या टी२० मध्ये भारताचे नेतृत्व केले.}} | team2_captain = [[हेली मॅथ्यूस]] | no_of_twenty20s = 3 | team1_twenty20s_won = 2 | team2_twenty20s_won = 1 | team1_twenty20s_most_runs = [[स्मृती मंधाना]] (१९३) | team2_twenty20s_most_runs = [[हेली मॅथ्यूज]] (१०८) | team1_twenty20s_most_wickets = [[राधा यादव]] (६) | team2_twenty20s_most_wickets = [[डिआंड्रा डॉटिन]] (६) | player_of_twenty20_series = [[स्मृती मंधाना]] (भा) | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = 3 | team2_ODIs_won = 0 | team1_ODIs_most_runs = [[हरलीन देओल]] (१६०) | team2_ODIs_most_runs = [[हेली मॅथ्यूज]] (१०६) | team1_ODIs_most_wickets = [[रेणुका सिंग |रेणुका सिंग ठाकूर]] (१०) | team2_ODIs_most_wickets = [[झैदा जेम्स]] (६) | player_of_ODI_series = [[रेणुका सिंग |रेणुका सिंग ठाकूर]] (भारत) }} [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ]] सध्या डिसेंबर २०२४मध्ये [[भारतीय महिला क्रिकेट संघ]]ासोबत खेळण्यासाठी [[भारत]]च्या दौऱ्यावर आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/132409/india-women-to-host-west-indies-ireland-in-december-january |title=भारतीय महिला डिसेंबर-जानेवारीमध्ये वेस्ट इंडिज, आयर्लंडचा पाहुणचार करणार|work=क्रिकबझ्झ|access-date=१६ डिसेंबर २०२४}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/story/cricket-india-women-schedule-series-west-indies-ireland-2632966-2024-11-13 |title=वेस्ट इंडिज, आयर्लंड विरुद्धच्या घरच्या मालिकेसाठी भारतीय महिलांचे वेळापत्रक जाहीर|access-date=१६ डिसेंबर २०२४ |date=१३ नोव्हेंबर २०२४ |work=[[इंडिया टुडे]]}}</ref> या दौऱ्यात तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] (ODI) आणि तीन [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] (T20I) सामने खेळवले जातील.<ref>{{cite web |title=महिलांचे भविष्यातील दौऱ्यांचे कार्यक्रम |url=https://images.icc-cricket.com/image/upload/prd/momiku5h9eyqzp5tohdb.pdf |access-date=१६ डिसेंबर २०२४ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=४ नोव्हेंबर २०२४}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/cricket/india-womens-team-to-host-west-indies-ireland-in-bilateral-series-as-bcci-announces-schedule-9119472.html |title=बीसीसीआयतर्फे वेळापत्रक जाहीर, भारतीय महिला संघ द्विपक्षीय मालिकेत वेस्ट इंडिज, आयर्लंडचे यजमानपद भूषवणार|access-date=१६ डिसेंबर २०२४ |date=१३ नोव्हेंबर २०२४ |work=न्यूज१८}}</ref> एकदिवसीय मालिका [[२०२२-२०२५ आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप]]चा भाग बनली.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/india-women-to-host-west-indies-and-ireland-in-december-january-1459493 |title=भारतीय महिला डिसेंबर-जानेवारीमध्ये वेस्ट इंडिज, आयर्लंडचा पाहुणचार करणार|work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=१६ डिसेंबर २०२४}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/fixtures-announced-for-india-women-s-home-series-against-west-indies-and-ireland |title=वेस्ट इंडिज आणि आयर्लंड विरुद्धच्या भारतीय महिलांच्या घरच्या मालिकेसाठी सामने जाहीर |access-date=१६ डिसेंबर २०२४ |date=१३ नोव्हेंबर २०२४ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref> नोव्हेंबर २०२४ मध्ये, [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]ाने (बीसीसीआय) या दौऱ्याच्या सामन्यांची पुष्टी केली.<ref>{{cite web |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/PTGxtcDB |title=वेस्ट इंडीज आणि आयर्लंड विरुद्ध आयडीएफसी फर्स्ट बँक होम सिरीजसाठी टीम इंडिया (वरिष्ठ महिला) सामने जाहीर |access-date=१६ डिसेंबर २०२४ |date=१३ नोव्हेंबर २०२४ |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/india-women-cricket-team-bcci-odi-series-schedule-west-indies-ireland-fixtures-date-harmanpreet-kaur-news/article68864517.ece |title=बीसीसीआयतर्फे वेस्ट इंडिज, आयर्लंड विरुद्ध भारतीय महिलांच्या मालिकेचे वेळापत्रक जाहीर|work=स्पोर्टस्टार |access-date=१६ डिसेंबर २०२४}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:left;margin:auto" |- !colspan="2" |{{crw|IND}} !colspan="2" |{{crw|WIN}} |- !आं.ए.दि.<ref>{{cite web |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/T5XK2exz |title=वेस्ट इंडिजविरुद्धच्या आयडीएफसी फर्स्ट बँक आंतरराष्ट्रीय टी२० आणि आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिकेसाठी भारताचा संघ जाहीर |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] |access-date=१६ डिसेंबर २०२४ |archive-date=2024-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241213202817/https://www.bcci.tv/bccilink/articles/T5XK2exz |url-status=dead }}</ref> !आं.टी२०<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/icc-womens-championship/news/india-announce-women-s-t20i-and-odi-squads-for-west-indies-clash |title=वेस्ट इंडिजविरुद्धच्या लढतीसाठी भारतीय महिलांचा T20I आणि ODI संघ जाहीर |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=१६ डिसेंबर २०२४}}</ref> !आं.ए.दि.<ref>{{cite web|url=https://www.windiescricket.com/news/CWI-ANNOUNCES-WOMENS-SQUAD-FOR-MULTI-FORMAT-SERIES-IN-INDIA/ |title=क्रिकेट वेस्ट इंडीजतर्फे भारतातील बहु-स्वरूपातील मालिकेसाठी महिला संघाची घोषणा |work=[[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]] |access-date=१६ डिसेंबर २०२४}}</ref> !आं.टी२०<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/injured-stafanie-taylor-out-of-india-tour-deandra-dottin-set-to-return-to-odi-cricket-1462224 |title=दुखापतग्रस्त स्टॅफनी टेलर भारत दौऱ्यातून बाहेर, डॉटिन वनडे क्रिकेटमध्ये पुनरागमन करणार|work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=१६ डिसेंबर २०२४}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[स्मृती मंधाना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|उक]]) * [[उमा चेत्री]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जेमायमाह रॉड्रिगेस]] * [[तनुजा कंवर]] * [[तेजल हसबनीस]] * [[तितास साधू]] * [[दीप्ती शर्मा]] * प्रतिका रावल * [[प्रिया मिश्रा]] * [[मिन्नू मणी]] * [[रिचा घोष]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[रेणुका सिंग |रेणुका सिंग ठाकूर]] * [[सायमा ठाकूर]] * [[हर्लीन देओल]] | * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[स्मृती मंधाना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|उक]]) * [[जेमायमाह रॉड्रिगेस]] * [[तितास साधू]] * [[दीप्ती शर्मा]] * नंदिनी कश्यप * [[प्रिया मिश्रा]] * [[मिन्नू मणी]] * [[राघवी बिस्त]] * [[राधा यादव]] * [[रिचा घोष]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[रेणुका सिंग |रेणुका सिंग ठाकूर]] * [[सजीवन सजना]] * [[सायमा ठाकूर]] | * [[हेली मॅथ्यूस|हेली मॅथ्यूज]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[शेमेन कॅम्पबेल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|उक]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अश्मिनी मुनिसार]] * [[आलिया ॲलेने]] * [[अफि फ्लेचर]] * [[करिष्मा रामहॅराक]] * [[कियाना जोसेफ]] * [[शिनेल हेन्री]] * [[झैदा जेम्स]] * [[डिआंड्रा डॉटिन]] * नेरिसा क्राफ्टन * [[मँडी मंगरु]] * [[रशादा विल्यम्स]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[शबिका गजनबी]] * [[शमिलिया कॉनेल]] | * [[हेली मॅथ्यूस|हेली मॅथ्यूज]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[शेमेन कॅम्पबेल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|उक]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अश्मिनी मुनिसार]] * [[आलिया ॲलेने]] * [[अफि फ्लेचर]] * [[करिष्मा रामहॅराक]] * [[कियाना जोसेफ]] * [[शिनेल हेन्री]] * [[झैदा जेम्स]] * [[डिआंड्रा डॉटिन]] * नेरिसा क्राफ्टन * [[मँडी मंगरु]] * [[रशादा विल्यम्स]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[शबिका गजनबी]] * [[शमिलिया कॉनेल]] |} ==आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका== ===१ला आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १५ डिसेंबर २०२४ | time = १९:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = १९५/४ (२० षटके) | runs1 = [[जेमिमाह रॉड्रिग्ज]] ७३ (३५) | wickets1 = [[करिष्मा रामहॅराक]] २/१८ (४ षटके) | score2 = १४६/७ (२० षटके) | runs2 = [[डिआंड्रा डॉटिन]] ५५ (२८) | wickets2 = [[तितास साधू]] ३/३७ (४ षटके) | result = भारताने ४९ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459891.html धावफलक] | venue = [[डी वाय पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] | umpires = [[कौशिक गांधी]] (भा) आणि [[एलोइस शेरिडान]] (ऑ) | motm = [[जेमिमाह रॉड्रिग्ज]] (भा) | toss = वेस्ट इंडिजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[सायमा ठाकूर]]ने भारताकडून आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ===२रा आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १७ डिसेंबर २०२४ | time = १९:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = १५९/९ (२० षटके) | runs1 = [[स्मृती मानधना]] ६२ (४१) | wickets1 = [[डिआंड्रा डॉटिन]] २/१४ (४ षटके) | score2 = १६०/१ (१५.४ षटके) | runs2 = [[हेली मॅथ्यूज]] ८५[[नाबाद|*]] (४७) | wickets2 = [[सायमा ठाकूर]] १/२८ (३ षटके) | result = वेस्ट इंडिज ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459892.html धावफलक] | venue = [[डी वाय पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] | umpires = [[कौशिक गांधी]] (भारत) आणि मोहित कृष्णदास (भारत) | motm = [[हेली मॅथ्यूज]] (वेस्ट इंडिज) | toss = वेस्ट इंडिजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[राघवी बिस्त]] (भारत) आणि [[नेरिसा क्राफ्टन]] (वेस्ट इंडीज) या दोघांनीही त्यांचे टी२०आ पदार्पण केले. }} ===३रा आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १९ डिसेंबर २०२४ | time = १९:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = २१७/४ (२० षटके) | runs1 = [[स्मृती मंधाना]] ७७ (४७) | wickets1 = [[शिनेल हेन्री]] १/१४ (२ षटके) | score2 = १५७/९ (२० षटके) | runs2 = [[शिनेल हेन्री]] ४३ (१६) | wickets2 = [[राधा यादव]] ४/२९ (४ षटके) | result = भारत ६० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459893.html धावफलक] | venue = [[डी वाय पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] | umpires = मोहित कृष्णदास (भा) आणि [[एलोइस शेरिडान]] (ऑ) | motm = [[रिचा घोष]] (भा) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | rain = | notes = आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यातील भारताची हि सर्वात मोठी धावसंख्या होती.<ref name="iwm">{{cite web|title=५ षटकार ३ चौकार... T20मध्ये रिचा घोषने युवराज सिंगसारखा पराक्रम केला; सर्वात जलद अर्धशतक ठोकले|url=https://marathi.indiatimes.com/sports/cricket/cricket-news/richa-ghosh-on-thursday-cracked-an-18-ball-half-century-in-the-series-decider-against-the-west-indies-equalling-the-record-for-for-the-fastest-fifty-in-womens-t20i-history/articleshow/116489530.cms|work=महाराष्ट्र टाइम्स|access-date=२० डिसेंबर २०२४}}</ref><ref name="iwlm">{{cite web|title=भारताचा वेस्ट इंडीजविरुद्ध २-१ ने मालिका विजय; रिचा घोषने झळकावले वेगवान अर्धशतक |url=https://www.lokmat.com/cricket/news/india-wins-series-2-1-against-west-indies-a-a719/|work=लोकमत|access-date=२० डिसेंबर २०२४}}</ref> * भारताच्या [[रिचा घोष]]ची महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये १८ चेंडूंमध्ये सर्वात वेगवान अर्धशतकाच्या विश्वविक्रमाशी बरोबरी.<ref name="iwm"/><ref name="iwl">{{cite web|title=भारतीय महिला वि वेस्ट इंडीज महिला: भारतीय महिला संघाने संपवला ५ वर्षांचा दुष्काळ, वेस्ट इंडिजला नमवत मिळवला विक्रमी टी-२० मालिका विजय|url=https://www.loksatta.com/krida/india-women-beat-west-indies-by-60-runs-in-decider-to-win-first-home-t20i-series-in-five-years-smirti-mandhana-richa-ghosh-bdg-99-4779619/|work=लोकसत्ता|access-date=२० डिसेंबर २०२४}}</ref> * [[स्मृती मंधाना]]ने मालिकेत सलग तिसरे अर्धशतक झळकावून २० षटकांच्या क्रिकेटमध्ये सर्वाधिक अर्धशतकांचा विक्रम.<ref name="iwl"/> }} ==आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका== ===१ला आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २२ डिसेंबर २०२४ | time = १३:३० | daynight = y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = ३१४/९ (५० षटके) | runs1 = [[स्मृती मंधाना]] ९१ (१०२) | wickets1 = [[झैदा जेम्स]] ५/४५ (८ षटके) | score2 = १०३ (२६.२ षटके) | runs2 = [[अफि फ्लेचर]] २४[[नाबाद|*]] (२२) | wickets2 = [[रेणुका सिंग]] ५/२९ (१० षटके) | result = भारत २११ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459894.html धावफलक] | venue = [[कोटांबी स्टेडियम]], [[वडोदरा]] | umpires = [[एलोइस शेरिडान]] (ऑ) आणि कन्नूर स्वरूपानंद (भा) | motm = [[रेणुका सिंग]] (भा) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = प्रतीक रावलने भारताकडून आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले. * ह्या मैदानावर खेळवला गेलेला हा पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना होता.<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/kotambi-set-for-historic-first-international-cricket-match/articleshow/115309192.cms |title=कोटांबी पहिल्या आंतरराष्ट्रीय सामन्यासाठी सज्ज |work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]] |access-date=२२ डिसेंबर २०२४}}</ref><ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/india-women-vs-west-indies-women-1st-odi-kotambi-stadium-vadodara-new-venue-international-debut-match-news/article69013334.ece |title=वडोदरा नवीन स्टेडियमसह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटचे स्वागत करत आहे |work=स्पोर्टस्टार |access-date=२३ डिसेंबर २०२४}}</ref> * [[झैदा जेम्स]] (वे) आणि [[रेणुका सिंग]] (भा) ह्या दोघींनी आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये पहिल्यांदाच [[पंचबळी|बळींचे पंचक]] घेतले<ref>{{cite web|url=https://www.latestly.com/socially/sports/cricket/zaida-james-scalps-maiden-five-wicket-haul-in-one-day-internationals-achieves-feat-during-ind-w-vs-wi-w-1st-odi-2024-6510539.html |title=झैदा जेम्सने एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय सामन्यांमध्ये पाच बळी मिळवले |work=लेटेस्ट एलवाय |access-date=२२ डिसेंबर २०२४}}</ref><ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/west-indies-tour-of-india-2024/58777-renuka-singh-thakur-produces-maiden-fifer-to-rattle-windies-in-indias-211-run-opening-odi-win.html |title=रेणुका सिंग ठाकूरने पहिले पंचबळी घेऊन विंडीजला २११ धावांनी दणदणीत विजय मिळवून दिला. |work=फिमेल क्रिकेट |access-date=२२ डिसेंबर २०२४}}</ref> * महिला चॅम्पियनशिप गुण: भारत २, वेस्ट इंडीज ०. }} ===२रा आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २४ डिसेंबर २०२४ | time = १३:३० | daynight = y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = ३५८/५ (५० षटके) | runs1 = [[हरलीन देओल]] ११५ (१०३) | wickets1 = [[कियाना जोसेफ]] १/२७ (२ षटके) | score2 = २४३ (४६.२ षटके) | runs2 = [[हेली मॅथ्यूज]] १०६ (१०९) | wickets2 = [[प्रिया मिश्रा]] ३/४९ (९.२ षटके) | result = भारताने ११५ धावांनी विजय मिळवला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459895.html धावफलक] | venue = [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान]], [[वडोदरा]] | umpires = [[जयरामन मदनगोपाल]] (भारत) आणि कन्नूर स्वरूपानंद (भारत) | motm = [[हरलीन देओल]] (भारत) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[नेरिसा क्राफ्टन]] (वेस्ट इंडीज) ने वनडे पदार्पण केले. * [[हरलीन देओल]]ने (भारत) वनडेमधले पहिले [[शतक]] झळकावले.<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/news/harleen-deol-slams-maiden-odi-ton-against-west-indies-as-india-equal-their-highest-ever-total/articleshow/116632297.cms |title=Harleen Deol slams maiden ODI ton against West Indies as India equal their highest-ever total |work=[[टाइम्स ऑफ इंडिया]] |access-date=24 December 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/harleen-deol-first-international-hundred-india-women-2nd-odi-vs-west-indies-stats-records/article69022751.ece |title=IND-W vs WI-W, 2nd ODI: Harleen Deol scores maiden international hundred |work=[[स्पोर्टस्टार]] |access-date=24 December 2024}}</ref> * महिला चॅम्पियनशिप गुण: भारत २, वेस्ट इंडिज ०. }} ===३रा आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २७ डिसेंबर २०२४ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = १६२ (३८.५ षटके) | runs1 = [[शिनेल हेन्री]] ६१ (७२) | wickets1 = [[दीप्ती शर्मा]] ६/३१ (१० षटके) | score2 = १६७/५ (२८.२ षटके) | runs2 = [[दीप्ती शर्मा]] ३९[[नाबाद|*]] (४८) | wickets2 = [[डिआंड्रा डॉटिन]] १/२७ (५ षटके) | result = भारताने ५ गडी राखून विजय मिळवला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459896.html धावफलक] | venue = [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान]], [[वडोदरा]] | umpires = [[एलोइस शेरिडान]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि कन्नूर स्वरूपानंद (भारत) | motm = [[दीप्ती शर्मा]] (भारत) | toss = वेस्ट इंडिजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[तनुजा कंवर]] (भारत) हिने वनडे पदार्पण केले. * महिला चॅम्पियनशिप गुण: भारत २, वेस्ट इंडिज ०. }} ==नोंदी== {{Notelist}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/west-indies-women-in-india-2024-25-1459886 ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर मालिका मुख्यपृष्ठ] {{भारतीय महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ}} {{वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघ}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२४-२५}} {{२०२२-२०२५ आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप}} {{भारताचे आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट दौरे}} {{DEFAULTSORT:वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२४-२५}} [[वर्ग:इ.स. २०२४ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचे भारत दौरे]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघाचे भारत दौरे]] je3hqrt7siw1tvvxtxtp71ucjmv6u9l 0 360836 2701364 2701009 2026-08-12T14:29:24Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701364 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = | चित्र = Capture d'écran 2025-02-03 111746.png | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = ​वल्लरी विराज लोंढे | जन्म_दिनांक = {{birth date and age|df=y|1998|07|20}} | जन्म_स्थान = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | भाषा = मराठी | शिक्षण = | प्रशिक्षण_संस्था = [[म.ल. डहाणूकर वाणिज्य महाविद्यालय]] | कारकीर्द_काळ = २०२१ पासून | प्रमुख_नाटके = | प्रमुख_चित्रपट = मै लडेंगा | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = [[नवरी मिळे हिटलरला]], [[पुण्यश्लोक अहिल्याबाई]] | पुरस्कार = | वडील_नाव = विराज लोंढे | आई_नाव = वैशाली लोंढे | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | नातेवाईक = | अपत्ये = | स्वाक्षरी = | स्वाक्षरीशीर्षक_पर्याय = | ट्विटर = | संकेतस्थळ = | धर्म = | तळटिपा = }} '''वल्लरी विराज''' (पूर्ण नाव: ''वल्लरी विराज लोंढे''; [[२० जुलै]], [[इ.स. १९९८|१९९८]]:[[मुंबई]], <ref>https://indiantelevisionacademy.com/birthdays/vallari-viraj/</ref> - ) ही एक भारतीय चित्रपट अभिनेत्री आणि उद्योजक आहे. == जीवन आणि कुटुंब == वल्लरी विराजचा जन्म २० जुलै १९९८ रोजी, मुंबई, भारत येथे झाला तिचे वडील विराज लोंढे हे लेखापरिक्षक आहेत तर आई वैशाली लोंढे निर्माती आहे. वल्लरी त्यांची सगळ्यात थोरल्या मुलगी आहे..<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/topic/vaishali-viraj-londhe</ref> तिला वेदांत लोंढे नावाचा धाकटा भाऊ आहे. वल्लरीचे शालेय शिक्षण [[मुंबई]]तील दादर येथील [[बालमोहन विद्यामंदिर]] येथे पूर्ण घेतले आणि नंतर मुंबईतील [[म.ल. डहाणूकर वाणिज्य महाविद्यालय]] येथून पदवी मिळवली. == अभिनय कारकीर्द == वल्लरीने २०१९ चा ''म.टा. श्रावण क्वीन'' हा किताब जिंकला.<ref>https://www.spotboye.com/marathi/marathi-news/maharashtra-times-shravan-queen-2019-vallari-londhe-wins-the-contest/5d5c12495203ad3741453525</ref> यानंतर २०२१ मध्ये, तिने पुण्यश्लोक अहिल्याबाईमधील पार्वतीबाईंच्या पदार्पणाच्या भूमिकेतून अभिनय कारकिर्दीत प्रवेश केला. २०२३ मध्ये, ती ॲमेझॉन मिनी टीव्ही मालिका स्लम गोल्फमध्ये दिसली.<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/web-series/reviews/hindi/slum-golf/season-1/seasonreview/105292948.cms</ref><ref>https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/main-ladega/movie-review/109616650.cms</ref> २०२४ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या कन्नी<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movie-reviews/kanni/movie-review/108353435.cms</ref>, मै लडेंगा<ref>https://www.loksatta.com/manoranjan/television/navri-mile-hitler-la-fame-actress-vallari-viraj-appeared-in-the-main-ladega-hindi-movie-pps-98-4354105/</ref> चित्रपटांमध्ये ती दिसली. [[झी मराठी]]वरील मालिका [[नवरी मिळे हिटलरला]]मध्ये लीला अभिराम जहागिरदार या भूमिकेसाठी ती लोकप्रिय आहे. या मालिकेत तिची जोडी अभिराम जहागीरदारची भूमिका साकारणाऱ्या [[राकेश बापट|राकेश बापटसोबत]] आहे. अभिनयाबरोबरच वल्लरी नृत्यकलेत पारंगत आहे. तिने कथक नृत्याचे १०-१२ वर्षे रीतसर शिक्षण घेतले आहे.<ref>https://www.esakal.com/lifestyle/actress-vallari-viraj-dance-hobby-tv-song-happy-pjp78</ref>. तिच्या अभिनय कारकिर्दीव्यतिरिक्त, वल्लरी विराज एक उद्योजिका ​आहे आणि मुंबई, महाराष्ट्रातील पेट सलून "बाथ अँड बार्क्स"ची मालक आहे. ती सध्या मुंबई, महाराष्ट्रात राहते. [[चित्र:Capture d'écran 2025-02-03 111318.png|इवलेसे|वल्लरी लोंढे नवरी मिळे हिटलरला मालिकेत लीला अभिराम जहागीरदार या भूमिकेत]] == फिल्मोग्राफी == ===चित्रपट=== {| class="wikitable sortable" ! वर्ष ! शीर्षक ! भाषा ! भूमिका !संदर्भ |- | २०२४ | ''[[मै लडेंगा (चित्रपट)|मै लडेंगा]]'' | हिंदी | गौरी |<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/main-ladega/movie-review/109616650.cms</ref> |- |- | २०२४ | ''[[कन्नी (चित्रपट)|कन्नी]]'' | मराठी | निशा |<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movie-reviews/kanni/movie-review/108353435.cms</ref> |} === दूरचित्रवाणी / वेब मालिका === {| class="wikitable sortable" ! वर्ष ! कार्यक्रमाचे नाव ! भूमिकेचे नाव ! भाषा ! माध्यम / वाहिनी ! संदर्भ |- | २०२१-२०२३ | [[पुण्यश्लोक अहिल्याबाई]] | पार्वतीबाई होळकर | हिंदी | सोनी एंटरटेनमेंट टेलिव्हिजन | <ref>{{cite web |title=Aetashaa Sansgiri on working with her friend Vallari on screen |url=https://www.tribuneindia.com/news/entertainment/aetashaa-sansgiri-on-working-with-her-friend-vallari-on-screen-405718/ |website=The Tribune |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Vallari Viraj on playing Parvati in Punyashlok Ahilyabai |url=https://www.youtube.com/watch?v=4LUSSzc3I78 |website=YouTube |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Marathi Actress Vallari Viraj Hindi TV Debut |url=https://hindi.webdunia.com/bollywood-gossip/marathi-actress-vallari-viraj-hindi-tv-debut-with-punyashlok-ahilyabai-122032800076_1.html |website=Webdunia Hindi |access-date=11 August 2026 |language=hi}}</ref> |- | २०२३ | [[स्लम गोल्फ]] | आरुषी | हिंदी | ॲमेझॉन मिनीटीव्ही | <ref>{{cite web |title=Slum Golf Season 1 Review |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/web-series/reviews/slum-golf-season-1/ottreview/105383569.cms |website=The Times of India |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> |- | २०२४-२०२५ | [[नवरी मिळे हिटलरला]] | लीला अभिराम जहागीरदार | मराठी | झी मराठी | <ref>{{cite web |title=Navri Mile Hitlerla Fame Actress Vallari Viraj |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/television/navri-mile-hitler-la-fame-actress-vallari-viraj-appeared-in-the-main-ladega-hindi-movie-pps-98-4354105/ |website=Loksatta |access-date=11 August 2026 |language=mr}}</ref> |- | २०२४ | [[चला हवा येऊ द्या]] | पाहुणी | मराठी | झी मराठी | <ref>{{cite web |title=Chala Hawa Yeu Dya Bids Farewell |url=https://staging.culturecrossroads.ca/posts/chala-hawa-yeu-dya-bids-farewell-but-promises-to-return/ |website=Culture Crossroads |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> |- | २०२५ | [[हिट अँड व्हायरल]] | माया देशमुख | हिंदी | झी५ | <ref>{{cite web |title=Vallari Viraj Web Series Details |url=https://www.zee5.com/ |website=ZEE5 |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> |- | २०२६-चालू | [[शुभ श्रावणी]] | श्रावणी राजेशिर्के | मराठी | झी मराठी | <ref>{{cite web |title=Zee Marathi New Serial Shubh Shravani Starring Vallari Viraj |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/television/zee-marathi-new-serial-shubh-shravani-starring-vallari-viraj-sumit-vijay-lokesh-gupte-and-other-read-in-details-sva-00-5556482/ |website=Loksatta |access-date=11 August 2026 |language=mr}}</ref><ref>{{cite web |title=Shubh Shravani Serial Launch |url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/vallari-viraj-aka-navri-mile-hitlerla-fame-leela-comeback-on-zee-marathi-in-shubh-shravani-serial-starting-from-19-january-2026/articleshow/126686928.cms |website=Maharashtra Times |access-date=11 August 2026 |language=mr}}</ref> |} === ओटीटी === {| class="wikitable sortable" ! वर्ष ! कार्यक्रमाचे नाव ! भूमिकेचे नाव ! भाषा !संदर्भ |- |२०२३ |स्लम गोल्फ |आरुषी | हिंदी | <ref>https://www.tribuneindia.com/news/movie-review/simply-putt-engaging-golf-drama-565678/</ref> |- |​२०२५ |हिट अँड वायरल |माया देशमुख | मराठी | <ref>https://www.iwmbuzz.com/digital/editorial-digital/hit-and-viral-micro-drama-review-relatable-storyline-clever-twists/2025/09/15</ref> |} == पुरस्कार == {| class="wikitable sortable" |+ !वर्ष !पुरस्कार !वर्ग !नामांकित काम !भूमिकेचे नाव !निकाल !संदर्भ |- |२०१९ |महाराष्ट्र टाईम्स श्रावण क्वीन  | | | |{{won}} ||<ref>{{cite web | url=https://www.spotboye.com/marathi/marathi-news/maharashtra-times-shravan-queen-2019-vallari-londhe-wins-the-contest/5d5c12495203ad3741453525 | title=Maharashtra Times Shravan Queen 2019: Vallari Londhe Wins the Contest &#124 | website=SpotboyE }}</ref> |- |- |rowspan="7"|२०२४ |rowspan="7"|[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार ]] |सर्वोत्कृष्ट सासू  |rowspan="7"|''[[नवरी मिळे हिटलरला]]'' |rowspan="7"|लीला अभिराम जहागीरदार |rowspan="4" {{won}} |rowspan="4"|<ref>{{cite web | url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/navri-mile-hitlerla-won-maximum-awards-in-zee-marathi-awards-starring-raqesh-bapat-and-vallari-viraj-1293405.html | title='झी मराठी अवॉर्ड्स'मध्ये या मालिकेने पटकावले सर्वाधिक पुरस्कार; पहा विजेत्यांची संपूर्ण यादी | website=TV9 Marathi | date=30 October 2024 }}</ref> |- |सर्वोत्कृष्ट सून  |- |विशेष लक्षवेधी चेहरा |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी (AJ -लीला) |- |सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री    |rowspan="3" {{nom}} |rowspan="3"|<ref>{{cite web | url=https://www.tv9marathi.com/photo-gallery/navri-mile-hitlerla-won-eight-awards-in-zee-marathi-awards-raqesh-bapat-vallari-viraj-1293435-5.html | title='झी मराठी पुरस्कार' सोहळ्यात एजे-लीलाचा डंका; पटकावले हे पुरस्कार | website=TV9 Marathi | date=30 October 2024 }}</ref> |- |सर्वोत्कृष्ट  मुलगी |- |सर्वोत्कृष्ट  बहीण  |- |२०२५ |​२५ वा महाराष्ट्र टाईम्स सन्मान   |विशेष लक्षवेधी चेहरा / Fresh Face of the year |''[[नवरी मिळे हिटलरला]]'' |लीला अभिराम जहागीरदार |{{won}} ||<ref>{{cite web| url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/mata-sanmaan/news/mata-sanman-2025-winners-list-aadinath-kothare-vaidehi-parshurami-sharvari-jog-sameer-paranjape-won-best-actor-awards/articleshow/118915210.cms| title=संग्रहित प्रत| access-date=2025-03-12| archive-date=2025-03-12| archive-url=https://web.archive.org/web/20250312154440/https://marathi.indiatimes.com/entertainment/mata-sanmaan/news/mata-sanman-2025-winners-list-aadinath-kothare-vaidehi-parshurami-sharvari-jog-sameer-paranjape-won-best-actor-awards/articleshow/118915210.cms| url-status=dead}}</ref> |- |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:लोंढे, वल्लरी विराज}} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]] [[वर्ग:इ.स. १९९८ मधील जन्म]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] 45mx434vppsa9b9ybw3t49iwo83pe5t 0 362583 2701403 2639360 2026-08-12T20:12:59Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701403 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''सुपर्णा बक्षी गांगुली''' ह्या एक भारतीय सामाजिक पशुप्रेमी कार्यकर्त्या असून, त्या विशेष करून बंदिवान हत्तींच्या देखभाल, पुनर्वसन आणि अधिकाराबद्दल काम करतात. याकामासाठी त्यांना २०१६ साली भारतातील महिलांसाठीचा सर्वोच्च पुरस्कार, [[नारी शक्ती पुरस्कार]] प्रदान करण्यात आला. == जीवन == गांगुली ह्या १९९१ मध्ये [[बंगळूर|बंगळूरात]] स्थापन झालेल्या ''कम्पॅशन अनलिमिटेड प्लस ॲक्शन'' (CUPA) च्या संस्थापकांपैकी एक आहे. त्यांनी CUPA च्या विश्वस्त आणि सचिव म्हणून काम पाहिले. ही संस्था माकडे, साप, पक्षी आणि इतर वन्यजीवांचे बचाव आणि पुनर्वसन करणारी चार केंद्रे चालवत होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.jagranjosh.com/current-affairs/president-pranab-mukherjee-presented-2015-nari-shakti-awards-1457494302-1 |title=President Pranab Mukherjee presented 2015 Nari Shakti awards |date=2016-03-09 |website=Jagranjosh.com |access-date=2020-07-07 |archive-date=2018-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219152551/https://www.jagranjosh.com/current-affairs/president-pranab-mukherjee-presented-2015-nari-shakti-awards-1457494302-1 |url-status=dead }}</ref> १९९९ मध्ये<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://helpanimalsindia.org/about/board |title=Board of Trustees |website=helpanimalsindia.org |language=en-US |access-date=2020-07-07}}</ref> गांगुली यांनी ''वाइल्ड लाईफ रेस्क्यू अँड रिहॅबिलीटेशन सेंटर'' (WRRC) ची सह-स्थापना केली आणि या संस्थांचे मानद अध्यक्ष पद देखील भूषविले.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.huffingtonpost.ca/sangita-iyer/india-captive-elephants_b_12240136.html |title=Optimism As Fate Of India's Captive Elephants Hangs In Balance |date=2016-09-29 |website=HuffPost Canada |language=en |access-date=2020-07-07}}</ref> गांगुलीने २०१३ मध्ये भारताच्या हत्तींवरील कार्य दलात काम केले. त्यांच्या मते भारतातील बंदिस्त हत्ती हे संकटात आहेत. गांगुली यांच्या मते सुमारे ४,००० हत्तीं बंदिवासात असून त्याचे हाल होत आहेत. तसेच यापैकी जवळजवळ सर्वच हत्तींची बेकायदेशीरपणे तस्करी करण्यात आलेली आहे. पर्यटकांचे मनोरंजन करण्यासाठी म्हणून हत्तींचा वापर केला जातो. यात हातींद्वारे रस्सीखेच, फुटबॉल आदी खेळ खेळवून घेतले जातात. तसेच हत्तींची रंगरंगोटी केली जाते.. गांगुली नमूद करतात की भारतातील लोकांच्या प्रेमात हत्तींना विशेष स्थान आहे. पण यामुळे हत्तींचे जगणे दुश्वर होते.<ref name="natgeog">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nationalgeographic.com/magazine/2013/08/painted-elephants/|title=Painted Elephants|date=2013-08-01|website=Magazine|language=en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200708094550/https://www.nationalgeographic.com/magazine/2013/08/painted-elephants/|archive-date=July 8, 2020|access-date=2020-07-08}}</ref> [[चित्र:Suparna Baksi Ganguly, environmentalist & animal activist receiving Nari Shakti Puruskar from President Mukherjee.jpg|इवलेसे|राष्ट्रपती [[प्रणब मुखर्जी]] यांच्या हस्ते नारी शक्ती पुरस्कार स्वीकारताना (२०१६)]] मार्च २०१६ मध्ये गांगुली यांना भारतातील महिलांसाठीचा सर्वोच्च पुरस्कार, [[नारी शक्ती पुरस्कार]] प्रदान करण्यात आला. दिल्ली येथील राष्ट्रपती भवनात तत्कालीन राष्ट्रपती [[प्रणब मुखर्जी|प्रणव मुखर्जी]] यांच्या हस्ते हे पुरस्कार निवड झालेल्या महिलाना प्रदान करण्यात आले. [[महिला आणि बाल विकास मंत्रालय (भारत)|महिला आणि बालविकास मंत्रालयाने]] या कार्यक्रमाचे आयोजन केले होते आणि महिला आणि बाल विकास मंत्री [[मनेका गांधी]] देखील यावेळी उपस्थित होत्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Nari-Shakti-awards-for-women-achievers/articleshow/51316364.cms |title=Nari Shakti awards for women achievers |last=Dhawan |first=Himanshi |date= ८ मार्च २०१६ |website=The Times of India |language=en |access-date=2020-07-07}}</ref> २०१६ मध्ये WRRC ने हत्तींना बंदिवान ठेवणे बेकायदेशीर आहे, त्यामुळे त्यावर बंदी आणावी अशा स्वरूपाची याचिका [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालयात]] दाखल केली.<ref name=":0" /> २०१९ मध्ये, पारंपारिक [[राजस्थान]] महोत्सवात हत्तींना सर्वोत्तम हत्ती निवडण्यासाठी स्पर्धांमध्ये भाग घेण्यासाठी रंगवले जात होते. गांगुली यांनी या गोष्टीचा प्रखर विरोध केला. ज्यामुळे अंततः हा महोत्सव बंद करण्यात आला. रंगवलेल्या हत्तींचे छायाचित्र प्रसिद्ध झाल्यामुळे प्राणी हक्क कार्यकर्त्यांनी त्यावर संताप व्यक्त केला. तर काहींनी हत्तींची रंगरंगोटी ही एक परंपरा आहे असे कारण देऊन या गोष्टीचे समर्थन केले, परंतु गांगुलीने प्राण्यांचे हक्क परंपरेपेक्षा जास्त महत्त्वाचे आहे हे उत्तर देत याला विरोध केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.national-geographic.pl/traveler/artykul/malowane-slonie|title=Czy one są szczęśliwe? Malowanie i przystrajanie słoni to tradycja festiwalu w Radżastanie [GALERIA]|website=www.national-geographic.pl|language=pl-PL|access-date=2020-11-20}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{नारी शक्ती पुरस्कार}} {{DEFAULTSORT:गांगुली, सुपर्णा बक्षी}} [[वर्ग:नारी शक्ती पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] ftyvz1i5a932uggfghgljsytjifkcy5 0 363112 2701387 2646131 2026-08-12T16:52:16Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701387 wikitext text/x-wiki [[File:शिमगोत्सवातील ग्रामदेवता पालखी.jpg|thumb|शिमगोत्सवातील ग्रामदेवता पालखी]] शिमगोत्सव आणि त्यानिमित्ताने होणारा पालखी उत्सव ही [[होळी]] या सणाशी संबंधित धार्मिक तसेच सांस्कृतिक संकल्पना आहे. [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[कोकण]] प्रांतात या परंपरेचे विशेष महत्व मानले जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=-dmgCwAAQBAJ&pg=PT85&dq=%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE+%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5+%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%96%E0%A5%80&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiYk7SY9auMAxWgdmwGHXtOFRcQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE%20%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5%20%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%96%E0%A5%80&f=false|title=Maajhi Saheli: March 2016|last=Various|publisher=Pioneer Book Co. Pvt. Ltd.|language=mr}}</ref> ==वैशिष्ट्य== ग्रामदेवतेची मूर्ती अथवा टाक पालखीत ठेवून ते शिमगा उत्सवाच्या काळात गावातील प्रत्येक घरात नेण्याची परंपरा आहे. यानिमित्ताने वर्षातून एकदा देव आपल्या घरी येतो आणि आशीर्वाद देतो असे याचे महत्व असल्याने या पालखी आगमनाविषयी भाविकांच्या मनात श्रद्धा दिसून येते. या पालखी उत्सवाशी संबंधित विधिविधाने आणि ती पार पाडण्याची जबाबदारी गावातील मंदिराचे गुरव आणि गावातील प्रतिष्ठित सदस्य पूर्ण करतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=LzaVEAAAQBAJ&pg=PT41&dq=%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE+%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5+%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%96%E0%A5%80&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiYk7SY9auMAxWgdmwGHXtOFRcQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE%20%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5%20%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%96%E0%A5%80&f=false|title=साप्ताहिक कोकण मीडिया - दिवाळी विशेषांक २०२२ (Kokan Media Diwali Issue 2022): कोकणातील उत्सव विशेषांक (Festivals in Kokan)|last=कोनकर)|first=B. V. alias Pramod Konkar (बा वि ऊर्फ प्रमोद|date=2022-10-28|publisher=Kokan Media|language=mr}}</ref> ==स्वरूप== [[File:Preparation for Shimga Utsav Palkhi.jpg|thumb|पालखी सजावट]] काही गावांमध्ये होळी पौर्णिमेच्या आधी पंधरा दिवस पालखी उत्सव सुरू होतो. फाग पंचमी या तिथीला गावातील पहिली होळी ग्रामदेवता मंदिरासमोर प्रज्वलित केली जाते. त्यानंतर ग्रामदेवता व तिच्या सहकारी देवता यांचे टाक अथवा मूर्ती पालखीमध्ये ठेवून सजविले जातात. त्यांना वस्त्रे, अलंकार घातले जातात. गाऱ्हाणे घालणे, धुपारती करणे असे पूजेचे उपचार संपन्न होतात. काही ठिकाणी होळी पौर्णिमेला होळी प्रज्वलित केली जाते व त्यानंतर पालखी सोहळा सुरू होतो. मंदिरातून पालखी आणून ती ज्या जागी पंधरा दिवस ठेवली जाते तिला सहाण किंवा होळीचा मांड असे म्हटले जाते. दररोज या ठिकाणाहून पालखी सकाळी निघते आणि गावातील विविध वाड्यांमध्ये असलेल्या घरोघरी जाते. प्रत्येक घरी देवीचे स्वागत केले जाते. तिची पूजा करून तिला नैवेद्य दाखविला जातो. देवीची ओटी भरली जाते. गावातील प्रथितयश किंवा मानकरी यांच्या घरापुढे पालखी नाचविली जाते. हा एक विशेष कौशल्याचा भाग मनाला जातो. देवीची पालखी आपल्या खांद्यावर वाहून सर्व ठिकाणी नेणे यामागे विशेष आस्था दिसून येते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.indiatimes.com/astro/festival/news/konkan-holi-in-marathi-know-about-konkan-shimga-utsav-significance-maharashtra-holi/articleshow/90103486.cms|title=कोकणातील शिमगोत्सवाचा अनोखा रंग|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|access-date=2025-03-28|archive-date=2024-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240622040526/https://marathi.indiatimes.com/astro/festival/news/konkan-holi-in-marathi-know-about-konkan-shimga-utsav-significance-maharashtra-holi/articleshow/90103486.cms|url-status=dead}}</ref> ==अन्य वैशिष्ट्ये== कुणी भक्त देवीला नवस बोलले असल्यास आणि तो पूर्ण झाला असल्यास त्याची पूर्तता या काळात केली जाते. काही समस्या असल्यास त्यासाठी देवीला कौल लावला जातो. या साऱ्याची पूर्तता शिमगा उत्सवात केली जाते. पालखी घरोघरी जाते त्यावेळी तिच्यासह गोमू, संकासुर, राधा अशी पात्रे सोबत करतात आणि पालखी घरापुढे गेल्यानंतर घरासमोर आपले खेळ सादर करतात. कोकणातील लोक परंपरेत या खेळांना महत्वाचे स्थान आहे. या कलाकारांना खेळ सादर केल्याबद्दल, पारंपरिक शिमगा गीते गीते गाऊन नृत्य केल्याबद्दल मानधन म्हणून धान्य अथवा पैसे दिले जातात. पालखी नाचविणे किंवा दोन सदस्यांनी पालखी डोक्यावर घेऊन ती सतत झुलवीत नाचत राहणे असेही सादरीकरण यावेळी केले जाते. ढोल, ताशा, हलगी याची साथ पालखी नाचविताना दिले जाते. [[दशावतारी नाटक|दशावतारी]] खेळ हे शिमगा उत्सवाचे लोककलेतील महत्वाचे वैशिष्ट्य आहे. याच काळात कोकणात दशावतारी खेळांचे प्रयोग सादर केले जातात. दोन वेगवगेळ्या गावातील ग्रामदेवतांची भेट घडविणे यासाठी पालखी भेट केली जाते. या मिरवणुकीत ग्रामस्थ सहभागी होतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.latestly.com/lifestyle/festivals-events/holi-2019-how-konkan-celebrates-shimga-as-holi-festivals-26577.html|title=कोकणातील होळी सण, पालखी नाचवणं, दशावतार यांनी आठवडाभर रंगतो शिमगोत्सव!|date=2019-03-11|website=LatestLY|access-date=2025-03-28}}</ref> ==चित्रदालन== <gallery> File:Idol of Shri Guptadevi.jpg|ग्रामदेवता श्री गुप्तादेवी (ताम्हाने, राजापूर) </gallery> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतीय सण आणि उत्सव]] [[वर्ग:होळी]] hyna90rin552azobiezitpxn7i7hlwv 0 364198 2701533 2621540 2026-08-13T07:06:21Z अभय नातू 206 /* हे देखील बघा */ 2701533 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट वाहतूक | नाव = आग्रा मेट्रो | चित्र = Fatehbad_Road_Metro_4.jpg | चित्र२ = | वर्णन = | मालक = [[उत्तरप्रदेश मेट्रो रेल कॉर्पोरेशन लिमिटेड]] | स्थान = [[आग्रा]], [[उत्तरप्रदेश]] | प्रकार = [[जलद वाहतूक]] | मार्ग = २ | लांबी = २९.६५ | स्थानके = २७ | प्रवासी = | वार्षिक_प्रवासी = | आरंभ = ६ मार्च २०२४ | अधिकारी = | मुख्यालय = | वेब = | नकाशा = [[File:AgraMetraRouteMap.jpg|250px|आग्रा मेट्रो मार्ग-जाळे आणि स्थानकांचे नाव]] }} '''आग्रा मेट्रो''' ही [[भारत|भारतातील]] [[उत्तर प्रदेश|उत्तर प्रदेशातील]] [[आग्रा]] येथील एक [[जलद परिवहन|जलद वाहतूक]] व्यवस्था आहे. ही मेट्रो प्रणाली उत्तर प्रदेश मेट्रो रेल कॉर्पोरेशन (UPMRC) च्या मालकीची आणि याच संस्थे द्वारे चालवली जाते. यामध्ये एकूण {{Convert|29.65|km}} लांबीच्या आणि २७ स्थानके असलेल्या दोन मेट्रो मार्गिका असतील. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://upmetrorail.com/about/about-upmrcl|title=Uttar Pradesh Metro Rail Corporation - Official Website of UPMRC|website=upmetrorail.com|access-date=3 March 2025}}{{मृत दुवा|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> आग्रा मेट्रो ही उत्तर प्रदेशातील पाच जलद वाहतूक प्रणालींपैकी एक आहेआहेत. [[लखनौ मेट्रो]], मेरठ मेट्रो, [[कानपूर मेट्रो]] आणि [[नोएडा मेट्रो]] हे ह्या राज्यातील इतर मेट्रो प्रकल्प आहेत. == इतिहास == जुलै २०१६ मध्ये, [[राइट्स लिमिटेड|राईट्सने]] प्रकल्प अहवाल बनवून राज्य सरकारला दिले होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://inextlive.jagran.com/metro-project-remains-pending-in-agra-107795|title=मेट्रो का सपना कहीं सपना ही न रह जाए|date=16 February 2016|website=Agra City News|trans-title=Metro project remains pending in Agra|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703190846/http://inextlive.jagran.com/metro-project-remains-pending-in-agra-107795|archive-date=3 July 2017|access-date=9 October 2017}}</ref> २८ फेब्रुवारी २०१९ रोजी, केंद्रीय मंत्रिमंडळाने आग्रा येथील {{INR}}८३७९.६२ कोटीच्या मेट्रो प्रकल्पाला मंजुरी दिली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/kanpur-agra-metro-projects-get-cabinet-nod-119022801350_1.html|title=Kanpur & Agra metro projects get cabinet nod|date=28 February 2019|work=Business Standard India|access-date=28 February 2019|agency=Press Trust of India}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.aninews.in/news/national/general-news/centre-approves-agra-kanpur-metro-rail-projects20190228233420/|title=Centre approves Agra, Kanpur metro rail projects|website=aninews.in|language=en|access-date=28 February 2019|archive-date=2019-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190228233051/https://www.aninews.in/news/national/general-news/centre-approves-agra-kanpur-metro-rail-projects20190228233420/|url-status=dead}}</ref> ६ मार्च २०२४ रोजी पंतप्रधान [[नरेंद्र मोदी]] यांनी आग्रा मेट्रो प्रकल्पाच्या पहिल्या भागाचे उद्घाटन केले. == मार्गांचे जाळे == === पहिला टप्पा === [[चित्र:Mankameshwar_Temple_Metro_1.jpg|इवलेसे| मनकामेश्वर मंदिर मेट्रो स्टेशन]] पहिल्या टप्प्यात, सिकंदरा ते ताज ईस्ट गेट पर्यंतच्या पिवळ्या मार्गिकेवर (मार्गिका १) १४ मेट्रो स्टेशन बांधले जातील आणि [[आग्रा छावणी रेल्वे स्थानक]] ते कालिंदी विहार पर्यंतच्या निळ्या मार्गिकेवर (मार्गिका २) १५ मेट्रो स्थानके बांधले जातील. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://themetrorailguy.com/agra-metro-information-map-updates/|title=Agra Metro – Information, Route Maps, Fares, Tenders & Updates|website=The Metro Rail Guy|access-date=19 December 2020}}</ref> {| class="wikitable" !मार्गिकेचे नाव ! colspan="2" | अंत्यस्थानाक ! लांबी ! अंत्यस्थानाक |- | style="background:Yellow; text-align: center;" | '''[[पिवळी मार्गिका (आग्रा मेट्रो)|<span style="color:black;">पिवळी मार्गिका</span>]]''' | सिकंदरा | ताज पूर्व द्वार | १४.२७&nbsp;किमी | १३ |- | style="background:Blue; text-align: center;" | '''[[निळी मार्गिका (आग्रा मेट्रो)|<span style="color:white;">निळी मार्गिका </span>]]''' | आग्रा छावणी | कालिंदी विहार | १५.४०&nbsp;किमी | १५ |- ! colspan="3" | '''एकूण''' ! २९.६७&nbsp;किमी ! २८ |} === सध्याचे टप्पे === {| class="wikitable sortable" ! colspan="8" style="background:#ADD8E6;" |पहिला टप्पा |- ! मार्गिकेचे नाव ! colspan="2" | अंत्यस्थानाक ! लांबी ! अंत्यस्थानाक ! उघडण्याची तारीख |- | rowspan="2" style="background:Yellow; text-align: center;" | '''[[पिवळी मार्गिका (आग्रा मेट्रो)|<span style="color:black;">यलो लाइन</span>]]''' | सिकंदरा | मनकामेश्वर देऊळ | ९.०७&nbsp;किमी | ७ | बांधकाम सुरू आहे |- | मनकामेश्वर | ताज पूर्व गेट | ६&nbsp;किमी <ref>{{स्रोत बातमी|last=Rao|first=Lingamgunta Nirmitha|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/now-reach-taj-mahal-by-metro-pm-modi-to-launch-agra-priority-corridor-tomorrow-details-101709610884536.html|title=Now, reach Taj Mahal by Metro. PM to launch Agra 'priority corridor' today|date=6 March 2024|work=Hindustan Times|access-date=6 March 2024}}</ref> | ६ | ६ मार्च २०२४ |- | style="background:Blue; text-align: center;" | '''[[निळी मार्गिका (आग्रा मेट्रो)|<span style="color:white;">निळी मार्गिका </span>]]''' | [[आग्रा छावणी रेल्वे स्थानक|आग्रा कॅन्ट]] | कालिंदी विहार | १५.४०&nbsp;किमी | १५ | बांधकाम सुरू आहे |- ! colspan="3" | '''एकूण''' ! २९.६७&nbsp;किमी ! २८ ! colspan="2" | |} === सद्य जाळे === {| class="wikitable" ! colspan="12" style="background:#add8e6;" |<big>आग्रा मेट्रो</big> |- ! मार्गिकेचे नाव ! पहिल्यांदा क्रियात्मक ! शेवटचा विस्तार ! स्थानके ! लांबी ! colspan="2" | अंत्यस्थानाक ! चलसंच ! रुळांची रुंदी ! विद्युतीकरण |- ! style="background:Yellow; text-align: center;" | [[पिवळी मार्गिका (आग्रा मेट्रो)|<span style="color:black;">पिवळी मार्गिका </span>]] | ६ मार्च २०२४ | align="center" | | ६ | ५.२&nbsp;किमी | मनकामेश्वर मंदिर | ताज पूर्व गेट | अल्स्टॉम मूव्हीया | 1,435 मिमी |७५० व्होल्ट डीसी [[वही रूळ]] |} == चालसंच == [[चित्र:Taj_Mahal_metro_station_in_Agra_03.jpg|डावे|इवलेसे| ताजमहाल मेट्रो स्थानक]] [[चित्र:Agra_Metro_Inside_1.jpg|इवलेसे| आग्रा मेट्रोचे अंतर्गत दृश्य]] २०२० मध्ये, बॉम्बार्डियर ट्रान्सपोर्टेशनने [[चालसंच]] (rolling stock) आणि संदेशाने प्रणाली पुरवण्याचे कंत्राट जिंकले आणि प्रकल्पाला सर्वोच्च न्यायालयाकडून सशर्त मंजुरी मिळाली. <ref name="Agra Metro Project">{{स्रोत बातमी|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/agra-city-agra-metro-project-technical-survey-of-metro-stations-will-be-conducted-from-next-week-20548278.html|title=Agra Metro Project: अब आएगी रफ्तार, अगले सप्ताह से शुरू होगा मेट्रो के लिए ये काम|date=24 July 2020|work=Dainik Jagran|language=hi|access-date=16 August 2020}}</ref> <ref name="Decks cleared for Agra Metro project, with conditions - Daijiworld.com">{{स्रोत बातमी|last=IANS|url=https://www.daijiworld.com/news/newsDisplay.aspx?newsID=733702|title=Decks cleared for Agra Metro project, with conditions|date=24 July 2020|work=www.daijiworld.com|access-date=16 August 2020}}</ref> तथापि, करार रद्द करण्यात आला आणि यलो लाईनसाठी चालसंच पुरवण्यासाठी अल्स्टॉमची निवड करण्यात आली. हा चालसंच अल्स्टॉम मोव्हिया कुटुंबातील आहे आणि [[कानपूर मेट्रो|कानपूर मेट्रोवर]] चालणाऱ्या गाड्यांसारखा दिसतो. ६ मार्च २०२३ रोजी, गुजरातमधील सावली येथील अल्स्टॉमच्या उत्पादन सुविधेतून यलो लाइनच्या ताज स्टेशनवर कोचचा पहिला संच पोहोचला. == हे सुद्धा पहा == * [[भारतातील शहरी रेल्वे वाहतूक]] ** [[उत्तर प्रदेश मेट्रो रेल कॉर्पोरेशन]] *** [[लखनौ मेट्रो|लखनौ मेट्रो]] *** [[कानपूर मेट्रो]] *** [[मेरठ मेट्रो]] *** [[दिल्ली मेरठ आरआरटीएस]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारत जलद वाहतूक}} [[वर्ग:भारतामधील जलद परिवहन]] [[वर्ग:आग्रा मधील वाहतूक]] [[वर्ग:इ.स. २०२४ मधील निर्मिती]] pz2iw496y4kv1elyj3g01u41rot5w7m 2701534 2701533 2026-08-13T07:07:54Z अभय नातू 206 /* सद्य जाळे */ 2701534 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट वाहतूक | नाव = आग्रा मेट्रो | चित्र = Fatehbad_Road_Metro_4.jpg | चित्र२ = | वर्णन = | मालक = [[उत्तरप्रदेश मेट्रो रेल कॉर्पोरेशन लिमिटेड]] | स्थान = [[आग्रा]], [[उत्तरप्रदेश]] | प्रकार = [[जलद वाहतूक]] | मार्ग = २ | लांबी = २९.६५ | स्थानके = २७ | प्रवासी = | वार्षिक_प्रवासी = | आरंभ = ६ मार्च २०२४ | अधिकारी = | मुख्यालय = | वेब = | नकाशा = [[File:AgraMetraRouteMap.jpg|250px|आग्रा मेट्रो मार्ग-जाळे आणि स्थानकांचे नाव]] }} '''आग्रा मेट्रो''' ही [[भारत|भारतातील]] [[उत्तर प्रदेश|उत्तर प्रदेशातील]] [[आग्रा]] येथील एक [[जलद परिवहन|जलद वाहतूक]] व्यवस्था आहे. ही मेट्रो प्रणाली उत्तर प्रदेश मेट्रो रेल कॉर्पोरेशन (UPMRC) च्या मालकीची आणि याच संस्थे द्वारे चालवली जाते. यामध्ये एकूण {{Convert|29.65|km}} लांबीच्या आणि २७ स्थानके असलेल्या दोन मेट्रो मार्गिका असतील. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://upmetrorail.com/about/about-upmrcl|title=Uttar Pradesh Metro Rail Corporation - Official Website of UPMRC|website=upmetrorail.com|access-date=3 March 2025}}{{मृत दुवा|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> आग्रा मेट्रो ही उत्तर प्रदेशातील पाच जलद वाहतूक प्रणालींपैकी एक आहेआहेत. [[लखनौ मेट्रो]], मेरठ मेट्रो, [[कानपूर मेट्रो]] आणि [[नोएडा मेट्रो]] हे ह्या राज्यातील इतर मेट्रो प्रकल्प आहेत. == इतिहास == जुलै २०१६ मध्ये, [[राइट्स लिमिटेड|राईट्सने]] प्रकल्प अहवाल बनवून राज्य सरकारला दिले होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://inextlive.jagran.com/metro-project-remains-pending-in-agra-107795|title=मेट्रो का सपना कहीं सपना ही न रह जाए|date=16 February 2016|website=Agra City News|trans-title=Metro project remains pending in Agra|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703190846/http://inextlive.jagran.com/metro-project-remains-pending-in-agra-107795|archive-date=3 July 2017|access-date=9 October 2017}}</ref> २८ फेब्रुवारी २०१९ रोजी, केंद्रीय मंत्रिमंडळाने आग्रा येथील {{INR}}८३७९.६२ कोटीच्या मेट्रो प्रकल्पाला मंजुरी दिली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/kanpur-agra-metro-projects-get-cabinet-nod-119022801350_1.html|title=Kanpur & Agra metro projects get cabinet nod|date=28 February 2019|work=Business Standard India|access-date=28 February 2019|agency=Press Trust of India}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.aninews.in/news/national/general-news/centre-approves-agra-kanpur-metro-rail-projects20190228233420/|title=Centre approves Agra, Kanpur metro rail projects|website=aninews.in|language=en|access-date=28 February 2019|archive-date=2019-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190228233051/https://www.aninews.in/news/national/general-news/centre-approves-agra-kanpur-metro-rail-projects20190228233420/|url-status=dead}}</ref> ६ मार्च २०२४ रोजी पंतप्रधान [[नरेंद्र मोदी]] यांनी आग्रा मेट्रो प्रकल्पाच्या पहिल्या भागाचे उद्घाटन केले. == मार्गांचे जाळे == === पहिला टप्पा === [[चित्र:Mankameshwar_Temple_Metro_1.jpg|इवलेसे| मनकामेश्वर मंदिर मेट्रो स्टेशन]] पहिल्या टप्प्यात, सिकंदरा ते ताज ईस्ट गेट पर्यंतच्या पिवळ्या मार्गिकेवर (मार्गिका १) १४ मेट्रो स्टेशन बांधले जातील आणि [[आग्रा छावणी रेल्वे स्थानक]] ते कालिंदी विहार पर्यंतच्या निळ्या मार्गिकेवर (मार्गिका २) १५ मेट्रो स्थानके बांधले जातील. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://themetrorailguy.com/agra-metro-information-map-updates/|title=Agra Metro – Information, Route Maps, Fares, Tenders & Updates|website=The Metro Rail Guy|access-date=19 December 2020}}</ref> {| class="wikitable" !मार्गिकेचे नाव ! colspan="2" | अंत्यस्थानाक ! लांबी ! अंत्यस्थानाक |- | style="background:Yellow; text-align: center;" | '''[[पिवळी मार्गिका (आग्रा मेट्रो)|<span style="color:black;">पिवळी मार्गिका</span>]]''' | सिकंदरा | ताज पूर्व द्वार | १४.२७&nbsp;किमी | १३ |- | style="background:Blue; text-align: center;" | '''[[निळी मार्गिका (आग्रा मेट्रो)|<span style="color:white;">निळी मार्गिका </span>]]''' | आग्रा छावणी | कालिंदी विहार | १५.४०&nbsp;किमी | १५ |- ! colspan="3" | '''एकूण''' ! २९.६७&nbsp;किमी ! २८ |} === सध्याचे टप्पे === {| class="wikitable sortable" ! colspan="8" style="background:#ADD8E6;" |पहिला टप्पा |- ! मार्गिकेचे नाव ! colspan="2" | अंत्यस्थानाक ! लांबी ! अंत्यस्थानाक ! उघडण्याची तारीख |- | rowspan="2" style="background:Yellow; text-align: center;" | '''[[पिवळी मार्गिका (आग्रा मेट्रो)|<span style="color:black;">यलो लाइन</span>]]''' | सिकंदरा | मनकामेश्वर देऊळ | ९.०७&nbsp;किमी | ७ | बांधकाम सुरू आहे |- | मनकामेश्वर | ताज पूर्व गेट | ६&nbsp;किमी <ref>{{स्रोत बातमी|last=Rao|first=Lingamgunta Nirmitha|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/now-reach-taj-mahal-by-metro-pm-modi-to-launch-agra-priority-corridor-tomorrow-details-101709610884536.html|title=Now, reach Taj Mahal by Metro. PM to launch Agra 'priority corridor' today|date=6 March 2024|work=Hindustan Times|access-date=6 March 2024}}</ref> | ६ | ६ मार्च २०२४ |- | style="background:Blue; text-align: center;" | '''[[निळी मार्गिका (आग्रा मेट्रो)|<span style="color:white;">निळी मार्गिका </span>]]''' | [[आग्रा छावणी रेल्वे स्थानक|आग्रा कॅन्ट]] | कालिंदी विहार | १५.४०&nbsp;किमी | १५ | बांधकाम सुरू आहे |- ! colspan="3" | '''एकूण''' ! २९.६७&nbsp;किमी ! २८ ! colspan="2" | |} === सद्य जाळे === {| class="wikitable" ! colspan="12" style="background:#add8e6;" |<big>आग्रा मेट्रो</big> |- ! मार्गिकेचे नाव ! पहिल्यांदा क्रियात्मक ! शेवटचा विस्तार ! स्थानके ! लांबी ! colspan="2" | अंत्यस्थानाक ! चलसंच ! रुळांची रुंदी ! विद्युतीकरण |- ! style="background:Yellow; text-align: center;" | [[पिवळी मार्गिका (आग्रा मेट्रो)|<span style="color:black;">पिवळी मार्गिका </span>]] | ६ मार्च २०२४ | align="center" | | ६ | ५.२&nbsp;किमी | मनकामेश्वर मंदिर | ताज पूर्व गेट | अल्स्टॉम मूव्हीया | 1,435 मिमी |७५० व्होल्ट डीसी [[तिसरा रूळ]] |} == चालसंच == [[चित्र:Taj_Mahal_metro_station_in_Agra_03.jpg|डावे|इवलेसे| ताजमहाल मेट्रो स्थानक]] [[चित्र:Agra_Metro_Inside_1.jpg|इवलेसे| आग्रा मेट्रोचे अंतर्गत दृश्य]] २०२० मध्ये, बॉम्बार्डियर ट्रान्सपोर्टेशनने [[चालसंच]] (rolling stock) आणि संदेशाने प्रणाली पुरवण्याचे कंत्राट जिंकले आणि प्रकल्पाला सर्वोच्च न्यायालयाकडून सशर्त मंजुरी मिळाली. <ref name="Agra Metro Project">{{स्रोत बातमी|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/agra-city-agra-metro-project-technical-survey-of-metro-stations-will-be-conducted-from-next-week-20548278.html|title=Agra Metro Project: अब आएगी रफ्तार, अगले सप्ताह से शुरू होगा मेट्रो के लिए ये काम|date=24 July 2020|work=Dainik Jagran|language=hi|access-date=16 August 2020}}</ref> <ref name="Decks cleared for Agra Metro project, with conditions - Daijiworld.com">{{स्रोत बातमी|last=IANS|url=https://www.daijiworld.com/news/newsDisplay.aspx?newsID=733702|title=Decks cleared for Agra Metro project, with conditions|date=24 July 2020|work=www.daijiworld.com|access-date=16 August 2020}}</ref> तथापि, करार रद्द करण्यात आला आणि यलो लाईनसाठी चालसंच पुरवण्यासाठी अल्स्टॉमची निवड करण्यात आली. हा चालसंच अल्स्टॉम मोव्हिया कुटुंबातील आहे आणि [[कानपूर मेट्रो|कानपूर मेट्रोवर]] चालणाऱ्या गाड्यांसारखा दिसतो. ६ मार्च २०२३ रोजी, गुजरातमधील सावली येथील अल्स्टॉमच्या उत्पादन सुविधेतून यलो लाइनच्या ताज स्टेशनवर कोचचा पहिला संच पोहोचला. == हे सुद्धा पहा == * [[भारतातील शहरी रेल्वे वाहतूक]] ** [[उत्तर प्रदेश मेट्रो रेल कॉर्पोरेशन]] *** [[लखनौ मेट्रो|लखनौ मेट्रो]] *** [[कानपूर मेट्रो]] *** [[मेरठ मेट्रो]] *** [[दिल्ली मेरठ आरआरटीएस]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारत जलद वाहतूक}} [[वर्ग:भारतामधील जलद परिवहन]] [[वर्ग:आग्रा मधील वाहतूक]] [[वर्ग:इ.स. २०२४ मधील निर्मिती]] i56cq5uf08q49gld57hxfnuj8hnj6dx 0 366344 2701389 2583949 2026-08-12T17:11:40Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701389 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''शेंदरी ''' किंवा '''केसरी''', (जीवशास्त्रीय नाव :'''बिक्सा ओरेलाना)''' ही [[मध्य अमेरिका|मध्य अमेरिकेतील]] एक [[झुडुपे|झुडूपवर्गीय वनस्पती]] आहे.<ref name="cabi">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cabi.org/isc/datasheet/9242|title=''Bixa orellana'' (annatto)|date=27 September 2018|publisher=Center for Agriculture and Biosciences International (CABI)|access-date=10 October 2018}}</ref><ref name="morton">{{जर्नल स्रोत|last=Morton|first=Julia F.|year=1960|title=Can Annatto (''Bixa orellana'', L.), an old source of food color, meet new needs for safe dye?|url=http://journals.fcla.edu/fshs/article/view/101136/97080|journal=Proceedings of the Florida State Horticultural Society|volume=73|pages=301–309|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011013753/http://journals.fcla.edu/fshs/article/view/101136/97080|archive-date=11 October 2018|access-date=10 October 2018}}</ref> ही वनस्पती जगभरातील अनेक देशांमध्ये आढळून येते.<ref name="cabi" /> या वनस्पती पासून नारिंगी-लाल नैसर्गिक मसाला ''ॲनाट्टो'' मिळवला जातो. हा रंग बिया झाकणाऱ्या मेणासारख्या कंदांपासून प्राप्त केला जातो.<ref name="cabi" /><ref name="morton" /> [[मध्य अमेरिका|मध्य]] आणि [[दक्षिण अमेरिका]], [[मेक्सिको]] आणि [[कॅरिबियन|कॅरिबियनमध्ये]] पारंपारिक पदार्थांमध्ये, जसे की ''कोचिनीटा पिबिल'', चिकन, इत्यादींमध्ये या बियांच्या भुकटीचा मोठ्या प्रमाणात वापर केला जातो. तसेच [[लोणी]], [[चीझ]], मार्जरीन, आईस्क्रीम, मांस आणि मसाल्यासारख्या अनेक उत्पादनांमध्ये पिवळा किंवा नारिंगी रंग म्हणून ॲनाट्टो आणि त्याचे अर्क औद्योगिक अन्न रंग म्हणून देखील वापरले जातात.<ref name="cabi" /> उत्तर, मध्य आणि दक्षिण अमेरिकेतील काही [[मूळचे अमेरिकन लोक|स्थानिक लोक]] मूळतः लाल रंग आणि लिपस्टिक तसेच मसाला बनवण्यासाठी याच्या बियांचा वापर करत असत.<ref name="morton" /> या कारणास्तव, या वनस्पतीला ''लिपस्टिक ट्री'' असे देखील म्हणतात.<ref name="cabi" /><ref name="morton" /> भारतात या वनस्पतीला कुमकुम ट्री किंवा कमील ट्री असेही म्हणतात. संस्कृतमध्ये या वनस्पतीचे नाव रक्तपुष्प असे आहे. सिंदूरच्या बियांपासून प्राप्त होणारा लाल-नारिंगी रंग भारतातील हिंदू विवाहित स्त्रिया आपल्या भांगात [[सिंदूर]] म्हणून लावतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.lokmat.com/madhya-pradesh/patriotism-shines-in-sindoor-demand-for-medicinal-plants-and-seedlings-increases-in-nurseries-a-a941/ |title='सिंदूर'मध्ये खुलला देशभक्तीचा रंग; औषधी वनस्पती, नर्सरीमध्ये रोपांची मागणी वाढली |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=दैनिक लोकमत |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१४ जून २०२५ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> भारतात या वनस्पतीची लागवड हिमाचल प्रदेश, [[मध्य प्रदेश]], [[महाराष्ट्र]], [[छत्तीसगड]] आणि [[उत्तर प्रदेश]]मधील काही भागांमध्ये केली जाते. == वर्णन == [[चित्र:Bixa Orellana Flower.jpg|इवलेसे|फुल]] [[चित्र:Bixa orellana-1-bsi-yercaud-salem-India.jpg|इवलेसे|बी]] सुमारे २–१० मी. उंचीच्या या लहान सदापर्णी वृक्षाचे मूलस्थान मध्य अमेरिका असून भारतात (विशेषतः दक्षिणेत) सर्वत्र लावलेला आढळतो. कोवळ्या भागांवर तांबूस लव असते. पाने लांब देठाची, साधी, एकाआड एक, हृदयाकृती (१०–३० सेंमी. लांब) फुले मोठी, पांढरी किंवा फिकट लालसर जांभळी असून फांद्यांच्या टोकास ऑगस्ट ते सप्टेंबरमध्ये परिमंजरीत येतात. [[चित्र:Bixa Orellana.jpg|इवलेसे|बोंडे]] बोंडे गोलसर, टोकदार, तांबूस भुरी, मऊ व काटेरी असून बियांभोवती लालसर शेंदरी अध्यावरण (बीजाच्या देठापासून किंवा त्यावरील सूक्ष्म छिद्राच्या जवळील भागापासून तयार झालेली वाढ) असते. फळ तडकल्यावर दोन शकले होतात. [[चित्र:Bixa orellana L. (46740647924).jpg|इवलेसे|सुकलेले फळ]] याचे फळ स्तंभक (आतड्याचे आकुंचन करणारे) व रेचक असून मुळांची साल पाळीच्या तापावर देतात. बिया बलवर्धक, स्तंभक, पौष्टिक व ज्वरनाशी असून परम्यावरही गुणकारी असतात. पाने काविळीवर वापरतात. बियांच्या अध्यावरणात बिक्सिन (C25H30O4) हे लाल रंगद्रव्य असते ते बाजारात ‘ॲनाटो’ किंवा ‘ओरेलीन’ या नावाने विकतात. त्याचा उपयोग सामान्यतः सूत, रेशीम, तूप, लोणी, चीज, मेवामिठाई, चॉकोलेट, मार्गारीन, केसाची तेले, बूट पॉलिश, रोगण, लोकर, पिसे, साबण, औषधी मलमे इ. रंगविण्यास करतात. सालीपासून वाख व दोऱ्या बनवितात. नवीन लागवड कलमे लावून किंवा बियांपासून करतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://vishwakosh.marathi.gov.in/23079/ |title=केसरी |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=मराठी विश्वकोश |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१४ जून २०२५ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20250805045938/https://vishwakosh.marathi.gov.in/23079/ |विदा दिनांक=2025-08-05 |url-status=dead }}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:१७५३ मध्ये वर्णन केलेल्या वनस्पती]] [[वर्ग:दक्षिण अमेरिकेतील वनस्पती]] [[वर्ग:मराठी विश्वकोशातून कॉपीपेस्ट मजकूर]] akq6hj83arlwboo2xvzo1a09cg9ps82 0 368853 2701435 2698711 2026-08-13T01:02:00Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701435 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket series |series = २०२५ श्रीलंका महिला तिरंगी मालिका |image = |caption = |date = २७ एप्रिल – ११ मे २०२५ |place = श्रीलंका |result = {{crw|IND}} विजयी |player of series = {{criconw|IND}} [[स्नेह राणा]] |team1 = {{crw|SL}} |team2 = {{crw|IND}} |team3 = {{crw|SA}} |captain1 = [[चामरी अटापट्टू]] |captain2 = [[हरमनप्रीत कौर]] |captain3 = [[लॉरा वॉल्व्हार्ड]]{{efn|[[क्लोई ट्रायॉन]]ने पाचव्या एकदिवसीय सामन्यात दक्षिण आफ्रिकेचे नेतृत्व केले.}} |runs1 = [[हर्षिता समरविक्रमा]] (२०३) |runs2 = [[स्मृती मंधाना]] (२६४) |runs3 = [[ॲनेरी डेर्कसेन]] (२७६) |wickets1 = [[देवमी विहंग]] (११) |wickets2 = [[स्नेह राणा]] (१५) |wickets3 = [[नॉनकुलुलेको म्लाबा]] (६)<br>[[क्लोई ट्रायॉन]] (६) }} '''२०२५ श्रीलंका महिला तिरंगी मालिका''' ही एप्रिल आणि मे २०२५ मध्ये श्रीलंकेत खेळवण्यात आलेली एक क्रिकेट मालिका होती.<ref>{{cite web |trans-title=एप्रिल-मे मध्ये श्रीलंका भारत आणि दक्षिण आफ्रिकेविरुद्ध तिरंगी एकदिवसीय मालिकेचे आयोजन करणार आहे.|title=Sri Lanka to host India, South Africa for ODI tri-series in April-May |url=https://cricbuzz.com/cricket-news/133682/sri-lanka-to-host-india-south-africa-for-odi-tri-series-in-april-may |access-date=३१ जुलै २०२५ |work=[[क्रिकबझ्झ]]}}</ref> सादर मालिका ही भारत, दक्षिण आफ्रिका आणि श्रीलंका महिला क्रिकेट संघांचा समावेश असलेली तिरंगी मालिका होती, ज्यामध्ये सामने आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय स्वरूपात खेळवले गेले. <ref>{{cite web |trans-title=भारत, श्रीलंका आणि दक्षिण आफ्रिका एप्रिल-मे मध्ये महिला एकदिवसीय तिरंगी मालिका खेळणार आहेत.|title=India, Sri Lanka, South Africa to play women's ODI tri-series in April-May |url=https://www.espncricinfo.com/story/india-sri-lanka-south-africa-to-play-women-s-odi-tri-series-in-april-may-1476178 |access-date=३१ जुलै २०२५ |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]}}</ref> ही श्रीलंकेने आयोजित केलेली महिलांची पहिलीच आंतरराष्ट्रीय तिरंगी मालिका होती.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/sri-lanka-to-host-india-and-south-africa-in-a-tri-nation-series |trans-title=श्रीलंका भारत आणि दक्षिण आफ्रिकेविरुद्ध तिरंगी मालिकेचे आयोजन करणार.|title=Sri Lanka to host India and South Africa in a tri-nation series |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=३१ जुलै २०२५}}</ref> ह्या मालिकेने २०२५ महिला क्रिकेट विश्वचषक चषक स्पर्धेच्या पूर्वतयारीचे काम केले.<ref>{{cite web |url=https://economictimes.com/news/sports/india-to-play-odi-tri-series-in-sri-lanka-ahead-of-womens-world-cup/articleshow/118764307.cms |trans-title=महिला विश्वचषकापूर्वी भारत श्रीलंकेत एकदिवसीय तिरंगी मालिका खेळणार.|title=India to play ODI tri-series in Sri Lanka ahead of Women's World Cup |work=[[द इकॉनॉमिक टाइम्स]] |access-date=३१ जुलै २०२५}}</ref> सर्व सामने कोलंबोमधील [[आर. प्रेमदासा स्टेडियम]]वर दुहेरी साखळी स्वरूपात खेळवण्यात आले.<ref>{{cite web|url=https://srilankacricket.lk/2025/03/womens-cricket-tri-nation-series/ |access-date=३१ जुलै २०२५ |trans-title=महिला क्रिकेट, तिरंगी मालिका |title=Women’s Cricket, Tri-Nation Series |work=[[श्रीलंका क्रिकेट]]}}</ref>अंतिम सामन्यात, भारताने श्रीलंकेचा ९७ धावांनी पराभव करून मालिका जिंकली.<ref>{{cite web |access-date=३१ जुलै २०२५ |trans-title=मंधानाच्या शतकामुळे भारताने विश्वचषक जवळ येताच तिरंगी मालिका जिंकली|title=Mandhana ton helps India seal tri-series with World Cup on horizon |url=https://www.icc-cricket.com/news/mandhana-ton-helps-india-seal-tri-series-with-world-cup-on-horizon |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती}}</ref><ref>{{cite web |access-date=३१ जुलै २०२५ |trans-title=स्नेह राणाच्या 'सोप्या योजने'मुळे भारताने महिला तिरंगी मालिका जिंकली|title=Sneh Rana's 'simple plan' delivers big as India win Women's Tri-Nation Series |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/news/sneh-ranas-simple-plan-delivers-big-as-india-win-womens-tri-nation-series/articleshow/121083795.cms |work=Times of India}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- ! {{crw|SL}}<ref>{{cite web |trans-title=भारत-दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिकेसाठी श्रीलंकेचा मजबूत संघ जाहीर|title=Sri Lanka name strong squad for India, South Africa tri-nation series |url=https://www.icc-cricket.com/news/sri-lanka-name-strong-squad-for-india-south-africa-tri-nation-series |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=३१ जुलै २०२५}}</ref> ! {{crw|IND}}<ref>{{cite web |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/a03kMsII |trans-title= |title=श्रीलंका आणि दक्षिण आफ्रिका विरुद्ध महिला तिरंगी मालिकेसाठी भारतीय (वरिष्ठ महिला) संघ |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] |access-date=३१ जुलै २०२५ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! {{crw|SA}}<ref>{{cite web |url=https://cricket.co.za/meso-naidu-and-smit-receive-maiden-call-ups-for-proteas-womens-odi-tri-series-squad/ |trans-title=मेसो, नायडू आणि स्मित यांना दक्षिण आफ्रिकेतील महिला एकदिवसीय तिरंगी मालिकेसाठी संघात पहिल्यांदाच स्थान देण्यात आले आहे. |title=Meso, Naidu and Smit receive maiden call-ups for Proteas Women's ODI Tri-Series squad |work=[[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]] |access-date=३१ जुलै २०२५ |archive-date=2025-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250428014042/https://cricket.co.za/meso-naidu-and-smit-receive-maiden-call-ups-for-proteas-womens-odi-tri-series-squad/ |url-status=dead }}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[चामरी अटापट्टू]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अचिनी कुलसूर्या]] * [[अनुष्का संजीवनी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[इनोका रणवीरा]] * [[इनोशी प्रियदर्शनी]] * [[कविशा दिलहारी]] * [[देवमी विहंग]] * [[निलाक्षी डि सिल्व्हा]] * [[पिऊमी वत्सला]] * मनुदी नानयक्कर * [[मल्की मदारा]] * [[रश्मीका सेव्वन्दी]] * [[विश्मी गुणरत्ने]] * [[सुगंदिका कुमारी]] * [[हंसिमा करुणरत्ने]] * [[हर्षिता समरविक्रमा]] * [[हसिनी परेरा]] | * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[स्मृती मंधाना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अमनजोत कौर]] * [[अरुंधती रेड्डी]] * [[काशवी गौतम]] * [[क्रांती गौड]] * [[जेमायमाह रॉड्रिगेस]] * [[तेजल हसबनीस]] * [[दीप्ती शर्मा]] * [[प्रतिका रावळ]] * [[यस्तिका भाटिया]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[रिचा घोष]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[शुची उपाध्याय]] * [[श्री चरनी]] * [[स्नेह राणा]] * [[हर्लीन देओल]] | * [[लॉरा वॉल्व्हार्ड]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अयाबाँगा खाका]] * <s>[[ॲनेके बॉश]]</s> * [[ॲनेरी डेर्कसेन]] * [[कराबो मेसो]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[क्लोई ट्रायॉन]] * [[तझमिन ब्रिट्स]] * [[नेडीन डि क्लर्क]] * [[नॉनकुलुलेको म्लाबा]] * [[नॉनदुमिसू शंगासे]] * [[मासाबाटा क्लास]] * [[मिआने स्मित]] * [[लारा गूडॉल]] * [[शेषनी नायडू]] * [[सिनालो जाफ्ता]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[सुने लूस]] |} १७ एप्रिल रोजी, आजारपणामुळे [[ॲनेके बॉश]] मालिकेतून बाहेर पडली आणि तिची जागा [[[[लारा गूडॉल]]ने]] घेतली.<ref>{{cite web |url=https://cricket.co.za/goodall-replaces-bosch-in-proteas-women-tri-series-squad-due-to-illness/ |trans-title=आजारपणामुळे प्रोटीस महिला तिरंगी मालिकेच्या संघात बॉशची जागा गुडऑलने घेतली |title=Goodall replaces Bosch in Proteas Women tri-series squad due to illness |work=[[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]] |access-date=३१ जुलै २०२५ |archive-date=2025-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250519235332/https://cricket.co.za/goodall-replaces-bosch-in-proteas-women-tri-series-squad-due-to-illness/ |url-status=dead }}</ref> ६ मे रोजी, [[काशवी गौतम]] दुखापतीमुळे स्पर्धेतून बाहेर पडली, तिच्या जागी [[क्रांती गौड]]ची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/cricket/kranti-goud-added-to-indias-tri-series-squad-kashvee-ruled-out-injured-ws-l-9326190.html |trans-title=क्रांती गौडचा भारताच्या तिरंगी मालिका संघात समावेश, दुखापतग्रस्त काशवी बाहेर|title= Kranti Goud Added To India’s Tri-Series Squad, Kashvee Ruled Out Injured |work=न्यूज१८|access-date=३१ जुलै २०२५}}</ref> ==गुणफलक== {{२०२५ श्रीलंका महिला तिरंगी मालिका गुणफलक}} ==सामने== ===१ला आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २७ एप्रिल २०२५ | time = १०:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|SL}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = १४७ (३८.१ षटके) | runs1 = [[हसिनी परेरा]] ३० (४६) | wickets1 = [[स्नेह राणा]] ३/३१ (८ षटके) | score2 = १४९/१ (२९.४ षटके) | runs2 = [[प्रतिका रावळ]] ५०[[नाबाद|*]] (६२) | wickets2 = [[इनोका रणवीरा]] १/३२ (७.४ षटके) | result = भारत ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1476980.html धावफलक] | venue = [[आर. प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]] | umpires = [[ॲना हॅरिस]] (इं) आणि [[निमाली परेरा]] (श्री) | motm = [[प्रतिका रावळ]] (भा) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पाऊस आणि ओल्या मैदानामुळे सामना प्रत्येकी ३९ षटकांचा खेळविण्यात आला. | notes = [[मल्की मदारा]], [[पिऊमी वत्सला]] (श्री), [[श्री चरणी]] आणि [[काशवी गौतम]] (भा) या सर्वांनी आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले. }} ===२रा आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २९ एप्रिल २०२५ | time = १०:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|SA}} | score1 = २७६/६ (५० षटके) | runs1 = [[प्रतिका रावळ]] 78 (91) | wickets1 = [[नॉनकुलुलेको म्लाबा]] 2/55 (१० षटके) | score2 = २६१ (४९.२ षटके) | runs2 = [[तझमिन ब्रिट्स]] १०९ (१०७) | wickets2 = [[स्नेह राणा]] ५/४३ (१० षटके) | result = भारत १५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1476981.html धावफलक] | venue = [[आर. प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]] | umpires = [[ॲना हॅरिस]] (इं) आणि [[देदुनु सिल्वा]] (श्री) | motm = [[स्नेह राणा]] (भा) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[कराबो मेसो]]ने (दआ) आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले. * [[स्नेह राणा]]ने (भा) आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यात पहिल्यांदाच [[पंचबळी|पाच गडी बाद]] केले.<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/sneh-rana-pratika-rawal-india-women-beat-south-africa-women-2716970-2025-04-29 |trans-title=महिला तिरंगी मालिकेत स्नेह राणा आणि रावल यांच्या चमकदार कामगिरीमुळे भारताचा दक्षिण आफ्रिकेवर १५ धावांनी विजय.|title=Sneh Rana, Rawal star as India thump South Africa by 15 runs in Women's Tri series |work=[[इंडिया टुडे]] |access-date=३१ जुलै २०२५}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/sneha-rana-s-maiden-five-for-rawal-s-excellent-fifty-power-india-to-15-run-win-over-south-africa-101745929393804.html |trans-title=स्नेहा राणाचे पहिले पाच बळी आणि रावलच्या उत्कृष्ट अर्धशतकामुळे भारताचा दक्षिण आफ्रिकेवर १५ धावांनी विजय. |title=Sneha Rana's maiden five-for, Rawal's excellent fifty power India to 15 run-win over South Africa |work=[[हिंदुस्थान टाइम्स]] |access-date=३१ जुलै २०२५ |archive-date=2025-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250525013356/https://www.hindustantimes.com/cricket/sneha-rana-s-maiden-five-for-rawal-s-excellent-fifty-power-india-to-15-run-win-over-south-africa-101745929393804.html |url-status=dead }}</ref> }} ===३रा आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २ मे २०२५ | time = १०:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|SA}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = २३५/९ (५० षटके) | runs1 = [[ॲनेरी डेर्कसेन]] ६१[[नाबाद|*]] (६०) | wickets1 = [[मल्की मदारा]] ५/५० (१० षटके) | score2 = २३७/५ (४६.३ षटके) | runs2 = [[हर्षिता समरविक्रमा]] ७७ (८३) | wickets2 = [[नॉनकुलुलेको म्लाबा]] २/४४ (१० षटके) | result = श्रीलंका ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1476982.html धावफलक] | venue = [[आर. प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]] | umpires = [[ॲना हॅरिस]] (इं) आणि [[निमाली परेरा]] (श्री) | motm = [[हर्षिता समरविक्रमा]] (श्री) | toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[देवमी विहंग]]ने (श्री) आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले. * [[हर्षिता समरविक्रमा]] आणि [[कविशा दिलहारी]] यांची १२८ धावांची भागीदारी ही महिला एकदिवसीय सामन्यांमध्ये श्रीलंकेकडून चौथ्या विकेटसाठीची सर्वोच्च भागीदारी ठरली, त्यांनी २००२ मधील [[चमनी सेनेविरत्ने]] आणि [[हिरोशी अबेसिंघे]] यांच्यातील ११८ धावांचा विक्रम मोडला.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/sri-lanka-women-s-odi-tri-series-2025-1476972/sri-lanka-women-vs-south-africa-women-3rd-match-1476982/match-report |trans-title=मदारा, समरविक्रमा आणि दिलहारी यांच्या नेतृत्वाखाली श्रीलंकेने केला दक्षिण आफ्रिकेचा पराभव.|title=Madara, Samarawickrama and Dilhari lead Sri Lanka's rout of South Africa |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३१ जुलै २०२५}}</ref> }} ===४था आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ४ मे २०२५ | time = १०:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = २७५/९ (५० षटके) | runs1 = [[रिचा घोष]] ५८ (४८) | wickets1 = [[चामरी अटापट्टू]] ३/४३ (१० षटके) | score2 = २७८/७ (४९.१ षटके) | runs2 = [[निलाक्षी डि सिल्व्हा]] ५६ (३३) | wickets2 = [[स्नेह राणा]] ३/४५ (१० षटके) | result = श्रीलंका ३ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1476983.html धावफलक] | venue = [[आर. प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]] | umpires = [[ॲना हॅरिस]] (इं) आणि [[देदुनु सिल्वा]] (श्री) | motm = [[निलाक्षी डि सिल्व्हा]] (श्री) | toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[स्मृती मंधाना]]चा (भा) हा १००वा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना होता.<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/66566-smriti-mandhana-becomes-7th-indian-to-complete-100-womens-odis.html|trans-title=स्मृती मंधाना १०० महिला एकदिवसीय सामने पूर्ण करणारी ७वी भारतीय खेळाडू ठरली|title=Smriti Mandhana becomes 7th Indian to complete 100 Women’s ODIs |work=फिमेल क्रिकेट |access-date=३१ जुलै २०२५}}</ref> * भारत आणि श्रीलंके दरम्यानच्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांपैकी, ह्या सामन्यात आजपर्यंतच्या सर्वाधिक एकूण (५५३) धावा केल्या गेल्या.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/records/headtohead/team-highest-match-aggregates/india-women-sri-lanka-women-1863vs3672/women-s-one-day-internationals-9 |trans-title=महिला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये भारत महिला विरुद्ध श्रीलंका महिला संघांसाठी सर्वाधिक एकत्रित धावा|title=Highest match aggregates for India Women vs Sri Lanka Women in WODIs |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=३१ जुलै २०२५}}</ref> }} ===५वा आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ७ मे २०२५ | time = १०:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|SA}} | score1 = ३३७/९ (५० षटके) | runs1 = [[जेमायमाह रॉड्रिगेस]] १२३ (१०१) | wickets1 = [[नेडीन डि क्लर्क]] २/५४ (९ षटके) | score2 = ३१४/७ (५० षटके) | runs2 = [[ॲनेरी डेर्कसेन]] ८१ (८०) | wickets2 = [[अमनजोत कौर]] ३/५९ (९ षटके) | result = भारत २३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1476984.html धावफलक] | venue = [[आर. प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]] | umpires = [[ॲना हॅरिस]] (इं) आणि [[निमाली परेरा]] (श्री) | motm = [[जेमायमाह रॉड्रिगेस]] (भा) | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[शुची उपाध्याय]] (भा) आणि [[मिआने स्मित]] (द) ह्या दोघीनी आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले. * [[दीप्ती शर्मा]] आणि [[जेमायमाह रॉड्रिगेस]]ची १२२ धावांची भागीदारी ही महिला एकदिवसीय सामन्यात भारताची ५ व्या विकेटसाठीची सर्वोच्च भागीदारी ठरली, त्यांनी २०१७ मधील [[मिताली राज]] आणि [[वेदा कृष्णमूर्ती]] यांनी केलेला १०८ धावांचा विक्रम मोडला.<ref>{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/sports/cricket/jemimah-rodrigues-deepti-sharma-create-history-becomes-first-player-in-the-world-to-compete-unique-feat-article-151583296 |trans-title=जेमिमा रॉड्रिग्ज दीप्ती शर्माने इतिहास रचला; अनोखी कामगिरी करणाऱ्या जगातील पहिल्या खेळाडू ठरल्या.|title=Jemimah Rodrigues Deepti Sharma Create History; Becomes First Player In The World to Compete Unique feat |work=टाइम्स नाऊ |access-date=३१ जुलै २०२५}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/sports/cricket/ton-up-jemimah-rodrigues-all-round-deepti-sharma-shine-as-ind-w-seal-spot-in-final-with-23-run-win-vs-sa-w-article-151586610 |trans-title=जेमिमा रॉड्रिग्ज आणि अष्टपैलू दीप्ती शर्मा यांच्या चमकदार कामगिरीमुळे भारतीय महिलांनी दक्षिण आफ्रिका महिलांविरुद्ध २३ धावांनी विजय मिळवत अंतिम फेरीत स्थान निश्चित केले.|title=Ton-Up Jemimah Rodrigues, All-Round Deepti Sharma Shine As Ind-W Seal Spot In Final With 23-Run Win VS SA-W |work=टाइम्स नाऊ |access-date=३१ जुलै २०२५}}</ref> * भारत आणि दक्षिण आफ्रिकेदरम्यानच्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांपैकी, ह्या सामन्यात आजपर्यंतच्या सर्वाधिक एकूण (६५१) धावा केल्या गेल्या.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/records/headtohead/team-highest-match-aggregates/india-women-south-africa-women-1863vs3379/women-s-one-day-internationals-9 |trans-title=महिला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये भारत महिला विरुद्ध दक्षिण आफ्रिका महिला संघांसाठी सर्वाधिक एकत्रित धावा|title=Highest match aggregates for India Women vs South Africa Women in WODIs |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३१ जुलै २०२५}}</ref> }} ===६वा आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२५ | time = १०:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|SA}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = ३१५/९ (५० षटके) | runs1 = [[ॲनेरी डेर्कसेन]] १०४ (८४) | wickets1 = [[देवमी विहंग]] ५/४३ (९ षटके) | score2 = २३९ (४२.५ षटके) | runs2 = [[चामरी अटापट्टू]] ५२ (५७) | wickets2 = [[क्लोई ट्रायॉन]] ५/३४ (८ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका ७६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1476985.html धावफलक] | venue = [[आर. प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]] | umpires = [[ॲना हॅरिस]] (इं) आणि [[देदुनु सिल्वा]] (श्री) | motm = [[क्लोई ट्रायॉन]] (द) | toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[शेषनी नायडू]]ने (दआ) आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले. * [[देवमी विहंग]]ने (श्री) आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यात पहिल्यांदाच [[पंचबळी|पाच गडी बाद]] केले.<ref>{{cite web|url=https://www.indiatvnews.com/sports/cricket/annerie-dercksen-dewmi-vihanga-achieve-records-as-sa-eye-consolation-win-in-tri-series-clash-against-sl-2025-05-09-989492 |trans-title=ॲनेरी डेर्कसेन, देवमी विहंगने गाठला विक्रम दक्षिण आफ्रिकेचा तिरंगी मालिकेत श्रीलंकेविरुद्ध दक्षिण आफ्रिकेचे सांत्वनपर विजयावर लक्ष |title=Annerie Dercksen Dewmi Vihanga achieve records as SA eye consolation win in tri-series clash against SL |work=India TV |access-date=३१ जुलै २०२५}}</ref> * [[ॲनेरी डेर्कसेन]] (द) हिने एकदिवसीय सामन्यात तिचे पहिले शतक झळकावले.<ref>{{cite web |trans-title=अष्टपैलू ट्रायॉनने दक्षिण आफ्रिकेला विजय मिळवून दिला |title=All-round Tryon clinches victory for South Africa |url=https://supersport.com/cricket/sri-lanka-womens-tri-series-202425/news/7981ddaf-15fa-4525-a93b-2ea06f4274e6/all-round-tryon-clinches-victory-for-south-africa |work=[[सुपरस्पोर्ट]] |access-date=३१ जुलै २०२५ |archive-date=2025-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250708172109/https://supersport.com/cricket/sri-lanka-womens-tri-series-202425/news/7981ddaf-15fa-4525-a93b-2ea06f4274e6/all-round-tryon-clinches-victory-for-south-africa |url-status=dead }}</ref> * ॲनेरी डेर्कसेन आणि [[क्लोई ट्रायॉन]] यांची ११२ धावांची भागीदारी ही दक्षिण आफ्रिकेची महिला एकदिवसीय सामन्यात ७ व्या गड्यासाठीची सर्वोच्च भागीदारी ठरली, त्यांनी २००० मधील सिंडी एक्स्टिन आणि अ‍ॅली कुयलार्स यांच्यातील ९४ धावांचा विक्रम मोडला.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/sri-lanka-women-s-odi-tri-series-2025-1476972/sri-lanka-women-vs-south-africa-women-6th-match-1476985/match-report |trans-title=डर्कसेन १०४, ट्रायॉन ७४ आणि हॅटट्रिकमुळे दक्षिण आफ्रिकेचा सांत्वनदायी विजय|title=Dercksen 104, Tryon 74 and hat-trick hand South Africa consolation win |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३१ जुलै २०२५}}</ref> * क्लोई ट्रायॉनने (द) आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यात पहिल्यांदाच [[पंचबळी|पाच गडी बाद]] केले आणि पहिली [[हॅटट्रिक (क्रिकेट)|हॅटट्रिक]] घेतली<ref>{{cite web |trans-title=महिला एकदिवसीय तिरंगी मालिका: दक्षिण आफ्रिकेच्या क्लोई ट्रायॉनने घेतली हॅटट्रिक, श्रीलंकेला ७६ धावांनी हरवले|title=Women’s ODI Tri-Series: South Africa’s Chloe Tryon takes hat-trick, helps beat Sri Lanka by 76 runs |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/south-africa-vs-sri-lanka-women-score-result-highlights-chloe-tryon-hattrick-odi-tri-series/article69557078.ece |work=[[स्पोर्टस्टार]] |access-date=३१ जुलै २०२५}}</ref> }} ==अंतिम सामना== {{Single-innings cricket match | date = ११ मे २०२५ | time = १०:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = ३४२/७ (५० षटके) | runs1 = [[स्मृती मंधाना]] ११६ (१०१) | wickets1 = [[सुगंदिका कुमारी]] २/५९ (१० षटके) | score2 = २४५ (४८.२ षटके) | runs2 = [[चामरी अटापट्टू]] ५१ (६६) | wickets2 = [[स्नेह राणा]] ४/३८ (९.२ षटके) | result = भारत ९७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1476986.html धावफलक] | venue = [[आर. प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]] | umpires = [[ॲना हॅरिस]] (इं) आणि [[निमाली परेरा]] (श्री) | motm = [[स्मृती मंधाना]] (भा) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[क्रांती गौड]]ने (भा) आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले. }} == आकडेवारी== {| class="wikitable" |+सर्वाधिक धावा करणारे फलंदाज<ref>{{cite news |url=https://www.espncricinfo.com/records/tournament/batting-most-runs-career/sri-lanka-women-s-odi-tri-series-2025-17032 |trans-title=श्रीलंका महिला एकदिवसीय तिरंगी मालिका, २०२५ मध्ये सर्वाधिक धावा|title=Most runs in Sri Lanka Women's ODI Tri-Series, 2025 |access-date=३१ जुलै २०२५ |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|lang=en}}</ref> ! नाव !! संघ !! '''धावा'''!! [[डाव]] |- | [[ॲनेरी डेर्कसेन]] || {{crw|SA}} ! २७६ | ४ |- | [[स्मृती मंधाना]] || {{crw|IND}} ! २६४ | ५ |- | [[जेमायमाह रॉड्रिगेस]] || {{crw|IND}} ! २४५ | ४ |- | [[हर्षिता समरविक्रमा]] || {{crw|SL}} ! २०३ | ५ |- | [[क्लोई ट्रायॉन]] || {{crw|SA}} ! rowspan="2" | १९४ | ४ |- | [[प्रतिका रावळ]] || {{crw|IND}} | ५ |} {| class="wikitable" |+सर्वाधिक बळी मिळविणारे गोलंदाज<ref>{{cite news |url=https://www.espncricinfo.com/records/tournament/bowling-most-wickets-career/sri-lanka-women-s-odi-tri-series-2025-17032 |trans-title=श्रीलंका महिला एकदिवसीय तिरंगी मालिका, २०२५ मध्ये सर्वाधिक बळी |title=Most wickets For Sri Lanka Women's ODI Tri-Series, 2025 |access-date=३१ जुलै २०२५ |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|lang=en}}</ref> ! नाव !! संघ !! बळी !! सामने |- | [[स्नेह राणा]] || {{crw|IND}} ! १५ | ५ |- | [[देवमी विहंग]] || {{crw|SL}} ! ११ | ४ |- | [[अमनजोत कौर]] || {{crw|IND}} ! rowspan="6" | ६ | २ |- | [[नॉनकुलुलेको म्लाबा]] || {{crw|SA}} || ३ |- | [[क्लोई ट्रायॉन]] || {{crw|SA}}|| ४ |- | [[सुगंदिका कुमारी]] || {{crw|SL}}|| ४ |- | [[श्री चरनी]] || {{crw|IND}} || ५ |- | मल्की मदारा || {{crw|SL}} || ५ |} ==प्रसारण== ही श्रीलंका आणि जगभरातील प्रसारण चॅनेलची यादी आहे.<ref>{{cite web|url=https://srilankacricket.lk/2025/04/womens-tri-nation-odi-series-2025/ |trans-title=महिला तिरंगी आं.ए.दि. मालिका २०२५ {{!}} प्रसारण|title=Women’s Tri-Nation ODI series 2025 {{!}} Broadcast Platforms |work=श्रीलंका क्रिकेट |access-date=३१ जुलै २०२५}}</ref> {| class=wikitable !प्रदेश !हक्कधारक |- |श्रीलंका |डायलॉग टेलिव्हिजनवर द पापारे २<br>द पापारे.कॉम (वेबसाइट आणि फेसबुक), डायलॉग VIU ॲप<br>श्रीलंका क्रिकेट (यूट्यूब) |- |भारत |[[फॅनकोड]] |- |जागतिक |[[श्रीलंका क्रिकेट]] (यूट्यूब) |} ==नोंदी== {{Notelist}} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/sri-lanka-women-s-odi-tri-series-2025-1476972 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५]] [[वर्ग:दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचे श्रीलंका दौरे]] [[वर्ग:भारतीय महिला क्रिकेट संघाचे श्रीलंका दौरे]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघाचे श्रीलंका दौरे]] o8dze3ru88n9rtbhcj86dix8ylofi87 0 371552 2701427 2676593 2026-08-13T00:31:29Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701427 wikitext text/x-wiki {{infobox cricket tournament |name= २०२५ आशिया चषक |image= |fromdate= ९ |todate= २८ सप्टेंबर २०२५ |administrator= [[आशिया क्रिकेट समिती]] |cricket format= [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] |tournament format= गट फेरी आणि बाद फेरी |host= [[संयुक्त अरब अमिराती]] |participants= ८ |matches= १९ | champions = {{cr|India}} | count = ९ | runner up = {{cr|Pakistan}} | player of the series = {{cricon|IND}} [[अभिषेक शर्मा]] | most runs = {{cricon|IND}} [[अभिषेक शर्मा]] (३१४) | most wickets = {{cricon|IND}} [[कुलदीप यादव]] (१७) |website={{URL|https://asiancricket.org/}} |previous_year=२०२३ |previous_tournament=२०२३ आशिया चषक |next_year=२०२७ |next_tournament=<!--२०२७ आशिया चषक--> }} '''२०२५ पुरुषांचा आशिया कप''' (ज्याला प्रायोजकत्वाच्या कारणास्तव '''डीपी वर्ल्ड आशिया चषक''' म्हणूनही ओळखले जाते) ही १७वी [[आशिया चषक]] क्रिकेट स्पर्धा होती. सदर स्पर्धा ९ ते २८ सप्टेंबर २०२५ दरम्यान [[संयुक्त अरब अमिराती]] येथे खेळवली गेली.<ref name="INDPAK">{{Cite news |date=२७ फेब्रुवारी २०२५|trans-title=आशिया चषक सप्टेंबरमध्ये सुरु होणार, भारत-पाकिस्तानचे आणखी सामने होण्याची शक्यता.|title=More India-Pakistan games on the horizon as Asia Cup gets September window |url=https://cricbuzz.com/cricket-news/133600/more-india-pakistan-games-on-the-horizon-as-asia-cup-gets-september-window |work=क्रिकबझ्झ}}</ref> स्पर्धेतील सामने [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] स्वरूपात खेळवले गेले. भारत [[२०२३ आशिया चषक|२०२३]] चा गतविजेता होता.<ref>{{Cite web |date=२८ जुलै २०२४|trans-title=२०२५ पुरुष आशिया कप भारत आयोजित करणार.|title=India to host Men's Asia Cup 2025 |url=https://cricketpakistan.com.pk/en/news/detail/india-to-host-mens-asia-cup-2025 |access-date=११ ऑक्टोबर २०२५ |website=cricketpakistan.com.pk |language=en}}</ref> या स्पर्धेत आठ संघ सहभागी झाले होते. आशियाई क्रिकेट परिषदेचे पाच पूर्ण सदस्य, [[अफगाणिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान]], [[पाकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पाकिस्तान]], [[बांगलादेश राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|बांगलादेश]], [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारत]] आणि [[श्रीलंका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|श्रीलंका]] हे संघ आपोआप या स्पर्धेसाठी पात्र ठरले आणि त्यांच्यासोबत [[संयुक्त अरब अमिराती राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|संयुक्त अरब अमिराती]], [[ओमान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ओमान]] आणि [[हाँग काँग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|हाँगकाँग]] हे संघ सामील झाले, ह्या तीन संघांनी [[२०२४ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक]] स्पर्धेमध्ये पहिल्या तीनमध्ये स्थान मिळवले होते. [[२०२५ आशिया चषक अंतिम सामना|अंतिम सामन्यात]], भारताने पाकिस्तानचा ५ गडी राखून पराभव केला आणि त्यांचे नववे विजेतेपद जिंकून जेतेपद कायम ठेवले.<ref>{{cite web |access-date=११ ऑक्टोबर २०२५ |trans-title=तिलक वर्मा आणि शिवम दुबे यांच्या आक्रमक खेळीच्या जोरावर पाकिस्तानविरुद्ध अटीतटीच्या पाठलागानंतर भारताने पटकावले नववे आशिया चषक विजेतेपद.|title=India win 9th Asia Cup title after Tilak Varma, Shivam Dube ace nerve-wracking chase against Pakistan |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/india-win-9th-asia-cup-title-after-tilak-varma-shivam-dube-kuldeep-yadav-ace-nerve-wracking-chase-against-pakistan-101759080767472.html |publisher=हिंदुस्थान टाइम्स}}</ref><ref>{{cite web |access-date=११ ऑक्टोबर २०२५ |trans-title=भारताचे विक्रमी नववे आशिया कप विजेतेपद, रोमांचक अंतिम सामन्यात पाकिस्तानला पाच विकेट्सने हरवले|title=India win record-extending 9th Asia Cup title, beat Pakistan by five wickets in thrilling final |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/india-win-record-extending-9th-asia-cup-title-beat-pakistan-by-five-wickets-in-thrilling-final-10277178/lite |publisher=द इंडियन एक्सप्रेस}}</ref> == पार्श्वभूमी == जुलै २०२४ मध्ये या स्पर्धेच्या तारखा जाहीर करण्यात आल्या, सुरुवातीला स्पर्धेचे आयोजन [[भारत]] करणार होता.<ref>{{Cite web |date=2024-07-30 |trans-title=२०२५ आशिया चषक स्पर्धा भारतामध्ये आणि २०२७ मध्ये बांगलादेशमध्ये होणार आयोजित|title=India to host 2025 Asia Cup, Bangladesh the 2027 edition |url=https://www.firstpost.com/firstcricket/sports-news/india-host-2025-asia-cup-bangladesh-2027-13798603.html |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५ |website=[[फर्स्टपोस्ट]] |language=en-us}}</ref> तथापि, २०२५ च्या सुरुवातीला पहलगाम हल्ला आणि त्यानंतर भारत आणि पाकिस्तानमधील राजकीय आणि लष्करी संघर्ष वाढल्यानंतर, दोन्ही देशांचे सामने भारतात आयोजित करण्याच्या व्यवहार्यतेबद्दल चिंता निर्माण झाली. जुलै २०२५ मध्ये, [[ढाका]] येथे झालेल्या [[आशिया क्रिकेट समिती]]च्या वार्षिक बैठकीत, एसीसीचे अध्यक्ष मोहसिन नक्वी यांनी घोषणा केली की ही स्पर्धा [[संयुक्त अरब अमिराती]]मध्ये आयोजित केली जाईल, ज्यामध्ये [[दुबई]] आणि [[अबू धाबी]] येथे सामने खेळवले जातील. अशा परिस्थितीत हाय-प्रोफाइल बहुराष्ट्रीय क्रिकेट स्पर्धा आयोजित करण्याचा पूर्वीचा अनुभव असल्यामुळेच युएईला तटस्थ ठिकाण म्हणून निवडण्यात आले.<ref>{{Cite news |date=26 July 2025 |trans-title=२०२५ आशिया चषक स्पर्धा ९ सप्टेंबरपासून यूएईमध्ये सुरू होणार आहे.|title=Asia Cup 2025 to start on September 9 in UAE |url=https://www.olympics.com/en/news/asia-cup-2025-cricket-start-date?hl=en-US |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५ |work=ऑलिंपिक्स}}</ref> == स्वरूप == ही स्पर्धा आठ संघांना प्रत्येकी चारच्या दोन गटात विभागून खेळवण्यात आली. प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ एकाच गटातील सुपर फोर टप्प्यात पोहोचले आणि या टप्प्यातील अव्वल दोन संघ अंतिम फेरीत दाखल झाले.<ref name="INDPAK"/> == संघ आणि पात्रता == [[File:2025 ACC Asia Cup participating nations.svg|thumb|250px|{{legend|#0000ff|पूर्ण सदस्य म्हणून आशिया चषक स्पर्धेसाठी पात्र}}{{legend|#00c600ff|[[२०२४ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक]] स्पर्धेद्वारे पात्रता}}{{legend|#ffd500|पात्रता मिळवण्यात अपयशी}}]] आशियाई क्रिकेट परिषदेचे पाच [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश|पूर्ण सदस्य]] या स्पर्धेसाठी आपोआप पात्र ठरले. [[२०२४ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक]] स्पर्धेमध्ये अव्वल तीन स्थानांवर राहिल्यानंतर संयुक्त अरब अमिराती, ओमान आणि हाँगकाँग पात्र ठरले.<ref>{{Cite web |date=२८ जून २०२५|trans-title=वाढत्या आशावादाच्या पार्श्वभूमीवर, एसीसीचे सप्टेंबरमध्ये आशिया चषक सुरू करण्याचे उद्दिष्ट.|title=Amid rising optimism, ACC aims to start Asia Cup in September |url=https://m.cricbuzz.com/cricket-news/134818/amid-rising-optimism-acc-aims-to-start-asia-cup-in-september |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५|website=क्रिकबझ्झ |language=en-US}}</ref> {|class="wikitable" !पात्रता परिमाण !दिनांक !आयोजक !जागा !पात्र संघ |- |rowspan="5" |आयसीसी पूर्ण सदस्य |rowspan="5" {{n/a}} |rowspan="5" {{n/a}} |rowspan="5" style="text-align:center;"|'''५''' |{{cr|AFG|२०१३}} |- |{{cr|BAN}} |- |{{cr|IND}} |- |{{cr|PAK}} |- |{{cr|SRI}} |- |rowspan="3" |[[२०२४ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक|{{nobr|२०२४ एसीसी प्रीमियर चषक}}]] |rowspan="3" |{{nobr|१२–२१ एप्रिल २०२४}} |rowspan="3" |ओमान |rowspan="3" style="text-align:center;"|'''३''' |{{nobr|{{cr|UAE}}}} |- |{{cr|OMA}} |- |{{cr|HK}} |- !एकूण ! ! !८ ! |} ==संघ== {| class="wikitable" |- ! {{cr|AFG|२०१३}}<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/afghanistan-unveil-squad-for-upcoming-asia-cup |trans-title=आशिया चषक स्पर्धेसाठी अफगाणिस्तानचा संघ जाहीर|title=Afghanistan unveil squad for upcoming Asia Cup |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> ! {{cr|BAN}}<ref>{{cite web |trans-title=आशिया चषक २०२५ आणि नेदरलँड्सविरुद्धच्या टी२० मालिकेसाठी बांगलादेश संघाची घोषणा|title=Bangladesh Squad for Asia Cup 2025 & T20I Series Against the Netherlands Announced |url=https://www.tigercricket.com.bd/detail/bangladesh-squad-for-asia-cup-2025-t20i-series-against-the-netherlands-announced |work=[[बांगलादेश क्रिकेट बोर्ड]] |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> ! {{cr|HK}}<ref>{{cite web |trans-title=युएईमध्ये होणाऱ्या तयारी शिबिरासाठी हाँगकाँग, चीनतर्फे २० जणांच्या एसीसी आशिया चषक संघाची घोषणा.|title=Hong Kong, China Announces 20-Man ACC Asia Cup Squad for Preparation Camp in UAE |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/4114/Hong-Kong,-China-Announces-20-Man-ACC-Asia-Cup-Squad-for-Preparation-Camp-in-UAE |work=[[क्रिकेट हाँगकाँग, चीन]] |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> ! {{cr|IND}}<ref>{{cite web|trans-title=एसीसी आशिया चषक २०२५ साठी भारतीय संघाची घोषणा|title=India's squad for ACC Asia Cup 2025 announced|url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/2amcEwyu|work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]|access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५}}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! {{cr|OMA}}<ref>{{cite web |url=https://www.muscatdaily.com/2025/08/25/oman-cricket-team-ready-to-make-an-impact-in-asia-cup/ |trans-title=आशिया चषक स्पर्धेमध्ये प्रभाव पाडण्यासाठी ओमान सज्ज|title=Oman ready to make an impact in Asia Cup |work=मस्कत डेली |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> ! {{cr|PAK}}<ref>{{cite web |trans-title=युएई टी२० तिरंगी मालिका आणि आशिया चषक स्पर्धेसाठी पाकिस्तानचा संघ जाहीर|title=Pakistan announce squads for UAE T20I tri-series and Asia Cup |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pakistan-announce-squads-for-uae-t20i-tri-series-and-asia-cup.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> ! {{cr|SRI}}<ref>{{cite web |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५|trans-title=२०२५ आशिया चषक स्पर्धेसाठी श्रीलंकेचा टी२० संघ जाहीर|title=Sri Lanka T20I Squad announced for the Asia Cup 2025 |url=https://srilankacricket.lk/2025/08/sri-lanka-t20i-squad-announced-for-the-asia-cup-2025/ |work=[[श्रीलंका क्रिकेट]]}}</ref> ! {{cr|UAE}}<ref>{{cite web |url=https://emiratescricket.com/news-detail/B9RO37N1aM1BaWmpnyxV |trans-title=२०२५ डीपी वर्ल्ड आशिया चषक स्पर्धेमध्ये मोहम्मद वसीम १७ सदस्यीय यूएई संघाचे नेतृत्व करणार|title=Muhammad Waseem to lead 17-member UAE squad in DP World Asia Cup 2025 |work=[[अमिराती क्रिकेट बोर्ड]] |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> |- |valign=top| * [[राशिद खान (क्रिकेट खेळाडू)|राशिद खान]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[फरीद अहमद]] * [[नूर अहमद]] * [[अब्दुल्लाह अहमदझाई]] * [[सेदीकुल्लाह अटल]] * [[शराफुद्दीन अशरफ]] * [[फझलहक फारूखी]] * [[अल्लाह मोहम्मद गझनफर]] * [[रहमानुल्लाह गुरबाझ]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[नवीन उल हक]]</s> * [[मोहम्मद इशाक (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद इशाक]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[करीम जनत]] * [[गुल्बदीन नाइब]] * [[मोहम्मद नबी]] * [[अझमतुल्लाह ओमरझाई]] * [[मुजीब उर रहमान]] * [[दरविश रसूली]] * [[इब्राहिम झद्रान]] |valign=top| * [[लिटन दास]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[नसुम अहमद]] * [[तास्किन अहमद]] * [[जाकर अली]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[परवेझ हुसेन इमॉन]] * [[नुरुल हसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[तांझिद हसन]] * [[तंझीम हसन साकिब]] * [[सैफ हसन]] * [[रिशाद हुसेन]] * [[शमीम होसेन]] * [[तौहीद ह्रिदोय]] * [[शोरिफुल इस्लाम]] * [[महेदी हसन]] * [[मुस्तफिझुर रहमान]] * [[मोहम्मद सैफूद्दीन]] |valign=top| * [[यासिम मुर्तझा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[बाबर हयात]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[झीशान अली (क्रिकेट खेळाडू)|झीशान अली]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[हरून अर्शद]] * कल्हन चल्लू * [[मार्टिन कोएत्झी]] * [[मोहम्मद गझनफर]] * अली हसन * अतीक इक्बाल * [[एजाज खान (क्रिकेट खेळाडू)|एजाज खान]] * [[अनास खान]] * [[एहसान खान]] * [[निजाकत खान]] * [[आदिल मेहमूद]] * [[नसरुल्ला राणा]] * [[अंशुमन रथ]] * [[किंचित शाह]] * [[आयुष शुक्ला]] * मोहम्मद वाहीद * [[शाहिद वासीफ]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) |valign=top| * [[सूर्यकुमार यादव]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[शुभमन गिल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अभिषेक शर्मा]] * [[तिलक वर्मा]] * [[हार्दिक पंड्या]] * [[शिवम दुबे]] * [[अक्षर पटेल]] * [[जितेश शर्मा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जसप्रीत बुमराह]] * [[अर्शदीप सिंग]] * [[वरुण चक्रवर्ती]] * [[कुलदीप यादव]] * [[संजू सॅमसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[हर्षित राणा]] * [[रिंकू सिंग]] |valign=top| * [[जतिंदर सिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[शकील अहमद]] * वसीम अली * आर्यन बिश्त * शाह फैसल * मुहम्मद इम्रान * झिक्रीया इस्लाम * [[आमिर कलीम]] * नदीम खान * [[सुफ्यान मेहमूद]] * हम्माद मिर्झा * [[मोहम्मद नदीम (ओमानचा क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद नदीम]] * आशिष ओडेदरा * जितेन रामानंदी * हसनैन शाह * [[समय श्रीवास्तव]] * विनायक शुक्ला ([[यष्टीरक्षक|य]]) * करण सोनावळे * सुफयान युसूफ ([[यष्टीरक्षक|य]]) |valign=top| * [[सलमान अली आगा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[शाहीन आफ्रिदी]] * [[अबरार अहमद]] * [[हसन अली]] * [[फहीम अशरफ]] * [[सैम अयुब]] * [[साहिबजादा फरहान]] * [[मोहम्मद हॅरीस]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[सलमान मिर्झा]] * [[सुफियान मुकीम]] * [[हसन नवाझ]] * [[मोहम्मद नवाझ]] * [[हॅरीस रौफ]] * [[खुशदिल शाह]] * [[हुसेन तलत]] * [[मोहम्मद वासिम (क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद वासिम]] * [[फखर झमान]] |valign=top| * [[चरिथ असलंका]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[दुश्मंत चमीरा]] * [[बिनुरा फर्नांडो]] * [[नुवानिदु फर्नांडो]] * [[वनिंदु हसरंगा]] * [[चमिका करुणारत्ने]] * [[जनिथ लियानागे]] * [[कमिंदु मेंडिस]] * [[कुशल मेंडिस]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[कामिल मिशारा]] * [[पथुम निसंका]] * [[मथीशा पथिरना]] * [[कुसल परेरा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[दासुन शनाका]] * [[महीश थीकशाना]] * [[नुवान थुशारा]] * [[दुनिथ वेल्लालागे]] |valign=top| * [[मुहम्मद वसीम]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[हैदर अली (क्रिकेट खेळाडू, जन्म १९९४)|हैदर अली]] * [[राहुल चोप्रा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[एथन डिसोझा]] * [[मुहम्मद फारूक]] * [[मुहम्मद जवादुल्लाह]] * हर्षित कौशिक * [[आसिफ खान]] * [[मतीउल्लाह खान]] * सगीर खान * [[ध्रुव पराशर]] * मुहम्मद रोहिद * [[आलिशान शराफु]] * [[आर्यांश शर्मा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जुनैद सिद्दीकी (क्रिकेट खेळाडू)|जुनैद सिद्दीकी]] * सिमरनजीत सिंग * मुहम्मद जोहेब |} ९ सप्टेंबर रोजी, [[जनिथ लियानागे]]ला श्रीलंकेच्या संघात समाविष्ट करण्यात आले.<ref>{{cite web|url=https://www.thepapare.com/janith-liyanage-added-to-sri-lankas-asia-cup-squad/ |trans-title=श्रीलंकेच्या आशिया कप संघात जानिथ लियानागेचा समावेश|title=Janith Liyanage added to Sri Lanka’s Asia Cup squad |work=ThePapare |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> १५ सप्टेंबर रोजी, [[नवीन उल हक]] खांद्याच्या दुखापतीमुळे स्पर्धेतून बाहेर पडला आणि त्याच्या जागी [[अब्दुल्लाह अहमदझाई]]ने संघात स्थान मिळवले.<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/135605/naveen-ul-haq-ruled-out-of-asia-cup-due-to-shoulder-injury |trans-title=खांद्याच्या दुखापतीमुळे नवीन उल हक आशिया चषक स्पर्धेतून बाहेर|title=Naveen Ul Haq ruled out of Asia Cup due to shoulder injury |work=क्रिकबझ्झ |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/afghanistan-news-naveen-ul-haq-ruled-out-of-asia-cup-abdollah-ahmadzai-named-replacement-1502994 |trans-title=नवीन आशिया चषक स्पर्धेतून बाहेर, अब्दुल्ला अहमदझाईची बदली खेळाडू म्हणून निवड|title=Naveen Ul Haq ruled out of Asia Cup, Abdollah Ahmadzai named replacement |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> ==ठिकाणे== एसीसीने २ ऑगस्ट २०२५ रोजी स्पर्धेच्या ठिकाणांची घोषणा केली.<ref>{{cite web |url=https://asiancricket.org/news/2025/19006 |trans-title=पुरुषांच्या आशिया चषक २०२५ स्पर्धेसाठी एसीसीतर्फे अधिकृत ठिकाणांची घोषणा|title=ACC announces official venues for Men’s Asia Cup 2025 |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;margin:0 auto" |- ![[दुबई]] ![[अबु धाबी]] |- | [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]] | [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]] |- | Coordinates: {{coord|25|2|48|N|55|13|8|E|}} | Coordinates: {{coord|24|23|47|N|54|32|26|E}} |- | क्षमता: २५,००० | क्षमता: २०,००० |- |सामने: ११ |सामने: ८ |- | [[File:Dubai Stadium 2019.jpg|200px]] | [[File:Sheikh Zayed Cricket Stadium-01.jpg|200px]] |} ==सामना अधिकारी== [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] (आयसीसी) आणि [[आशिया क्रिकेट समिती]] (एसीसी) यांनी स्पर्धेसाठी खालील सामना अधिकाऱ्यांची संयुक्तपणे नियुक्ती केली.<ref>{{cite web |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५ |trans-title=आशिया कप २०२५: रिची रिचर्डसन आणि अँडी पायक्रॉफ्ट सामना अधिकाऱ्यांच्या पॅनेलचे प्रमुख|title=Asia Cup 2025: Richie Richardson and Andy Pycroft head panel of match officials |url=https://www.thehindu.com/sport/cricket/asia-cup-2025-richie-richardson-and-andy-pycroft-head-panel-of-match-officials/article70025044.ece |work=द हिंदू}}</ref> ===सामनाधिकारी=== * {{cricon|ZIM}} [[अँडी पायक्रॉफ्ट]] * {{cricon|WIN}} [[रिची रिचर्डसन]] === पंच === {{div col}} * {{cricon|AFG|२०१३}} [[इझातुल्लाह सफी]] * {{cricon|AFG|२०१३}} [[अहमद शाह पक्तीन]] * {{cricon|BAN}} [[मसुदुर रहमान]] * {{cricon|BAN}} [[गाझी सोहेल]] * {{cricon|IND}} [[रोहन पंडित]] * {{cricon|IND}} [[वीरेंद्र शर्मा]] * {{cricon|PAK}} [[फैसल अफ्रिदी]] * {{cricon|PAK}} [[आसिफ याकूब]] * {{cricon|SL}} [[रवींद्र विमलसिरी]] * {{cricon|SL}} [[रुचिरा पल्लियागुरूगे]] {{div col end}} ==सराव सामने== संयुक्त अरब अमिराती, अफगाणिस्तान आणि पाकिस्तान ह्या संघांदरम्यान शारजा येथे [[२०२५ संयुक्त अरब अमिराती आंतरराष्ट्रीय टी२० तिरंगी मालिका|आंतरराष्ट्रीय टी२० तिरंगी मालिका]] खेळवली गेली. ह्या मालिकेत पाकिस्तानने अंतिम सामन्यात अफगाणिस्तानचा पराभव केला. आशिया चषक स्पर्धेपूर्वी हाँगकाँग आणि ओमान यांनी एकमेकांशी २ अनधिकृत २० षटकांचे सामने खेळले. {{Single-innings cricket match | date = ५ सप्टेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = | team1 = {{cr-rt|OMA}} | team2 = {{cr|HKG}} | score1 = २११/६ (२० षटके) | runs1 = हम्माद मिर्झा ६९ (३६) | wickets1 = [[यासिम मुर्तझा]] २/३० (४ षटके) | score2 = १६७/७ (२० षटके) | runs2 = [[अंशुमन रथ]] ४२ (२३) | wickets2 = हसनैन शाह २/९ (२ षटके) | result = ओमान ४४ धावांनी विजयी | report = [https://x.com/CricketHK/status/1964329862006739388 धावफलक] | venue = | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ६ सप्टेंबर २०२५ | time = | night = | team1 = {{cr-rt|HKG}} | team2 = {{cr|OMA}} | score1 = १५४/७ (२० षटके) | runs1 = [[झीशान अली]] ४५ (३१) | wickets1 = समय श्रीवास्तव २/१९ (४ षटके) | score2 = १५७/५ (१८.२ षटके) | runs2 = हम्माद मिर्झा ६० (३७) | wickets2 = [[एहसान खान]] २/२४ (४ षटके) | result = ओमान ५ गडी राखून विजयी | report = [https://x.com/CricketHK/status/1964879486832525586 धावफलक] | venue = | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ==गट फेरी== एसीसीने २६ जुलै २०२५ रोजी स्पर्धेचे संपूर्ण वेळापत्रक जाहीर केले.<ref>{{cite web |url=https://asiancricket.org/news/2025/18968 |trans-title=एसीसी पुरुष टी२० आशिया कप २०२५ युएईमध्ये विस्तारित प्रदर्शनासाठी सज्ज|title=ACC Men’s T20 Asia Cup 2025 Set for an Expanded Showcase in the UAE |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/135132/asia-cup-2025-confirmed-to-be-held-in-uae-from-sept-9-to-28 |trans-title=आशिया चषक २०२५ निश्चित; ९ ते २८ सप्टेंबर दरम्यान यूएईमध्ये होणार|title=Asia Cup 2025 confirmed; to be held in UAE from Sept 9 to 28|work=क्रिकबझ्झ |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> ===गट अ=== {{२०२५ आशिया चषक गट अ}} {{Single-innings cricket match | date = १० सप्टेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{cr-rt|UAE}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = ५७ (१३.१ षटके) | runs1 = [[आलिशान शराफु]] २२ (१७) | wickets1 = [[कुलदीप यादव]] ४/७ (२.१ षटके) | score2 = ६०/१ (४.३ षटके) | runs2 = [[अभिषेक शर्मा]] ३० (१६) | wickets2 = [[जुनैद सिद्दीकी (क्रिकेट खेळाडू)|जुनैद सिद्दीकी]] १/१६ (१ षटक) | result = भारत ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496921.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = [[इझातुल्लाह सफी]] (अ) आणि [[गाझी सोहेल]] (बां) | motm = [[कुलदीप यादव]] (भा) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १२ सप्टेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{cr-rt|PAK}} | team2 = {{cr|OMA}} | score1 = १६०/७ (२० षटके) | runs1 = [[मोहम्मद हॅरीस]] ६६ (४३) | wickets1 = [[आमिर कलीम]] ३/३१ (४ षटके) | score2 = ६७ (१६.४ षटके) | runs2 = हम्माद मिर्झा २७ (२३) | wickets2 = [[फहीम अशरफ]] २/६ (२ षटके) | result = पाकिस्तान ९३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496923.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = [[अहमद शाह पक्तीन]] (अ) आणि [[मसुदुर रहमान]] (बां) | motm = [[शाहीन आफ्रिदी]] (पा) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = ओमान आणि पाकिस्तान दरम्यान हा पहिलाच आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता. * शाह फैसल आणि झिक्रीया इस्लाम ह्या दोघांनी ओमानकडून आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १४ सप्टेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{cr-rt|PAK}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = १२७/९ (२० षटके) | runs1 = [[साहिबजादा फरहान]] ४० (४४) | wickets1 = [[कुलदीप यादव]] ३/१८ (४ षटके) | score2 = १३१/३ (१५.५ षटके) | runs2 = [[सूर्यकुमार यादव]] ४७[[नाबाद|*]] (३७) | wickets2 = [[सैम अयुब]] ३/३५ (४ षटके) | result = भारत ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496925.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = [[रुचिरा पल्लियागुरूगे]] (श्री) आणि [[मसुदुर रहमान]] (बां) | motm = [[कुलदीप यादव]] (भा) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १५ सप्टेंबर २०२५ | time = १६:०० | daynight = y | team1 = {{cr-rt|UAE}} | team2 = {{cr|OMA}} | score1 = १७२/५ (२० षटके) | runs1 = [[मुहम्मद वसीम]] ६९ (५४) | wickets1 = जितेन रामानंदी २/२४ (४ षटके) | score2 = १३० (१८.४ षटके) | runs2 = आर्यन बिश्त २४ (३२) | wickets2 = [[जुनैद सिद्दीकी (क्रिकेट खेळाडू)|जुनैद सिद्दीकी]] ४/२३ (४ षटके) | result = संयुक्त अरब अमिराती ४२ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496926.html धावफलक] | venue = [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबु धाबी]] | umpires = [[वीरेंद्र शर्मा]] (भा) आणि [[आसिफ याकूब]] (पा) | motm = [[आलिशान शराफु]] (युएई) | toss = ओमानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = आर्यन बिश्तने (ओ) आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. * ओमानचा हा १००वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता.<ref>{{cite tweet|user=thecricketgully |number=1967536393389031680 |date=15 September 2025|trans-title=🎉आंतरराष्ट्रीय टी२० चे शतक! 🇴🇲 ओमान क्रिकेटने १०० वा टी२० चा टप्पा साजरा केला 🏏🔥|title=🎉 Century of T20Is! 🇴🇲 Oman Cricket celebrates its 100th T20I milestone 🏏🔥}}</ref> * [[मुहम्मद वसीम]]ने (युएई) आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील ३००० धावा पूर्ण केल्या. * ह्या सामन्याच्या निकालामुळे भारत सुपर फोर फेरीसाठी पात्र तर ओमान स्पर्धेतून बाद. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १७ सप्टेंबर २०२५ | time = १९:३० | night = y | team1 = {{cr-rt|PAK}} | team2 = {{cr|UAE}} | score1 = १४६/९ (२० षटके) | runs1 = [[फखर झमान]] ५० (३६) | wickets1 = [[जुनैद सिद्दीकी (क्रिकेट खेळाडू)|जुनैद सिद्दीकी]] ४/१८ (४ षटके) | score2 = १०५ (१७.४ षटके) | runs2 = [[राहुल चोप्रा]] ३५ (३५) | wickets2 = [[अबरार अहमद]] २/१३ (४ षटके) | result = पाकिस्तान ४१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496929.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = [[अहमद शाह पक्तीन]] (अ) आणि [[रुचिरा पल्लियागुरूगे]] (श्री) | motm = [[शाहीन आफ्रिदी]] (पा) | toss = संयुक्त अरब अमिरातीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = सामनाधिकारी [[अँडी पायक्रॉफ्ट]] यांच्याशी संबंधित भारत-पाकिस्तान हस्तांदोलन वादावर [[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड|पीसीबी]]ने निषेध व्यक्त केल्यामुळे सामना एक तास उशिरा सुरू झाला. * ह्या सामन्याच्या निकालामुळे पाकिस्तान सुपर फोर फेरीसाठी पात्र तर संयुक्त अरब अमिराती स्पर्धेतून बाद. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १९ सप्टेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|OMA}} | score1 = १८८/८ (२० षटके) | runs1 = [[संजू सॅमसन]] ५६ (४५) | wickets1 = शाह फैसल २/२३ (४ षटके) | score2 = १६७/४ (२० षटके) | runs2 = [[आमिर कलीम]] ६४ (४६) | wickets2 = [[कुलदीप यादव]] १/२३ (३ षटके) | result = भारत २१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496931.html धावफलक] | venue = [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबु धाबी]] | umpires = [[फैसल अफ्रिदी]] (पा) आणि [[रवींद्र विमलसिरी]] (श्री) | motm = [[संजू सॅमसन]] (भा) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = भारत आणि ओमान दरम्यान हा पहिलाच आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता. * भारताचा हा २५०वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता.<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/cricket/india-become-2nd-team-in-the-world-after-pakistan-to-ws-l-9583588.html |trans-title=पाकिस्ताननंतर भारत जगातील दुसरा संघ बनला...|title=India Become 2nd Team In The World After Pakistan To... |work=न्यूज१८|access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> * अर्शदीप सिंग टी२० मध्ये १०० बळी घेणारा पहिला भारतीय गोलंदाज ठरला.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/asia-cup-arshdeep-singh-becomes-first-indian-to-reach-100-t20i-wickets-1503741 |trans-title=अर्शदीप १०० टी२० विकेट्स पूर्ण करणारा पहिला भारतीय खेळाडू ठरला|title=Arshdeep becomes first Indian to reach 100 T20I wickets |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> }} ===गट ब=== {{२०२५ आशिया चषक गट ब}} {{Single-innings cricket match | date = ९ सप्टेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{cr-rt|AFG}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १८८/६ (२० षटके) | runs1 = [[सेदीकुल्लाह अटल]] ७३[[नाबाद|*]] (५२) | wickets1 = [[किंचित शाह]] २/२४ (३ षटके) | score2 = ९४/९ (२० षटके) | runs2 = [[बाबर हयात]] ३९ (४३) | wickets2 = [[गुल्बदीन नाइब]] २/८ (३ षटके) | result = अफगाणिस्तान ९४ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496920.html धावफलक] | venue = [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबु धाबी]] | umpires = [[वीरेंद्र शर्मा]] (भा) आणि [[आसिफ याकूब]] (पा) | motm = [[अझमतुल्लाह ओमरझाई]] (अ) | toss = अफगाणिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[अझमतुल्लाह ओमरझाई]]ने (अ) अफगाणिस्तानची सर्वात जलद अर्धशतकाची (२० चेंडूंत) नोंद केली.<ref>{{cite web|url=https://www.ft.lk/sports/Omarzai-scores-fastest-ever-50-as-Afghanistan-rout-Hong-Kong/23-781532 |trans-title=ओमरझाईने आतापर्यंतच्या सर्वात जलद ५० धावा, अफगाणिस्तानकडून हाँगकाँगचा पराभव|title=Omarzai scores fastest ever 50 as Afghanistan rout Hong Kong |work=डेली एफटी |access-date= १३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ११ सप्टेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|BAN}} | score1 = १४३/७ (२० षटके) | runs1 = [[निजाकत खान]] ४२ (४०) | wickets1 = [[तंझीम हसन साकिब]] २/२१ (४ षटके) | score2 = १४४/३ (१७.४ षटके) | runs2 = [[लिटन दास]] ५९ (३९) | wickets2 = अतीक इक्बाल २/१४ (३.४ षटके) | result = बांगलादेश ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496922.html धावफलक] | venue = [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबु धाबी]] | umpires = [[रोहन पंडित]] (भा) आणि [[रवींद्र विमलसिरी]] (श्री) | motm = [[लिटन दास]] (बां) | toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[रिशाद हुसेन]] (बां) आणि [[आयुष शुक्ला]] (हाँग काँग) ह्या दोघांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये त्यांचा ५०वा बळी घेतला.<ref>{{cite web|url=https://www.mensxp.com/sports/cricket/179592-asia-cup-2025-hong-kong-vs-bangladesh-rishad-hossain-completes-50-t20i-wickets.html |trans-title=हाँगकाँग विरुद्ध बांगलादेश: आशिया कप २०२५ च्या विजयात रिशाद हुसेनचे ५० टी२० बळी पूर्ण|title=Hong Kong vs Bangladesh: Rishad Hossain Completes 50 T20I Wickets in Asia Cup 2025 Win |work=MensXP |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> * [[लिटन दास]]ने [[महमुद्दुला]]ला मागे टाकत आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये बांगलादेशसाठी सर्वाधिक ७८ षटकारांचा विक्रम मोडला .<ref>{{cite news |trans-title=हाँगकाँगविरुद्धच्या ५९ धावांच्या खेळीदरम्यान लिटन दासने फलंदाजीचे अनेक विक्रम मोडले|title=Litton Das Breaks Multiple Batting Records During His 59-Run Knock Against Hong Kong |url=https://www.news18.com/cricket/litton-das-breaks-multiple-batting-records-during-his-57-run-knock-against-hong-kong-ws-l-9566427.html |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५ |work=[[न्यूज१८]]}}</ref> * ह्या सामन्याच्या निकालामुळे हाँग काँग स्पर्धेतून बाद. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १३ सप्टेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{cr-rt|BAN}} | team2 = {{cr|SL}} | score1 = १३९/५ (२० षटके) | runs1 = [[शमीम होसेन]] ४२[[नाबाद|*]] (३४) | wickets1 = [[वनिंदु हसरंगा]] २/२४ (४ षटके) | score2 = १४०/४ (१४.४ षटके) | runs2 = [[पथुम निसंका]] ५० (३४) | wickets2 = [[महेदी हसन]] २/२९ (४ षटके) | result = श्रीलंका ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496924.html धावफलक] | venue = [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबु धाबी]] | umpires = [[फैसल अफ्रिदी]] (पा) आणि [[रोहन पंडित]] (भा) | motm = [[कामिल मिशारा]] (श्री) | toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[पथुम निसंका]]ने (श्री) आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील २,००० धावा पूर्ण केल्या.<ref>{{cite web |trans-title=आशिया चषक: २००० टी२० धावा पूर्ण करणारा पथुम निस्सांका श्रीलंकेचा तिसरा फलंदाज ठरला|title=Asia Cup: Pathum Nissanka becomes 3rd Sri Lankan batter to reach 2,000 T20I runs |url=https://www.tribuneindia.com/news/pathum-nissanka/asia-cup-pathum-nissanka-becomes-3rd-sri-lankan-batter-to-reach-2000-t20i-runs |work=[[द ट्रिब्यून (भारत)|द ट्रिब्यून]] |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १५ सप्टेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|SL}} | score1 = १४९/४ (२० षटके) | runs1 = [[निजाकत खान]] ५२[[नाबाद|*]] (३८) | wickets1 = [[दुश्मंत चमीरा]] २/२९ (४ षटके) | score2 = १५३/६ (१८.५ षटके) | runs2 = [[पथुम निसंका]] ६८ (४४) | wickets2 = यासिम मुर्तझा २/३७ (४ षटके) | result = श्रीलंका ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496927.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = [[इझातुल्लाह सफी]] (अ) आणि [[गाझी सोहेल]] (बां) | motm = [[पथुम निसंका]] (श्री) | toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये कोणत्याही स्वरूपात हाँगकाँग आणि श्रीलंका पहिल्यांदाच एकमेकांसमोर आले.. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १६ सप्टेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{cr-rt|BAN}} | team2 = {{cr|AFG|२०१३}} | score1 = १५४/५ (२० षटके) | runs1 = [[तांझिद हसन]] ५२ (३१) | wickets1 = [[नूर अहमद]] २/२३ (४ षटके) | score2 = १४६ (२० षटके) | runs2 = [[रहमानुल्लाह गुरबाझ]] ३५ (३१) | wickets2 = [[मुस्तफिझुर रहमान]] ३/२८ (४ षटके) | result = बांगलादेश ८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496928.html धावफलक] | venue = [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबु धाबी]] | umpires = [[फैसल अफ्रिदी]] (पा) आणि [[रवींद्र विमलसिरी]] (श्री) | motm = [[नसुम अहमद]] (बां) | toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = बांगलादेशचा हा २००वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता.<ref>{{cite web | url=https://www.bssnews.net/sports/312449 | trans-title=बांगलादेश आज २०० वा टी२० सामना खेळणार.| title=Bangladesh play 200th T20Is today | work=Bangladesh Sangbad Sangstha | accessdate=१३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १८ सप्टेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{cr-rt|AFG}} | team2 = {{cr|SL}} | score1 = १६९/८ (२० षटके) | runs1 = [[मोहम्मद नबी]] ६० (२२) | wickets1 = [[नुवान थुशारा]] ४/१८ (४ षटके) | score2 = १७१/४ (१८.४ षटके) | runs2 = [[कुशल मेंडिस]] ७४[[नाबाद|*]] (५२) | wickets2 = [[अझमतुल्लाह ओमरझाई]] १/१० (२ षटके) | result = श्रीलंका ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496930.html धावफलक] | venue = [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबु धाबी]] | umpires = [[वीरेंद्र शर्मा]] (भा) आणि [[आसिफ याकूब]] (पा) | motm = [[कुशल मेंडिस]] (श्री) | toss = अफगाणिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[मोहम्मद नबी]]ने अफगाणिस्तानसाठी (२० चेंडूंत) सर्वात वेगवान अर्धशतक करण्याच्या [[अझमतुल्लाह ओमरझाई]]च्या विक्रमाची बरोबरी केली.<ref>{{cite web|url=https://www.geosuper.tv/latest/48851-asia-cup-2025-mohammad-nabi-equals-azmatullah-omarzais-record-in-sri-lanka-clash |trans-title=आशिया चषक २०२५: श्रीलंकेविरुद्धच्या सामन्यात मोहम्मद नबीची अझमतुल्लाह उमरझाईच्या विक्रमाची बरोबरी|title=Asia Cup 2025: Mohammad Nabi equals Azmatullah Omarzai’s record in Sri Lanka clash |work=जिओ सुपर |access-date=१३ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> * या सामन्याच्या निकालामुळे बांगलादेश आणि श्रीलंका सुपर फोर फेरीसाठी पात्र आणि अफगाणिस्तान स्पर्धेतून बाहेर. }} ==सुपर फोर== {{२०२५ आशिया चषक सुपर फोर}} {{Single-innings cricket match | date = २० सप्टेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{cr-rt|SL}} | team2 = {{cr|BAN}} | score1 = १६८/७ (२० षटके) | runs1 = [[दासुन शनाका]] ६४[[नाबाद|*]] (३७) | wickets1 = [[मुस्तफिझुर रहमान]] ३/२० (४ षटके) | score2 = १६९/६ (१९.५ षटके) | runs2 = [[सैफ हसन]] ६१ (४५) | wickets2 = [[दासुन शनाका]] २/२१ (२.५ षटके) | result = बांगलादेश ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496932.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = [[रोहन पंडित]] (भा) आणि [[आसिफ याकूब]] (पा) | motm = [[सैफ हसन]] (बां) | toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[तौहीद ह्रिदोय]] (बां) आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील २००वा सामना खेळला आणि १,००० धावा पूर्ण केल्या.<ref>{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/sport/cricket/2025/Sep/20/hridoy-and-hassan-steer-bangladesh-past-sri-lanka-at-asia-cup-super-four |trans-title=आशिया कप सुपर फोरमध्ये हृदयॉय आणि हसनच्या गोलंदाजीमुळे बांगलादेशने श्रीलंकेला हरवले.|title=Hridoy and Hassan steer Bangladesh past Sri Lanka at Asia Cup Super Four |work=द न्यू इंडियन एक्सप्रेस |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> * [[लिटन दास]]ने [[शकिब अल हसन]]च्या २५५१ धावांना मागे टाकले आणि बांगलादेशकडून आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये सर्वाधिक धावा करणारा फलंदाज बनला.<ref>{{cite web|url=https://sundayguardianlive.com/sports/litton-das-becomes-bangladeshs-leading-run-getter-in-t20is-overtakes-shakib-al-hasan20250920235630-144329/ |trans-title=लिटन दास बांगलादेशचा टी२० मध्ये सर्वाधिक धावा करणारा फलंदाज बनला, शकिब अल हसनला टाकले मागे.|title=Litton Das becomes Bangladesh's leading run-getter in T20Is, overtakes Shakib al Hasan |work=द संडे गार्डियन|access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> * [[कुशल मेंडिस]]ने [[कुमार संगकारा]]च्या ४५ बळींना मागे टाकले आणि श्रीलंकेसाठी आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये सर्वाधिक बळी घेण्याची नोंद केली.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/records/team/keeping-most-dismissals-career/sri-lanka-8/twenty20-internationals-3 |trans-title=श्रीलंकेकडून टी२० मध्ये सर्वाधिक बळी|title=Most dismissals for Sri Lanka in T20Is |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = २१ सप्टेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{cr-rt|PAK}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = १७१/५ (२० षटके) | runs1 = [[साहिबजादा फरहान]] ५८ (४५) | wickets1 = [[शिवम दुबे]] २/३३ (४ षटके) | score2 = १७४/४ (१९.५ षटके) | runs2 = [[अभिषेक शर्मा]] ७४ (३९) | wickets2 = [[हॅरीस रौफ]] २/२६ (४ षटके) | result = भारत ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496933.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = [[अहमद शाह पक्तीन]] (अ) आणि [[गाझी सोहेल]] (बां) | motm = [[अभिषेक शर्मा]] (भा) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = २३ सप्टेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{cr-rt|SL}} | team2 = {{cr|PAK}} | score1 = १३३/८ (२० षटके) | runs1 = [[कमिंदु मेंडिस]] ५० (४४) | wickets1 = [[शाहीन आफ्रिदी]] ३/२८ (४ षटके) | score2 = १३८/५ (१८ षटके) | runs2 = [[मोहम्मद नवाझ]] ३८[[नाबाद|*]] (२४) | wickets2 = [[महीश थीकशाना]] २/२४ (४ षटके) | result = पाकिस्तान ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496934.html धावफलक] | venue = [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबु धाबी]] | umpires = [[मसुदुर रहमान]] (बां) आणि [[इझातुल्लाह सफी]] (अ) | motm = [[हुसेन तलत]] (पा) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = २४ सप्टेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|BAN}} | score1 = १६८/६ (२० षटके) | runs1 = [[अभिषेक शर्मा]] ७५ (३७) | wickets1 = [[रिशाद हुसेन]] २/२७ (३ षटके) | score2 = १२७ (१९.४ षटके) | runs2 = [[सैफ हसन]] ६९ (५१) | wickets2 = [[कुलदीप यादव]] ३/१८ (४ षटके) | result = भारत ४१ धावांनी विजयी | report =[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496935.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = [[रुचिरा पल्लियागुरूगे]] (श्री) आणि [[अहमद शाह पक्तीन]] (अ) | motm = [[अभिषेक शर्मा]] (भा) | toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[जाकर अली]]ने आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये पहिल्यांदाच बांगलादेशचे नेतृत्व केले.<ref>{{cite web |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५|trans-title=स्पष्टीकरण! आशिया कपमध्ये भारताविरुद्ध लिटन दासऐवजी बांगलादेशचे नेतृत्व जाकर अली का करत आहे?|title=Explained! Why Is Jaker Ali Captaining Bangladesh Instead Of Litton Das Against India In Asia Cup?|url=https://www.timesnownews.com/sports/cricket/explained-why-is-jaker-ali-captaining-bangladesh-instead-of-litton-das-against-india-in-asia-cup-article-152885994 |publisher=टाइम्स नाऊ}}</ref> * [[मुस्तफिझुर रहमान]]ने (बां) आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये १५० वा बळी घेतला आणि शकिब अल हसनच्या १४९ बळींना मागे टाकत बांगलादेशकडून टी२० मध्ये सर्वाधिक बळी घेणारा गोलंदाज बनला.<ref>{{cite web|access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५|trans-title=मुस्तफिझुर रहमानचा भारताविरुद्ध खेळताना मोठा विक्रम प्रस्थापित, बांगलादेशचा सर्वाधिक टी२० विकेट घेणारा गोलंदाज बनला|title=Mustafizur Rahman Achieves Huge Record vs India, Becomes Bangladesh's Highest-Ever T20I Wicket-Taker|url=https://sports.ndtv.com/cricket/mustafizur-rahman-achieves-huge-record-vs-india-becomes-bangladeshs-highest-ever-t20i-wicket-taker-9337804|publisher=एनडीटीव्ही स्पोर्ट्स|archive-date=2025-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20251013191810/https://sports.ndtv.com/cricket/mustafizur-rahman-achieves-huge-record-vs-india-becomes-bangladeshs-highest-ever-t20i-wicket-taker-9337804|url-status=dead}}</ref> * या सामन्याच्या निकालामुळे भारताचा अंतिम फेरीत प्रवेश तर श्रीलंकेला स्पर्धेतून बाहेर. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = २५ सप्टेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{cr-rt|PAK}} | team2 = {{cr|BAN}} | score1 = १३५/८ (२० षटके) | runs1 = [[मोहम्मद हॅरीस]] ३१ (२३) | wickets1 = [[तास्किन अहमद]] ३/२८ (४ षटके) | score2 = १२४/९ (२० षटके) | runs2 = [[शमीम होसेन]] ३० (२५) | wickets2 = [[शाहीन आफ्रिदी]] ३/१७ (४ षटके) | result = पाकिस्तान ११ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496936.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = [[अहमद शाह पक्तीन]] (अ) आणि [[रवींद्र विमलसिरी]] (श्री) | motm = [[शाहीन आफ्रिदी]] (पा) | toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[तास्किन अहमद]]ने (बां) आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील १०० वा बळी घेतला.<ref>{{cite web |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५ |trans-title=तास्किन अहमद आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये १०० विकेट घेणारा तिसरा बांगलादेशी ठरला|title=Taskin Ahmed Becomes 3rd Bangladeshi To Take 100 Wickets In T20Is |url=https://www.news18.com/cricket/taskin-ahmed-becomes-3rd-bangladeshi-to-take-100-wickets-in-t20is-ws-l-9596791.html |publisher=न्यूज१८}}</ref> * या सामन्याच्या निकालामुळे पाकिस्तान अंतिम फेरीसाठी पात्र तर बांगलादेश स्पर्धेतून बाहेर. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = २६ सप्टेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|SL}} | score1 = २०२/५ (२० षटके) | runs1 = [[अभिषेक शर्मा]] ६१ (३१) | wickets1 = [[चरिथ असलंका]] १/१८ (२ षटके) | score2 = २०२/५ (२० षटके) | runs2 = [[पथुम निसंका]] १०७ (५८) | wickets2 = [[हार्दिक पंड्या]] १/७ (१ षटक) | result = सामना बरोबरीत (भारत [[सुपर ओव्हर]]मध्ये विजयी) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496937.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = [[इझातुल्लाह सफी]] (अ) आणि [[गाझी सोहेल]] (बां) | motm = [[पथुम निसंका]] (श्री) | toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[पथुम निसंका]]ने (श्री) आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील पहिले शतक झळकावले.<ref>{{cite web |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५ |trans-title=पथुम निसंकाने केले विराट कोहलीचे अनुकरण, आशिया चषक टी२० शतक ठोकणारा तिसरा फलंदाज ठरला|title=Pathum Nissanka emulates Virat Kohli, becomes 3rd batter to hit Asia Cup T20 hundred |url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/pathum-nissanka-emulates-virat-kohli-becomes-3rd-batter-to-hit-asia-cup-t20-hundred-2794174-2025-09-27 |publisher=इंडिया टुडे}}</ref> * सुपर ओव्हर: श्रीलंका २/२, भारत ३/० }} ==अंतिम सामना== {{main|२०२५ आशिया चषक अंतिम सामना}} <section begin=match19/> {{Single-innings cricket match | date = २८ सप्टेंबर २०२५ | time = १८:३० | night = y | team1 = {{cr-rt|PAK}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = १४६ (१९.१ षटके) | runs1 = [[साहिबजादा फरहान]] ५७ (३८) | wickets1 = [[कुलदीप यादव]] ४/३० (४ षटके) | score2 = १५०/५ (१९.४ षटके) | runs2 = [[तिलक वर्मा]] ६९[[नाबाद|*]] (५३) | wickets2 = [[फहीम अशरफ]] ३/२९ (४ षटके) | result = भारत ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496938.html धावफलक] | venue = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] | umpires = [[अहमद शाह पक्तीन]] (अ) आणि [[नसुम अहमद]] (बां) | motm = [[तिलक वर्मा]] (भा) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[फहीम अशरफ]]ने (पा) आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील ५०वा बळी घेतला. }}<section end=match19/> ==आकडेवारी== ===सर्वाधिक धावा=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- !धावा !फलंदाज !{{Abbr|डा|डाव}} !{{Abbr|स|सरासरी धावा}} !{{Abbr|स्ट्रा|स्ट्राईक रेट}} !सर्वाधिक !१०० !५० !चौकार !षट्कार |- !३१४ |style="text-align:left"|{{cricon|IND}} [[अभिषेक शर्मा]] | ७ || ४४.८५ || २००.०० || ७५ || – || ३ || ३२ || १९ |- ! २६१ |style="text-align:left"|{{cricon|SL}} [[पथुम निसंका]] | ६ || ४३.५० || १६०.१२ || १०७ || १ || २ || २३ || ११ |- ! २१७ |style="text-align:left"|{{nowrap|{{cricon|PAK}} [[साहिबजादा फरहान]]}} | ७ || ३१.०० || ११६.०४ || ५८ || – || २|| १४ || ११ |- ! २१३ | style="text-align:left" | {{cricon|IND}} [[तिलक वर्मा]] | ६ || ७१.०० || १३१.४८ || ६९[[नाबाद|*]] || – || १ || १२ || १० |- ! १८१ | style="text-align:left" | {{cricon|PAK}} [[फखर झमान]] || ७ || ३०.१६ || १२०.६६ || ५० || – || १ || १६ || ५ |- ! colspan="10" |<small>Source: [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/records/tournament/batting-most-runs-career/men-s-t20-asia-cup-2025-17474 |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |trans-title=आशिया चषक २०२५ — सर्वाधिक धावा — नोंदी |title= Asia Cup 2025 — Most Runs — Records |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref></small> |} ===सर्वाधिक बळी=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- !बळी !गोलंदाज !{{Abbr|डा|डाव}} !{{Abbr|सर्वोत्तम|डावात सर्वोत्तम गोलंदाजी}} !{{Abbr|स|सरासरी धावा दर बळी}} !{{Abbr|इ|दर षटकामागे गोलदांजाचा किफायतशीरपणा}} !{{Abbr|४ब|एका डावात ४ बळी}} !{{Abbr|५ब|एका डावात ५ बळी}} |- ! १७ | style="text-align:left;"|{{cricon|IND}} [[कुलदीप यादव]] | ७ || ४/७ || ९.२९ || ६.२७ || २ || – |- ! १० |style="text-align:left;"|{{nowrap|{{cricon|PAK}} [[शाहीन आफ्रिदी]]}} || ७ || ३/१७ || १६.४० || ६.६० || – || – |- !rowspan=3|9 |style="text-align:left;"|{{cricon|UAE}} [[जुनैद सिद्दीकी (क्रिकेट खेळाडू)|जुनैद सिद्दीकी]] || ३ || ४/१८ || ६.३३ || ६.३३ || २ || – |- |style="text-align:left;"|{{nowrap|{{cricon|BAN}} [[मुस्तफिजूर रहमान]]}} || ६ || ३/२० || १९.०० || ७.४३ || – || – |- |style="text-align:left;"|{{nowrap|{{cricon|PAK}} [[हॅरीस रौफ]]}} || ५ || ३/३३ || १८.३३ || ९.०० || – || – |- ! colspan="9" |<small>Source: [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/records/tournament/bowling-most-wickets-career/men-s-t20-asia-cup-2025-17474 |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |trans-title=आशिया चषक २०२५ — सर्वाधिक बळी — नोंदी |title= Asia Cup 2025 — Most Wickets — Records |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref></small> |} ==वादविवाद== २०२५ च्या भारत-पाकिस्तान संघर्षाच्या पार्श्वभूमीवर सहभागी झालेल्या कट्टर प्रतिस्पर्धी भारत आणि पाकिस्तान यांच्यातील वादांची मालिका या स्पर्धेत पाहायला मिळाली.<ref>{{cite news|date=२९ सप्टेंबर २०२५ |trans-title="खेळाच्या मैदानावर ऑपरेशन सिंदूर", आशिया कपमध्ये भारताने पाकिस्तानला पराभूत केल्यानंतर पंतप्रधान मोदींचे पोस्ट|title= Operation sindoor on the games field" PM Modi's post after India beat Pakistan in thrilling Asia Cup final|url=https://www.ndtv.com/india-news/operation-sindoor-on-the-games-field-pm-modis-post-after-india-beat-pak-in-thrilling-asia-cup-final-9361605 |work=[[एनडीटीव्ही]] |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> गट टप्प्यातील सामन्यापूर्वी, स्पर्धेच्या आयोजकांनी चुकून पाकिस्तानच्या राष्ट्रगीताऐवजी काही सेकंदांसाठी "जलेबी बेबी" वाजवले, ज्यामुळे पाकिस्तानी प्रेक्षकांकडून टीका झाली.<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1942460|trans-title=आशिया कपबाबत पीसीबी आज अंतिम निर्णय घेणार.|title=PCB to take final call over Asia Cup today|date=१७ सप्टेंबर २०२५|website=डॉन}}</ref><ref>{{cite news |last=शर्मा |first=राधिका|date=१५ सप्टेंबर २०२५ |trans-title=आशिया चषक स्पर्धेदरम्यान पाकिस्तानच्या राष्ट्रगीता दरम्यानच्या गोंधळावर जलेबी बेबी गायक तेशेरने उडवली खिल्ली: "शाऊट आउट टू द साऊंड गाय..."|title=Jalebi Baby Singer Tesher Pokes Fun At Pakistan National Anthem Fiasco At Asia Cup: "Shout Out To The Sound Guy..." |url=https://www.ndtv.com/entertainment/jalebi-baby-singer-tesher-pokes-fun-at-pakistan-national-anthem-fiasco-at-asia-cup-shout-out-to-the-sound-guy-9278603 |work=[[एनडीटीव्ही]] |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> ===हस्तांदोलन=== भारत आणि पाकिस्तान यांच्यातील गट टप्प्यातील सामन्याच्या नाणेफेकीदरम्यान, दोन्ही कर्णधारांनी हस्तांदोलन करणे टाळले. समोर आलेल्या वृत्तानुसार असे सामनाधिकारी [[अँडी पायक्रॉफ्ट]] यांच्या सल्ल्यानुसार झाले. खेळ संपल्यानंतर, भारतीय खेळाडू पाकिस्तानी संघाशी हस्तांदोलन न करता निघून गेले.<ref name "Adil_2025">{{Cite web |last1=आदिल |first1=हाफसा|last2=इफ्तीखार नेगी |first2=Ahsan|url=https://www.aljazeera.com/sports/2025/9/14/india-vs-pakistan-asia-cup-match-hit-by-no-handshake-controversy|trans-title=आशिया चषक सामन्यानंतर भारत आणि पाकिस्तानमध्ये 'हस्तांदोलन' नाट्यात गोंधळ|title=India, Pakistan embroiled in ‘no handshake’ drama after Asia Cup match |work=अल जझीरा }}</ref> पाकिस्तानचे मुख्य प्रशिक्षक [[माइक हेसन]] यांनी ह्याबाबत निराशा व्यक्त केली, तर [[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड|पीसीबी]]ने पायक्रॉफ्टविरुद्ध औपचारिक निषेध नोंदवला आणि नंतर या प्रकरणाच्या हाताळणीबद्दल त्यांचे ऑपरेशन्स डायरेक्टर उस्मान वाहला यांना निलंबित केले.<ref>{{Cite web|url=https://cricketpakistan.com.pk/en/news/detail/pcb-chief-suspends-usman-wahla-over-asia-cup-handshake-controversy|trans-title=आशिया कप हस्तांदोलन वादावरून पीसीबी प्रमुखांकडून उस्मान वाहला यांचे निलंबन|title=PCB chief suspends Usman Wahla over Asia Cup handshake controversy|date=१५ सप्टेंबर २०२५|website=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]]}}</ref> स्पर्धेच्या उर्वरित सामन्यातून पायक्रॉफ्ट यांना काढून टाकण्याची पीसीबीची मागणी [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]ने फेटाळली.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/asia-cup-ind-vs-pak-pcb-chief-mohsin-naqvi-demands-immediate-removal-of-match-referee-andy-pycroft-1502978 |trans-title=पीसीबी प्रमुख नक्वी यांची सामनाधिकारी पायक्रॉफ्ट यांना 'तात्काळ काढून टाकण्याची' मागणी.|title=PCB chief Naqvi demands 'immediate removal' of match referee Pycroft |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> स्पर्धेत पाकिस्तानच्या पुढील सहभागाबाबत अनिश्चिततेमुळे पाकिस्तान आणि संयुक्त अरब अमिराती यांच्यातील त्यानंतरच्या गट फेरीतील सामन्याला एक तास उशिरा झाला. पीसीबीने दावा केला की पायक्रॉफ्ट यांनी "चुकीच्या संवादाबद्दल" माफी मागितली आहे, तर आयसीसीने ते सामनाधिकारी म्हणून काम करत राहतील याची पुष्टी केल्यानंतर अखेर सामना सुरू झाला.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/pakistan-uae-match-begins-after-delay-as-andy-pycroft-remains-match-referee-1503294 |trans-title=अँडी पायक्रॉफ्ट मॅच रेफरी असल्याने पाकिस्तान-यूएई सामना उशिरा सुरू झाला|title=Pakistan-UAE match begins after delay as Andy Pycroft remains match referee |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> ===यादव, रौफ आणि फरहान यांच्याविरुद्ध शिस्तभंगाची सुनावणी=== भारत आणि पाकिस्तानमधील [[#सुपर फोर|सुपर फोर सामन्या]]दरम्यान "प्रक्षोभक हावभाव" केल्याबद्दल [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआयने]] पाकिस्तानी खेळाडू [[हॅरीस रौफ]] आणि [[साहिबजादा फरहान]] यांच्याविरुद्ध आयसीसीकडे तक्रार दाखल केली.<ref name=espn-complaint/> सीमेजवळ क्षेत्ररक्षण करताना, रौफने "जेट क्रॅशिंग" हावभाव आणि "६-०" बोटाचा इशारा केला, ज्याचा अर्थ भारतीय माध्यमांनी, [[ऑपरेशन सिंदूर]] दरम्यान सहा भारतीय विमाने पाडल्याच्या पाकिस्तानच्या दाव्याचा प्रतीकात्मक संदर्भ म्हणून लावला.<ref name=espn-complaint>{{cite news|url=https://www.espncricinfo.com/story/asia-cup-ind-vs-pak-bcci-lodges-complaint-with-icc-against-sahibzada-farhan-and-haris-rauf-1504362|trans-title=बीसीसीआयची फरहान आणि रौफ यांच्याविरुद्ध आयसीसीकडे तक्रार|title=BCCI lodges ICC complaint against Farhan and Rauf|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|date=२५ सप्टेंबर २०२५|access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.news18.com/cricket/bcci-lodges-official-complaint-against-haris-rauf-and-sahibzada-farhan-for-provocative-gestures-ws-l-9594903.html|trans-title=हरिस रौफ, साहिबजादा फरहान यांना निर्लज्ज प्रक्षोभक कृत्यांसाठी मोठी किंमत मोजावी लागू शकते, बीसीसीआयचा कडकडाट|title=BCCI Strikes As Haris Rauf, Sahibzada Farhan Could Pay Heavy Price For Shameless Provocative Antics|work=न्यूज१८|date=२५ सप्टेंबर २०२५|access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref><ref name="harisfine"/><ref>{{cite news|url=https://www.firstpost.com/firstcricket/india-vs-pakistan-haris-rauf-fighter-jet-controversy-india-pakistan-asia-cup-2025-13935708.html|trans-title=पाकिस्तानने भारतीय लढाऊ विमान पाडल्याचे हरिस रौफचे वादग्रस्त संकेत - पहा|title=Haris Rauf sparks controversy with gesture suggesting Pakistan downed Indian fighter jets - WATCH|work=फर्स्टपोस्ट|date=२३ सप्टेंबर २०२५|access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> एनडीटीव्हीने प्रकाशित केलेल्या व्हिडिओमध्ये रौफने विकेट घेतल्यानंतरही तोच हावभाव पुन्हा केला होता, जो दर्शवितो की त्याची कृती एकाच घटनेपुरती मर्यादित नव्हती.<ref>{{cite news|url=https://sports.ndtv.com/asia-cup-2025/haris-rauf-provoked-india-with-fighter-jet-gesture-twice-video-of-second-instance-emerges-9321007|trans-title=हरिस रौफने दोनदा 'फायटर जेट जेश्चर' देऊन भारताला चिथावणी दिली, दुसऱ्या प्रसंगाचा व्हिडिओ आला समोर|title=Haris Rauf Provoked India With 'Fighter Jet Gesture' Twice, Video Of 2nd Instance Surfaces|work=एनडीटीव्ही स्पोर्ट्स|date=२३ सप्टेंबर २०२५|access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=espn-complaint/> त्याच सामन्याच्या सुरुवातीला, फरहानने त्याच्या बॅटने रायफल गोळीबाराची नक्कल करून त्याचे अर्धशतक साजरे केले, ज्याचे वर्णन भारतीय माध्यमांनी उत्तेजक आणि असंवेदनशील म्हणून केले होते.<ref>{{cite news|url=https://firstpost.com/firstcricket/asia-cup-2025-sahibzada-farhan-fifty-gun-firing-celebration-india-pakistan-13935677.html|trans-title=फरहानच्या गोळीबाराच्या सेलिब्रेशनमुळे वादविवाद सुरू झाला|title=Farhan’s gun-firing celebration sparks debate|work=फर्स्टपोस्ट|date=२२ सप्टेंबर २०२५|access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref><ref name=espn-complaint/> पीसीबीने भारताचा कर्णधार सूर्यकुमार यादवविरुद्धही तक्रार दाखल केली, ज्याने पहलगाम दहशतवादी हल्ल्यातील पीडितांसोबत एकता व्यक्त केली आणि आपल्या संघाचा विजय भारतीय सैन्याला समर्पित केला, ज्यावर पीसीबीने "राजकीय विधाने" असल्याचा आरोप केला.<ref>{{cite news |trans-title=सूर्यकुमार यादवविरुद्ध पीसीबीने तक्रार दाखल केली: आरोप काय आहे आणि तो दोषी ठरू शकतो का?|title=PCB file complaint against Suryakumar Yadav: What is the charge and can he be found guilty? |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/asia-cup/pcb-file-complaint-against-suryakumar-yadav-what-is-the-charge-and-can-he-be-found-guilty/articleshow/124104733.cms |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५ |work=द टाईम्स ऑफ इंडिया |date=२५ सप्टेंबर २०२५}}</ref> तिन्ही खेळाडूंनी आयसीसी क्रिकेट आचारसंहितेचे उल्लंघन केल्याबद्दल दोषी नसल्याचे जबाबात म्हटले. शिस्तभंगाच्या सुनावणीनंतर, आयसीसीने यादव आणि रौफ यांना त्यांच्या सामन्याच्या शुल्काच्या ३०% दंड ठोठावला,<ref>{{Cite web |date=२३ सप्टेंबर २०२५ |trans-title=आयसीसीच्या आचारसंहितेचे उल्लंघन केल्याबद्दल सूर्यकुमार दोषी|title=Suryakumar found guilty of breaching ICC Code of Conduct |url=https://www.espncricinfo.com/story/suryakumar-found-guilty-of-breaching-icc-code-of-conduct-1504615 |website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref><ref name="harisfine">{{Cite web |date=२३ सप्टेंबर २०२५ |trans-title=आयसीसीच्या आचारसंहितेचे उल्लंघन केल्याबद्दल हरिस रौफला दंड|title=Haris Rauf fined for breaching ICC Code of Conduct |url=https://www.espncricinfo.com/story/haris-rauf-fined-for-breaching-icc-code-of-conduct-1504627 |website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> तर फरहानला इशारा देऊन सोडून देण्यात आले.<ref name="harisfine"/> ===बक्षीस वितरण समारंभ विवाद=== भारताने [[२०२५ आशिया चषक अंतिम सामना|अंतिम सामन्या]]त पाकिस्तानला पराभूत केल्यानंतर, बक्षीस वितरण समारंभ एका तासापेक्षा जास्त उशिरा झाला कारण पाकिस्तानी संघ उशिरा पोहोचला,<ref>{{cite news |trans-title=भारत विरुद्ध पाकिस्तान: आशिया कप २०२५ च्या अंतिम सामन्यानंतर सादरीकरण समारंभ का लांबला?|title=IND vs PAK: Why was presentation ceremony after Asia Cup 2025 Final delayed? |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-vs-pakistan-asia-cup-2025-final-presentation-ceremony-delayed-reason-controversy/article70106534.ece |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५ |work=स्पोर्टस्टार|agency=द हिंदू |date=२८ सप्टेंबर २०२५|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last1=सिन्हा |first1=प्रत्युष|trans-title=मोहसीन नक्वीकडून आशिया चषक ट्रॉफी घेण्यास भारताचा नकार|title=India refuse to collect Asia Cup trophy from Mohsin Naqvi |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/135760/india-refuse-to-collect-asia-cup-trophy-from-mohsin-naqvi-pcb-chairman-acc-president-cricbuzzcom |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५ |work=Cricbuzz |date=२८ सप्टेंबर २०२५ |language=en}}</ref> आणि भारताने [[आशियाई क्रिकेट समिती]]चे (एसीसी) अध्यक्ष मोहसिन नक्वी, जे पाकिस्तानचे गृहमंत्री आणि पाकिस्तान क्रिकेट बोर्डाचे अध्यक्ष देखील आहेत, यांच्याकडून विजेता चषक आणि पदके स्वीकारण्यास नकार दिला.<ref>{{Cite web|url= https://www.reuters.com/sports/cricket/india-beat-pakistan-final-retain-asia-cup-title-2025-09-28/|trans-title=विजेत्या भारताने एसीसी प्रमुखांकडून आशिया चषक ट्रॉफी नाकारली|title= Winners India refuse Asia Cup trophy from ACC chief|work=रॉयटर्स|access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> जेव्हा एसीसीचे [[अमिनुल इस्लाम]] यांनी पाकिस्तानी कर्णधार [[सलमान अली आगा]] याला उपविजेते पदाचे बक्षीस म्हणून ७५,००० अमेरिकन डॉलर्सचा चेक सादर केला, तेव्हा त्याने तो जवळजवळ लगेचच जमिनीवर फेकला, ज्यामुळे स्टँडमध्ये उपस्थित असलेल्या गर्दीतून जोरदार जयजयकार आणि विरोधी आवाज (Boo) दोन्ही झाले.<ref>{{Cite web |date=२९ सप्टेंबर २०२५|trans-title=ते क्रिकेटचा अनादर करत आहेत': भारताने पीसीबी प्रमुखांना नकार दिल्यानंतर पाकिस्तानचा कर्णधार सलमान आघा निराश झाला - बिझनेसटुडे|title='They are disrespecting cricket': Pak captain Salman Agha flings cheque in frustration after India snubs PCB chief - BusinessToday |url=https://www.businesstoday.in/sports/story/they-are-disrespecting-cricket-pak-captain-salman-agha-flings-cheque-in-frustration-after-india-snubs-pcb-chief-496062-2025-09-29 |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५ |website=बिझजेस टुडे |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=29 September 2025 |trans-title=आशिया कपच्या अंतिम सामन्यात पराभवानंतर उपविजेत्या खेळाडूचा चेक फेकल्याबद्दल पाकिस्तानचा कर्णधार सलमान अली आघा याच्या विरोधात जल्लोष. |title=Pakistan Captain Salman Ali Agha Gets Booed For Throwing Away Runners-Up Cheque Post Asia Cup Final Loss |url=https://sports.ndtv.com/asia-cup-2025/pakistan-captain-salman-ali-agha-gets-booed-for-throwing-away-runners-up-check-post-final-loss-watch-9361838 |website=एनडीटीव्ही स्पोर्ट्स }}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> भारतीय संघाच्या आक्षेपाला न जुमानता, नक्वी यांनी स्वतः त्यांना चषक आणि पदके देण्याचा आग्रह धरला, ज्यामुळे गोंधळ निर्माण झाला. समारंभात भारताला चषक आणि पदके देण्यात आली नाहीत आणि नक्वी ट्रॉफी घेऊन स्टेडियममधून निघून गेल्याचे वृत्त आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.economictimes.indiatimes.com/news/international/us/india-thrashes-pakistan-in-asia-cup-2025-final-but-refuses-to-take-trophy-during-postmatch-presentation-heres-why/articleshow/124200357.cms|trans-title=आशिया चषक २०२५ च्या अंतिम सामन्यात भारताने पाकिस्तानला हरवले पण पारितोषिक वितरण समारंभात ट्रॉफी घेण्यास नकार|title= India thrashes Pakistan in Asia Cup 2025 final but refuses to take trophy during presentation ceremony|work=द इकॉनॉमिक टाईम्स|access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/cricket/asia-cup-ends-without-suryakumar-yadav-lifting-trophy-despite-indias-win-9602453.html|trans-title=विजयानंतरही सूर्यकुमार यादवने ट्रॉफी उचलल्याशिवाय आशिया चषक स्पर्धेची सांगता|title=Asia Cup Ends Without Suryakumar Yadav Lifting Trophy Despite Win|work=न्यूज१८|access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> यानंतर, भारतीय कर्णधार सूर्यकुमार यादवने आपल्या संघासह 'काल्पनिक ट्रॉफी' उंचावून भारतीय विजय साजरा केला. नंतर त्यांनी समारंभाच्या हाताळणीवर टीका केली आणि म्हटले की त्यांच्या संघाला ट्रॉफी उचलण्याची संधी "नाकारण्यात आली".<ref>{{Cite web|trans-title=आशिया चषक स्पर्धेनंतर चॅम्पियन भारताला ट्रॉफी 'नाकारली' असे सूर्यकुमार म्हणाला|title=Suryakumar says champions India 'denied' the trophy after Asia Cup win|url=https://www.reuters.com/sports/cricket/suryakumar-says-champions-india-denied-trophy-after-asia-cup-win-2025-09-29/|work=रॉयटर्स|access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> बीसीसीआयचे सचिव देवजित सैकिया यांनी नक्वी यांच्या ट्रॉफी आणि पदके "घेऊन" जाण्याच्या कृतीला "अखिलाडू" म्हटले आणि घोषणा केली की बीसीसीआय नोव्हेंबरमध्ये होणाऱ्या आयसीसी परिषदेत त्यांच्या कृतीचा निषेध करेल.<ref>{{cite news|trans-title=आशिया चषक{{!}} बीसीसीआयचे सचिव देवजित सैकिया यांनी पाक बोर्डाचे प्रमुख मोहसिन नक्वी यांना सांगितले: 'शक्य तितक्या लवकर ट्रॉफी आणि पदके परत करा' |title=Asia Cup {{!}} BCCI secretary Devajit Saikia to Pak board chief Mohsin Naqvi: 'Return trophy and medals as soon as possible' |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/bcci-devajit-saikia-mohsin-naqvi-trophy-medal-ind-vs-pak-asia-cup-10277341/ |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५ |work=द इंडियन एक्सप्रेस |date=३० सप्टेंबर २०२५ |language=en}}</ref> १ ऑक्टोबर रोजी, अंतिम सामन्याच्या तीन दिवसांनी, नक्वी यांनी दुबईतील एसीसी मुख्यालयात संघाने त्यांच्याकडून वैयक्तिकरित्या ट्रॉफी घेतल्याशिवाय भारताला ट्रॉफी देण्यास नकार दिला.<ref>{{cite news |last1=रसूल |first1=डॅनियल|trans-title=भारताला हवे असेल तर ते आशिया चषक ट्रॉफी येऊन घेऊ शकतात, असे एसीसी प्रमुख मोहसिन नक्वी यांनी म्हटले.|title=India can come and collect Asia Cup trophy if they want it, says ACC chief Mohsin Naqvi |url=https://www.espncricinfo.com/story/india-can-come-and-collect-asia-cup-trophy-if-they-want-it-says-acc-chief-mohsin-naqvi-1505205 |access-date=१४ ऑक्टोबर २०२५ |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |date=१ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> == संदर्भयादी == {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-asia-cup-2025-1496919 स्पर्धा मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{आशिया चषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आशिया चषक]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] owiubs53trswqqzskqpt346fxt88ln9 0 371904 2701379 2700243 2026-08-12T16:06:15Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701379 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा भारत दौरा २०२५–२६ | team1_image = Flag of India.svg | team1_name = भारत | team2_image = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg | team2_name = वेस्ट इंडीज | from_date = २ | to_date = १४ ऑक्टोबर २०२५ | team1_captain = [[शुभमन गिल]] | team2_captain = [[रॉस्टन चेझ]] | no_of_tests = 2 | team1_tests_won = 2 | team2_tests_won = 0 | team1_tests_most_runs = [[यशस्वी जैस्वाल]] (२१९) | team2_tests_most_runs = [[शई होप]] (१६६) | team1_tests_most_wickets = [[कुलदीप यादव]] (१२) | team2_tests_most_wickets = [[जोमेल वॉरिकन]] (५)<br>[[रॉस्टन चेझ]] (५) | player_of_test_series = [[रवींद्र जाडेजा]] (भा) }} ऑक्टोबर २०२५ मध्ये [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ]]ाने [[भारत क्रिकेट संघ]]ाविरुद्ध खेळण्यासाठी भारताचा दौरा केला.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/bcci-announces-india-s-home-schedule-for-2025-with-west-indies-south-africa-set-to-visit |trans-title=२०२५ च्या घरच्या वेळापत्रकात भारत वेस्ट इंडीज आणि दक्षिण आफ्रिकेचे यजमानपद भूषवणार|title=India to host West Indies, South Africa in packed 2025 home schedule |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=२० ऑक्टोबर २०२५}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/133924/guwahati-to-host-indias-second-test-against-south-africa |trans-title=भारत विरुद्ध दक्षिण आफ्रिका यांच्यातील दुसरा कसोटी सामना गुवाहाटी येथे.|title=Guwahati to host India's second Test against South Africa |work=क्रिकबझ्झ |access-date=२० ऑक्टोबर २०२५}}</ref> या दौऱ्यात दोन [[कसोटी सामने]] खेळवले गेले.<ref>{{cite web |trans-title=पुरुषांचा भविष्यातील दौरा कार्यक्रम |title=Men's Future Tours Program |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |access-date=२० ऑक्टोबर २०२५ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |archive-date=२६ डिसेंबर २०२२ |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226133751/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221226133751/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |date=2022-12-26 }}</ref> ही कसोटी मालिका [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धे]]चा भाग होती.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/india-announce-men-s-home-bilateral-international-fixtures-for-2025-26-1479374 |trans-title=भारत वेस्ट इंडिज आणि दक्षिण आफ्रिकेचे यजमानपद भूषवणार; गुवाहाटीला पहिला कसोटी सामना|title=India to host West Indies and South Africa; Guwahati gets its first Test match |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=२० ऑक्टोबर २०२५}}</ref> एप्रिल २०२५ मध्ये, [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]ाने (बीसीसीआय) २०२५-२६ च्या घरगुती आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून दौऱ्याच्या वेळापत्रकाची पुष्टी केली.<ref>{{cite web |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/SY9lTZWw |trans-title=बीसीसीआयतर्फे टीम इंडियाचे (वरिष्ठ पुरुष) २०२५ च्या आंतरराष्ट्रीय होम सीझनसाठी वेळापत्रक जाहीर |title=BCCI announces fixtures for Team India (Senior Men) international home season 2025 |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date=२० ऑक्टोबर २०२५ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> जून २०२५ मध्ये दुसऱ्या कसोटीचे ठिकाण [[इडन गार्डन्स|कोलकाता]]हून [[अरुण जेटली स्टेडियम|दिल्ली]] येथे बदलण्यात आले.<ref>{{cite web |trans-title=बीसीसीआयने टीम इंडिया (आंतरराष्ट्रीय घरच्या हंगामात) आणि दक्षिण आफ्रिका दौऱ्यासाठी अद्ययावत ठिकाणांची घोषणा केली. |title=BCCI announces updated venues for Team India (Int'l home season) & South Africa A Tour of India |url=https://www.bcci.tv/articles/2025/news/55556221/bcci-announces-updated-venues-for-team-india-int-l-home-season-south-africa-a-tour-of-india |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] |access-date=२० ऑक्टोबर २०२५ |archive-date=2025-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224053348/https://www.bcci.tv/articles/2025/news/55556221/bcci-announces-updated-venues-for-team-india-int-l-home-season-south-africa-a-tour-of-india |url-status=dead }}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;margin:auto" |- !{{cr|IND}}<ref>{{cite web |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/seT7FVWl |trans-title=वेस्ट इंडिज विरुद्ध आयडीएफसी फर्स्ट बँक कसोटी मालिकेसाठी भारतीय संघाची घोषणा |title=India’s squad for IDFC FIRST Bank Test series against WI announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date=२० ऑक्टोबर २०२५ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> !{{cr|WIN}}<ref>{{cite web|url=https://www.windiescricket.com/news/cwi-announces-squad-for-test-tour-of-india-in-first-away-assignment-for-world-test-championship-cycle/ |trans-title=विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धेतील पहिल्या परदेश दौऱ्यासाठी क्रिकेट वेस्ट इंडीजने भारताच्या कसोटी दौऱ्यासाठी संघ जाहीर केला|title=CWI announces squad for Test tour of India in first away assignment for World Test Championship cycle |work=[[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]] |access-date=२० ऑक्टोबर २०२५}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[शुभमन गिल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[रवींद्र जाडेजा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[जसप्रीत बुमराह]] * [[यशस्वी जैस्वाल]] * [[जगदीशन नारायण]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[ध्रुव जुरेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[प्रसिद्ध कृष्ण]] * [[नितीश कुमार रेड्डी]] * [[देवदत्त पडिक्कल]] * [[अक्षर पटेल]] * [[लोकेश राहुल]] * [[मोहम्मद सिराज]] * [[साई सुदर्शन]] * [[वॉशिंग्टन सुंदर]] * [[कुलदीप यादव]] | * [[रॉस्टन चेझ]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[जोमेल वॉरिकन]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[केव्हलॉन अँडरसन]] * [[अलिक अथनाझे]] * [[जेडिया ब्लेड्स]] * [[जॉन कॅम्पबेल]] * [[टॅगेनरीन चंद्रपॉल]] * [[जस्टिन ग्रीव्ह्स]] * [[शई होप]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[टेव्हिन इमलाच]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[अल्झारी जोसेफ]]</s> * <s>[[शमार जोसेफ]]</s> * [[ब्रँडन किंग]] * [[जोहान लेन]] * [[अँडरसन फिलिप]] * [[खारी पिएर]] * [[जेडन सील्स]] |} २६ सप्टेंबर रोजी, [[शमार जोसेफ]] दुखापतीमुळे मालिकेतून बाहेर पडला आणि त्याच्या जागी [[जोहान लेन]]नला संघात स्थान देण्यात आले.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/ind-vs-wi-shamar-joseph-ruled-out-of-india-tests-with-injury-johann-layne-called-up-1504581 |trans-title=Injured Shamar Joseph out of India Tests, Johann Layne called up|title=Injured शमार जोसेफ out of India Tests, जोहान लेन called up |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=२० ऑक्टोबर २०२५}}</ref> २९ सप्टेंबर रोजी, [[अल्झारी जोसेफ]]ला पाठीच्या दुखापतीमुळे मालिकेतून बाहेर काढण्यात आले आणि त्याच्या जागी [[जेडिया ब्लेड्स]]ला संघात स्थान देण्यात आले.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/alzarri-joseph-ruled-out-of-india-test-series-with-lower-back-injury-1504925 |trans-title=पाठीच्या दुखापतीमुळे अल्झारी जोसेफ भारताविरुद्धच्या कसोटी मालिकेतून बाहेर|title=Alzarri Joseph ruled out of India Test series with lower-back injury |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=२० ऑक्टोबर २०२५}}</ref> == कसोटी मालिका == ===१ली कसोटी=== {{Two-innings cricket match | date = २–४ ऑक्टोबर २०२५ | team1 = {{cr-rt|WIN}} | team2 = {{cr|IND}} | score-team1-inns1 = १६२ (४४.१ षटके) | runs-team1-inns1 = [[जस्टिन ग्रीव्ह्स]] ३२ (४८) | wickets-team1-inns1 = [[मोहम्मद सिराज]] ४/४० (१४ षटके) | score-team2-inns1 = ४४८/५[[घोषणा आणि जप्ती#घोषणा|घो]] (१२८ षटके) | runs-team2-inns1 = [[ध्रुव जुरेल]] १२५ (२१०) | wickets-team2-inns1 = [[रॉस्टन चेझ]] २/९० (२४ षटके) | score-team1-inns2 = १४६ (४५.१ षटके) | runs-team1-inns2 = [[अलिक अथनाझे]] ३८ (७४) | wickets-team1-inns2 = [[रवींद्र जाडेजा]] ४/५४ (१३ षटके) | score-team2-inns2 = | runs-team2-inns2 = | wickets-team2-inns2 = | result = भारत १ डाव आणि १४० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479569.html धावफलक] | venue = [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] | umpires = [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इं) आणि [[ॲलेक्स व्हार्फ]] (इं) | motm = [[रवींद्र जाडेजा]] (भा) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[जोहान लेन]] आणि [[खारी पिएर]] (वे) ह्या दोघांनी कसोटी पदार्पण केले. * [[जॉन कॅम्पबेल]]ने (वे) कसोटी क्रिकेट कारकिर्दीतील १,००० धावा पूर्ण केल्या.<ref>{{cite web|url=https://www.newspointapp.com/english/trending/ind-vs-wi-john-campbell-becomes-61st-west-indies-player-to-score-1000-test-runs-newscrab/articleshow/14504820fb511491df9948ad103510713fb2fe04 |trans-title=भारत विरुद्ध वेस्ट इंडीज: जॉन कॅम्पबेल १००० कसोटी धावा करणारा वेस्ट इंडिजचा ६१ वा खेळाडू|title=IND vs WI: John Campbell Becomes 61st West Indies Player to Score 1,000 Test Runs |work=न्यूज पॉईंट |access-date=२० ऑक्टोबर २०२५}}</ref> * [[जसप्रीत बुमराह]] ने डावांच्या बाबतीत (२४) घरच्या मैदानावर सर्वात जलद ५० बळी घेणाऱ्या भारतीय गोलंदाजाच्या [[जवागल श्रीनाथ]]च्या विक्रमाशी बरोबरी केली.<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/india-vs-west-indies/jasprit-bumrah-breaks-record-fastest-indian-bowler-to-50-test-wickets-at-home/articleshow/124272670.cms |trans-title=रेकॉर्ड अलर्ट! जसप्रीत बुमराहने नवा ठसा प्रस्थापित केला: मायदेशात सर्वात जलद ५० कसोटी बळी घेणारा भारतीय गोलंदाज|title=Record alert! Jasprit Bumrah sets new mark: Fastest Indian bowler to 50 Test wickets at home |work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]] |access-date=२० ऑक्टोबर २०२५}}</ref> * [[ध्रुव जुरेल]]ने (भा) कसोटी क्रिकेटमध्ये पहिले शतक झळकावले.<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/india-vs-west-indies/dhruv-jurel-hits-maiden-test-century-fifth-indian-to-do-so-against-west-indies/articleshow/124289399.cms |trans-title=ध्रुव जुरेलने वेस्ट इंडिजविरुद्ध पहिले कसोटी शतक ठोकले, असे करणारा पाचवा भारतीय|title=Dhruv Jurel hits maiden Test century, fifth Indian to do so against West Indies |work=द टाइम्स ऑफ इंडिया |access-date=२० ऑक्टोबर २०२५}}</ref> * विश्व कसोटी अजिंक्यपद गुण: भारत १२, वेस्ट इंडीज ०. }} ===२री कसोटी=== {{Two-innings cricket match | date = १०–१४ ऑक्टोबर २०२५ | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|WIN}} | score-team1-inns1 = ५१८/५[[घोषणा आणि जप्ती#घोषणा|घो]] (१३४.२ षटके) | runs-team1-inns1 = [[यशस्वी जैस्वाल]] १७५ (२५८) | wickets-team1-inns1 = [[जोमेल वॉरिकन]] ३/९८ (३४ षटके) | score-team2-inns1 = २४८ (८१.५ षटके) | runs-team2-inns1 = [[अलिक अथनाझे]] ४१ (८४) | wickets-team2-inns1 = [[कुलदीप यादव]] २/८२ (२६.५ षटके) | score-team1-inns2 = १२४/३ (३५.२ षटके) | runs-team1-inns2 = [[लोकेश राहुल]] ५८[[नाबाद|*]] (१०८) | wickets-team1-inns2 = [[रॉस्टन चेझ]] २/३६ (९ षटके) | score-team2-inns2 = ३९० (११८.५ षटके) ([[फॉलो-ऑन|फॉ/ऑ]]) | runs-team2-inns2 = [[जॉन कॅम्पबेल]] ११५ (१९९) | wickets-team2-inns2 = [[जसप्रीत बुमराह]] ३/४४ (१७.५ षटके) | result = भारत ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479570.html धावफलक] | venue = [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]] | umpires = [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इं) आणि [[पॉल रायफेल]] (ऑ) | motm = [[कुलदीप यादव]] (भा) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[जसप्रीत बुमराह]]चा (भा) हा ५०वा कसोटी सामना होता.<ref>{{cite web|url=https://www.etvbharat.com/en/!sports/ind-vs-wi-second-test-jasprit-bumrh-joins-illustrious-list-including-ms-dhoni-rohit-sharma-virat-kohli-enn25101002290 |trans-title=भारत वि वेस्ट इंडीज: स्वरूपातील क्रिकेटमध्ये ५० समावेशासहित जसप्रीत बुमराहचे नाव विक्रम पुस्तकात कोरले|title=IND vs WI: Jasprit Bumrah Etches His Name In Record Books With 50 Appearances Across Formats |work=ईटीव्ही भारत |access-date=२० ऑक्टोबर २०२५}}</ref> * [[यशस्वी जैस्वाल]]च्या (भा) आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कारकिर्दीतील ३,००० धावा पूर्ण.<ref>{{cite web|url=https://www.business-standard.com/cricket/news/yashasvi-jaiswal-hits-7th-test-hundred-completes-3000-runs-in-test-cricket-125101000610_1.html |trans-title=यशस्वी जैस्वालचे सातवे कसोटी शतक; आंतरराष्ट्रीय कारकिर्दीतील ३००० धावा पूर्ण|title=Yashasvi Jaiswal hits 7th Test hundred; Completes 3000 runs across formats |work=बिझनेस स्टॅंडर्ड |access-date=२० ऑक्टोबर २०२५}}</ref> * [[जॉन कॅम्पबेल]] (वे) ने कसोटीतील त्याचे पहिले शतक झळकावले.<ref>{{cite web|url=https://apnews.com/article/india-cricket-west-indies-393a53ea4c702543e2f5877a186f6572 |trans-title=दुसऱ्या क्रिकेट कसोटीत जॉन कॅम्पबेलच्या पहिल्या शतकामुळे वेस्ट इंडिजला मोठा दिलासा|title=John Campbell's maiden century boosts West Indies in second cricket test |work=एपी न्यूज |access-date=२० ऑक्टोबर २०२५}}</ref><ref>{{cite web|url=https://cricketgully.com/cricket-news/john-campbell-ends-12-year-wait-scores-maiden-century-on-indian-soil-9285 |trans-title=जॉन कॅम्पबेलने १२ वर्षांची प्रतीक्षा संपवली, भारतीय भूमीवर पहिले शतक झळकावले|title=John Campbell ends 12-year wait, scores maiden century on Indian soil |work=क्रिकेट गली |access-date=२० ऑक्टोबर २०२५}}</ref> * विश्व कसोटी अजिंक्यपद गुण: भारत १२, वेस्ट इंडीज ०. }} == संदर्भयादी == {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/west-indies-in-india-2025-26-1479561 स्पर्धा मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे भारतीय दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} {{२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचे भारत दौरे]] [[वर्ग:वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|भारत]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे भारतीय दौरे]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] 1xr100a1r1dvtnllw75iqwhmarkzwcx 0 373492 2701434 2700304 2026-08-13T01:00:00Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701434 wikitext text/x-wiki {{२०२५ महिला क्रिकेट विश्वचषक साइडबार}} [[२०२५ महिला क्रिकेट विश्वचषक]] स्पर्धेसाठी हे संघ जाहीर करण्यात आले होते.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/cp895mzp7jmo |trans-title=|title=ICC Women's World Cup squads |work=[[BBC Sport]] |access-date=१० नोव्हेंबर २०२५}}</ref> राखीव खेळाडू वगळून प्रत्येक संघाला विश्वचषकासाठी १५ खेळाडूंचा संघ निवडण्याची मुभा होती,<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/all-the-squads-for-icc-women-s-cricket-world-cup-2025 |trans-title=आयसीसी महिला क्रिकेट विश्वचषक २०२५ साठी सर्व संघ|title=All the squads for ICC Women’s Cricket World Cup 2025 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=१० नोव्हेंबर २०२५}}</ref> १९ ऑगस्ट २०२५ रोजी, भारत या स्पर्धेसाठी त्यांचा संघ जाहीर करणारा पहिला संघ बनला.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/hosts-india-reveal-squad-for-women-s-world-cup-2025 |trans-title=यजमान भारताचा २०२५ महिला विश्वचषक स्पर्धेसाठी संघ जाहीर|title=Hosts India reveal squad for Women's World Cup 2025 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=१० नोव्हेंबर २०२५}}</ref> == सूची == {| class="wikitable" style="float:left margin-left: 10px;" ! खूण ! class="unsortable"|अर्थ |- | अ/क्र | एकदिवसीय सामन्यातील खेळाडूचा शर्ट क्रमांक |- | खेळाडू | खेळाडूचे नाव, त्यांच्या स्वतःच्या विकिपीडिया लेखात वापरले आहे. ते संघाचे नियुक्त [[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]] आहेत की [[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उप-कर्णधार]] आहेत हे देखील दर्शविते. |- |जन्मदिनांक | जन्मदिनांक, आणि ३० सप्टेंबर २०२५ पर्यंत वय. |- | फलंदाजी पद्धत |ज्या हाताने ते फलंदाजी करतात |- | गोलंदाजी पद्धत |केल्याल्या जाणाऱ्या गोलंदाजीचे प्रकार |} ==इंग्लंड== * '''संघ घोषणा केल्याचा दिनांक''': २१ ऑगस्ट २०२५ * '''स्त्रोत''': [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]<ref>{{cite web|url=https://www.ecb.co.uk/news/4343589/england-name-squad-for-icc-womens-cricket-world-cup-2026 |trans-title=आयसीसी महिला क्रिकेट विश्वचषक २०२५ साठी इंग्लंड संघाची घोषणा|title=England name squad for ICC Women's Cricket World Cup 2025 |work=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड|ईसीबी]] |access-date=११ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> * '''प्रशिक्षक''': {{flagicon|ENG}} [[शार्लट एडवर्ड्स]] {{row hover highlight}} {| class="wikitable sortable hover-highlight" |+ ! scope=col | अ/क्र ! scope=col class=unsortable | खेळाडू ! scope=col | जन्मदिनांक (वय) ! scope=col | फलंदाजी पद्धत ! scope=col | गोलंदाजी पद्धत |- !colspan=10|फलंदाज |- | style="text-align:center;"| १२ || [[टॅमी ब्युमाँट]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1991|3|11|df=y}} || {{nobr|उजव्या हाताने}} || {{n/a}} |- | style="text-align:center;"| ४७ || [[सोफिया डंकली]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1998|6|16|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[लेग ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| ५ || [[हीथर नाइट]] || {{nobr|{{birth date and age2|2025|9|30|1990|12|26|df=y}}}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| ६ || [[एमा लॅम्ब]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1997|12|16|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| २८ || [[डॅनी वायाट-हॉज]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1991|4|22|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] |- !colspan=10|यष्टीरक्षक |- | style="text-align:center;"| ४० || [[एमी जोन्स]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1993|6|13|df=y}} || उजव्या हाताने || {{n/a}} |- !colspan=10|अष्टपैलू |- | style="text-align:center;"| ३९ || {{nobr|[[नॅटली सायव्हर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])}} || {{birth date and age2|2025|9|30|1992|8|20|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |- | style="text-align:center;"| ६४ || [[ॲलिस कॅप्सी]] || {{birth date and age2|2025|9|30|2004|8|11|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] |- !colspan=10| फिरकी गोलंदाज |- | style="text-align:center;"| २४ || [[चार्ली डीन]] || {{birth date and age2|2025|9|30|2000|12|22|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| १९ || [[सोफी एसलस्टोन]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1999|5|6|df=y}} || उजव्या हाताने || [[डावखोरा ऑर्थोडॉक्स स्पिन]] |- | style="text-align:center;"| ३ || [[साराह ग्लेन]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1999|8|27|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[लेग ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| ५० || [[लिन्से स्मिथ]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1995|3|10|df=y}} || डावखुरी || [[डावखोरा ऑर्थोडॉक्स स्पिन]] |- !colspan=10| वेगवान गोलंदाज |- | style="text-align:center;"| ३७ || [[एमिली आर्लोट]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1998|2|23|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |- | style="text-align:center;"| ६३ || [[लॉरेन बेल]] || {{birth date and age2|2025|9|30|2001|1|2|df=y}} || उजव्या हाताने || {{nobr|उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|माध्यम-जलदगती]]}} |- | style="text-align:center;"| ८२ || [[लॉरेन फाइलर]] || {{birth date and age2|2025|9|30|2000|12|22|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|जलदगती]] |} ==ऑस्ट्रेलिया== * '''संघ घोषणा केल्याचा दिनांक''': ५ सप्टेंबर २०२५ * '''स्त्रोत''': [[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]]<ref>{{cite web|url=https://www.cricket.com.au/news/4356282/australia-womens-odi-cricket-world-cup-squad-2025-india-sri-lanka-molineux-wareham-knott-healy-voll |trans-title=विश्वचषक बचावासाठी ऑस्ट्रेलियाचा संघ जाहीर, मोलिनेक्सचे पुनरागमन|title=Molineux returns as Australia reveal squad for World Cup defence |work=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] |access-date=१० नोव्हेंबर २०२५}}</ref> * '''प्रशिक्षक''': {{flagicon|AUS}} [[शेली निच्के]] {{row hover highlight}} {| class="wikitable sortable hover-highlight" |+ ! scope=col | अ/क्र ! scope=col class=unsortable | खेळाडू ! scope=col | जन्मदिनांक (वय) ! scope=col | फलंदाजी पद्धत ! scope=col | गोलंदाजी पद्धत |- !colspan=10|फलंदाज |- | style="text-align:center;"| १८ || [[फीबी लिचफिल्ड]] || {{birth date and age2|2025|9|30|2003|4|18|df=y}} || डावखुरी || उजव्या हाताने [[लेग ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| १३ || [[जॉर्जिया व्हॉल]] || {{birth date and age2|2025|9|30|2003|8|5|df=y}} || {{nobr|उजव्या हाताने}} || उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] |- !colspan=10|यष्टीरक्षक |- | style="text-align:center;"| ७७ || [[अलिसा हीली]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) || {{birth date and age2|2025|9|30|1990|3|24|df=y}} || उजव्या हाताने || {{n/a}} |- | style="text-align:center;"| ६ || [[बेथ मूनी]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1994|1|14|df=y}} || डावखुरी || {{n/a}} |- !colspan=10|अष्टपैलू |- | style="text-align:center;"| ३२ || [[ताहलिया मॅकग्रा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) || {{birth date and age2|2025|9|30|1995|11|10|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |- | style="text-align:center;"| ६३ || [[ॲशली गार्डनर]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1997|4|15|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| ३४ || [[किम गार्थ]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1996|4|25|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|माध्यम-जलदगती]] |- | style="text-align:center;"| ११ || [[हेदर ग्रॅहाम]]{{efn|name=AUS1}} || {{birth date and age2|2025|9|30|1996|10|5|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|माध्यम-जलदगती]] |- | style="text-align:center;"| <s>४८</s> || <s>[[ग्रेस हॅरिस]]</s>{{efn|name=AUS1|२३ सप्टेंबर रोजी, [[ग्रेस हॅरिस]]ला दुखापतीमुळे स्पर्धेतून वगळण्यात आले आणि तिच्या जागी [[हेदर ग्रॅहाम]]ने संघात स्थान मिळवले.<ref>{{cite web|url=https://www.cricket.com.au/news/4367762/grace-harris-calf-injury-ruled-out-womens-odi-world-cup-heather-graham-replacement-australia |trans-title=वासराला झालेल्या दुखापतीमुळे हॅरिस विश्वचषकातून बाहेर|title=Calf blow rules Harris out of World Cup |work=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] |access-date=१० नोव्हेंबर २०२५}}</ref>}} || <s>{{nobr|{{birth date and age2|2025|9|30|1993|9|18|df=y}}}}</s> || <s>उजव्या हाताने</s> || <s>उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]]</s> |- | style="text-align:center;"| ८ || [[एलिस पेरी]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1990|11|3|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|माध्यम-जलदगती]] |- |style="text-align:center;"| १४ || {{nobr|[[ॲनाबेल सदरलँड]]}} || {{birth date and age2|2025|9|30|2001|10|12|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|माध्यम-जलदगती]] |- !colspan=10| फिरकी गोलंदाज |- | style="text-align:center;"| २७ || [[अलाना किंग]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1995|11|22|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[लेग ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| २३ || [[सोफी मॉलिनू]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1998|1|17|df=y}} || डावखुरी || [[डावखोरा ऑर्थोडॉक्स स्पिन]] |- | style="text-align:center;"| ३५ || [[जॉर्जिया वेरहॅम]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1999|5|26|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[लेग ब्रेक]] |- !colspan=10| वेगवान गोलंदाज |- | style="text-align:center;"| ५ || [[डार्सी ब्राउन]] || {{birth date and age2|2025|9|30|2003|3|7|df=y}} || उजव्या हाताने || {{nobr|उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|जलदगती]]}} |- | style="text-align:center;"| ३ || [[मेगन शुट]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1993|1|15|df=y}} || उजव्या हाताने || {{nobr|उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|माध्यम-जलदगती]]}} |} {{notelist}} ==दक्षिण आफ्रिका== * '''संघ घोषणा केल्याचा दिनांक''': ३ सप्टेंबर २०२५ * '''स्त्रोत''': [[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]]<ref>{{cite web|url=https://cricket.co.za/csa-announce-proteas-women-squad-for-icc-womens-cricket-world-cup-2025/ |trans-title=आयसीसी महिला क्रिकेट विश्वचषक २०२५ साठी सीएसएतर्फे प्रोटीया महिला संघाची घोषणा|title=CSA announce Proteas women squad for ICC Women's Cricket World Cup 2025 |work=[[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]] |access-date=११ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> * '''प्रशिक्षक''': {{flagicon|RSA}} [[मांडला माशिम्बी]] {{row hover highlight}} {| class="wikitable sortable hover-highlight" |+ ! scope=col | अ/क्र ! scope=col class=unsortable | खेळाडू ! scope=col | जन्मदिनांक (वय) ! scope=col | फलंदाजी पद्धत ! scope=col | गोलंदाजी पद्धत |- ! colspan="5" |फलंदाज |- |१४ || [[लॉरा वॉल्व्हार्ड]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) || {{Birth date and age2|2025|9|30|1999|4|26|df=y}} || उजव्या हाताने || {{n/a}} |- |१ || [[तझमिन ब्रिट्स]] || {{Birth date and age2|2025|9|30|1991|1|8|df=y}} || {{nobr|उजव्या हाताने}} || {{n/a}} |- ! colspan="9" | यष्टीरक्षक |- |१० || [[सिनालो जाफ्ता]] || {{Birth date and age2|2025|9|30|1994|12|22|df=y}} || उजव्या हाताने || {{n/a}} |- |७२ || [[कराबो मेसो]] || {{nobr|{{birth date and age2|2025|9|30|2007|09|18|df=y}}}} || उजव्या हाताने || {{n/a}} |- ! colspan="9" | अष्टपैलू |- |२७ || [[ॲनेके बॉश]] || {{Birth date and age2|2025|9|30|1993|8|17|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]], उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] |- |३२ || [[नेडीन डि क्लर्क]] || {{Birth date and age2|2025|9|30|2000|01|16|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |- |७७ || [[ॲनेरी डेर्कसेन]] || {{Birth date and age2|2025|9|30|2001|04|26|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |- |७ || [[मेरिझॅन कॅप]] || {{Birth date and age2|2025|9|30|1990|01|04|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |- |९६ || [[सुने लूस]] || {{Birth date and age2|2025|9|30|1996|01|05|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[लेग ब्रेक]], उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] |- |२५ || [[क्लोई ट्रायॉन]] || {{Birth date and age2|2025|9|30|1994|01|25|df=y}} || उजव्या हाताने || [[डावखोरा ऑर्थोडॉक्स स्पिन]] |- ! colspan="9" | फिरकी गोलंदाज |- |२८ || [[नॉनकुलुलेको म्लाबा]] || {{Birth date and age2|2025|9|30|2000|6|27|df=y}} || उजव्या हाताने || {{nobr|[[डावखोरा ऑर्थोडॉक्स स्पिन]]}} |- | ४ || {{nobr|[[नॉनदुमिसू शंगासे]]}} || {{Birth date and age2|2025|9|30|1996|4|5|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] |- ! colspan="6" | वेगवान गोलंदाज |- | ९९ || [[अयाबाँगा खाका]] || {{Birth date and age2|2025|9|30|1992|07|18|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |- | ५ || [[मासाबाटा क्लास]] || {{Birth date and age2|2025|9|30|1991|02|03|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |- | १२ || [[तुमी सेखुखुने]] || {{Birth date and age2|2025|9|30|1998|11|21|df=y}} || डावखुरी || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |} [[मियाने स्मित]]चा प्रवासी राखीव खेळाडू म्हणून समावेश करण्यात आला.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-cricket-worldcup-2025/news/south-africa-unveil-women-s-cricket-world-cup-squad |trans-title=दक्षिण आफ्रिकेतर्फे महिला क्रिकेट विश्वचषक संघाची घोषणा|title=South Africa unveil Women’s Cricket World Cup squad |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=११ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> ==न्यू झीलंड== * '''संघ घोषणा केल्याचा दिनांक''': १० सप्टेंबर २०२५ * '''स्त्रोत''': [[न्यू झीलंड क्रिकेट]]<ref>{{cite web |url=https://www.nzc.nz/news-items/white-ferns-quartet-earn-maiden-world-cup-call-up/ |trans-title=व्हाईट फर्न्सच्या चौकडीला पहिल्यांदाच विश्वचषकात स्थान मिळाले |title=WHITE FERNS quartet earn maiden World Cup call up |work=[[न्यू झीलंड क्रिकेट]] |access-date=११ नोव्हेंबर २०२५ }}{{मृत दुवा|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''प्रशिक्षक''': {{flagicon|AUS}} [[बेन सॉयर]] {{row hover highlight}} {| class="wikitable sortable hover-highlight" |+ ! scope=col | अ/क्र ! scope=col class=unsortable | खेळाडू ! scope=col | जन्मदिनांक (वय) ! scope=col | फलंदाजी पद्धत ! scope=col | गोलंदाजी पद्धत |- !colspan=10|फलंदाज |- | style="text-align:center;"| ५ || [[मॅडी ग्रीन]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1992|10|20|df=y}} || {{nobr|उजव्या हाताने}} || उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| ५८ || [[जॉर्जिया प्लिमर]] || {{birth date and age2|2025|9|30|2004|2|8|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |- !colspan=10|यष्टीरक्षक |- | style="text-align:center;"| १३ || [[इझ्झी गेझ]] || {{birth date and age2|2025|9|30|2004|5|8|df=y}} || उजव्या हाताने || {{n/a}} |- | style="text-align:center;"| २९ || [[पॉली इंग्लिस]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1996|5|31|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |- | style="text-align:center;"| ११ || [[बेला जेम्स]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1999|1|27|df=y}} || उजव्या हाताने || {{n/a}} |- !colspan=10|अष्टपैलू |- | style="text-align:center;"| ७७ || [[सोफी डिव्हाइन]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) || {{nobr|{{birth date and age2|2025|9|30|1989|9|1|df=y}}}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |- | style="text-align:center;"| २३ || [[सुझी बेट्स]] || {{nobr|{{birth date and age2|2025|9|30|1987|9|16|df=y}}}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |- | style="text-align:center;"| २७ || <s>{{nobr|[[फ्लोरा डेव्हनशायर]]}}</s>{{efn|name=NZ1|४ ऑक्टोबर रोजी, [[फ्लोरा डेव्हनशायर]] हाताच्या दुखापतीमुळे स्पर्धेतून वगळण्यात आले आणि तिच्या जागी [[हॅना रोव]]चा संघात समावेश करण्यात आला.<ref>{{cite web |url=https://www.nzc.nz/news-items/devonshire-ruled-out-of-world-cup-rowe-called-in/ |trans-title= |title=Devonshire ruled out of World Cup {{!}} Rowe called in |work=[[New Zealand Cricket]] |access-date=4 October 2025 |archive-date=2025-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251113043657/https://www.nzc.nz/news-items/devonshire-ruled-out-of-world-cup-rowe-called-in/ |url-status=dead }}</ref>}} || <s>{{birth date and age2|2025|9|30|2003|2|13|df=y}}</s> || <s>डावखुरी</s> || <s>[[डावखोरा ऑर्थोडॉक्स स्पिन]]</s> |- | style="text-align:center;"| ६८ || [[ब्रुक हालीडे]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1995|10|30|df=y}} || डावखुरी || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |- | style="text-align:center;"| ४८ || [[आमेलिया केर]] || {{birth date and age2|2025|9|30|2000|10|13|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[लेग ब्रेक]] |- !colspan=10| फिरकी गोलंदाज |- | style="text-align:center;"| ४ || [[इडन कार्सन]] || {{birth date and age2|2025|9|30|2001|8|8|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] |- !colspan=10| वेगवान गोलंदाज |- | style="text-align:center;"| ९२ || [[ब्री इलिंग]] || {{birth date and age2|2025|9|30|2003|9|29|df=y}} || डावखुरी || डावखुरी [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |- | style="text-align:center;"| २४ || [[जेस केर]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1998|1|18|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |- | style="text-align:center;"| ३२ || [[रोजमेरी मायर]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1998|11|7|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |- | style="text-align:center;"| ७४ || [[हॅना रोव]]{{efn|name=NZ1}} || {{birth date and age2|2025|9|30|1996|10|3|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |- | style="text-align:center;"| ६ || [[लिया ताहुहु]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1990|9|23|df=y}} || उजव्या हाताने || {{nobr|उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|माध्यम-जलदगती]]}} |} {{Notelist}} ==पाकिस्तान== * '''संघ घोषणा केल्याचा दिनांक''': २५ ऑगस्ट २०२५ * '''स्त्रोत''': [[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]]<ref>{{cite web|url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/15-member-pakistan-squad-for-icc-women-s-cricket-world-cup-2025-announced.html |trans-title=आयसीसी महिला क्रिकेट विश्वचषक २०२५ साठी १५ सदस्यीय पाकिस्तान संघाची घोषणा|title=15-member Pakistan squad for ICC Women's Cricket World Cup 2025 announced |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=२५ ऑगस्ट २०२५ |access-date=११ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> * '''प्रशिक्षक''': {{flagicon|PAK}} [[मोहम्मद वासिम]] {{row hover highlight}} {| class="wikitable sortable hover-highlight" |+ ! scope=col | अ/क्र ! scope=col class=unsortable | खेळाडू ! scope=col | जन्मदिनांक (वय) ! scope=col | फलंदाजी पद्धत ! scope=col | गोलंदाजी पद्धत |- ! colspan="9" |फलंदाज |- | style="text-align:center;"| ३१ || [[सिद्रा अमीन]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1992|4|7|df=y}} || {{nobr|उजव्या हाताने}} || {{nobr|उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|माध्यम-जलदगती]]}} |- | style="text-align:center;"| ३९ ||[[आयमान फातिमा]] || {{birth date and age2|2025|9|30|2004|10|12|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |- | style="text-align:center;"| १८ || [[सदफ शमास]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1998|12|30|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |- | style="text-align:center;"| २६ || [[शवाल झुल्फिकार]] || {{birth date and age2|2025|9|30|2005|5|27|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] |- ! colspan="9" | यष्टीरक्षक |- | style="text-align:center;"| १७ ||[[मुनीबा अली]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) || {{birth date and age2|2025|9|30|1997|8|8|df=y}} || डावखुरी ||{{n/a}} |- | style="text-align:center;"| २२ || [[सिद्रा नवाझ]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1994|3|14|df=y}} || उजव्या हाताने ||{{n/a}} |- ! colspan="9" | अष्टपैलू |- | style="text-align:center;"| १४ ||[[फातिमा सना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) || {{birth date and age2|2025|9|30|2001|11|8|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |- | style="text-align:center;"| ९९ || [[नतालिया परवेझ]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1995|12|25|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |- | style="text-align:center;"| ३७ || [[आलिया रियाझ]] || {{nobr|{{birth date and age2|2025|9|30|1992|9|24|df=y}}}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |- | style="text-align:center;"| ११ ||[[उमैमा सोहेल]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1997|7|11|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] |- ! colspan="6" | फिरकी गोलंदाज |- | style="text-align:center;"| ४५ ||[[सादिया इक्बाल]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1995|8|5|df=y}} || डावखुरी || [[डावखोरा ऑर्थोडॉक्स स्पिन]] |- | style="text-align:center;"| ६ ||[[नश्रा संधू]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1997|11|19|df=y}} || उजव्या हाताने || [[डावखोरा ऑर्थोडॉक्स स्पिन]] |- | style="text-align:center;"| २ || {{nobr|[[सईदा अरूब शाह]]}} || {{birth date and age2|2025|9|30|2003|12|31|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[लेग ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| १५ || [[रमीन शमीम]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1996|1|19|df=y}} || डावखुरी || उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] |- ! colspan="9" | वेगवान गोलंदाज |- | style="text-align:center;"| ४२ ||[[डायना बेग]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1995|10|15|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |} [[गुल फरोझा]], [[नजीहा अल्वी]], [[तुबा हसन]], [[उम्म-ए-हानी]] आणि [[वहीदा अख्तर]] ह्यांची राखीव खेळाडू म्हणून निवड करण्यात आली होती.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-cricket-worldcup-2025/news/talented-uncapped-batter-in-pakistan-s-squad-for-cwc25 |trans-title=क्रिकेट विश्वचषक २०२५ साठी पाकिस्तानच्या संघात प्रतिभावान नवोदित फलंदाज|title=Talented uncapped batter in Pakistan's squad for CWC25 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=११ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> ==बांगलादेश== * '''संघ घोषणा केल्याचा दिनांक''': २३ ऑगस्ट २०२५ * '''स्त्रोत''': [[बांगलादेश क्रिकेट बोर्ड]]<ref>{{cite web|url=https://www.tigercricket.com.bd/detail/bangladesh-squad-for-icc-women-s-world-cup-2025-announced |trans-title=आयसीसी महिला विश्वचषक २०२५ साठी बांगलादेश संघ घोषित |title=Bangladesh Squad for ICC Women’s World Cup 2025 Announced |work=[[बांगलादेश क्रिकेट बोर्ड]] |date= २३ ऑगस्ट २०२५ |access-date=११ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> * '''प्रशिक्षक''': {{flagicon|BAN}} [[सरवार इम्रान]] {{row hover highlight}} {| class="wikitable sortable hover-highlight" |+ ! scope=col | अ/क्र ! scope=col class=unsortable | खेळाडू ! scope=col | जन्मदिनांक (वय) ! scope=col | फलंदाजी पद्धत ! scope=col | गोलंदाजी पद्धत |- !colspan=10|फलंदाज |- | style="text-align:center;"| १४ || [[शर्मिन अख्तर]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1995|12|31|df=y}} || उजव्या हाताने || {{n/a}} |- | style="text-align:center;"| ९९ || [[फरझाना हक]] || {{nobr|{{birth date and age2|2025|9|30|1993|3|19|df=y}}}} || {{nobr|उजव्या हाताने}} || {{n/a}} |- | style="text-align:center;"| ६ || [[शोभना मोस्तारी]] || {{nobr|{{birth date and age2|2025|9|30|2002|2|13|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] |- !colspan=10|यष्टीरक्षक |- | style="text-align:center;"| १ || {{nobr|[[निगार सुलताना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])}} || {{nobr|{{birth date and age2|2025|9|30|1997|8|1|df=y}}}} || उजव्या हाताने || {{n/a}} |- | style="text-align:center;"| ७ || [[रुबिया हैदर]] || {{nobr|{{birth date and age2|2025|9|30|1997|7|22|df=y}}}} || डावखुरी || {{n/a}} |- !colspan=10|अष्टपैलू |- | style="text-align:center;"| ११ || [[शोर्णा अख्तर]] || {{nobr|{{birth date and age2|2025|9|30|2007|1|1|df=y}}}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[लेग ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| ५ || [[सुमैया अख्तर]] || {{nobr|{{birth date and age2|2025|9|30|2005|10|15|df=y}}}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| २ || [[राबेया खान]] || {{nobr|{{birth date and age2|2025|9|30|2005|3|11|df=y}}}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[लेग ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| ८८ || [[रितू मोनी]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1993|2|5|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |- !colspan=10| फिरकी गोलंदाज |- | style="text-align:center;"| ३२ || [[नाहिदा अख्तर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) || {{birth date and age2|2025|9|30|2000|3|2|df=y}} || उजव्या हाताने || [[डावखोरा ऑर्थोडॉक्स स्पिन]] |- | style="text-align:center;"| ९ || [[फाहिमा खातून]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1992|11|2|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[लेग ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| ४२ || {{nobr|[[संजिदा अक्तेर मेघला]]}} || {{birth date and age2|2025|9|30|2001|6|4|df=y}} || उजव्या हाताने || [[डावखोरा ऑर्थोडॉक्स स्पिन]] |- | style="text-align:center;"| १२ || [[निशिता अख्तर निशी]] || {{birth date and age2|2025|9|30|2008|6|19|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] |- !colspan=10| वेगवान गोलंदाज |- | style="text-align:center;"| ९० || [[मारुफा अख्तर]] || {{birth date and age2|2025|9|30|2005|1|1|df=y}} || उजव्या हाताने || {{nobr|उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|माध्यम-जलदगती]]}} |- | style="text-align:center;"| ७७ || [[फरिहा तृष्ना]] || {{nobr|{{birth date and age2|2025|9|30|2002|9|13|df=y}}}} || उजव्या हाताने || डावखुरी [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |} ==भारत== * '''संघ घोषणा केल्याचा दिनांक''': १९ ऑगस्ट २०२५ * '''स्त्रोत''': [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]<ref>{{cite web |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/w4gLi20Z |trans-title=आयसीसी महिला क्रिकेट विश्वचषक आणि ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या एकदिवसीय मालिकेसाठी भारतीय संघाची घोषणा |title=India's squad for ICC Women’s Cricket World Cup and ODI series against Australia announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date=११ नोव्हेंबर २०२५ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''प्रशिक्षक''': {{flagicon|IND}} [[अमोल मुजुमदार]] {{row hover highlight}} {| class="wikitable sortable hover-highlight" |+ ! scope=col | अ/क्र ! scope=col class=unsortable | खेळाडू ! scope=col | जन्मदिनांक (वय) ! scope=col | फलंदाजी पद्धत ! scope=col | गोलंदाजी पद्धत |- !colspan=10|फलंदाज |- | style="text-align:center;"| १८ || [[स्मृती मंधाना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) || {{birth date and age2|2025|9|30|1996|7|18|df=y}} || डावखुरी || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |- | style="text-align:center;"| ३३ || [[हर्लीन देओल]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1998|6|21|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[लेग ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| ६४ || [[प्रतिका रावळ]]{{efn|name=IND2|२७ ऑक्टोबर रोजी, [[प्रतिका रावळ]]ला गुडघा आणि घोट्याच्या दुखापतीमुळे स्पर्धेतून बाहेर पडावे लागले आणि तिच्या जागी [[शेफाली वर्मा]]चा संघात समावेश करण्यात आला.<ref>{{cite web|url=https://cricbuzz.com/cricket-news/136098/injured-pratika-rawal-ruled-out-of-the-world-cup |trans-title=|title=दुखापतग्रस्त प्रतिका रावळ विश्वचषकातून बाहेर |work=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=११ नोव्हेंबर २०२५}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/AZvhAGOj |trans-title=प्रतिका रावळच्या जागी शफाली वर्माचे |title=Shafali Verma named as a replacement for Pratika Rawal |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date=११ नोव्हेंबर २०२५ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} || {{birth date and age2|2025|9|30|2000|9|1|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| ५ || [[जेमिमा रॉड्रिग्ज]] || {{birth date and age2|2025|9|30|2000|9|5|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| १७ || [[शेफाली वर्मा]]{{efn|name=IND2}} || {{birth date and age2|2025|9|30|2004|1|28|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] |- !colspan=10|यष्टीरक्षक |- | style="text-align:center;"| <s>१९</s> || <s>[[यस्तिका भाटिया]]</s>{{efn|name=IND1|४ सप्टेंबर रोजी, [[यस्तिका भाटिया]] डाव्या गुडघ्याच्या दुखापतीमुळे स्पर्धेतून बाहेर पडली आणि तिच्या जागी [[उमा चेत्री]]चा संघात समावेश केला गेला.<ref>{{cite web |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/VAbarBVt |trans-title=संघ अपडेट: यस्तिका भाटियाच्या जागी उमा छेत्रीची निवड |title=Squad Update: Uma Chetry named replacement for Yastika Bhatia |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date=११ नोव्हेंबर २०२५ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} || <s>{{birth date and age2|2025|9|30|2000|11|1|df=y}}</s> || <s>डावखुरी</s> || {{n/a}} |- | style="text-align:center;"| ५५ || [[उमा चेत्री]]{{efn|name=IND1}} || {{birth date and age2|2025|9|30|2002|7|27|df=y}} || उजव्या हाताने || {{n/a}} |- | style="text-align:center;"| १३ || [[रिचा घोष]] || {{nobr|{{birth date and age2|2025|9|30|2003|9|28|df=y}}}} || {{nobr|उजव्या हाताने}} || {{n/a}} |- !colspan=10|अष्टपैलू |- | style="text-align:center;"| २३ || {{nobr|[[हरमनप्रीत कौर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])}} || {{birth date and age2|2025|9|30|1989|3|8|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| ३० || [[अमनजोत कौर]] || {{birth date and age2|2025|9|30|2000|8|25|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |- | style="text-align:center;"| ६ || [[दीप्ती शर्मा]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1997|8|24|df=y}} || डावखुरी || उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] |- !colspan=10| फिरकी गोलंदाज |- | style="text-align:center;"| ४० || [[श्री चरणी]] || {{birth date and age2|2025|9|30|2004|8|4|df=y}} || डावखुरी || [[डावखोरा ऑर्थोडॉक्स स्पिन]] |- | style="text-align:center;"| २ || [[स्नेह राणा]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1994|2|18|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| २१ || [[राधा यादव]] || {{birth date and age2|2025|9|30|2000|4|21|df=y}} || उजव्या हाताने || [[डावखोरा ऑर्थोडॉक्स स्पिन]] |- !colspan=10| वेगवान गोलंदाज |- | style="text-align:center;"| २६ || [[क्रांती गौड]] || {{birth date and age2|2025|9|30|2003|8|11|df=y}} || उजव्या हाताने || {{nobr|उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|माध्यम-जलदगती]]}} |- | style="text-align:center;"| २० || [[अरुंधती रेड्डी]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1997|10|4|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|माध्यम-जलदगती]] |- | style="text-align:center;"| 10 || [[रेणुका सिंग]] || {{birth date and age2|2025|9|30|1996|1|2|df=y}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|माध्यम-जलदगती]] |} {{Notelist}} [[तेजल हसबनीस]], प्रेमा रावत, [[प्रिया मिश्रा]], [[सायली सातघरे]] आणि [[मिन्नू मणी]] यांची राखीव म्हणून निवड केली गेली होती.<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/india-squad-womens-odi-world-cup-2025-full-list-of-players-shafali-verma-renuka-singh-thakur-harmanpreet-smriti/article69951229.ece |trans-title=२०२५ एकदिवसीय विश्वचषकासाठी भारतीय महिला संघ: शफाली वर्माला वगळले; रेणुका ठाकूरचे पुनरागमन|title=India women’s squad for ODI World Cup 2025: Shafali Verma misses out; Renuka Thakur back |work=[[स्पोर्टस्टार]] |access-date=११ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> ==श्रीलंका== * '''संघ घोषणा केल्याचा दिनांक''': १० सप्टेंबर २०२५ * '''स्त्रोत''': [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-cricket-worldcup-2025/news/sri-lanka-reveal-squad-for-women-s-world-cup-2025 |trans-title=महिला विश्वचषक २०२५ साठी श्रीलंकेचा संघ जाहीर|title=Sri Lanka reveal squad for Women's World Cup 2025 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=१२ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> * '''प्रशिक्षक''': {{flagicon|SL}} [[रुमेश रत्नायके]] {{row hover highlight}} {| class="wikitable sortable hover-highlight" |+ ! scope=col | अ/क्र ! scope=col class=unsortable | खेळाडू ! scope=col | जन्मदिनांक (वय) ! scope=col | फलंदाजी पद्धत ! scope=col | गोलंदाजी पद्धत |- !colspan=10|फलंदाज |- | style="text-align:center;"| २७ || [[निलाक्षी डि सिल्व्हा]] || {{nobr|{{birth date and age2|2025|9|30|df=yes|1989|9|27}}}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मंद-मध्यमगती]] |- | style="text-align:center;"| ९ || [[इमेशा दुलानी]] || {{birth date and age2|2025|9|30|df=yes|2002|1|20}} || उजव्या हाताने || {{n/a}} |- | style="text-align:center;"| ६२ || [[विश्मी गुणरत्ने]] || {{birth date and age2|2025|9|30|df=yes|2005|8|22}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|माध्यम-जलदगती]] |- | style="text-align:center;"| ७२ || [[हसिनी परेरा]] || {{birth date and age2|2025|9|30|df=yes|1995|6|27}} || डावखुरी || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|माध्यम-जलदगती]] |- | style="text-align:center;"| ८८ || {{nobr|[[हर्षिता मादवी]]}} || {{birth date and age2|2025|9|30|df=yes|1998|6|29}} || {{nobr|उजव्या हाताने}} || {{nobr|उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मंद-मध्यमगती]]}} |- !colspan=10|यष्टीरक्षक |- | style="text-align:center;"| १७ || [[अनुष्का संजीवनी]] || {{birth date and age2|2025|9|30|df=yes|1990|1|24}} || उजव्या हाताने || {{n/a}} |- !colspan=10|अष्टपैलू |- | style="text-align:center;"| ५८ || [[चामरी अटापट्टू]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) || {{birth date and age2|2025|9|30|df=yes|1990|2|9}} || डावखुरी || उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| ६ || [[कविशा दिलहारी]] || {{birth date and age2|2025|9|30|df=yes|2001|1|24}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]], उजव्या हाताने [[लेग ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| २ || [[देवामी विहंगा]] || {{birth date and age2|2025|9|30|df=yes|2005|8|2}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] |- | style="text-align:center;"| ४४ || [[पिऊमी वाथसाला]] || {{birth date and age2|2025|9|30|df=yes|1995|11|9}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|माध्यम-जलदगती]] |- !colspan=10| फिरकी गोलंदाज |- | style="text-align:center;"| ९१ || [[सुगंदिका कुमारी]] || {{birth date and age2|2025|9|30|df=yes|1991|10|5}} || डावखुरी || [[डावखोरा ऑर्थोडॉक्स स्पिन]] |- | style="text-align:center;"| १८ || [[इनोका रणवीरा]] || {{birth date and age2|2025|9|30|df=yes|1986|2|18}} || डावखुरी || [[डावखोरा ऑर्थोडॉक्स स्पिन]] |- !colspan=10| वेगवान गोलंदाज |- | style="text-align:center;"| २२ || [[अचिनी कुलसूर्या]] || {{birth date and age2|2025|9|30|df=yes|1990|6|7}} || डावखुरी || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|माध्यम-जलदगती]] |- | style="text-align:center;"| १५ || [[मल्की मदारा ]] || {{birth date and age2|2025|9|30|df=yes|2000|12|30}} || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |- | style="text-align:center;"| ५५ || [[उदेशिका प्रबोधनी]] || {{birth date and age2|2025|9|30|df=yes|1985|9|20}} || उजव्या हाताने || डावखुरी [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] |} [[इनोशी प्रियदर्शनी]]चा प्रवासी राखीव खेळाडू म्हणून संघात समावेश करण्यात आला होता.<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/sri-lanka-squad-womens-odi-world-cup-2025-chamari-athapaththu-full-list-of-players-reserves/article70033391.ece |trans-title=महिला एकदिवसीय विश्वचषक २०२५ साठी श्रीलंकेचा संघ: अथापथु नेतृत्व करणार|title=Sri Lanka squad for Women’s ODI World Cup 2025: Athapaththu to lead |work=[[स्पोर्टस्टार]] |access-date=११ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> ==संदर्भ आणि नोंदी== {{संदर्भयादी}} {{२०२५ महिला क्रिकेट विश्वचषक}} {{महिला क्रिकेट विश्वचषक}} [[वर्ग:२०२५ महिला क्रिकेट विश्वचषक]] 7usn66mscwn4kxz7rqvnblalax0itor 0 374319 2701392 2676191 2026-08-12T17:49:15Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701392 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२५–२६ | team1_image = Flag of India.svg | team1_name = भारत | team2_image = Flag of Sri Lanka.svg | team2_name = श्रीलंका | from_date = २१ | to_date = ३० डिसेंबर २०२५ | team1_captain = [[हरमनप्रीत कौर]] | team2_captain = [[चामरी अटापट्टू]] | no_of_twenty20s = 5 | team1_twenty20s_won = 5 | team2_twenty20s_won = 0 | team1_twenty20s_most_runs = [[शफाली वर्मा]] (२४१) | team2_twenty20s_most_runs = [[हसिनी परेरा]] (१६५) | team1_twenty20s_most_wickets = [[श्री चरणी]] (५)<br/>[[दीप्ती शर्मा]] (५)<br/>[[वैष्णवी शर्मा]] (५) | team2_twenty20s_most_wickets = [[कविशा दिलहारी]] (५) | player_of_twenty20_series = [[शफाली वर्मा]] (भा) }} [[श्रीलंका महिला क्रिकेट संघ]] डिसेंबर २०२५ मध्ये [[भारत राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|भारतीय महिला क्रिकेट संघाविरुद्ध]] खेळण्यासाठी भारताचा दौरा करणार आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/india-turn-attention-to-t20-world-cup-with-sri-lanka-series |trans-title=श्रीलंका मालिकेसह भारताचे लक्ष टी-२० विश्वचषकावर|title=India turn attention to T20 World Cup with Sri Lanka series |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=१ डिसेंबर २०२५}}</ref><ref>{{cite web |url=https://sports.ndtv.com/cricket/india-to-host-sri-lanka-for-five-match-women-t20i-series-from-dec-21-to-30-9714523 |trans-title=२१ ते ३० डिसेंबर दरम्यान पाच सामन्यांच्या महिला टी२० मालिकेसाठी भारत श्रीलंकेचे यजमानपद भूषवणार. |title=India To Host Sri Lanka For Five-Match Women T20I Series From December 21 To 30 |work=[[एनडीटीव्ही]] |access-date=१ डिसेंबर २०२५ |archive-date=2025-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251213224509/https://sports.ndtv.com/cricket/india-to-host-sri-lanka-for-five-match-women-t20i-series-from-dec-21-to-30-9714523 |url-status=dead }}</ref> या दौऱ्यावर पाच [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळवले जातील.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/india-to-host-sri-lanka-for-five-women-s-t20is-in-december-1513532 |trans-title=डिसेंबरमध्ये भारत पाच महिला टी-२० सामन्यांसाठी श्रीलंकेचे यजमानपद भूषवणार.|title=India to host Sri Lanka for five women's T20Is in December |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=१ डिसेंबर २०२५}}</ref> नोव्हेंबर २०२५ मध्ये, [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]ाने २०२५-२६ च्या घरगुती आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले.<ref>{{cite web |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/eNtINYge |trans-title=श्रीलंका महिलांविरुद्ध आयडीएफसी फर्स्ट बँक टी२० मालिकेचे वेळापत्रक जाहीर |title=Schedule for IDFC First Bank T20I series against Sri Lanka Women announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date=१ डिसेंबर २०२५ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> पहिले दोन सामने [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम|विशाखापट्टणम]] येथे खेळवले जातील तर शेवटचे तीन सामने [[द स्पोर्ट्स हब|तिरुवनंतपुरम]] येथे खेळवले जातील.<ref>{{cite web|url=https://cricbuzz.com/cricket-news/136701/vizag-trivandrum-to-host-indias-t20i-series-against-sri-lanka |trans-title=|title=Vizag, Trivandrum to host India's T20I series against Sri Lanka |work=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=१ डिसेंबर २०२५}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;margin:auto" |- !{{crw|IND}} !{{crw|SL}} |- style="vertical-align:top" | * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[स्मृती मंधाना]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|क]]) * [[श्री चरणी]] * [[हर्लीन देओल]] * [[क्रांती गौड]] * [[रिचा घोष]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[गुनालन कमलिनी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अमनजोत कौर]] * [[स्नेह राणा]] * [[अरुंधती रेड्डी]] * [[जेमिमा रॉड्रिग्ज]] * [[दीप्ती शर्मा]] * [[वैष्णवी शर्मा]] * [[रेणुका सिंग]] * [[शफाली वर्मा]] | * [[चामरी अटापट्टू]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[कविशा दिलहारी]] * [[इमेशा दुलानी]] * [[शशिनी गिम्हणी]] * [[विश्मी गुणरत्ने]] * [[काव्या कविंदी]] * [[मलकी मदारा]] * [[निमेषा मधुशनी]] * [[कौशिनी नुत्यंगना]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[हसिनी परेरा]] * [[इनोका रणवीरा]] * [[हर्षिता समरविक्रमा]] * [[रश्मिका सेवंडी]] * [[माल्शा शेहानी]] * [[निलाक्षी डी सिल्वा]] |} ==आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका== ===१ला आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २१ डिसेंबर २०२५ | time = १९:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|SL}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = १२६/६ (२० षटके) | runs1 = [[विश्मी गुणरत्ने]] ३९ (४३) | wickets1 = [[दीप्ती शर्मा]] १/२० (४ षटके) | score2 = १२२/२ (१४.४ षटके) | runs2 = [[जेमिमा रॉड्रिग्ज]] ६९[[नाबाद|*]] (४४) | wickets2 = [[इनोका रणवीरा]] १/१७ (३.४ षटके) | result = भारत ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513735.html धावफलक] | venue = [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम्]] | umpires = अंकित गुहा (भा) आणि [[गायत्री वेणुगोपालन]] (भा) | motm = [[जेमिमा रॉड्रिग्ज]] (भा) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[वैष्णवी शर्मा]]ने (भा) आंतरराष्ट्रीय टी२० पदर्पण केले.<ref>{{cite web |access-date=२२ डिसेंबर २०२५|trans-title=भारत विरुद्ध श्रीलंका मालिकेच्या पहिल्या सामन्यादरम्यान वैष्णवी शर्माने टी-२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.|title=IND-W vs SL-W: Vaishnavi Sharma makes T20I debut during India vs Sri Lanka series opener |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/vaishnavi-sharma-makes-debut-india-vs-sri-lanka-women-t20i-visakhapatnam/article70422823.ece |work=[[स्पोर्टस्टार]]}}</ref> * भारताच्या [[हरमनप्रीत कौर]]चा हा ३५०वा आंतरराष्ट्रीय सामना होता.<ref>{{cite web |access-date=२२ डिसेंबर २०२५ |trans-title=हरमनप्रीत कौरने रचला इतिहास, आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधील एक मोठा टप्पा गाठणारी ती पहिली भारतीय खेळाडू ठरली.|title=Harmanpreet Kaur creates history, becomes first Indian to achieve massive international milestone |url=https://www.indiatvnews.com/sports/cricket/harmanpreet-kaur-creates-history-becomes-first-indian-to-achieve-massive-international-milestone-2025-12-21-1022732 |work=इंडिया टीव्ही न्यूज}}</ref> * [[स्मृती मंधाना]]च्या (भा) आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील ४,००० धावा पूर्ण.<ref>{{Cite web |access-date=२२ डिसेंबर २०२५ |trans-title=स्मृती मंधानामहिला आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये ४००० धावा करणारी पहिली भारतीय खेळाडू ठरली.|title=Smriti Mandhana becomes first Indian to score 4000 runs in women’s T20Is |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/smriti-mandhana-becomes-first-indian-to-score-4000-runs-women-t20is-india-vs-sri-lanka/article70423458.ece |work=[[स्पोर्टस्टार]]}}</ref> }} ===२रा आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २३ डिसेंबर २०२५ | time = १९:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|SL}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = १२८/९ (२० षटके) | runs1 = [[हर्षिता समरविक्रमा]] ३३ (३२) | wickets1 = [[श्री चरणी]] २/२३ (४ षटके) | score2 = १२९/३ (११.५ षटके) | runs2 = [[शफाली वर्मा]] ६९[[नाबाद|*]] (३४) | wickets2 = [[कविशा दिलहारी]] १/१५ (२ षटके) | result = भारत ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513736.html धावफलक] | venue = [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम्]] | umpires = [[नारायणन जननी]] (भा) आणि [[वृंदा राठी]] (भा) | motm = [[शफाली वर्मा]] (भा) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ===३रा आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २६ डिसेंबर २०२५ | time = १९:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|SL}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = ११२/७ (२० षटके) | runs1 = [[इमेशा दुलानी]] २७ (३२) | wickets1 = [[रेणुका सिंग]] ४/२१ (४ षटके) | score2 = ११५/२ (१३.२ षटके) | runs2 = [[शफाली वर्मा]] ७९[[नाबाद|*]] (४२) | wickets2 = [[कविशा दिलहारी]] २/१८ (३ षटके) | result = भारत ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513737.html धावफलक] | venue = [[द स्पोर्ट्स हब]], [[तिरुवनंतपुरम]] | umpires = [[नारायणन जननी]] (भा) आणि [[गायत्री वेणुगोपालन]] (भा) | motm = [[रेणुका सिंग]] (भा) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = निमशा मीपागेने (श्री) आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. * ह्या मैदानावरील हा पहिलं महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता.<ref>{{cite web|url=https://www.onmanorama.com/sports/cricket/2025/11/28/thiruvananthapuram-to-host-india-vs-sri-lanka-womens-t20i-matches-december.html |trans-title=दोन वर्षांनंतर केरळमध्ये आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटचे आयोजन होणार; तिरुवनंतपुरममध्ये तीन महिला टी२० आंतरराष्ट्रीय सामने खेळवले जातील.|title=After two years, Kerala to host international cricket; TVM venue for three Women’s T20Is |work=Onmanorama |access-date=२९ डिसेंबर २०२५ }}</ref> * [[दीप्ती शर्मा]]ने (भा) आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील तिचा १५०वा बळी घेतला.<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/india-vs-sri-lanka-3rd-t20i-deepti-sharma-150-wickets-stats-records-news/article70440668.ece |trans-title=भारत विरुद्ध श्रीलंका, तिसरा महिला टी-२० आंतरराष्ट्रीय सामना: दीप्ती शर्मा ठरली १५० आंतरराष्ट्रीय टी२० बळी घेणारी दुसरी गोलंदाज .|title=IND vs SL, 3rd W-T20I: Deepti Sharma becomes the second bowler to take 150 T20I wickets |work=[[स्पोर्टस्टार]] |access-date=२९ डिसेंबर २०२५}}</ref> }} ===४था आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २८ डिसेंबर २०२५ | time = १९:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = २२१/२ (२० षटके) | runs1 = [[स्मृती मंधाना]] ८० (४८) | wickets1 = [[माल्शा शेहानी]] १/३२ (४ षटके) | score2 = १९१/६ (२० षटके) | runs2 = [[चामरी अटापट्टू]] ५२ (३७) | wickets2 = [[वैष्णवी शर्मा]] २/२४ (४ षटके) | result = भारत ३० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513738.html धावफलक] | venue = [[द स्पोर्ट्स हब]], [[तिरुवनंतपुरम]] | umpires = अंकिता गुहा (भा) आणि [[वृंदा राठी]] (भा) | motm = [[स्मृती मंधाना]] (भा) | toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[चामरी अटापट्टू]] (श्री) हिने तिचा १५०वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना खेळला.<ref>{{cite web |trans-title=चामरी अटापट्टूने रचला इतिहास, ठरली १५० आंतरराष्ट्रीय टी२० सामने खेळणारी पहिली श्रीलंकन महिला खेळाडू.|title=Chamari Athapaththu scripts history, becomes first Sri Lankan women's player to play 150 T20Is |url=https://www.tribuneindia.com/news/sports/chamari-athapaththu-scripts-history-becomes-first-sri-lankan-womens-player-to-play-150-t20is/ |website= द ट्रिब्यून|access-date=२९ डिसेंबर २०२५}}</ref> * [[स्मृती मंधाना]] (भा) हिने आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये १०,००० धावा पूर्ण केल्या.<ref>{{cite web |trans-title=स्मृती मंधाना ठरली महिला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये १०,००० धावा पूर्ण करणारी दुसरी भारतीय खेळाडू.|title=Smriti Mandhana becomes second Indian to complete 10,000 runs in women's internationals |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/smriti-mandhana-10000-runs-in-international-cricket-record-mithali-raj-odi-t20-test-stats/article70446564.ece |website=स्पोर्टस्टार|access-date=२९ डिसेंबर २०२५}}</ref> * [[शफाली वर्मा]] आणि [[स्मृती मंधाना]] यांची १६२ धावांची भागीदारी महिलांच्या टी२० आंतरराष्ट्रीय सामन्यांमध्ये भारतासाठी कोणत्याही गड्यासाठीची सर्वोच्च भागीदारी होती.<ref>{{cite web |trans-title=भारत महिला विरुद्ध श्रीलंका महिला: स्मृती आणि शेफालीचा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यांमध्ये भारतासाठी सर्वोच्च भागीदारीचा विक्रम.|title=IND-W vs SL-W: Smriti, Shafali record highest partnership for India in T20Is |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/highest-partnership-record-women-t20is-india-smriti-mandhana-shafali-ind-sl/article70446948.ece |website=स्पोर्टस्टार |access-date=२९ डिसेंबर २०२५}}</ref> * ही महिलांच्या आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यांमध्ये भारताची सर्वोच्च धावसंख्या होती.<ref>{{cite web |trans-title=महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यांमधील भारताची सर्वोच्च धावसंख्या: भारतीय महिला संघाने श्रीलंका महिला संघाविरुद्ध केल्या २२१ धावा.|title=India highest totals in Women’s T20I: IND-W scores 221 against SL-W |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/india-women-highest-score-t20is-221-runs-record-ind-w-vs-sl-w-4th-t20i/article70446867.ece |website=स्पोर्टस्टार |access-date=२९ डिसेंबर २०२५}}</ref> }} ===५वा आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ३० डिसेंबर २०२५ | time = १९:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = १७५/७ (२० षटके) | runs1 = [[हरमनप्रीत कौर]] ६८ (४३) | wickets1 = [[कविशा दिलहारी]] २/११ (२ षटके) | score2 = १६०/७ (२० षटके) | runs2 = [[हसिनी परेरा]] ६५ (४२) | wickets2 = [[अरुंधती रेड्डी]] १/१६ (२ षटके) | result = भारत १५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513739.html धावफलक] | venue = [[द स्पोर्ट्स हब]], [[तिरुवनंतपुरम]] | umpires = [[वृंदा राठी]] (भा)आणि [[गायत्री वेणुगोपालन]] (भा) | motm = [[हरमनप्रीत कौर]] (भा) | toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[गुनालन कमलिनी]]ने (भा) आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} == संदर्भयादी == {{संदर्भयादी}} == बाह्यदुवे == * [https://www.espncricinfo.com/series/sri-lanka-women-in-india-t20is-2025-26-1513734 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{भारताचे आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग: आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचे भारत दौरे|२०२५]] [[वर्ग:श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|भारत]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघांचे भारत दौरे]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] hmt7x0p3b9buyvzpp8odjxuh5go2bim 0 374353 2701437 2685390 2026-08-13T01:08:00Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701437 wikitext text/x-wiki {{short description|List of cricket squads}} '''[[२०२६ १९-वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक]]''' १५-जानेवारी ते ६-फेब्रुवारी २०२६ मध्ये झिम्बाब्वे आणि नामिबिया येथे खेळवला जाईल.<ref>{{cite news|trans-title=१४ दिवसांच्या विश्रांतीनंतर आयसीसी १९-वर्षांखालील पुरुष क्रिकेट विश्वचषक परतला.|title=ICC U19 Men’s Cricket World Cup is back after 14-day break|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/u19cricketworldcup/news/icc-u19-men-s-cricket-world-cup-is-back-after-14-day-break|publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|date=२५ फेब्रुवारी २०२४|accessdate=१२ डिसेंबर २०२५}}</ref> ह्या स्पर्धेत भाग घेणाऱ्या संघांतील खेळाडूंची यादी खालीलप्रमाणे असेल. ==अमेरिका== ८ जानेवारी २०२६ रोजी युनायटेड स्टेट्स संघाची घोषणा करण्यात आली होती, उत्कर्ष श्रीवास्तवला संघाचा कर्णधार म्हणून नियुक्त करण्यात आले होते. {{div col|colwidth=15em}} * उत्कर्ष श्रीवास्तव ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * ऋत्विक अप्पीडी * अमोघ रेड्डी अरेपल्ली * साहिर भाटिया * साहिल गर्ग * अमरिंदर गिल * अदनीत झांब * आदित कप्पा * अद्वैत कृष्ण * अर्जुन महेश * सबरीश प्रसाद * शिव शनी * ऋषभ शिंपी * नितीश सुदिनी * रायन ताज {{div col end}} ==अफगाणिस्तान== अफगाणिस्तानच्या संघाची घोषणा ८ जानेवारी २०२६ रोजी करण्यात आली, ज्यात महबूब खानला संघाचा कर्णधार म्हणून नियुक्त करण्यात आले.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/mahboob-khan-wahidullah-zadran-in-afghanistan-under-19-world-cup-squad-1518745 |trans-title=महबूब खान, वाहिदुल्ला झद्रान अफगाणिस्तानच्या १९ वर्षांखालील विश्वचषक संघात|title=Mahboob Khan, Wahidullah Zadran in Afghanistan's Under-19 World Cup squad|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |date=९ जानेवारी २०२६ |access-date=१९ जानेवारी २०२६ }}</ref> {{div col|colwidth=15em}} * महबूब खान ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * खालिद अहमदझाई * उस्मान सादात * फैसल खान * उझैरुल्ला नियाझाई * अझीझ मिया खिल * नाझीफ अमीरी * खातीर स्तानिकझाई * नूरिस्तानी उमरझाई * अब्दुल अझीझ * सलाम खान * वहिदुल्ला झाद्रान * जैतुल्ला शाहीन * रोहुल्ला अरब * हाफिज झद्रान {{div col end}} ==आयर्लंड== '''प्रशिक्षक:''' {{flagicon|IRE}} [[पीटर जॉन्स्टन]] १ डिसेंबर २०२५ रोजी आयर्लंडच्या संघाची घोषणा करण्यात आली, ज्यामध्ये ऑलीव्हर रायलीची कर्णधार म्हणून निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web|url=https://cricketireland.ie/news/u19s-squad-named-2/ |trans-title=१९-वर्षांखालील संघाची निवड |title=U19s squad named |work=[[क्रिकेट आयर्लंड]] |access-date=२ डिसेंबर २०२५}}</ref> {{div col|colwidth=15em}} * ऑलीव्हर रायली ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * रुबेन विल्सन ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * ॲलेक्स आर्मस्ट्राँग * कॅलम आर्मस्ट्राँग * मार्को बेट्स * सेबॅस्टियन डिजक्स्ट्रा * थॉमस फोर्ड * सॅम्युअल हॅस्लेट * ॲडम लेकी * फेबिन मनोज * ल्यूक मरे * रॉबर्ट ओ'ब्रायन * फ्रेडी ओगिल्बी * जेम्स वेस्ट * ब्रूस व्हेली {{div col end}} ==ऑस्ट्रेलिया== '''प्रशिक्षक:''' {{flagicon|AUS}} [[टिम नील्सन]] ऑस्ट्रेलियाने ११ डिसेंबर २०२५ रोजी आपला संघ घोषित केला, ज्यामध्ये ऑलिव्हर पिकल कर्णधार घोषित करण्यात आले.<ref>{{cite web|url=https://www.cricket.com.au/news/4417465/icc-under-19-mens-cricket-world-cup-2026-australia-squad-announced-oliver-peake-namibia-zimbabwe|trans-title=१९ वर्षाखालील विश्वचषकात पीक ऑस्ट्रेलियाच्या जेतेपदाच्या बचावाचे नेतृत्व करणार|title=Peake to lead Aussies' title defence at U19 World Cup |work=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] |access-date=१२ डिसेंबर २०२५}}</ref> {{div col|colwidth=15em}} * ऑलिव्हर पिक ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * केसी बार्टन * नाडेन कुरे * जेडेन ड्रेपर * बेन गॉर्डन * स्टीव्हन हॉगन * थॉमस हॉगन * जॉन जेम्स * चार्ल्स लॅकमंड * अ‍ॅलेक्स ली-यंग * विल मलाज्झुक * नितेश सॅम्युअल * हेडेन शिलर * आर्यन शर्मा * विल्यम टेलर {{div col end}} ==इंग्लंड== '''प्रशिक्षक:''' {{flagicon|ENG}} [[मायकल यार्डी]] इंग्लंडचा संघ २३ डिसेंबर २०२५ रोजी जाहीर करण्यात आला, ज्यात थॉमस रेवची संघाचा कर्णधार म्हणून निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web|url=https://www.ecb.co.uk/news/4423563/young-lions-name-squad-for-icc-mens-u19s-world-cup |title=Young Lions name squad for ICC Men's U19s World Cup|trans-title=यंग लायन्सने आयसीसी पुरुष १९-वर्षांखालील विश्वचषकासाठी संघाची घोषणा केली |work=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] |access-date=१९ जानेवारी २०२५}}</ref> {{div col|colwidth=15em}} * थॉमस रेव ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[फरहान अहमद (इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू)|फरहान अहमद]] * राल्फी अल्बर्ट * बेन डॉकिन्स * कॅलेब फाल्कनर * अली फारूक * ॲलेक्स फ्रेंच * ॲलेक्स ग्रीन * ल्यूक हँड्स * मॅनी लम्सडेन * बेन मेस * जेम्स मिंटो * आयझॅक मोहम्मद * जो मूर्स * सेबॅस्टियन मॉर्गन {{div col end}} ==जपान== '''प्रशिक्षक:''' {{flagicon|JPN}} [[लिओ साकुरानो-थॉमस]] १० डिसेंबर २०२५ रोजी जपानच्या संघाची घोषणा करण्यात आली, ज्यामध्ये [[काझुमा काटो-स्टॅफोर्ड]]ला संघाचा कर्णधार म्हणून निवडण्यात आले.<ref>{{cite web |trans-title=१९-वर्षांखालील विश्वचषक संघ घोषित |title=Under 19 World Cup Squad Announced |url=https://cricket.or.jp/en/mens-u19nationalteam-worldcup2026/ |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |access-date=१२ डिसेंबर २०२५ |archive-date=2025-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251211101330/https://cricket.or.jp/en/mens-u19nationalteam-worldcup2026/ |url-status=dead }}</ref> {{div col|colwidth=15em}} * काझुमा काटो-स्टाफोर्ड ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * चार्ल्स हिन्झ * गॅब्रिएल हारा-हिंझे * माँटगोमेरी हारा-हिंझे * कैसी कोबायाशी-डॉगेट * टिमोथी मूर * स्कायलर नाकायामा-कुक * रयुकी ओझेकी * निहार परमार * निखिल पोळ * चिह्या सेकीन * ह्यूगो तानी-केली * संदेव आर्यन वाडुगे * काई वॉल * टेलर वॉ {{div col end}} ==झिम्बाब्वे== '''प्रशिक्षक:''' {{flagicon|ZIM}} [[एल्टन चिगुम्बरा]] झिम्बाब्वेने 10 डिसेंबर 2025 रोजी त्यांच्या संघाची घोषणा केली, ज्यामध्ये सिम्बाराशे मुडझेनगेरेला संघाचा कर्णधार म्हणून नियुक्त केले.<ref>{{cite web |trans-title=२०२६ आयसीसी १९-वर्षांखालील पुरुष क्रिकेट विश्वचषक स्पर्धेसाठी झिम्बाब्वे संघाची घोषणा|title=Zimbabwe name squad for ICC U19 Men’s Cricket World Cup 2026 |url=https://www.zimcricket.org/news/4422/Zimbabwe-name-squad-for-ICC-U19-Men%E2%80%99s-Cricket-World-Cup-2026 |work=[[झिम्बाब्वे क्रिकेट]] |access-date=१२ डिसेंबर २०२५}}</ref> {{div col|colwidth=15em}} * सिम्बराशे मुडझेनगेरे ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * कियान ब्लिग्नॉट * मायकेल ब्लिग्नॉट * लीरॉय चिवौला * तातेंडा चिमुगोरो * नॅथॅनियल हलाबांगना * टाकुझ्वा माकोनी * पानशे माझाई * वेबस्टर मधिधी * शेल्टन माझविटोरा * कुपाकवशे मुरादजी * ब्रँडन एनडीवेनी * ध्रुव पटेल * ब्रेंडन सेन्झेरे * बेनी झुझे {{div col end}} ==टांझानिया== '''प्रशिक्षक:''' {{flagicon|RSA}} इम्रान नॅकर्डियन<ref>{{cite web|trans-title=वेस्टर्न प्रोव्हिन्सचे माजी मुख्य प्रशिक्षक १९-वर्षांखालील विश्वचषक स्पर्धेमध्ये मुलासोबत काम करणार – ‘माझे वडील माझ्यासोबत येत असल्याबद्दल मी खूप उत्साहित आहे.’|title=Former Western Province head coach to work with son at Under-19 World Cup – ‘Beyond excited to have my dad joining me’|url=https://www.clubcricket.co.za/latestnews/tanzania-coaches/|access-date=|website=clubcricket.co.za}}</ref> ८ जानेवारी २०२६ रोजी टांझानियाच्या संघाची घोषणा करण्यात आली होती, लक्ष बक्रानियाला संघाचा कर्णधार म्हणून नियुक्त केले होते. {{div col|colwidth=15em}} * लक्ष बक्रानिया ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * करीम किसेतो * हमजा सहयोगी * खालिदी अमीरी * अल्फ्रेड डॅनियल * रेमंड फ्रान्सिस * सहयोगी हाफिदी * दर्पण जोबनपुत्रा * अगस्टिनो म्वामेले * अब्दुलझाक मोहम्मदी * एकरी पास्कल ([[यष्टीरक्षक|य]]) * ओमरी रामधानी ([[यष्टीरक्षक|य]]) * अयान शरीफ * मोहम्मदी सिम्बा * डायलन ठकरार {{div col end}} ==दक्षिण आफ्रिका== '''प्रशिक्षक:''' {{flagicon|RSA}} [[मालिबोंग्वे माकेता]] दक्षिण आफ्रिकेने ५ डिसेंबर २०२५ रोजी त्यांच्या संघाची घोषणा केली, मुहम्मद बुलबुलिया यांना संघाचा कर्णधार म्हणून नियुक्त केले.<ref>{{cite web |trans-title=आयसीसी १९-वर्षांखालील पुरुष क्रिकेट विश्वचषक २०२६ मध्ये बुलबुलिया ज्युनियर प्रोटीज संघाचे नेतृत्व करणार|title=Bulbulia to lead Junior Proteas in ICC U19 Men's Cricket World Cup 2026 |url=https://cricket.co.za/bulbulia-to-lead-junior-proteas-in-icc-u19-mens-cricket-world-cup-2026/ |website=[[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]] |access-date=१२ डिसेंबर २०२५}}</ref> {{div col|colwidth=15em}} * मुहम्मद बुलबुलिया ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * जेजे बस्सन * डॅनियल बोसमन * कॉर्न बोथा * पॉल जेम्स * एनाठी खित्शिनी * मायकेल क्रुस्कॅम्प * अदनान लगडियन * बायंडा माजोला * अरमान मानाक * बंदिले म्बथा * लेथाबो फहलामोहलाका * जेसन रोल्स * न्तांडोयेंकोसी सोनी * जोरिच व्हॅन शाल्कविक {{div col end}} ==न्यू झीलंड== '''प्रशिक्षक:''' {{flagicon|NZ}} [[अँटॉन डेव्हसिच]] न्यू झीलंडचा संघ २० डिसेंबर २०२५ रोजी जाहीर करण्यात आला, ज्यात टॉम जोन्सला संघाचा कर्णधार म्हणून नियुक्त करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=Rising Domestic Stars Set for U19 World Cup |url=https://www.nzc.nz/news-items/rising-domestic-stars-set-for-u19-world-cup/ |work=[[न्यूझीलंड क्रिकेट]] |access-date=२० जानेवारी २०२६ }}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{div col|colwidth=15em}} * टॉम जोन्स (कर्णधार) * मार्को आल्पे * ह्यूगो बोग * हॅरी बर्न्स * मेसन क्लार्क * जेकब कॉटर * आर्यन मान (यष्टीरक्षक) * ब्रँडन मॅत्झोपोलस * फ्लिन मोरे * स्नेहित रेड्डी * कॅलम सॅमसन * जसकरण संधू * सेल्विन संजय * हंटर शोर * हॅरी वेट {{div col end}} ==पाकिस्तान== '''प्रशिक्षक:''' {{flagicon|PAK}} [[शाहिद अन्वर]] पाकिस्तानचा संघ १८ डिसेंबर २०२५ रोजी जाहीर करण्यात आला, ज्यात फरहान युसूफला संघाचा कर्णधार म्हणून नियुक्त करण्यात आले.<ref>{{cite web |trans-title=१९ वर्षांखालील तिरंगी मालिका आणि आयसीसी १९ वर्षांखालील विश्वचषकासाठी पाकिस्तानचा संघ जाहीर |title=Pakistan squad for U19 tri-series and ICC U19 World Cup announced |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pakistan-squad-for-u19-tri-series-and-icc-u19-world-cup-announced.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |access-date=२० जानेवारी २०२६}}</ref> {{div col|colwidth=15em}} * फरहान युसूफ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * उस्मान खान ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * अब्दुल सुभान * अहमद हुसेन * अली हसन बलोच * अली रझा * दानियाल अली खान * हमजा झहूर ([[यष्टीरक्षक|य]]) * हुजैफा अहसान * मोमिन कमर * मोहम्मद सय्यम * मोहम्मद शायन ([[यष्टीरक्षक|य]]) * निकाब शफीक * समीर मिन्हास * उमर जैब {{div col end}} ==बांगलादेश== प्रशिक्षक: {{flagicon|SL}} [[नवीद नवाझ]] बांगलादेशचा संघ २ जानेवारी २०२६ रोजी घोषित करण्यात आला, अझिझुल हकीम तमिम याला संघाचा कर्णधार म्हणून नियुक्त करण्यात आले. {{div col|colwidth=15em}} * अझिझुल हकीम तमीम ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * झवाद अबरार ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * समियून बसीर रातुल * शेख परवेज जिबोन * रिझान हुसेन * शहरयार अल अमीन * शादीन इस्लाम * मो. अब्दुल्ला * फरीद हसन फैसल ([[यष्टीरक्षक|य]]) * कलाम सिद्दीकी आलें * रिफत बेग * साद इस्लाम रझिन * अल फहाद * शहरयार अहमद * इकबाल हुसेन इमॉन {{div col end}} ==भारत== '''प्रशिक्षक:''' {{flagicon|IND}} [[हृषिकेश कानिटकर]] भारताचा संघ २७ डिसेंबर २०२५ रोजी जाहीर करण्यात आला, ज्यामध्ये आयुष म्हात्रेची संघाचा कर्णधार म्हणून निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/2Bx6mNfR |title=India U19 squad for South Africa tour and ICC Men’s U19 World Cup announced |trans-title=दक्षिण आफ्रिका दौरा आणि आयसीसी पुरुष १९ वर्षांखालील विश्वचषकासाठी भारताचा १९ वर्षांखालील संघ जाहीर |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date=२० जानेवारी २०२६ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{div col|colwidth=15em}} * आयुष म्हात्रे ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * विहान मल्होत्रा ​​([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * आर.एस. अंबरीश * कनिष्क चौहान * दीपेश देवेंद्रन * मोहम्मद इनान * ॲरॉन जॉर्ज * अभिज्ञान कुंडू ([[यष्टीरक्षक|य]]) * उद्धव मोहन * हेनिल पटेल * खिलान ए. पटेल * हरवंश सिंग ([[यष्टीरक्षक|य]]) * किशन कुमार सिंग * [[वैभव सुर्यवंशी]] * वेदांत त्रिवेदी {{div col end}} ==वेस्ट इंडीज== '''प्रशिक्षक:''' {{flagicon|West Indies}} [[रोहन नर्स]] वेस्ट इंडीजने १७ डिसेंबर २०२५ रोजी आपला संघ जाहीर केला, जोशुआ डोर्नला संघाचा कर्णधार म्हणून नियुक्त करण्यात आले.<ref>{{cite web |access-date=२० जानेवारी २०२६|title=West Indies name squad for ICC Men’s U19 Cricket World Cup 2026 |trans-title=वेस्ट इंडिजने आयसीसी पुरुष अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक २०२६ साठी संघाची घोषणा केली |url=https://www.windiescricket.com/news/west-indies-name-squad-for-icc-mens-u19-cricket-world-cup-2026 |work=[[क्रिकेट वेस्ट इंडिज]]}}</ref> {{div col|colwidth=15em}} * जोशुआ डोर्न ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[ज्वेल अँड्र्यू]] * शमर ॲपल * शाक्वान बेल * झॅक कार्टर * तानेझ फ्रान्सिस * र'जाय गिटेन्स * विटेल लॉज * मायका मॅकेन्झी * मॅथ्यू मिलर * इस्रा-एल मॉर्टन * जकीम पोलार्ड * आदियान रचा * कुणाल तिलोकानी * जोनाथन व्हॅन लांगे {{div col end}} ==स्कॉटलंड== '''प्रशिक्षक:''' {{flagicon|NZ}} कीगन रसेल स्कॉटलंडने १० डिसेंबर २०२५ रोजी त्यांचा संघ जाहीर केला, थॉमस नाईटला संघाचा कर्णधार म्हणून निवडण्यात आले.<ref>{{cite web |trans-title=स्कॉटलंड पुरुष १९-वर्षांखालील विश्वचषकासाठी संघाची घोषणा|title=Scotland Men's U19 squad confirmed for World Cup |url=https://www.cricketscotland.com/Article/19b2792b-4dbd-46d0-9b16-1c57087edb92 |website=[[क्रिकेट स्कॉटलंड]] |access-date=१२ डिसेंबर २०२५}}</ref> {{div col|colwidth=15em}} * थॉमस नाइट ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * फिनले कार्टर * मॅक्स चॅप्लिन * जॉर्ज कटलर * रॉरी ग्रँट * फिनले जोन्स * ओली जोन्स *अली खान * ऑली पिलिंगर * इथन रामसे * थियो रॉबिन्सन * मनु सारस्वत * श्लोक ठाकर * श्रेयस टेकाळे * जेक वुडहाऊस {{div col end}} ==श्रीलंका== प्रशिक्षक: {{flagicon|SL}} [[चामरा सिल्वा]] श्रीलंकेने १ जानेवारी २०२६ रोजी आपला संघ जाहीर केला, विमथ दिनसाराला संघाचा कर्णधार म्हणून नियुक्त करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=श्रीलंकेने १९ वर्षांखालील पुरुषांच्या क्रिकेट विश्वचषकासाठी संघ जाहीर केला |url=https://www.icc-cricket.com/news/sri-lanka-name-squad-for-u19-men-s-cricket-world-cup |website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |access-date=5 December 2025}}</ref> {{div col|colwidth=15em}} * विमथ दिनसारा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * कविजा गमागे ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * विघ्नेश्वरन आकाश * विरान चामुदिथा * चमिका हींटिगला * ॲडम हिल्मी ([[यष्टीरक्षक|य]]) * दिमंथा महाविथाना * कुगाथास मथुलन * चमारिंदू नेथसारा * रसिथ निमसारा * सेथमिका सेनेविरत्ने * दुलनिथ सिगर * मलिंथा सिल्वा * जीवंथा श्रीराम * सेनुजा वेकुनागोडा {{div col end}} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} {{आयसीसी १९-वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक}} [[वर्ग:२०२६ १९-वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक|संघ]] dm9g8d62mbv25d9faqqag12nybq913f 0 376063 2701436 2698944 2026-08-13T01:06:08Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701436 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक | image = | image_size = | fromdate = १२ जून | todate = ५ जुलै २०२६ | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[बाद फेरी]] | host = इंग्लंड आणि वेल्स | champions = {{crw|AUS}} | runner up = {{crw|ENG}} | count = ७ | player of the series = {{criconw|AUS}} [[बेथ मूनी]] | most runs = {{criconw|ENG}} [[डॅनी वायाट-हॉज]] | most wickets = {{criconw|IND}} [[श्री चरणी]] | participants = १२ | matches = ३३ | website = {{URL|https://t20worldcup.com/}} | previous_year = २०२४ युएई | previous_tournament = २०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक | next_year = २०२८ पाकिस्तान | next_tournament = २०२८ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक }} '''२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक''' ही [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|महिला टी२० विश्वचषकाची]] दहावी स्पर्धा होती, जी [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]ाद्वारे आयोजित केली गेली.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/india-set-to-host-2025-women-s-world-cup-1326281 |trans-title=भारत २०२५ महिला एकदिवसीय विश्वचषक स्पर्धेचे आयोजन करणार.|title=India set to host 2025 Women's ODI World Cup |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12659535/england-to-host-2026-womens-t20-cricket-world-cup |trans-title=२०२६ महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेचे यजमानपद इंग्लंड भूषवणार.|title=England to host 2026 T20 Women's World Cup|work=स्काय स्पोर्ट्स|access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref> इंग्लंडने यापूर्वी [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये पहिल्या स्पर्धेचे आयोजन केले होते. एकूण बारा संघांनी सात ठिकाणी ३३ सामन्यांमध्ये स्पर्धा केली. सहभागी संघांची संख्या दहावरून बारा करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |date=२६ जुलै २०२२ |trans-title=पुढील चक्रात तीन उपखंडीय देश आयसीसी स्पर्धांचे आयोजन करणार आहेत.|title=Three sub-continent countries set to host ICC events in next cycle |url=https://www.icc-cricket.com/news/three-sub-continent-countries-set-to-host-icc-events-in-next-cycle |access-date=२७ जानेवारी २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref> यामध्ये यजमान देश, २०२४ च्या स्पर्धेतील अव्वल पाच संघ, [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी|आयसीसी महिला टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी]]त आधीच पात्र न ठरलेले दोन सर्वोच्च मानांकित संघ आणि [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|पात्रता फेरी]]तून निश्चित झालेले इतर चार संघ यांचा समावेश होता. [[नेदरलँड्स राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|नेदरलँड्सने]] पहिल्यांदाच महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी पात्रता मिळवली. [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|न्यू झीलंड]] हा गतविजेता संघ होता, परंतु तो गटवार फेरीतच स्पर्धेतून बाहेर पडला. अंतिम सामन्यात [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलियाने]] [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|इंग्लंडचा]] ७ गडी राखून पराभव केला आणि विक्रमी सातव्यांदा विजेतेपद पटकावले. आफ्रिका, आशिया, युरोप आणि ओशनिया या खंडांमधून आपापल्या गटात वरचे स्थान मिळवणारे संघ—अनुक्रमे [[दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका]], [[भारतीय महिला क्रिकेट संघ|भारत]], ग्रेट ब्रिटन (इंग्लंडच्या जागी) आणि ऑस्ट्रेलिया—यांनी [[२०२८ उन्हाळी ऑलिम्पिक]]<nowiki/>मधील क्रिकेट स्पर्धेसाठी पात्रता मिळवली.[१] == पार्श्वभूमी == [[आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक]] ही [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]द्वारे (आयसीसी) आयोजित केली जाणारी, [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिलांच्या 'आंतरराष्ट्रीय टी२०]]' (WT20I) प्रकारातील द्वैवार्षिक जागतिक [[महिला क्रिकेट]] स्पर्धा आहे. ही स्पर्धा सर्वप्रथम [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये इंग्लंडमध्ये खेळवली गेली आणि २०२६ ची स्पर्धा ही तिची दहावी आवृत्ती असेल.<ref>{{Cite web |last=नळवाला|first=अली असगर|date=२१ ऑक्टोबर २०२४ |trans-title=महिला टी२० विश्वचषक विजेते: ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट संघाचे वर्चस्व अद्वितीय, न्यूझीलंड विद्यमान विजेते - संपूर्ण यादी|title=Women's T20 World Cup winners: Australian cricket team's dominance unmatched, New Zealand reigning champions - full list |url=https://www.olympics.com/en/news/women-t20-world-cup-winners-list-champions |website=ऑलिंपिक्स.कॉम |access-date=१५ जून २०२६ |archive-date=२४ जानेवारी २०२६|archive-url=https://web.archive.org/web/20260124133504/https://www.olympics.com/en/news/women-t20-world-cup-winners-list-champions |url-status=live}}</ref> [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२४]] मध्ये संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये झालेल्या नवव्या आवृत्तीत १० संघांनी सहभाग घेतला होता आणि अंतिम सामन्यात [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिके]]चा पराभव करून [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|न्यू झीलंडने]] ही स्पर्धा जिंकली.<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/132124/amelia-kerr-delivers-new-zealands-first-ever-world-cup-title |trans-title=अमेलिया केरने मिळवून दिले न्यूझीलंडला त्यांचे पहिलेवहिले विश्वचषक विजेतेपद.|title=Amelia Kerr delivers New Zealand's first-ever World Cup title |publisher=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=१५ जून २०२६ }}</ref> === यजमानाची निवड === जुलै २०२२ मध्ये, २०२४-२०२७ या कालावधीसाठीच्या आयसीसी महिला स्पर्धा यजमानपदाच्या कार्यक्रमाचा भाग म्हणून, आयसीसीने २०२६ ची महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धा इंग्लंडमध्ये खेळवली जाईल अशी घोषणा केली. [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]ाने (ECB) यापूर्वी [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये या स्पर्धेच्या पहिल्या स्पर्धेचे यजमानपद भूषवले होते.<ref>{{cite web |date=२६ जुलै २०२२ |trans-title=२०२७ पर्यंतच्या आयसीसी महिलांच्या जागतिक स्पर्धांच्या यजमानपदांची घोषणा|title=Hosts for ICC Women's global events until 2027 announced |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/hosts-for-icc-womens-global-events-until-2027-announced |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=१५ जून २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12659535/england-to-host-2026-womens-t20-cricket-world-cup |trans-title=इंग्लंड २०२६ महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेचे यजमानपद भूषवणार|title=England to host 2026 T20 Women's World Cup|work=स्काय स्पोर्ट्स|access-date=१५ जून २०२६}}</ref> === स्वरूप === पात्र ठरलेले १२ संघ प्रत्येकी सहा संघांच्या दोन गटांमध्ये विभागले गेले आहेत. गट फेरीमध्ये, प्रत्येक संघ आपल्या गटातील इतर सर्व संघांविरुद्ध '[[साखळी सामने|साखळी]]' पद्धतीने एकदा सामना खेळेल. प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ बाद फेरीसाठी पात्र ठरतील; या फेरीत दोन उपांत्य सामने होतील आणि त्यातील विजेते संघ अंतिम सामन्यात आमनेसामने येतील.<ref name="Guide">{{Cite web |date=१७ एप्रिल २०२६|trans-title=महिला टी२० विश्वचषक २०२६: स्पर्धेची माहिती|title=Women's T20 World Cup 2026: Tournament Explainer |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/women-s-t20-world-cup-tournament-explainer |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |language=en}}</ref><ref name="26wt20wc-pc"/><ref name="faq">{{Cite web |date=११ जून २०२६|trans-title=महिला टी२० विश्वचषक २०२६: स्वरूप, संघ, पावसाचे नियम आणि बरेच काही - वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न|title=Women's T20 World Cup 2026 FAQs: the format, teams, rain rules, and more |url=https://www.espncricinfo.com/story/women-s-t20-world-cup-2026-faqs-the-format-teams-rain-rules-and-more-1540193 |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |language=en}}</ref> === वेळापत्रक === २०२५-२०२९ च्या आयसीसी महिला 'फ्युचर टूर्स प्रोग्राम' (भविष्यातील दौऱ्यांचा कार्यक्रम) अंतर्गत, ही स्पर्धा जून-जुलै २०२६ मध्ये आयोजित करण्याचे नियोजित होते.<ref name="FTP">{{cite journal |trans-title=२०२५–२०२९ आयसीसी महिला एफटीपी (FTP)|title=2025–2029 ICC Women's FTP |url=https://images.icc-cricket.com/image/upload/prd/momiku5h9eyqzp5tohdb.pdf |date=४ नोव्हेंबर २०२४ |journal=आयसीसी महिला फ्युचर टूर्स प्रोग्राम| publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |volume=2}}</ref> आयसीसीने २४ फेब्रुवारी २०२६ रोजी स्पर्धेचे वेळापत्रक जाहीर केले, ज्यानुसार ही स्पर्धा १२ जून ते ५ जुलै २०२६ या कालावधीत होणार आहे. यामध्ये सहभागी संघ इंग्लंडमधील सात मैदानांवर एकूण ३३ सामने खेळतील.<ref name="Fixtures">{{cite web|trans-title=आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक २०२६ चे संपूर्ण वेळापत्रक जाहीर|title=Full fixtures for ICC Women's T20 World Cup 2026 unveiled |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/full-fixtures-for-icc-women-s-t20-world-cup-2026-unveiled |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२४ फेब्रुवारी २०२६ }}</ref> १० जुलै २०२५ रोजी आयसीसीने घोषणा केली की, सराव सामने (वॉर्म-अप सामने) इंग्लंडमधील दोन आणि वेल्समधील एका मैदानावर खेळवले जातील.<ref name="WarmV1">{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/warm-up-venues-confirmed-for-icc-women-s-t20-world-cup-2026 |trans-title=आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक २०२६ साठी सराव सामन्यांची ठिकाणे निश्चित|title=Warm-up venues confirmed for ICC Women's T20 World Cup 2026 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=१० जुलै २०२५ |access-date=१५ जून २०२६ }}</ref><ref name="WarmV2">{{cite web|url=https://www.ecb.co.uk/news/4307622/cardiff-derby-and-loughborough-to-host-warmup-games-ahead-of-icc-womens-t20-world-cup-2026 |trans-title=कार्डिफ, डर्बी आणि लफबरो येथे २०२६ च्या आयसीसी महिला टी२० विश्वचषकापूर्वीचे सराव सामने होणार आहेत.|title=Cardiff, Derby and Loughborough to host warm-up games ahead of ICC Women's T20 World Cup 2026 |publisher=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] |date=१० जुलै २०२५ |access-date=१५ जून २०२६}}</ref> सराव सामन्यांची संपूर्ण यादी १३ मे २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आली.<ref name="WarmSch">{{Cite web |date=2026-05-13 |trans-title=महिला टी२० विश्वचषकाला ३० दिवस बाकी असताना सराव सामन्यांचे वेळापत्रक जाहीर|title=Warm-up fixtures out with 30 days to Women's T20 World Cup |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/warm-up-fixtures-out-with-30-days-to-women-s-t20-world-cup |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |language=en}}</ref> === बक्षीसाची रक्कम === आयसीसीने या स्पर्धेसाठी ८.७६ दशलक्ष डॉलर्सची बक्षीस रक्कम निश्चित केली आहे, जी २०२४ च्या तुलनेत १० टक्क्यांनी अधिक आहे. विजेत्या संघाला किमान २.३४ दशलक्ष डॉलर्स दिले जातील; तसेच, उपांत्य फेरी आणि अंतिम सामना वगळता, प्रत्येक संघास त्यांनी जिंकलेल्या प्रत्येक सामन्यासाठी अतिरिक्त ३१,१५४ डॉलर्स मिळतील. <ref>{{Cite web |date=१३ एप्रिल २०२६ |trans-title=महिला टी-२० विश्वचषक २०२६ साठी विक्रमी बक्षीस रकमेची घोषणा|title=Record prize money pot announced for Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/record-prize-money-pot-announced-for-women-s-t20-world-cup-2026 |access-date=१५ जून २०२६|publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=१३ एप्रिल २०२६ |trans-title=आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक २०२६ च्या ट्रॉफी टूरची सुरुवात; आयसीसीकडून विक्रमी बक्षीस रकमेची घोषणा.|title=ICC ANNOUNCES RECORD PRIZE MONEY POT AS ICC WOMEN'S T20 WORLD CUP 2026 TROPHY TOUR GETS UNDERWAY |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-announces-record-prize-money-pot-as-icc-women-s-t20-world-cup-2026-trophy-tour-gets-underway |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |language=en}}</ref><ref name="faq"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |+ स्पर्धेसाठी बक्षीस रकमेचे वाटप<ref>{{Cite web |date=१३ एप्रिल २०२६|trans-title=आयसीसीने महिला टी-२० विश्वचषकासाठी एकूण बक्षीस रक्कम १० टक्क्यांनी वाढवली.|title=ICC increases total prize pool for Women's T20 World Cup by 10% |url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-increases-total-prize-pool-for-women-s-t20-world-cup-2026-by-10-1531825 |access-date=१५ जून २०२६|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |language=en}}</ref> ! rowspan="2" scope=col | स्थान ! rowspan="2" scope=col | संघ ! colspan="2" scope=colgroup | रक्कम |- ! scope=col | प्रत्येक संघास ! scope=col | एकूण |- | align=left | विजेते || {{center|१}} || $२.३४ दशलक्ष|| $२.३४ दशलक्ष |- | align=left | उपविजेते || {{center|१}} || $१.१७ दशलक्ष || $१.१७ दशलक्ष |- | align=left | उपांत्य फेरीतील संघ || {{center|२}} || $६७५,००० || $१.१५ दशलक्ष |- | align=left | सहभाग शुल्क || {{center|१२}} || $२४७,५०० || $२.९७ दशलक्ष |- | align=left | सामना विजेते|| {{center|३०}} || $३१,१५४ || $९३४,६२० |- class=sortbottom ! align=left | एकूण || {{center|१२}} || colspan="2" | $८.७६ दशलक्ष |} == पात्रता == {{main|२०२६ महिला टी२० विश्वचषक पात्रता}} यजमान संघ इंग्लंड,<ref>{{Cite web |date=२७ जुलै २०२२|trans-title= इंग्लंड आणि वेल्स २०२६ महिला टी२० विश्वचषकाचे यजमानपद भूषवणार आहेत, आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समितीतर्फे जाहीर |title=England & Wales to host 2026 Women's T20 World Cup reveals International Cricket Council |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/62312192.amp |access-date=२८ जुलै २०२६ |work=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |language=en}}</ref> तसेच २०२४ च्या स्पर्धेतील अव्वल पाच संघ — ऑस्ट्रेलिया, भारत, न्यू झीलंड, दक्षिण आफ्रिका आणि वेस्ट इंडीज — यांनी २०२६ च्या स्पर्धेसाठी थेट पात्रता मिळवली. थेट पात्रतेच्या उर्वरित दोन जागा अशा संघांना देण्यात आल्या ज्यांनी अव्वल सहामध्ये स्थान मिळवले नव्हते, परंतु २० ऑक्टोबर २०२४ रोजीच्या [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी |आयसीसी महिला टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी]]मध्ये त्यानंतरचे सर्वोत्तम मानांकन असलेले संघ होते; हे संघ म्हणजे पाकिस्तान आणि श्रीलंका.<ref name="Qualification">{{Cite web |date=१८ मे २०२६|trans-title=आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक २०२६: त्यांनी पात्रता कशी मिळवली |title=ICC WOMEN'S T20 WORLD CUP 2026: HOW THEY QUALIFIED |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-women-s-t20-world-cup-2026-how-they-qualified |access-date=२८ जुलै २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|language=en}}</ref> उर्वरित चार जागा फेब्रुवारी २०२६ मधील जागतिक पात्रता स्पर्धेद्वारे भरण्यात आल्या: बांगलादेश, आयर्लंड, नेदरलँड्स आणि स्कॉटलंड.<ref>{{cite web |date=२८ जानेवारी २०२६|trans-title= बांगलादेश आणि नेदरलँड्स आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक २०२६ स्पर्धेसाठी पात्र.|title=Bangladesh and Netherlands qualify for ICC Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/bangladesh-and-netherlands-qualify-for-icc-women-s-t20-world-cup-2026 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=२८ जुलै २०२६ }}</ref><ref>{{cite web |date=१ फेब्रुवारी २०२६|trans-title=आयर्लंड आणि स्कॉटलंडने २०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी पात्र.|title=Ireland and Scotland qualify for ICC Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/ireland-and-scotland-qualify-for-icc-women-s-t20-world-cup-2026 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=२८ जुलै २०२६ }}</ref> नेदरलँड्सने पहिल्यांदाच महिला टी२० विश्वचषकासाठी पात्रता मिळवली.<ref>{{cite news |date=२९ जानेवारी २०२६|trans-title= नेदरलँड्स आणि बांगलादेश महिला टी२० विश्वचषक २०२६ स्पर्धेसाठी पात्र|title=Netherlands, Bangladesh qualify for Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.espn.com.au/cricket/story/_/id/47753816/bangladesh-netherlands-qualify-2026-women-t20-world-cup |work=[[ईएसपीएन]] |access-date=२८ जुलै २०२६ }}</ref> [[File:2026 Women's T20 World Cup Participating nations.svg|right|thumb|upright=2|alt= २०२६ महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता प्रक्रियेतील देशांना दर्शवणारा नकाशा | २०२६ महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता प्रक्रियेत सहभागी झालेल्या देशांना अधोरेखित करण्यात आले आहे. {{legend|#0000ff| थेट पात्रता (यजमान, मागील स्पर्धेतील अव्वल ५ संघ किंवा महिला अंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारीद्वारे)}} {{legend|#00ab00| जागतिक पात्रता फेरीद्वारे पात्रता}} {{legend|#ffc900| पात्रता फेरीत सहभाग, परंतु पात्र ठरण्यात अपयश}}]] <section begin="Qtable"/> {| class="wikitable sortable defaultcenter col1left col3left" |+ स्पर्धेसाठी पात्र ठरलेले संघ <ref name="Qualification"/> ! scope=col | पात्रता निश्चित करण्याची पद्धत ! scope=col | संघांची संख्या ! scope=col | संघ ! scope=col |[[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी| महिला अंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी]]{{efn|स्पर्धा सुरू होण्यापूर्वी, ११ जून २०२६ रोजीची |[[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी| आयसीसी महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारी]]<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/womens/t20i|trans-title= आयसीसी महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारी |title=ICC Women's T20I Team Rankings|publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=११ जून २०२६}}</ref>}} |- | यजमान ||style=text-align:center|'''१''' || {{crw|ENG}} ||style=text-align:center| २ |- | rowspan="5" | [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक]]<br/><small>(यजमान संघाला वगळून मागील स्पर्धेतील अव्वल ५ संघ)</small> || rowspan="5" style=text-align:center| '''५''' || {{crw|AUS}} || style=text-align:center| १ |- | {{crw|IND}} || style=text-align:center| ३ |- | {{nobr|{{crw|NZ}}}} || style=text-align:center| ४ |- | {{crw|SA}} || style=text-align:center| ५ |- | {{crw|WIN}} || style=text-align:center| ७ |- | rowspan="2" | [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी| आयसीसी महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारी]] || rowspan="2" style=text-align:center| '''२''' || {{crw|PAK}} || style=text-align:center| ८ |- | {{crw|SL}} || style=text-align:center| ६ |- | rowspan="4" | [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक पात्रता]] || rowspan="4" style=text-align:center|'''४''' || {{crw|BAN}} || १० |- | {{crw|IRE}} || style=text-align:center| ९ |- | {{crw|NED}} || style=text-align:center| १४ |- | {{crw|SCO}} || style=text-align:center| ११ |- class=sortbottom ! एकूण || १२ || || |} {{notelist}}<section end="Qtable"/> == ठिकाणे == मे २०२५ मध्ये, ईसीबीने विश्वचषकासाठी सात ठिकाणांची निश्चिती केली: [[बर्मिंगहॅम]]मधील [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[ब्रिस्टल]]मधील [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[लीड्स]]मधील [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], लंडनमधील [[लॉर्ड्स]] आणि [[द ओव्हल]], [[मँचेस्टर]]मधील [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]] आणि [[साउथहॅम्प्टन]]मधील [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]]. <ref>{{Cite web |trans-title=लॉर्ड्सवर होणार २०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेचा अंतिम सामना|title=Lord's to host final of ICC Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.ecb.co.uk/news/4256616/seven-venues-for-icc-womens-t20-world-cup-2026-in-england-announced |access-date=२८ जुलै २०२६|publisher=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]}}</ref><ref>{{Cite web |trans-title= इंग्लंडमधील २०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी ठिकाणे आणि महत्त्वाच्या तारखा जाहीर |title=Venues, key dates announced for ICC Women's T20 World Cup 2026 in England |url=https://www.icc-cricket.com/news/venues-key-dates-announced-for-icc-women-s-t20-world-cup-2026-in-england |access-date=२८ जुलै २०२६|publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|date=मे २०२५}}</ref><ref name="faq"/> {| class="wikitable" style="text-align:center;font-size:90%;" ! colspan="4" | इंग्लंडमधील ठिकाणे |- | style="background:#ececec;color:#2C2C2C;vertical-align:middle;" colspan="4" | {{location map+ |England|float=center |width=350 |caption= |alt= २०२६ महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेच्या यजमान ठिकाणांना चिन्हांकित करणारा इंग्लंडचा नकाशा. |places= {{Location map~ |England |lat=52.46 |long=-1.90 |position=right |label=[[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]]}} {{Location map~ |England |lat=51.48 |long=-2.58 |position=left |label=[[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|ब्रिस्टल]]}} {{Location map~ |England |lat=53.82 |long=-1.58 |position=right |label=[[हेडिंग्ले स्टेडियम|हेडिंग्ले]]}} {{Location map~ |England |lat=53.48 |long=-2.25 |position=left |label=[[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]]}} {{Location map~ |England |lat=51.53 |long=-0.17 |position=top |label=[[लॉर्ड्स]]}} {{Location map~ |England |lat=51.48 |long=-0.11 |position=bottom |label=[[द ओव्हल]]}} {{Location map~ |England |lat=50.92 |long=-1.32 |position=left |label=[[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]]}} }} |- ! [[बर्मिंगहॅम]] ! [[ब्रिस्टल]] ! [[लीड्स]] ! [[लंडन]] |- | [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]] | [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]] | [[हेडिंग्ले स्टेडियम]] | [[लॉर्ड्स]] |- | प्रेक्षक क्षमता: '''२५,०००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''१७,५००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''१८,३५०''' | प्रेक्षक क्षमता: '''३१,१००''' |- | सामने: '''४''' | सामने: '''६''' | सामने: '''५''' | सामने: '''४ (अंतिम)''' |- | [[File:Edgbaston---close-of-play.jpg|150px|alt=Edgbaston Cricket Ground in ]] | [[File:Bristol County Ground.jpg|150px|alt=Bristol County Ground in ]] | [[File:Headingley Cricket Stadium.jpg|150px|alt=Headingley Cricket Ground in ]] | [[File:Lords-Cricket-Ground-Pavilion-06-08-2017.jpg|150px|alt=Lord's in 2017]] |- ! [[लंडन]] ! [[मँचेस्टर]] ! [[साउथहॅम्प्टन]] |- | [[द ओव्हल]] | [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]] | [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]] |- | प्रेक्षक क्षमता: '''२७,५००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''२६,०००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''२५,०००''' |- | सामने: '''३ (उपांत्य)''' | सामने: '''५''' | सामने: '''६''' |- | [[File:OCS Stand (Surrey v Yorkshire in foreground).JPG|150px|alt=The Oval in ]] | [[File:Old Trafford Cricket Ground August 2014 (cropped).jpg|150px|alt=Old Trafford Cricket Ground in 2014]] | [[File:Pavilion stands.JPG|150px|alt=Rose Bowl in ]] |} == संघ == {{Main|२०२६ महिला टी२० विश्वचषक संघ}} प्रत्येक संघाला जास्तीत जास्त १५ खेळाडूंचा संघ निवडण्याची मुभा होती आणि त्यांना १ मे २०२६ पर्यंत आपला तात्पुरता संघ आयसीसीकडे सादर करणे आवश्यक होते. संघांना १ जून २०२६ पर्यंत आपल्या संघात बदल करण्याची परवानगी होती. त्यानंतर कोणतेही बदल करण्यासाठी आयसीसीच्या स्पर्धा तांत्रिक समितीची परवानगी घेणे आवश्यक होते.{{cn|date=May 2026}} == सराव सामने == ६ ते १० जून या कालावधीत एकूण १२ सराव सामने खेळले गेले. यात विश्वचषकात सहभागी असलेल्या सर्व १२ संघांचा समावेश होता आणि हे सामने इंग्लंडमधील दोन मैदानांवर ([[डर्बी]] येथील [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)| काउंटी क्रिकेट मैदान]] व लफबरो येथील हॅसलग्रेव्ह मैदान) तसेच वेल्समधील एका मैदानावर ([[कार्डिफ]] येथील [[सोफिया गार्डन्स]]) खेळवण्यात आले.<ref name="WarmV1"/><ref name="WarmV2"/><ref name="WarmSch"/> == सामन्यांचे अधिकारी == २८ मे २०२६ रोजी, आयसीसीने (ICC) स्पर्धेसाठी [[सामनाधिकारी, क्रिकेट|सामनाधिकारी]] आणि [[पंचगिरी |पंच]]ांची यादी जाहीर केली.<ref>{{Cite web |date=२८ मे २०२६ |trans-title=२०२६ महिला टी२० विश्वचषकासाठी सामना अधिकाऱ्यांची घोषणा|title=Match officials revealed for Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/match-officials-revealed-for-women-s-t20-world-cup-2026 |access-date=२८ जुलै २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|language=en}}</ref> २१ जून २०२६ रोजी, आजारपणामुळे [[लॉरेन अगेनबॅग]] स्पर्धेतून बाहेर पडल्या आणि त्यांच्या जागी [[सलीमा इम्तियाज]] यांची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web |access-date=२८ जुलै २०२६ |trans-title= आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक २०२६ साठी 'एमिरेट्स आयसीसी इंटरनॅशनल पॅनेल ऑफ अंपायर्स'मध्ये एजेनबॅग यांच्या जागी इम्तियाज यांची निवड.|title=IMTIAZ REPLACES AGENBAG IN EMIRATES ICC INTERNATIONAL PANEL OF UMPIRES AT ICC WOMEN’S T20 WORLD CUP 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/imtiaz-replaces-agenbag-in-emirates-icc-international-panel-of-umpires-at-icc-women-s-t20-world-cup-2026 |website=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती}}</ref> ; सामनाधिकारी {{div col|colwidth=15em|content= * {{flagicon|NZ}} [[ट्रुडी अँडरसन]] * {{flagicon|SA}} [[शांड्रे फ्रित्झ]] * {{flagicon|IND}} [[जी.एस. लक्ष्मी]] * {{flagicon|SL}} [[मिशेल परेरा]] }} ; पंच {{div col|colwidth=15em|content= * {{flagicon|SA}} [[लॉरेन अगेनबॅग]] * {{flagicon|NZ}} [[किम कॉटन]] * {{flagicon|ENG}} [[ॲना हॅरिस]] * {{flagicon|PAK}} [[सलीमा इम्तियाझ]] * {{flagicon|BAN}} [[शाथिरा जाकीर]] * {{flagicon|IND}} [[नारायणन जननी]] * {{flagicon|SA}} [[केरिन क्लास्ते]] * {{flagicon|WIN}} [[कँडिस ला बोर्ड]] * {{flagicon|SL}} [[निमाली परेरा]] * {{flagicon|AUS}} [[क्लेर पोलोसॅक]] * {{flagicon|IND}} [[वृंदा राठी]] * {{flagicon|ENG}} [[सु रेडफर्न]] * {{flagicon|AUS}} [[एलोइस शेरिडान]] * {{flagicon|WIN}} [[जॅकलीन विल्यम्स]] * {{flagicon|IND}} [[गायत्री वेणुगोपाळ]] }} ==सराव सामने== {{collapse top|सराव सामने|bg=lightblue}} {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना १''' | date = ६ जून २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|SCO}} | team2 = {{crw|NED}} | score1 = १६३/५ (२० षटके) | runs1 = [[डार्सी कार्टर]] ३३ (२२) | wickets1 = [[सिल्व्हर सीगर्स]] २/१५ (३ षटके) | score2 = १०५ (२० षटके) | runs2 = [[फ्रेडरिक ओव्हरडिक]] २८[[नाबाद|*]] (२४) | wickets2 = [[कॅथेरिन फ्रेझर]] ३/२१ (४ षटके) | result = स्कॉटलंड ५८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538607.html धावफलक] | venue = [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] | umpires = [[कँडिस ला बोर्ड]] (वे) आणि [[निमाली परेरा]] (श्री) | toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना २''' | date = ६ जून २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|SA}} | team2 = {{crw|IRE}} | score1 = १३६/८ (१८ षटके) | runs1 = [[लॉरा वॉल्व्हार्ड]] ६५ (३७) | wickets1 = [[अर्लीन केली]] ३/२९ (३ षटके) | score2 = १२० (१७.४ षटके) | runs2 = [[लिआह पॉल]] २९ (२७) | wickets2 = [[मेरिझॅन कॅप]] ४/२४ (४ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका १५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538608.html धावफलक] | venue = [[हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लफबरो]] | umpires = [[क्लेर पोलोसॅक]] (ऑ) आणि [[एलोइस शेरिडान]] (ऑ) | toss = आयर्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी १८ षटकांचा करण्यात आला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ३''' | date = ६ जून २०२६ | time = १५:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|PAK}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = १६८/८ (२० षटके) | runs1 = [[फातिमा सना]] ३७ (२६) | wickets1 = [[चेतना विमुक्ती]] ४/३१ (४ षटके) | score2 = १६९/१ (१८.४ षटके) | runs2 = [[चामरी अटापट्टू]] ९४ (५८) | wickets2 = [[फातिमा सना]] १/२० (२ षटके) | result = श्रीलंका ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538609.html धावफलक] | venue = [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] | umpires = [[शाथिरा जाकीर]] (बां) आणि [[वृंदा राठी]] (भा) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ४''' | date = ६ जून २०२६ | time = १५:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|NZ}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = १९३/३ (२० षटके) | runs1 = [[आमेलिया केर]] ५१[[नाबाद|*]] (२८) | wickets1 = [[रितू मोनी]] २/३६ (४ षटके) | score2 = १२५/८ (२० षटके) | runs2 = [[निगार सुलताना]] ३२[[नाबाद|*]] (३३) | wickets2 = [[नेन्सी पटेल]] ४/१८ (३ षटके) | result = न्यूझीलंड ६८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538610.html धावफलक] | venue = [[हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लफबरो]] | umpires = [[केरिन क्लास्ते]] (द) आणि [[सु रेडफर्न]] (इं) | toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ५''' | date = ८ जून २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = १७९/८ (२० षटके) | runs1 = [[भारती फुलमाली]] ५६[[नाबाद|*]] (४०) | wickets1 = [[अफि फ्लेचर]] ४/२३ (४ षटके) | score2 = १५३/८ (२० षटके) | runs2 = [[डिआंड्रा डॉटिन]] ४९ (४४) | wickets2 = [[श्रेयंका पाटील]] ४/३६ (४ षटके) | result = भारत २६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538611.html धावफलक] | venue = [[सोफिया गार्डन्स (क्रिकेट मैदान)|सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[शाथिरा जाकीर]] (बां) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ६''' | date = ८ जून २०२६ | time = १५:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|ENG}} | team2 = {{crw|AUS}} | score1 = १५७/६ (२० षटके) | runs1 = [[ॲलिस कॅप्सी]] ४५ (३६) | wickets1 = [[अलाना किंग]] 2/10 (2 षटके) | score2 = 158/5 (18.2 षटके) | runs2 = [[एलिस पेरी]] 64 (44) | wickets2 = [[लॉरेन बेल]] 2/22 (3.2 षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538612.html धावफलक] | venue = [[सोफिया गार्डन्स (क्रिकेट मैदान)|सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ ]] | umpires = [[वृंदा राठी]] (भा) आणि [[जॅकलीन विल्यम्स]] (वे) | toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ७''' | date = ९ जून २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|SCO}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = १९१/५ (२० षटके) | runs1 = [[कॅथ्रिन ब्राइस]] ९४ (४३) | wickets1 = [[सादिया इक्बाल]] १/२३ (३ षटके) | score2 = ६२/५ (९ षटके) | runs2 = [[मुनीबा अली]] २० (२२) | wickets2 = [[रेचल स्लेटर]] २/११ (२ षटके) | result = स्कॉटलंड ४१ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538613.html धावफलक] | venue = [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] | umpires = [[ॲना हॅरिस]] (इं) आणि [[निमाली परेरा]] (श्री) | rain = पावसामुळे पाकिस्तानचा डाव ९ षटकांवरच थांबवण्यात आला; 'डीएलएस' पद्धतीनुसार विजयासाठी आवश्यक धावसंख्या १०४ होती. | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ८''' | date = ९ जून २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|IRE}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = १४३/९ (२० षटके) | runs1 = [[रेबेका स्टॉकेल]] ३० (२६) | wickets1 = [[संजिदा अक्तेर मेघला]] ३/२६ (४ षटके) | score2 = १३२/६ (२० षटके) | runs2 = [[जुवैरिया फिरदौस]] 50 (48) | wickets2 = [[एमी मॅग्वायर]] 4/20 (४ षटके) | result = आयर्लंड ११ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538614.html धावफलक] | venue = [[हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लफबरो]] | umpires = [[नारायणन जननी]] (भा) आणि [[सु रेडफर्न]] (इं) | toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना 9''' | date = ९ जून २०२६ | time = १५:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|NED}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = १४३/६ (२० षटके) | runs1 = [[हेदर सीगर्स]] ४८ (३२) | wickets1 = [[मल्की मदारा]] १/१२ (३ षटके) | score2 = १४६/३ (१९.१ षटके) | runs2 = [[हंसिमा करुणरत्ने]] ५०[[नाबाद|*]] (४१) | wickets2 = मिर्थे व्हान डेन राड १/१५ (३ षटके) | result = श्रीलंका ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538615.html धावफलक] | venue = [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] | umpires = [[वृंदा राठी]] (भा) आणि [[एलोइस शेरिडान]] (ऑ) | toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना १०''' | date = ९ जून २०२६ | time = १५:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|SA}} | team2 = {{crw|NZ}} | score1 = १८३/५ (२० षटके) | runs1 = [[क्लोई ट्रायॉन]] ६१ (२६) | wickets1 = [[सोफी डिव्हाइन]] २/१६ (३ षटके) | score2 = १८६/५ (१९.४ षटके) | runs2 = [[आमेलिया केर]] ६१ (३२) | wickets2 = [[अयाबाँगा खाका]] ४/४२ (३.४ षटके) | result = न्यू झीलंड ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538616.html धावफलक] | venue = [[हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लफबरो]] | umpires = [[क्लेर पोलोसॅक]] (ऑ) आणि [[गायत्री वेणुगोपाळ]] (भा) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना ११''' | date =१० जून २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|ENG}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = १७१/६ (२० षटके) | runs1 = [[एमी जोन्स]] ६४ (४५) | wickets1 = [[श्रेयंका पाटील]] २/२९ (४ षटके) | score2 = १६६ (१९.५ षटके) | runs2 = [[रिचा घोष]] ६८ (३६) | wickets2 = [[लिन्से स्मिथ]] ३/४२ (३.५ षटके) | result = इंग्लंड ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538617.html धावफलक] | venue = [[सोफिया गार्डन्स (क्रिकेट मैदान)|सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ ]] | umpires = [[कँडिस ला बोर्ड]] (वे) आणि [[किम कॉटन]] (न्यू) | toss =भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = '''सराव सामना १२''' | date = १० जून २०२६ | time = १५:०० | night = y | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|AUS}} | score1 = १३१ (२० षटके) | runs1 = [[डिआंड्रा डॉटिन]] ४६ (३८) | wickets1 = [[ॲशली गार्डनर]] २/१७ (३ षटके) | score2 = १३२/४ (१५ षटके) | runs2 = [[जॉर्जिया व्हॉल]] ७७[[नाबाद|*]] (४८) | wickets2 = [[कियाना जोसेफ]] १/६ (२ षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538618.html धावफलक] | venue = [[सोफिया गार्डन्स (क्रिकेट मैदान)|सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ ]] | umpires = [[लॉरेन अगेनबॅग]] (द) आणि [[केरिन क्लास्ते]] (द) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{cob}} == गट फेरी == आयसीसीने २४ फेब्रुवारी २०२६ रोजी गट आणि सामन्यांचे वेळापत्रक जाहीर केले; गट फेरीचे सामने १२ ते २८ जून या कालावधीत खेळवले गेले.<ref name="Fixtures"/> १२ संघांची प्रत्येकी सहा संघांच्या दोन गटांत विभागणी करण्यात आली होती आणि प्रत्येक संघाने आपल्या गटातील इतर संघांविरुद्ध एकदा सामना खेळला. गट फेरीत एकूण ३० सामने खेळले गेले.<ref name="Guide"/> स्पर्धेचा सलामीचा सामना १२ जून रोजी एजबास्टन येथे इंग्लंड आणि श्रीलंका यांच्यात खेळला गेला.<ref name="26wt20wc-pc"/> {| class="wikitable" ! width=50% | [[#गट अ|गट अ]] ! width=50% | [[#गट ब|गट ब]] |- | valign="top" | * {{crw|AUS}} * {{nobr|{{crw|SA}}}} * {{crw|NED}} * {{crw|PAK}} * {{crw|BAN}} * {{crw|IND}} | valign="top" | * {{crw|IRE}} * {{crw|ENG}} * {{nobr|{{crw|NZ}}}} * {{crw|WIN}} * {{crw|SL}} * {{crw|SCO}} |} === गट अ=== <section begin=GroupA/> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:25px"| स्थान ! style="width:125px"| संघ ! style="width:30px"| {{abbr|सा|सामने}} ! style="width:30px"| {{abbr|वि|विजय}} ! style="width:30px"| {{abbr|प|पराभव}} ! style="width:30px"| {{abbr|अ|अनिर्णित}} ! style="width:30px"| गुण ! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}} |-style="background:#cfc;" | १ || style="text-align:left" | {{Crw|AUS}} || ५ || ५ || ० || ० || '''१०''' || ३.८८२ |-style="background:#cfc;" | २ || style="text-align:left" | {{Crw|SA}} || ५ || ४ || १ || ० || '''८''' || ०.६३३ |- | ३ || style="text-align:left" | {{Crw|IND}} || ५ || ३ || २ || ० || '''६''' || १.७१८ |- | ४ || style="text-align:left" | {{Crw|BAN}} || ५ || २ || ३ || ० || '''४''' || −०.७१० |- | ५ || style="text-align:left" | {{Crw|PAK}} || ५ || १ || ४ || ० || '''२''' || −१.८७२ |- | ६ || style="text-align:left" | {{Crw|NED}} || ५ || ० || ५ || ० || '''०''' || −३.२७६ |} स्रोत: [https://www.cricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/points-table-standings ईएसपीएन क्रिकइन्फो]<br> वर्गीकरणाचे नियम: १) गुण; २) विजय; ३) निव्वळ धावगती (नेट रन रेट); ४) समान गुण असलेल्या संघांमधील सामन्यांचे निकाल; ५) स्पर्धेपूर्वीची महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी.<ref name="26wt20wc-pc">{{Cite journal |trans-title=आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक २०२६|title=ICC Women's T20 World Cup 2026 |url=https://images.icc-cricket.com/image/private/s--HhCmMiHJ--/v1780377629/prd/assets/tournaments/ICC%20Women%27s%20T20%20World%20Cup%2C%202026/Playing%20Conditions%20ICC%20Women%27s%20T20%20World%20Cup%202026.pdf |date=२८ मे २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref> <section end="GroupA" /> ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना३}}'''सामना ३''' | date = १३ जून २०२६ | time = १४:३० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|AUS}} | team2 = {{crw|SA}} | score1 = १७२/८ (२० षटके) | runs1 = [[फीबी लिचफिल्ड]] ५० (२४) | wickets1 = [[नॉनकुलुलेको म्लाबा]] २/२२ (४ षटके) | score2 = १०७ (१६.४ षटके) | runs2 = [[लॉरा वॉल्व्हार्ड]] ४४ (३९) | wickets2 = [[जॉर्जिया वेरहॅम]] ३/१३ (२.४ षटके) | result =ऑस्ट्रेलिया ६५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490679.html धावफलक] | venue = [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] | attendance =७,५४३<ref name="Attendance14">{{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/cg74zz78m7do |trans-title=फुटबॉल विश्वचषकाचा टी२० सामन्यांच्या प्रेक्षकसंख्येवर परिणाम होणार नाही - आयसीसी |title=T20 crowds won't be hit by football World Cup - ICC |work=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |date=१३ जून २०२६ |access-date=३० जुलै २०२६}}</ref> | umpires = [[नारायणन जननी]] (भा) आणि [[निमाली परेरा]] (श्री) | motm = [[जॉर्जिया वेरहॅम]] (ऑ) | toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना५}}'''सामना ५''' | date = १४ जून २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{crw-rt|NED}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = १३९/८ (२० षटके) | runs1 = [[बाबेट डी लीडे]] ५० (४५) | wickets1 = [[मारुफा अख्तर]] २/३१ (४ षटके) | score2 = १४१ (१९.२षटके) | runs2 = [[जुवैरिया फिरदौस]] ५० (३३) | wickets2 = [[कॅरोलिन डि लँग]] २/२७ (४ षटके) | result = बांगलादेश ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490681.html धावफलक] | venue = [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] | attendance = | umpires = [[सु रेडफर्न]] (इं) आणि [[गायत्री वेणुगोपाळ]] (भा) | motm = [[जुवैरिया फिरदौस]] (बां) | toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना६ }}'''सामना ६ ''' | date = १४ जून २०२६ | time = १४:३० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = १७०/६ (२० षटके) | runs1 = [[स्मृती मंधाना]] ६६ (४४) | wickets1 = [[फातिमा सना]] २/३३ (४ षटके) | score2 = १०६ (१७ षटके) | runs2 = [[मुनीबा अली]] ४१ (३५) | wickets2 = [[दीप्ती शर्मा]] ५/१० (४ षटके) | result = भारत ६४ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490682.html धावफलक] | venue = [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] | attendance = १८,८१४ <ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/sharma-stars-as-india-beat-pakistan-in-front-of-record-group-stage-crowd |trans-title=गट फेरीतील विक्रमी प्रेक्षकसंख्येसमोर भारताचा पाकिस्तानवर विजय; शर्माची चमकदार कामगिरी |title=Sharma Stars as India Beat Pakistan in Front of Record Group Stage Crowd |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|date=१४ जून २०२६ |access-date=३१ जुलै २०२६}}</ref> | umpires = [[क्लेर पोलोसॅक]] (ऑ) आणि [[जॅकलीन विल्यम्स]] (वे) | motm = [[दीप्ती शर्मा]] (भा) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना९}}'''सामना ९''' | date = १७ जून २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{crw-rt|BAN}} | team2 = {{crw|AUS}} | score1 = ७७/८ (२० षटके) | runs1 = [[निगार सुलताना]] २७ (४७) | wickets1 = [[एलिस पेरी]] २/१४ (३ षटके) | score2 = ७८/१ (९.३ षटके) | runs2 = [[जॉर्जिया व्हॉल]] ४५[[नाबाद|*]] (३२) | wickets2 = [[मारुफा अख्तर]] १/२८ (४ षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490685.html धावफलक] | venue = [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] | attendance = | umpires = [[लॉरेन अगेनबॅग]] (द) आणि [[कँडिस ला बोर्ड]] (वे) | motm = [[एलिस पेरी]] (ऑ) | toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना१०}}'''सामना १०''' | date = १७ जून २०२६ | time = १४:३० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|NED}} | score1 = २०९/५ (२० षटके) | runs1 = [[स्मृती मंधाना]] ७४ (४७) | wickets1 = [[कॅरोलिन डि लँग]] २/३२ (४ षटके) | score2 = ११४ (१७.३ षटके) | runs2 = [[बाबेट डी लीडे]] २८ (२७) | wickets2 = [[श्री चरणी]] ४/१९ (४ षटके) | result = भारत ९५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490686.html धावफलक] | venue = [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] | attendance = | umpires = [[निमाली परेरा]] (श्री) आणि [[सु रेडफर्न]] (इं) | motm = [[स्मृती मंधाना]] (भा) | toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना११}}'''सामना ११''' | date = १७ जून २०२६ | time = १८:३० | night = Y | team1 = {{crw-rt|PAK}} | team2 = {{crw|SA}} | score1 = १२६/९ (२० षटके) | runs1 = [[फातिमा सना]] ५५[[नाबाद|*]] (३८) | wickets1 = [[मेरिझॅन कॅप]] ३/२३ (४ षटके) | score2 = १२७/८ (१६.५ षटके) | runs2 = [[ॲनेरी डेर्कसेन]] ५२ (३५) | wickets2 = [[फातिमा सना]] ३/१६ (२.५ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका २ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490687.html धावफलक] | venue = [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] | attendance = | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[ॲना हॅरिस]] (इं) | motm = [[ॲनेरी डेर्कसेन]] (द) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना१४}}'''सामना १४''' | date = २० जून २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{crw-rt|AUS}} | team2 = {{crw|NED}} | score1 = २१९/६ (२० षटके) | runs1 = [[बेथ मूनी]] ७४[[नाबाद|*]] (४२) | wickets1 = [[आयरिस झ्विलिंग]] ३/५२ (४ षटके) | score2 = १२१/३ (२० षटके) | runs2 = [[बाबेट डी लीडे]] ५६[[नाबाद|*]] (५७) | wickets2 = [[किम गार्थ]] २/२० (४ षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया ९८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490690.html धावफलक] | venue = [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहॅम्प्टन]] | attendance = | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[ॲना हॅरिस]] (इं) | motm = [[बेथ मूनी]] (ऑ) | toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = नेदरलँड्सच्या [[बाबेट डी लीडे]]चा हा १००वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना१५}}'''सामना १५''' | date = {{Start date|df=y|2026|06|20}} | time = १४:३० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|BAN}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = १२३/६ (२० षटके) | runs1 = [[शोर्णा अख्तर]] ३९[[नाबाद|*]] (२२) | wickets1 = [[फातिमा सना]] २/१८ (४ षटके) | score2 = १००/८ (२० षटके) | runs2 = [[मुनीबा अली]] २५ (३०) | wickets2 = [[नाहिदा अक्तेर]] ३/१८ (४ षटके) | result = बांगलादेश २३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490691.html धावफलक] | venue = [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहॅम्प्टन]] | attendance = | umpires = [[गायत्री वेणुगोपाळ]] (भा) आणि [[जॅकलीन विल्यम्स]] (वे) | motm = [[शोर्णा अख्तर]] (बां) | toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना१८}}'''सामना १८''' | date = २१ जून २०२६ | time = १४:३० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|SA}} | score1 = १५८/७ (२० षटके) | runs1 = [[शफाली वर्मा]] ३१ (१५) | wickets1 = [[मेरिझॅन कॅप]] २/२७ (४ षटके) | score2 = १६१/४ (१९.१ षटके) | runs2 = [[मेरिझॅन कॅप]] ८१[[नाबाद|*]] (४५) | wickets2 = [[श्री चरणी]] ३/१४ (४ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490694.html धावफलक] | venue = [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] | attendance = | umpires = [[एलोइस शेरिडान]] (ऑ) आणि [[निमाली परेरा]] (श्री) | motm = [[मेरिझॅन कॅप]] (द) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = भारताच्या [[हरमनप्रीत कौर]]चा हा २००वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता.<ref>{{cite web |url=https://www.ptinews.com/story/sports/harmanpreet-kaur-becomes-first-ever-cricketer-to-play-200-t20is/3789912 |trans-title=हरमनप्रीत कौर २०० आंतरराष्ट्रीय टी२० सामने खेळणारी पहिलीच क्रिकेटपटू ठरली. |title= Harmanpreet Kaur becomes first ever cricketer to play 200 T20Is |work=[[प्रेस ट्रस्ट ऑफ इंडिया|पीटीआय]] |date=२१ जून २०२६ |access-date=३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[प्रेमा रावत]] (भा) आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना२१}}'''सामना २१''' | date = २३ जून २०२६ | time = १८:३० | night = Y | team1 = {{crw-rt|AUS}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = १९९/७ (२० षटके) | runs1 = [[एलिस पेरी]] ७१ (४८) | wickets1 = [[सादिया इक्बाल]] २/३१ (४ षटके) | score2 = ८६ (१३.४ षटके) | runs2 = [[मुनीबा अली]] ३२ (२५) | wickets2 = [[सोफी मॉलिनू]] 2/6 (2 षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया ११३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490697.html धावफलक] | venue = [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] | attendance = | umpires = [[वृंदा राठी]] (भा) आणि [[सु रेडफर्न]] (इं) | motm = [[एलिस पेरी]] (ऑ) | toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना२३}}'''सामना २३''' | date = २५ जून २०२६ | time = १४:३० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|BAN}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = १३६/८ (२० षटके) | runs1 = [[जुवैरिया फिरदौस]] ३३ (३१ ) | wickets1 = [[राधा यादव]] ३/२८ (४ षटके) | score2 = १३९/५ (१६.५ षटके) | runs2 = [[शफाली वर्मा]] ५३ (३४) | wickets2 = [[रितू मोनी]] २/२९ (४ षटके) | result = भारत ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490699.html धावफलक] | venue = [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] | attendance = | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[सलीमा इम्तियाझ]] (पा) | motm = [[शफाली वर्मा]] (भा) | toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना२४}}'''सामना २४''' | date = २५ जून २०२६ | time = १८:३० | night = Y | team1 = {{crw-rt|SA}} | team2 = {{crw|NED}} | score1 = २०८/१ (२० षटके) | runs1 = [[तझमिन ब्रिट्स]] ११४[[नाबाद|*]] (६९) | wickets1 = [[हॅना लँडहीर]] १/३४ (४ षटके) | score2 = १२०/८ (२० षटके) | runs2 = [[फीबी मोल्केनबोअर]] ४१ (४१) | wickets2 = [[अयाबाँगा खाका]] ३/१९ (३ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका ८८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490700.html धावफलक] | venue = [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] | attendance = | umpires = [[शाथिरा जाकीर]] (बां) आणि [[क्लेर पोलोसॅक]] (ऑ) | motm = [[तझमिन ब्रिट्स]] (द) | toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = [[तझमिन ब्रिट्स]] (द) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील पहिले शतक झळकावले आणि २,००० धावा पूर्ण केल्या.<ref>{{cite web |access-date=३ ऑगस्ट २०२६|trans-title= दक्षिण आफ्रिका विरुद्ध नेदरलँड्स महिला टी-२० विश्वचषक २०२६ सामन्यात तझमिन ब्रिट्सने पहिले शतक झळकावले. |title= Tazmin Brits scores maiden hundred in South Africa vs Netherlands Women’s T20 World Cup 2026 match |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/south-africa-vs-netherlands-tazmin-brits-scores-maiden-hundred-women-t20-world-cup-2026/article71147737.ece |work=[[स्पोर्टस्टार]]}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना२६}}'''सामना २६ ''' | date = २७ जून २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{crw-rt|PAK}} | team2 = {{crw|NED}} | score1 = १२६/६ (२० षटके) | runs1 = [[गुल फरोझा]] ६३[[नाबाद|*]] (५२) | wickets1 = [[आयरिस झ्विलिंग]] २/१९ (४ षटके) | score2 = ८९ (१८ षटके) | runs2 = [[बाबेट डी लीडे]] ३० (४१) | wickets2 = [[फातिमा सना]] ३/१२ (३ षटके) | result = पाकिस्तान ३७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490702.html धावफलक] | venue = [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] | attendance = ३,६४४ | umpires = [[केरिन क्लास्ते]] (द) आणि [[वृंदा राठी]] (भा) | motm = [[गुल फरोझा]] (पा) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना२९}}'''सामना २९''' | date = २८ जून २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{crw-rt|BAN}} | team2 = {{crw|SA}} | score1 = ११७/५ (२० षटके) | runs1 = [[शोभना मोस्तारी]] ४२ (४८) | wickets1 = [[नॉनकुलुलेको म्लाबा]] २/२२ (४ षटके) | score2 = ११८/६ (१९.२ षटके) | runs2 = [[ॲनेरी डेर्कसेन]] ४५ (४५) | wickets2 = [[नाहिदा अक्तेर]] २/२४ (४ षटके) | result = दक्षिण आफ्रिका ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490705.html धावफलक] | venue = [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] | attendance = | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[एलोइस शेरिडान]] (ऑ) | motm = [[मेरिझॅन कॅप]] (द) | toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = [[मेरिझॅन कॅप]] (द) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील १००वा बळी घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना३०}}'''सामना ३०''' | date = २८ जून २०२६ | time = १४:३० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|AUS}} | score1 = १७०/४ (२० षटके) | runs1 = [[हरमनप्रीत कौर]] ५६ (२७) | wickets1 = [[सोफी मॉलिनू]] २/४६ (४ षटके) | score2 = १७२/४ (१९ षटके) | runs2 = [[एलिस पेरी]] ५६ (३८) | wickets2 = [[श्री चरणी]] २/३२ (४ षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490706.html धावफलक] | venue = [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] | attendance = २७,१६३<ref>{{Cite web |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/attendance-record-broken-again-at-women-s-t20-world-cup |trans-title= महिला टी-२० विश्वचषकात पुन्हा एकदा प्रेक्षकसंख्येचा विक्रम मोडला गेला.|title=Attendance record broken again at Women's T20 World Cup |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|date=२८ जून २०२६ |access-date=३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> | umpires = [[निमाली परेरा]] (श्री) आणि [[जॅकलीन विल्यम्स]] (वे) | motm = [[एलिस पेरी]] (ऑ) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = [[दीप्ती शर्मा]] (भा) हिने [[झुलन गोस्वामी]]ला मागे टाकत आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेटमध्ये सर्वाधिक बळी घेणारी गोलंदाज बनण्याचा मान मिळवला. <ref>{{cite web |access-date=३ ऑगस्ट २०२६|trans-title= दीप्ती शर्माने झुलन गोस्वामीचा विक्रम मोडला, आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेटमध्ये सर्व फॉरमॅटमध्ये सर्वाधिक बळी घेणारी गोलंदाज ठरली. |title= Deepti Sharma breaks Jhulan Goswami record, becomes highest wicket-taker across formats in international women’s cricket |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/deepti-sharma-breaks-jhulan-goswami-most-wickets-across-format-international-women-cricket-full-list/article71129849.ece/ |work=[[स्पोर्टस्टार]]}}</ref> * टी२० विश्वचषकातील हा सर्वात मोठा यशस्वी धावांचा पाठलाग होता. <ref>{{cite web |access-date=३ ऑगस्ट २०२६ |trans-title=विक्रमी धावसंख्या गाठत ऑस्ट्रेलियाने भारताला महिला टी२० विश्वचषकातून बाहेर काढले. |title=Australia knock India out of Women’s T20 World Cup after record chase|url=https://telanganatoday.com/australia-knock-india-out-of-womens-t20-world-cup-after-record-chase |work=तलंगणा टुडे}}</ref> * या सामन्याच्या परिणामी दक्षिण आफ्रिकेने सलग चौथ्या आणि एकूण पाचव्या टी२० विश्वचषक उपांत्य फेरीसाठी पात्रता मिळवली, तर भारत स्पर्धेतून बाहेर पडला. <ref>{{Cite web |date=२८ जून २०२६ |trans-title=ऑस्ट्रेलियाकडून भारताचा पराभव, दक्षिण आफ्रिकेची महिला टी२० विश्वचषक २०२६ च्या उपांत्य फेरीत धडक. |title=South Africa qualify for Women’s T20 World Cup 2026 semi-finals after India lose to Australia |url=https://www.olympics.com/en/news/south-africa-cricket-team-qualify-women-t20-world-cup-2026-semi-finals |access-date=३ ऑगस्ट २०२६|website=ऑलिम्पिक्स.कॉम}}</ref> }} === गट ब === <section begin=GroupB/> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:25px"| स्थान ! style="width:125px"| संघ ! style="width:30px"| {{abbr|सा|सामने}} ! style="width:30px"| {{abbr|वि|विजय}} ! style="width:30px"| {{abbr|प|पराभव}} ! style="width:30px"| {{abbr|अ|अनिर्णित}} ! style="width:30px"| गुण ! {{abbr|धावगती|निव्वळ धावगती}} |-style="background:#cfc;" | १ || style="text-align:left" | {{Crw|ENG}} || ५ || ५ || ० || ० || '''१०''' || २.१३४ |-style="background:#cfc;" | २ || style="text-align:left" | {{Crw|WIN}} || ५ || ३ || २ || ० || '''६''' || −०.१४७ |- | ३ || style="text-align:left" | {{Crw|SRI}} || ५ || ३ || २ || ० || '''६''' || −०.७२५ |- | ४ || style="text-align:left" | {{Crw|NZL}} || ५ || २ || ३ || ० || '''४''' || −०.११८ |- | ५ || style="text-align:left" | {{Crw|SCO}} || ५ || १ || ४ || ० || '''२''' || −०.२३२ |- | ६ || style="text-align:left" | {{Crw|IRE}} || ५ || ० || ५ || ० || '''०''' || −०.८७५ |} स्रोत: [https://www.cricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/points-table-standings ईएसपीएन क्रिकइन्फो]<br> वर्गीकरणाचे नियम: १) गुण; २) विजय; ३) निव्वळ धावगती (नेट रन रेट); ४) समान गुण असलेल्या संघांमधील सामन्यांचे निकाल; ५) स्पर्धेपूर्वीची महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी.<ref name="26wt20wc-pc"/> <section end="GroupB"/> ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना१}}'''सामना १''' | date = १२ जून २०२६ | time = १८:३० | night = Y | team1 = {{crw-rt|ENG}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = २१९/१ (२० षटके) | runs1 = [[डॅनी वायाट-हॉज]] १०५[[नाबाद|*]] (६२) | wickets1 = [[मल्की मदारा]] १/५१ (४ षटके) | score2 = १३२ (२० षटके) | runs2 = [[निलाक्षी डि सिल्व्हा]] ३७ (३२) | wickets2 = [[फ्रेया केम्प]] ४/२१ (४ षटके) | result = इंग्लंड ८७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490677.html धावफलक] | venue = [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] | attendance = १४,८६५<ref>{{Cite news |last=न्यूमॅन|first=पॉल|date=१३ जून २०२६|trans-title= परिस्थिती बदलून टाकणारा महिला टी२० विश्वचषक: तिकिटांची विक्रमी विक्री, 'लायनेसेस'सारखा अविस्मरणीय क्षण आणि 'वेस्ट एंड'मधील विचेस. |title=The 'game-changing' Women's T20 World Cup: Record ticket sales, a Lionesses moment and West End witches |url=https://www.nytimes.com/athletic/7355321/2026/06/13/womens-t20-world-cup-tickets-lionesses-wicked/ |access-date=३ ऑगस्ट २०२६ |work=[[द न्यूयॉर्क टाइम्स]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> | umpires = [[एलोइस शेरिडान]] (ऑ) आणि [[जॅकलीन विल्यम्स]] (वे) | motm = [[डॅनी वायाट-हॉज]] (इं) | toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = इंग्लंडची २१९ ही टी२० विश्वचषकातील एका डावातील सर्वोच्च धावसंख्या होती. <ref>{{Cite news |date=१३ जून २०२६ |trans-title= श्रीलंकेचा धुव्वा उडवत इंग्लंडने रचला इतिहास; महिला टी२० विश्वचषकातील विक्रमाची केली मोडतोड. |title=England script history, smash Women’s T20 World Cup record in Sri Lanka rout |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/icc-womens-t20-world-cup/england-script-history-smash-womens-t20-world-cup-record-in-sri-lanka-rout/articleshow/131700754.cms |access-date=३ ऑगस्ट २०२६ |work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]] |issn=0971-8257}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना२}}'''सामना २''' | date = १३ जून २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{crw-rt|SCO}} | team2 = {{crw|IRE}} | score1 = १६१/५ (२० षटके) | runs1 = [[कॅथ्रिन ब्राइस]] ६० (३९) | wickets1 = [[एव्हा कॅनिंग]] ३/२७ (४ षटके) | score2 = १२१ (१९.१ षटके) | runs2 = [[एमी हंटर]] ३९ (३६) | wickets2 = [[कर्स्टी गॉर्डन]] ३/१६ (४ षटके) | result = स्कॉटलंड ४० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490678.html धावफलक] | venue = [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] | attendance =७,५४३<ref name="Attendance14"/> | umpires = [[शाथिरा जाकीर]] (बां) आणि [[कँडिस ला बोर्ड]] (वे) | motm = [[कॅथ्रिन ब्राइस]] (स्कॉ) | toss = आयर्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = स्कॉटलंडने टी२० विश्वचषकात आपला पहिला विजय नोंदवला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना४}}'''सामना ४''' | date = १३ जून २०२६ | time = १८:३० | night = Y | team1 = {{crw-rt|NZ}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = १६२/६ (२० षटके) | runs1 = [[ब्रुक हालीडे]] ४० (३२) | wickets1 = [[आलिया ॲलेने]] ४/२७ (४ षटके) | score2 = १६३/३ (१९.५ षटके) | runs2 = [[शेमेन कॅम्पबेल]] ९०[[नाबाद|*]] (६२) | wickets2 = [[जेस केर]] २/१७ (४ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490680.html धावफलक] | venue = [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहॅम्प्टन]] | attendance = | umpires = [[ॲना हॅरिस]] (इं) आणि [[वृंदा राठी]] (भा) | motm = [[शेमेन कॅम्पबेल]] (वे) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना७}}'''सामना ७''' | date = १६ जून २०२६ | time = १४:३० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|NZ}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = १५०/६ (२० षटके) | runs1 = [[सोफी डिव्हाइन]] ४५ (३०) | wickets1 = [[कविशा दिलहारी]] २/३५ (४ षटके) | score2 = १५३/५ (१९.४ षटके) | runs2 = [[निलाक्षी डि सिल्व्हा]] ५४[[नाबाद|*]] (३७) | wickets2 = [[नेन्सी पटेल]] २/२३ (४ षटके) | result = श्रीलंका ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490683.html धावफलक] | venue = [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहॅम्प्टन]] | attendance = ९,०२१ | umpires = [[केरिन क्लास्ते]] (द) आणि [[गायत्री वेणुगोपाळ]] (भा) | motm = [[निलाक्षी डि सिल्व्हा]] (श्री) | toss = न्यूझीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना८}}'''सामना ८''' | date = १६ जून २०२६ | time = १८:३० | night = Y | team1 = {{crw-rt|IRE}} | team2 = {{crw|ENG}} | score1 = ११८/९ (२० षटके) | runs1 = [[लुइस लिटील]] २६[[नाबाद|*]] (१५) | wickets1 = [[सोफी एसलस्टोन]] ३/२२ (४ षटके) | score2 = ११९/६ (१७.३ षटके) | runs2 = [[नॅटली सायव्हर]] ४८ (३७) | wickets2 = [[ओर्ला प्रेंडरगास्ट]] २/१७ (४ षटके) | result = इंग्लंड ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490684.html धावफलक] | venue = [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहॅम्प्टन]] | attendance = ९,०२१ | umpires = [[नारायणन जननी]] (भा) आणि [[वृंदा राठी]] (भा) | motm = [[सोफी एसलस्टोन]] (इं) | toss = इंग्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना१२}}'''सामना १२''' | date = १८ जून २०२६ | time = १८:३० | night = Y | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|SCO}} | score1 = १५३/६ (२० षटके) | runs1 = [[स्टेफानी टेलर]] ४७[[नाबाद|*]] (१९) | wickets1 = [[कॅथेरिन फ्रेझर]] २/३४ (४ षटके) | score2 = १४६ (२० षटके) | runs2 = [[डार्सी कार्टर]] ५९ (६६) | wickets2 = [[आलिया ॲलेने]] ३/११ (२ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490688.html धावफलक] | venue = [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] | attendance = | umpires = [[केरिन क्लास्ते]] (द) आणि [[क्लेर पोलोसॅक]] (ऑ) | motm = [[स्टेफानी टेलर]] (वे) | toss = स्कॉटलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना१३}}'''सामना १३''' | date = १९ जून २०२६ | time = १८:३० | night = Y | team1 = {{crw-rt|NZ}} | team2 = {{crw|IRE}} | score1 = १४०/६ (२० षटके) | runs1 = [[इझ्झी शार्प]] ३६ (२८) | wickets1 = [[ओर्ला प्रेंडरगास्ट]] २/२६ (४ षटके)<br>[[कॅरा मरे]] २/२६ (४ षटके) | score2 = १३६/४ (२० षटके) | runs2 = [[ओर्ला प्रेंडरगास्ट]] ५९ (५३) | wickets2 = [[आमेलिया केर]] २/२३ (४ षटके) | result = न्यू झीलंड ४ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490689.html धावफलक] | venue = [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहॅम्प्टन]] | attendance = | umpires = [[सु रेडफर्न]] (इं) आणि [[एलोइस शेरिडान]] (ऑ) | motm = [[आमेलिया केर]] (न्यू) | toss = आयर्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना१६}}'''सामना १६''' | date = २० जून २०२६ | time = १८:३० | night = Y | team1 = {{crw-rt|ENG}} | team2 = {{crw|SCO}} | score1 = २००/५ (२० षटके) | runs1 = [[सोफिया डंकली]] ५७ (३७) | wickets1 = [[कर्स्टी गॉर्डन]] २/३० (४ षटके) | score2 = १६२/७ (२० षटके) | runs2 = [[सॅरा ब्राइस]] ३४ (२४) | wickets2 = [[सोफी एसलस्टोन]] २/२३ (४ षटके) | result = इंग्लंड ३८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490692.html धावफलक] | venue = [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] | attendance = | umpires = [[केरिन क्लास्ते]] (द) आणि [[निमाली परेरा]] (श्री) | motm = [[सोफिया डंकली]] (इं) | toss = स्कॉटलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना१७}}'''सामना १७''' | date = २१ जून २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{crw-rt|SL}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = ९८ (१९.४ षटके) | runs1 = [[निलाक्षी डि सिल्व्हा]] ३० (२६) | wickets1 = [[हेली मॅथ्यूस]] ३/१५ (४ षटके) | score2 = ९९/५ (१६.१ षटके) | runs2 = [[स्टेफानी टेलर]] २७[[नाबाद|*]] (२५) | wickets2 = [[कविशा दिलहारी]] २/२२ (४ षटके) | result = वेस्ट इंडीज ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490693.html धावफलक] | venue = [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] | attendance = | umpires = [[नारायणन जननी]] (भा) आणि [[शाथिरा जाकीर]] (बां) | motm = [[हेली मॅथ्यूस]] (वे) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना१९}}'''सामना १९''' | date = २३ जून २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{crw-rt|SCO}} | team2 = {{crw|NZ}} | score1 = १३१/७ (२० षटके) | runs1 = [[डार्सी कार्टर]] ७२[[नाबाद|*]] (५२) | wickets1 = [[आमेलिया केर]] ३/१७ (४ षटके) | score2 = १३२/४ (१८.२ षटके) | runs2 = [[इझ्झी शार्प]] ६२ (४३) | wickets2 = [[कॅथ्रिन ब्राइस]] २/१३ (३ षटके) | result = न्यू झीलंड ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490695.html धावफलक] | venue = [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] | attendance = | umpires = [[सलीमा इम्तियाझ]] (पा) आणि [[क्लेर पोलोसॅक]] (ऑ) | motm = [[इझ्झी शार्प]] (न्यू) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना२०}}'''सामना २०''' | date = २३ जून २०२६ | time = १४:३० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|IRE}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = १३०/५ (२० षटके) | runs1 = [[गॅबी लुईस]] ५९ (५०) | wickets1 = [[निलाक्षी डि सिल्व्हा]] १/१२ (२ षटके) | score2 = १३४/१ (१५.३ षटके) | runs2 = [[चामरी अटापट्टू]] १०६[[नाबाद|*]] (६१) | wickets2 = [[ओर्ला प्रेंडरगास्ट]] १/२२ (४ षटके) | result = श्रीलंका ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490696.html धावफलक] | venue = [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] | attendance = | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[कँडिस ला बोर्ड]] (वे) | motm = [[चामरी अटापट्टू]] (श्री) | toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना२२}}'''सामना २२''' | date = २४ जून २०२६ | time = १८:३० | night = Y | team1 = {{crw-rt|ENG}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = १८६/७ (२० षटके) | runs1 = [[डॅनी वायाट-हॉज]] ६५ (४२) | wickets1 = [[अश्मिनी मुनिसार]] २/४२ (४ षटके) | score2 = १४८/५ (२० षटके) | runs2 = [[शिनेल हेन्री]] ५१[[नाबाद|*]] (३०) | wickets2 = [[चार्ली डीन]] २/३१ (४ षटके) | result = इंग्लंड ३८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490698.html धावफलक] | venue = [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] | attendance = | umpires = [[नारायणन जननी]] (भा) आणि [[एलोइस शेरिडान]] (ऑ) | motm = [[डॅनी वायाट-हॉज]] (इं) | toss = वेस्ट इंडीजने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना२५}}'''सामना २५''' | date = २६ जून २०२६ | time = १८:३० | night = Y | team1 = {{crw-rt|SCO}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = १५१/६ (२० षटके) | runs1 = [[सॅरा ब्राइस]] ४७[[नाबाद|*]] (३३) | wickets1 = मिताली अयोध्या २/३४ (४ षटके) | score2 = १५४/७ (१९.५ षटके) | runs2 = [[चामरी अटापट्टू]] ३३ (१६) | wickets2 = [[कॅथेरिन फ्रेझर]] २/२५ (४ षटके) | result = श्रीलंका ३ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490701.html धावफलक] | venue = [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] | attendance = | umpires = [[ॲना हॅरिस]] (इं) आणि [[कँडिस ला बोर्ड]] (वे) | motm = [[निलाक्षी डि सिल्व्हा]] (श्री) | toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना२७}}'''सामना २७''' | date = २७ जून २०२६ | time = १४:३० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|IRE}} | score1 = १२८/७ (२० षटके) | runs1 = [[शिनेल हेन्री]] २७[[नाबाद|*]] (२१) | wickets1 = [[कॅरा मरे]] २/१३ (४ षटके) | score2 = १२९/४ (१८.१ षटके) | runs2 = [[ओर्ला प्रेंडरगास्ट]] ६३ (४४) | wickets2 = [[अश्मिनी मुनिसार]] २/२८ (४ षटके) | result = आयर्लंड ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490703.html धावफलक] | venue = [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] | attendance = ३,६४४ | umpires = [[शाथिरा जाकीर]] (बां) आणि [[क्लेर पोलोसॅक]] (ऑ) | motm = [[ओर्ला प्रेंडरगास्ट]] (आ) | toss = आयर्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = आयर्लंडने टी२० विश्वचषक स्पर्धेतील आपला पहिला विजय नोंदवला.}} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|सामना२८}}'''सामना २८''' | date = २७ जून २०२६ | time = १८:३० | night = Y | team1 = {{crw-rt|NZ}} | team2 = {{crw|ENG}} | score1 = १६३/६ (२० षटके) | runs1 = [[आमेलिया केर]] ४२ (३४) | wickets1 = [[डॅनियेल गिब्सन]] २/३० (३ षटके) | score2 = १६४/१ (१७.२ षटके) | runs2 = [[डॅनी वायाट-हॉज]] ८९[[नाबाद|*]] (५३) | wickets2 = [[नेन्सी पटेल]] १/२२ (३ षटके) | result = इंग्लंड ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490704.html धावफलक] | venue = [[द ओव्हल]], [[लंडन]] | attendance = २१,०१८<ref>{{Cite web |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/new-attendance-record-set-at-t20-world-cup-group-stage |trans-title= टी२० विश्वचषक सामन्यात उपस्थितीचा नवीन विक्रम |title=New attendance record set at T20 World Cup match |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|date=२७ जून २०२६|access-date=३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> | umpires = [[गायत्री वेणुगोपाळ]] (भा) आणि [[जॅकलीन विल्यम्स]] (वे) | motm = [[डॅनी वायाट-हॉज]] (इं) | toss = न्यूझीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} == बाद फेरी == [[File:WT20 Semifinal Wareham Campelle.jpg|thumb|left|ऑस्ट्रेलिया आणि वेस्ट इंडीज यांच्यातील पहिल्या उपांत्य सामन्यात [[शेमेन कॅम्पबेल]] हिला गोलंदाजी करताना [[जॉर्जिया वेरहॅम]]]] बाद फेरीमध्ये ३० जून आणि २ जुलै रोजी दोन उपांत्य सामने, तसेच ५ जुलै रोजी अंतिम सामना खेळवला गेला.<ref name="Guide"/> उपांत्य सामने 'द ओव्हल'वर, तर अंतिम सामना 'लॉर्ड्स'वर खेळवण्यात आला. पहिल्या उपांत्य सामन्यात 'गट अ'मधील विजेता आणि 'गट ब'मधील उपविजेता, तर दुसऱ्या उपांत्य सामन्यात 'गट ब'मधील विजेता आणि 'गट अ'मधील उपविजेता आमनेसामने आले.<ref name="26wt20wc-pc"/> दोन्ही उपांत्य सामने आणि अंतिम सामन्यासाठी अनुक्रमे १, ३ आणि ६ जुलै रोजी राखीव दिवस ठेवण्यात आला होता. राखीव दिवसाचा वापर करावा लागल्यास, सामना नव्याने सुरू न करता आदल्या दिवशी जिथे खेळ थांबला होता तिथूनच पुढे सुरू केला गेला असता (जर काही खेळ झाला असेल तर); आणि खेळाची सुरुवात दुपारी १४:३० (यूटीसी+०१) वाजता झाली असती.<ref name="26wt20wc-pc"/><ref name="faq"/> जर नियोजित दिवशी आणि राखीव दिवशी किमान खेळ (प्रत्येक बाजूने किमान १० षटके) होऊ शकला नाही, तर उपांत्य सामन्यांच्या बाबतीत गट फेरीत वरचे स्थान मिळवलेला संघ अंतिम फेरीत गेला असता, आणि अंतिम सामन्याच्या बाबतीत दोन्ही संघांना संयुक्त विजेते घोषित केले गेले असते.<ref name="26wt20wc-pc"/><ref name="faq"/> <section begin="bracket" />{{4TeamBracket | team-width = 150px | score-width = 150px | RD1 = '''[[#उपांत्य सामने |उपांत्य सामने]]''' | RD1-seed1 = '''अ१''' | RD1-team1 = '''{{crw|AUS}}''' | RD1-score1 = '''{{nobr|१२७/२ (१३ षटके)}}''' | RD1-seed2 =ब२ | RD1-team2 = {{nobr|{{crw|WIN}}}} | RD1-score2 = १२५/७ (२० षटके) | RD1-seed3 = '''ब१''' | RD1-team3 = '''{{crw|ENG}}''' | RD1-score3 = '''{{nobr|१६९/५ (२० षटके)}}''' | RD1-seed4 = अ२ | RD1-team4 = {{nobr|{{crw|SA}}}} | RD1-score4 = १२९/८ (२० षटके) | RD2= '''[[#अंतिम सामना|अंतिम सामना]]''' | RD2-seed1 = उसा१वि | RD2-team1 = '''{{nobr|{{crw|AUS}}}}''' | RD2-score1 = '''{{nobr|१५३/३ (१७.१ षटके)}}''' | RD2-seed2 = उसा२वि | RD2-team2 = {{crw|ENG}} | RD2-score2 = १५०/४ (२० षटके) }} * स्त्रोत:<ref>{{cite web|url=https://www.cricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/match-schedule-fixtures-and-results|access-date=३ ऑगस्ट २०२६|trans-title=आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक वेळापत्रक आणि सामन्यांचे निकाल|title=ICC Women's T20 World Cup Schedule & Match Results|access-date=३ ऑगस्ट २०२६}}</ref><ref name="26wt20wc-pc"/><ref name="Guide"/><section end="bracket"/> === उपांत्य सामने === {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|उपांत्य सामना १}}'''उपांत्य सामना १''' | date = ३० जून २०२६ | time = १४:३० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|AUS}} | score1 = १२५/७ (२० षटके) | runs1 = [[हेली मॅथ्यूस]] ३० (२८) | wickets1 = [[ॲशली गार्डनर]] २/१३ (४ षटके) | score2 = १२७/२ (१३ षटके) | runs2 = [[बेथ मूनी]] ६१[[नाबाद|*]] (३६) | wickets2 = [[शिनेल हेन्री]] १/२० (२ षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490707.html धावफलक] | venue = [[द ओव्हल]], [[लंडन]] | attendance = १०,०२३ | umpires = [[किम कॉटन]] (न्यू) आणि [[वृंदा राठी]] (भा) | motm = [[ॲशली गार्डनर]] (ऑ) | toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = ऑस्ट्रेलिया आठ टी२० विश्वचषक अंतिम सामन्यांसाठी पात्र ठरणारा पहिला संघ बनला.<ref>{{cite web |date=३० जून २०२६ |trans-title=मुनी आणि फिरकीपटूंच्या जोरावर ऑस्ट्रेलियाची आठव्यांदा टी२० विश्वचषकाच्या अंतिम फेरीत धडक|title=Mooney, spinners take Australia to eighth T20 World Cup final |url=https://www.cricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/australia-women-vs-west-indies-women-1st-semi-final-1490707/match-report |access-date=४ ऑगस्ट २०२६ |publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | round = {{anchor| उपांत्य सामना २}}''' उपांत्य सामना २''' | date = २ जुलै २०२६ | time = १८:३० | night = Y | team1 = {{crw-rt|ENG}} | team2 = {{crw|SA}} | score1 = १६९/५ (२० षटके) | runs1 = [[नॅटली सायव्हर]] ७५ (४७) | wickets1 = [[नॉनकुलुलेको म्लाबा]] २/२५ (४ षटके) | score2 = १२९/८ (२० षटके) | runs2 = [[तझमिन ब्रिट्स]] ५१ (४५) | wickets2 = [[लॉरेन बेल]] २/२८ (४ षटके) | result = इंग्लंड ४० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490708.html धावफलक] | venue = [[द ओव्हल]], [[लंडन]] | attendance = २१,१२८<ref>{{Cite web |last= मॅथ्यू हेन्री |date=२ जुलै २०२६ |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/cy731p46j5mo |trans-title= सायव्हर-ब्रंटच्या नेतृत्वाखालील शानदार इंग्लंड संघ विश्वचषकाच्या अंतिम फेरीत |title=Sciver-Brunt leads superb England into World Cup final |work=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |access-date=४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> | umpires = [[एलोइस शेरिडान]] (ऑ) आणि [[जॅकलीन विल्यम्स]] (वे) | motm = [[नॅटली सायव्हर]] (इं) | toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes =इंग्लंडने पाचव्यांदा टी२० विश्वचषक अंतिम सामन्यात स्थान मिळवले.<ref>{{cite web |date=३ जुलै २०२६|trans-title=नॅट सायव्हर-ब्रंट आणि हेदर नाइट यांनी इंग्लंडला अंतिम फेरीत पोहोचवले.|title=Nat Sciver-Brunt, Heather Knight put England in final |url=https://www.cricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/england-women-vs-south-africa-women-2nd-semi-final-1490708/match-report |access-date=४ ऑगस्ट २०२६ |publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> }} ==अंतिम सामना== [[File:Ellyse Perry 2014.jpg|thumb|left|alt= एलिस पेरी २०१४ मध्ये|कोणत्याही प्रकारातील एकूण नऊ विश्वचषक जिंकणारी [[एलिस पेरी]] ही पहिलीच क्रिकेटपटू (स्त्री किंवा पुरुष) ठरली आहे.]] ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. <ref>{{cite web |date=५ जुलै २०२६ |trans-title= अंतिम सामन्यात ऑस्ट्रेलियाची गोलंदाजी; दोन्ही संघांत कोणताही बदल नाही. |title=Australia bowl in final, both teams unchanged |url=https://www.cricinfo.com/story/t20-wc-final-2026-australia-bowl-in-final-both-teams-unchanged-1544411 |publisher=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> इंग्लंडच्या संघाकडून केवळ कर्णधार [[नॅट सायव्हर-ब्रंट|नॅट सायव्हर-ब्रंटने]] ५० हून अधिक धावा केल्या; तिने नाबाद ५८ धावांची खेळी केली. [[फ्रेया केम्प]]<nowiki/>ने नाबाद ४४ आणि [[ॲलिस कॅप्सी]]<nowiki/>ने २३ धावा केल्या, तर दोन्ही सलामीवीरांसह इतर तीन फलंदाज एकेरी धावसंख्येवर बाद झाले; परिणामी इंग्लंडने ४ गडी गमावून १५० धावा केल्या. या लक्ष्याचा पाठलाग करताना, ऑस्ट्रेलियाची सलामीवीर [[जॉर्जिया व्हॉल]] एकेरी धावसंख्येवर बाद झाली; त्यानंतर [[बेथ मूनी]] आणि [[फीबी लिचफिल्ड]] यांनी अनुक्रमे ६४ आणि ४८ धावा करत १०० धावांची भागीदारी रचली आणि त्या बाद झाल्या. त्यानंतर [[एलिस पेरी]] आणि [[ॲशली गार्डनर]] यांनी ७ चेंडूत १३ धावा जोडल्या आणि संघाला १७.१ षटकांत ३ गडी गमावून १५३ धावांपर्यंत पोहोचवत ७ गडी राखून विजय मिळवून दिला. <ref>{{Cite web |last=गार्डनर|first=अॅलन|date=५ जुलै २०२६ |trans-title= मुनी आणि लिचफील्ड यांच्या शानदार कामगिरीमुळे ऑस्ट्रेलियाचा टी२० विश्वचषक विजयाचा आनंद गगनात मावेनासा. |title=Australia in seventh heaven as Mooney, Litchfield seal T20 WC in style |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/england-women-vs-australia-women-final-1490709/match-report |access-date=४ ऑगस्ट २०२६|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=५ जुलै २०२६ |trans-title= इंग्लंड महिला विरुद्ध ऑस्ट्रेलिया महिला अंतिम सामना, ठळक घडामोडी, महिला टी२० विश्वचषक २०२६: ऑस्ट्रेलियाचा विक्रमी सातव्यांदा जेतेपदावर सहज कब्जा |title=ENG-W vs AUS-W Final, Highlights, Women’s T20 World Cup 2026: Australia canters to record seventh title win |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/england-vs-australia-live-score-highlights-eng-w-v-aus-w-women-t20-world-cup-2026-final-commentary-realtime-updates/article71185991.ece |access-date=४ ऑगस्ट २०२६|work=[[स्पोर्टस्टार]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=वॉलेस |first=जेम्स|date=५ जुलै २०२६ |trans-title= इंग्लंडवर सात गडी राखून विजय मिळवत ऑस्ट्रेलियाने महिला टी२० क्रिकेट विश्वचषक जिंकला – सामन्याचा घटनाक्रम |title=Australia win Women's T20 Cricket World Cup after seven-wicket victory over England – as it happened |url=https://www.theguardian.com/sport/live/2026/jul/05/england-v-australia-womens-t20-cricket-world-cup-final-live |access-date=४ ऑगस्ट २०२६|work=[[द गार्डियन]] |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> [[२०१० आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१०]], [[२०१२ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१२]], [[२०१४ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१४]], [[आयसीसी महिला टी२० क्रिकेट विश्वचषक, २०१८|२०१८]], [[२०२० महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२०]] आणि [[२०२३ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२३]] नंतरचा ऑस्ट्रेलियाचा हा सातवा टी२० विश्वचषक विजय होता; <ref name="7th">{{cite web |access-date=४ ऑगस्ट २०२६ |trans-title= अजेय ऑस्ट्रेलिया महिला टी२० विश्वचषक विजेते |title=Invincible Australia crowned Women's T20WC champions |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/england-australia-final-womens-t20-world-cup-2026 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=५ जुलै २०२६ |trans-title=टी२० विश्वचषक: ऑस्ट्रेलियाने इंग्लंडचा धुव्वा उडवत सातवे जेतेपद पटकावले. |title=T20 World Cup: Australia thrash England to win seventh title |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/clywwv37l41o |access-date=४ ऑगस्ट २०२६|work=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |language=en-GB}}</ref> तसेच महिला क्रिकेट विश्वचषक ([[१९७८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७८]], [[१९८२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८२]], [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८]], [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९७]], [[२००५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००५]], [[२०१३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०१३]] आणि [[२०२२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]] मध्ये) सात वेळा जिंकल्यामुळे, हा त्यांचा एकूण चौदावा विश्वचषक विजय ठरला. <ref name="14th">{{Cite web |date=५ जुलै २०२६ |trans-title= ऑस्ट्रेलियाने वर्चस्व गाजवत सातव्यांदा टी२० विश्वचषकाचे विजेतेपद पटकावले. |title=Australia claim seventh T20 World Cup crown in dominant style |url=https://www.cricket.com.au/news/4530994 |access-date=४ ऑगस्ट २०२६|publisher=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=३ एप्रिल २०२२|trans-title= महिला विश्वचषक स्पर्धेत पुनरागमन करण्यासाठी ऑस्ट्रेलियाची पाच वर्षांची प्रदीर्घ प्रतीक्षा अखेर पूर्ण. |title=Australia's 'long five-year wait' for Women's World Cup redemption is complete |url=https://www.abc.net.au/news/2022-04-03/how-australia-bounced-back-from-disappointment-of-2017-world-cup/100962882 |access-date=४ ऑगस्ट २०२६|work=एबीसी न्यूज (ऑस्ट्रेलिया) |language=en-AU}}</ref> मुनीला अंतिम सामन्यातील सामनावीर आणि स्पर्धेतील मालिकावीर असे दोन्ही पुरस्कार मिळाले; <ref>{{Cite web |last=कुमार|first=पी. के. अजित |date=६ जुलै २०२६ |trans-title= महिला टी२० विश्वचषक २०२६ — अंतिम सामन्यात पुन्हा एकदा ऑस्ट्रेलियासाठी बेथ मूनीच्या 'अढळ संयमा'चा मोलाचा उपयोग. |title=Women’s T20 World Cup 2026 — Beth Mooney's 'nerves of steel' come good for Australia in a final yet again |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/womens-t20-world-cup-2026-beth-mooney-australia-final-player-of-the-match-quotes-analysis-latest/article71189969.ece |access-date=४ ऑगस्ट २०२६|work=[[स्पोर्टस्टार]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite AV media |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/videos/hear-from-player-of-the-tournament-beth-mooney-women-s-t20wc-2026 |trans-title=प्लेअर ऑफ द टूर्नामेंट बेथ मूनी यांचे मनोगत ऐका. |title=Hear from Player of the Tournament Beth Mooney |language=en |access-date=४ ऑगस्ट २०२६|publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref> टी२० विश्वचषक स्पर्धेत दोनदा हे दोन्ही पुरस्कार जिंकणारी ती पहिलीच क्रिकेटपटू ठरली. <ref>{{cite web |access-date=४ ऑगस्ट २०२६|trans-title='पूर्ण आत्मविश्वास, मोकळेपणा आणि दृढ विश्वासाने खेळणे' – ऑस्ट्रेलियाच्या सातव्या विजेतेपदावर मूनीचे भाष्य |title='Playing with conviction, freedom and belief' - Mooney on Australia's seventh title |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/139457/playing-with-conviction-freedom-and-belief-mooney-on-australias-seventh-title |work=[[क्रिकबझ्झ]]}}</ref><ref>{{cite web |access-date=४ ऑगस्ट २०२६|trans-title= अत्यंत नम्र असलेल्या मूनीचे सर्वात मोठ्या सामन्यांमधील वर्चस्व कायम आहे. |title=Humble Mooney continues mastery of the biggest matches |url=https://www.cricket.com.au/news/4531096/beth-mooney-australia-t20-world-cup-final-lords-molineux-england-smartest-cricketer-fraud |publisher=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]]}}</ref> पेरी ही दोन्ही प्रकारांमधील (टी२० आणि एकदिवसीय) एकूण ९ विश्वचषक जिंकणारी (पुरुष आणि महिला अशा दोन्ही गटांतील) पहिली क्रिकेटपटू ठरली. <ref>{{Cite web |last= बंदरुपल्ली |first=संपत|date=५ जुलै २०२६ |trans-title=आकडेवारी - ऑस्ट्रेलियाचा १२२५ दिवसांचा विश्वचषकाचा दुष्काळ संपला |title=Stats - Australia end 1225-day World Cup drought |url=https://www.espncricinfo.com/story/women-s-t20-world-cup-2026-stats-australia-end-three-year-world-cup-drought-1544479 |access-date=४ ऑगस्ट २०२६|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> हा सामना पाहण्यासाठी २८,००० प्रेक्षक उपस्थित होते.<ref name="final-at">{{Cite web |date=५ जुलै २०२६ |trans-title=इंग्लंड महिला विरुद्ध ऑस्ट्रेलिया महिला - आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक अंतिम सामना २०२६ |title=England Women v Australia Women ICC Women's T20 World Cup Final 2026 |url=https://www.reutersconnect.com/item/england-women-v-australia-women-icc-womens-t20-world-cup-final-2026/dGFnOnJldXRlcnMuY29tLDIwMjY6bmV3c21sX01UMVNJUEEwMDBDMEdVNzM |access-date=४ ऑगस्ट २०२६ |work=रॉयटर्स कनेक्ट }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{Single-innings cricket match | date = ५ जुलै २०२६ | time = १४:३० | daynight = Y | team1 = {{crw-rt|ENG}} | team2 = {{crw|AUS}} | score1 = १५०/४ (२० षटके) | runs1 = [[नॅटली सायव्हर]] ५८[[नाबाद|*]] (५३) | wickets1 = [[लुसी हॅमिल्टन]] १/१९ (३ षटके) | score2 = १५३/३ (१७.१ षटके) | runs2 = [[बेथ मूनी]] ६४ (४९) | wickets2 = [[सोफी एसलस्टोन]] १/२४ (३.१ षटके) | result = ऑस्ट्रेलिया ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490709.html धावफलक] | venue = [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] | attendance = २८,०००.<ref name="final-at"/> | umpires = [[वृंदा राठी]] (भा) आणि [[जॅकलीन विल्यम्स]] (वे) | motm = [[बेथ मूनी]] (ऑ) | toss = ऑस्ट्रेलियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | notes = ही ऑस्ट्रेलियाची आठवी टी२० विश्वचषक अंतिम फेरी होती; कोणत्याही देशासाठी ही सर्वाधिक संख्या आहे.<ref name="8th">{{cite web |last=बेन्स|first=वाल्कीरी|date=३० जून २०२६|trans-title=मुनी आणि फिरकीपटूंच्या जोरावर ऑस्ट्रेलियाची आठव्यांदा टी२० विश्वचषकाच्या अंतिम फेरीत धडक|title=Mooney, spinners take Australia to eighth T20 World Cup final |url=https://www.cricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/australia-women-vs-west-indies-women-1st-semi-final-1490707/match-report |access-date=४ ऑगस्ट २०२६ |publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> * [[डॅनी वायाट-हॉज]] (इंग्लंड) ही एकाच टी२० विश्वचषक स्पर्धेत ३०० हून अधिक धावा करणारी पहिली खेळाडू ठरली.<ref>{{cite web |access-date=४ ऑगस्ट २०२६|trans-title= डॅनी वायट-हॉजने इतिहास रचला; अशी कामगिरी करणारी ती जगातील पहिली खेळाडू ठरली...|title=Danni Wyatt-Hodge Creates History, Becomes 1st Player In The World To...|url=https://www.news18.com/cricket/danni-wyatt-hodge-becomes-1st-player-to-score-300-runs-in-one-edition-of-womens-t20-world-cup-10191800.html |work=[[न्यूज१८]]}}</ref> * [[नॅटली सायव्हर]] (इंग्लंड) आणि [[बेथ मूनी]] (ऑस्ट्रेलिया) यांनी [[सुझी बेट्स]]ला मागे टाकले आणि टी२० विश्वचषकात सर्वाधिक अर्धशतके (प्रत्येकी ९) करण्याच्या बाबतीत एकमेकींशी बरोबरी केली.<ref>{{Cite web |date=५ जुलै २०२६ |trans-title=|title=Nat Sciver-Brunt Breaks Record Of Most 50-Plus Scores In Women's T20 World Cup |url=https://www.news18.com/cricket/nat-sciver-brunt-breaks-record-of-most-50-plus-scores-in-womens-t20-world-cup-10191889.html |access-date=४ ऑगस्ट २०२६|work=[[ न्यूज१८]] |archive-date=६ जुलै २०२६|archive-url=https://web.archive.org/web/20260706134042/https://www.news18.com/cricket/nat-sciver-brunt-breaks-record-of-most-50-plus-scores-in-womens-t20-world-cup-10191889.html |url-status=live }}</ref> * [[हेदर नाइट]] (इंग्लंड) हिने तिचा शेवटचा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना खेळला.<ref>{{cite web |access-date=४ ऑगस्ट २०२६|trans-title=इंग्लंडच्या स्टार खेळाडूची आंतरराष्ट्रीय कारकिर्दीतून निवृत्ती. |title=England star calls time on international career |url=https://www.icc-cricket.com/news/england-star-calls-time-on-international-career |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref> * टी२० विश्वचषकाच्या अंतिम सामन्यातील हा सर्वात मोठा यशस्वी पाठलाग होता.<ref>{{Cite web |date=५ जुलै २०२६ |trans-title= अजेय ऑस्ट्रेलिया महिला टी२० विश्वचषक विजेती |title=Invincible Australia crowned Women's T20WC champions |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/england-australia-final-womens-t20-world-cup-2026 |access-date=४ ऑगस्ट २०२६|publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |language=en}}</ref> * हे ऑस्ट्रेलियाचे सातवे टी२० विश्वचषक विजेतेपद <ref name="7th"/> आणि आयसीसीच्या मर्यादित षटकांच्या स्पर्धांमधील एकूण १४ वे विजेतेपद होते. <ref name="14th"/> }} == आकडेवारी == {| class="wikitable" |+ सर्वाधिक धावा<ref name="mrw">{{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/2026_Women%27s_T20_World_Cup#cite_note-mrw-82|access-date=४ ऑगस्ट २०२६|publisher=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|trans-title=आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक २०२६ मध्ये सर्वाधिक धावा|title=Most runs in ICC Women's T20 World Cup, 2026}}</ref> ! scope=col | धावा ! scope=col | फलंदाज ! scope=col | संघ |- !३०२ | [[डॅनी वायाट-हॉज]] || {{crw|ENG}} |- !२३८ | [[बेथ मूनी]] || {{crw|AUS}} |- !२२७ |[[नॅटली सायव्हर]] ||{{crw|ENG}} |- !२२५ | [[तझमिन ब्रिट्स]] || {{crw|SA}} |- !२०८ | [[डार्सी कार्टर]] || {{crw|SCO}} |- |} {| class="wikitable" |+ सर्वाधिक बळी<ref name="mww">{{cite web|url=https://www.cricinfo.com/records/tournament/bowling-most-wickets-career/icc-women-s-t20-world-cup-17195 |title=Most wickets For ICC Women's T20 World Cup, 2026|trans-title=आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक २०२६ मध्ये सर्वाधिक बळी|access-date=४ ऑगस्ट २०२६|publisher=ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> ! scope=col | [[बळी]] ! scope=col | गोलंदाज ! scope=col | संघ |- !१४ | [[श्री चरणी]] || {{crw|IND}} |- ! rowspan=2|११ | [[फातिमा सना]] || {{crw|PAK}} |- | [[सोफी मॉलिनू]] || {{crw|AUS}} |- ! rowspan=3|१० | [[हेली मॅथ्यूस]] || {{crw|WIN}} |- | [[सोफी एसलस्टोन]] || {{crw|ENG}} |- | [[चार्ली डीन]] || {{crw|ENG}} |} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} {{२०२६ महिला टी२० विश्वचषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला टी२० विश्वचषक]] [[वर्ग:२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|*]] [[वर्ग:भारतीय महिला क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे]] m3yel7dpu3pxax87vf236ru6oh82evd 0 377527 2701356 2667106 2026-08-12T14:14:39Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701356 wikitext text/x-wiki लोकसाहित्याचा पैस तसा खूप व्यापक असतो. त्यामध्ये लोककथा, लोकगीते, म्हणी, वाक्प्रचार, कहाण्या, हादग्याची गाणी, लोकोक्ती, पारंपरिक रचना इत्यादी विविध गोष्टींचा समावेश होतो. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32133/|title=लोकसाहित्य|date=2019-07-04|website=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती|language=mr-IN|access-date=2026-03-06|archive-date=2026-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20260411081341/https://vishwakosh.marathi.gov.in/32133/|url-status=dead}}</ref> वृत्तबद्ध रचना लक्षात ठेवण्यासाठी म्हणून केलेल्या विविध रचनांचा समावेश देखील लोकसाहित्यामध्ये होतो. याचे लेखक किंवा कवी अज्ञात असतात, त्या मौखिक परंपरेने एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे संक्रमित केल्या जातात. त्या रचनांमध्ये त्या त्या संस्कृतीचे प्रतिबिंब स्पष्टपणे उमटलेले असते. वेगवेगळ्या वृत्तांची ओळख एकाच ठिकाणी होऊ शकेल अशी ही रचना म्हणजे लोकसाहित्यातील एक उत्तम उदाहरण म्हणावे लागेल. येथे पुरणपोळीची पाककृती विविध वृत्तात रचलेल्या काव्यातून दिली आहे: '''इंद्रवज्रा''' चाहूल येता मनि श्रावणाची होळी तथा आणखि वा सणाची पोळीस लाटा पुरणा भरोनी वाढा समस्ता अति आग्रहानी || '''भुजंगप्रयात''' सवे घेउनी डाळ गूळा समाने शिजो घालिती दोनही त्या क्रमाने धरी जातिकोशा वरी घासुनीते सुगंधा करावे झणी आसमंते ||  (जातिकोश - जायफळ) '''वसंततिलका''' घोटा असे पुरण ते अति आदराने घ्यावे पिळूनि अवघे मऊ कापडाने पिळता फुटे गठुळ ते मऊसूत होते पोळीमधे पसरते सगळीकडे ते || '''मालिनी''' अतिव मधुर ऐसे पुरण घ्यावे कराते हळू हळू वळू गोळे पारिला सारणाते कणिक मळूनी घ्यावी सैलशी गोजिरी ती कडक नच करावी राहुद्या तैलवंती '''मंदाक्रांता''' घ्यावी पारी करतळ स्थळी अल्प लावोन पीठी ठेवा गोळी अतिव कुतुके सारणाची मधे ती बांधा चंबू दुमडुनि करे सारणा कैद ठेवा पाटा ठायी पसरूनि पिठा लाटण्या सिद्ध ठेवा || '''पृथ्वी''' करे धरून चेंडुला अधिक दाब द्यावा बळे पटा धरून लाटण्या सुकर होतसे आगळे समान फिरवा रुळा पसरि चर्पटी सुस्थळे असे न करता पहा पुरण बाहरी ओघळे || '''शार्दूल विक्रिडित''' हाताने उचला झणि प्रतल ते गुंडाळुनी लाटण्या उत्कालू हलके तसे उलटता खर्पूस ही भाजण्या वाफा येत जशा उमाळत सवे सूवासही दर्वळे नाका गंध मिळे सवेच उदरी क्षूधा त्वरे उत्फळे || == अधिक माहितीसाठी == * [[वृत्त]] * [[छंदोरचना]] == संदर्भ == [[वर्ग:लोकसाहित्य]] [[वर्ग:वृत्त]] i2szy3rxg9q0l7yy89ov40o5onw7ngq 0 378729 2701590 2677806 2026-08-13T11:09:06Z Ketaki Modak 21590 2701590 wikitext text/x-wiki '''विजय भागवत''' (जन्म - ५ सप्टेंबर, १९३१, मृत्यू - १२ ऑगस्ट २०२६) हे अनुवादक म्हणून प्रसिद्ध आहेत. त्यांचे साहित्य वि.गो.भागवत या नावाने प्रकाशित झालेले आहे. आजवर विविध वृत्तपत्रे, नियतकालिके यामधून सुमारे साडेतीन हजार अनुवादित लेख प्रकाशित झाले आहेत. त्यांच्या अनुवादित लेखांचे संकलन करून एकूण २५ पुस्तके प्रकाशित करण्यात आलेली आहेत. <ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mahamtb.com/Encyc/2023/5/11/article-on-vijay-bhagwat.amp.html|title=अनुभवसंपन्न लेखनसमृद्ध जीवन|website=www.mahamtb.com|language=en|access-date=2026-04-05}}</ref> == जीवन == भागवत यांनी १९५० ते १९५४ जिल्हा न्यायालयामध्ये (दिवाणी व फौजदारी) नोकरी केली आणि त्यानंतर १९५४ ते १९६१ महाराष्ट्र शासन प्रसिद्ध विभागात त्यांनी नोकरी केली. लघुलेखन व टंकलेखन यामध्ये प्रावीण्य मिळवून ते [[सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ|पुणे विद्यापीठा]]<nowiki/>मध्ये मराठी भाषेचे पहिले लघुलेखक म्हणून रूजू झाले.<ref name=":2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bookganga.com/Preview/BookPreview.aspx?BookId=201212055633&PreviewType=ebooks|title=Nave Shodh Nave Tantradnyan Bhag 4|website=www.bookganga.com|access-date=2026-04-05}}</ref> पुणे विद्यापीठाच्या कुलगुरू कार्यालयात त्यांनी २७ वर्षे नोकरी केली. ते १९८९ मध्ये सेवानिवृत्त झाले. <ref name=":1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bookganga.com/Preview/BookPreview.aspx?BookId=281112064410&PreviewType=ebooks%20%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%96%E0%A4%95%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF|title=Ase Udyog Ase Marg|website=www.bookganga.com|access-date=2026-04-05}}</ref> महामहोपाध्याय [[दत्तो वामन पोतदार]], डॉ. [[धनंजय रामचंद्र गाडगीळ|धनंजयराव गाडगीळ]], रँग्लर ग. स. महाजनी, डॉ. [[हरिभाऊ पाटसकर]], आंतरराष्ट्रीय कीर्तीचे शास्त्रज्ञ वि. ग. भिडे, डॉ. [[देवदत्त दाभोळकर]], डॉ. बा. पां. आपटे, डॉ. [[राम ताकवले]] आणि डॉ. श्रीधर गुप्ते यांचे व्यक्तिगत लघुलेखक म्हणून त्यांना काम करण्याची संधी उपलब्ध झाली. [[चित्र:Sahitya sanskruti mandal citation.jpg|इवलेसे|महाराष्ट्र राज्य साहित्य व संस्कृती मंडळाचा पुरस्कार माजी मुख्यमंत्री वसंतराव नाईक यांच्याकडून स्वीकारताना]] [[चित्र:Shri kakodkar honouring v g bhagwat.jpg|इवलेसे|सुप्रसिद्ध अणुशास्त्रज्ञ डॉ. अनिल काकोडकर यांच्याकडून सन्मान स्वीकारताना]] == लेखन व अनुवाद == दि. १६ ऑगस्ट १९७० मध्ये दैनिक केसरीमध्ये पहिला लेख प्रकाशित झाला.<ref name=":2" /> पासून आजपर्यंत गेली ४० वर्षे ते अखंडपणे बालसाहित्य विषयक, सामान्य ज्ञान व कथांचे लेखन करत आहेत. विज्ञान हा त्यांचा आवडीचा विषय आहे. पाश्चात्य देशांमधील विज्ञानाची व तंत्रज्ञानाची अद्ययावत माहिती मराठी माणसापर्यंत पोहोचवायची हा त्या पाठीमागचा उद्देश होता. फक्त ‘एसएससी’ मॅट्रिकपर्यंत शिक्षण घेतलेले असतानाही, त्यांनी शासकीय मुद्रणालयातर्फे प्रकाशित झालेल्या शब्दकोशांचा आधार घेत आणि संदर्भ ग्रंथांचा अभ्यास करत, विज्ञानातील जटील संज्ञा सामान्य वाचकाला समजतील इतक्या सुलभ भाषेत मांडल्या. <ref name=":0" /> त्यांनी विज्ञान व तंत्रज्ञानाप्रमाणे वनस्पती, आरोग्य विषयक नव्या सेवा,सौरशक्ती, संगणक, पर्यावरण, प्रदूषण, यंत्रमानव, उद्योग-व्यापार, पक्षी-प्राणी-कीटक, सागरी प्राणी, संगणक, पर्यटन यांसारख्या अनेक विषयांवर लेखन केले. <ref name=":0" /> त्यांचे आजवर प्रकाशित झालेले साहित्य पुढीलप्रमाणे - {| class="wikitable" |+ !क्र. !पुस्तकाचे नाव !प्रकार !प्रकाशन संस्था !प्रकाशन वर्ष |- | align="right" |१ |अनमोल कथा (भाग ०१) |बाल वाङ्मय | |१९८१-८२ |- | align="right" |२ |अनमोल कथा (भाग ०२) |बाल वाङ्मय |सुयोग प्रकाशन | |- | align="right" |३ |अनमोल कथा (भाग ०३) |बाल वाङ्मय |सुयोग प्रकाशन | |- | align="right" |४ |ज्ञानरंजन (भाग ०१) |बालसाहित्य, माहितीपर |सुयोग प्रकाशन |१९८८ |- | align="right" |५ |ज्ञानरंजन (भाग ०२) |बालसाहित्य, माहितीपर |सुयोग प्रकाशन | |- | align="right" |६ |ज्ञानरंजन (भाग ०३) |बालसाहित्य, माहितीपर |सुयोग प्रकाशन | |- | align="right" |७ |आई |बाल कथा |मधुश्री प्रकाशन |१९९५ |- | align="right" |८ |असे उद्योग असे मार्ग |मार्गदर्शनपर, सेल्फ हेल्प |सुयोग प्रकाशन |१९९७ |- | align="right" |९ |पक्षी आणि प्राणी |प्राणीविषयक, माहितीपर, पक्षी विषयक |सुयोग प्रकाशन |१९९७ |- | align="right" |१० |फळातील आरोग्य |आरोग्यविषयक, माहितीपर |सुयोग प्रकाशन |१९९७ |- | align="right" |११ |नवे शोध - नवे तंत्रज्ञान | |सुयोग प्रकाशन |१९९७ |- | align="right" |१२ |शिक्षकांसाठी अवांतर माहिती <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bookganga.com/Preview/BookPreview.aspx?BookId=061212054410&PreviewType=ebooks|title=Shikshakansathi Avantar Mahiti|website=www.bookganga.com|access-date=2026-04-05}}</ref> |शैक्षणिक |सुयोग प्रकाशन |१९९७ |- | align="right" |१३ |पक्षी विश्व |पक्षी विषयक |सुयोग प्रकाशन | |- | align="right" |१४ |वैद्यकीय विश्वातील शोध |आरोग्यविषयक, माहितीपर |सुयोग प्रकाशन | |- | align="right" |१५ |मुलांसाठी वेचक - वेधक कथा |कथासंग्रह, बालसाहित्य |सुयोग प्रकाशन | |- | align="right" |१६ |सागरी प्राण्यांच्या जगात |प्राणीविषयक, माहितीपर |सुयोग प्रकाशन | |- | align="right" |१७ |नवे शोध नवे तंत्रज्ञान (भाग ०१) |विज्ञानविषयक |सुयोग प्रकाशन | |- | align="right" |१८ |प्राणी विश्व |प्राणीविषयक, माहितीपर |सुयोग प्रकाशन | |- | align="right" |१९ |पर्यावरण प्रदूषण आणि आपले जीवन | माहितीपर, विज्ञानविषयक |सुयोग प्रकाशन | |- | align="right" |२० |नवे शोध नवे तंत्रज्ञान (भाग ०२) |विज्ञानविषयक |सुयोग प्रकाशन | |- | align="right" |२१ |नवे शोध नवे तंत्रज्ञान (भाग ०३) |विज्ञानविषयक |सुयोग प्रकाशन | |- | align="right" |२२ |नवे शोध नवे तंत्रज्ञान (भाग ०४) |विज्ञानविषयक |सुयोग प्रकाशन | |- | align="right" |२३ |जेष्ठ नागरिकांचा 'सुखसोबती' <ref name=":3" /> |माहितीपर |सुयोग प्रकाशन | |- |२४ |किटकांच्या जगात |माहितीपर |सुयोग प्रकाशन | |- |२५ |सामान्य ज्ञानासाठी विश्वसंचार |अनुभव कथन |सुयोग प्रकाशन | |} == पुरस्कार == * [[महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ|महाराष्ट्र राज्य साहित्य संस्कृती मंडळा]]<nowiki/>च्या नवलेखक साहित्यिक अनुदानातून 'अनमोल कथा' या पहिल्याच पुस्तकास) अनुदान प्राप्त. * सन १९८१-८२ मध्ये अनमोल कथा या पुस्तकास बाल वाङ्मय विभागामध्ये महाराष्ट्र राज्य शासनाचा साहित्यिक पुरस्कार प्राप्त ([[पांडुरंग सदाशिव साने|साने गुरुजी]] पुरस्कार) * शैक्षणिक संस्थांच्या ग्रंथालयाकरिता उपयुक्त पुस्तक म्हणून १९८६ मध्ये 'अनमोल कथा' या पुस्तकाची महाराष्ट्र राज्याचे माननीय शिक्षण संचालक यांचेकडून शिफारस. <ref name=":1" /> == अन्य == त्यांनी १९९० ते २००३ या कालावधीत ज्येष्ठ नागरिक संघ, दक्षिण विभाग या माध्यमातून समाजसेवेचे काम केले.<ref name=":3">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bookganga.com/Preview/BookPreview.aspx?BookId=060612085751&PreviewType=ebooks|title=Jeshth Nagarikancha 'Sukhasobati'|website=www.bookganga.com|access-date=2026-04-05}}</ref> [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ|राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघा]]<nowiki/>च्या माध्यमातून सामाजिक कार्य करण्यामध्ये त्यांचा सहभाग होता. <ref name=":0" /> == संदर्भ == [[वर्ग:भाषांतरकार]] [[वर्ग:इ.स. १९३१ मधील जन्म]] [[वर्ग:भाषांतरकार en-mr]] cpjuk3vhhtmopp4iojj5ovzbnsw0dff 0 379157 2701421 2679965 2026-08-12T22:36:41Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701421 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Huzurpaga_Girls_High_School.JPG|उजवे|इवलेसे|हुझुरपागा कॅम्पस]] '''हुजुरपागा''' ही महाराष्ट्राच्या पुणे शहरातील एक शाळा आहे. ही [[भारत|भारतातील]] भारतीयांद्वारे स्थापित केलेली सर्वात जुनी मुलींची शाळा आहे. <ref name="Chandra2009">{{जर्नल स्रोत|last=Chandra|first=Shefali|date=2009|title=Mimicry, Masculinity, and the Mystique of Indian English: Western India, 1870-1900|journal=The Journal of Asian Studies|volume=68|issue=1|pages=199–225|doi=10.1017/S0021911809000023|jstor=20619679|id={{INIST|21459677}} {{ProQuest|230392647}}|doi-access=free}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles></ref> == इतिहास == [[चित्र:Bene_Israel_girls.jpg|उजवे|इवलेसे|२० व्या शतकाच्या सुरुवातीपासूनचे हुझुरपागाचे बेने इस्रायल विद्यार्थी]] शाळेची स्थापना महाराष्ट्र बालिका शिक्षण संस्था (MGE) यांनी १८८५ साली केली.<ref>Ghurye, G. S. (1954). Social Change in Maharashtra, II. Sociological Bulletin, page 51.</ref> या शाळेच्या संस्थापकांमध्ये वामन आबाजी मोडक, [[महादेव गोविंद रानडे]] आणि इतिहासकार डॉ. [[रामकृष्ण गोपाळ भांडारकर]] यांचा समावेश होता.<ref>{{cite book|editor-last1=Bhattacharya|editor-first1=Sabyasachi|title=Education and the disprivileged : nineteenth and twentieth century India.|date=2002|publisher=Orient Longman|location=Hyderabad|isbn=978-8125021926|pages=239|edition=1. publ.|url=https://books.google.com/books?id=f-jBIp3iWdEC&q=tilak+swaraj&pg=PR7|accessdate=12 September 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Huzurpaga|url=http://www.huzurpaga.com/about-us.php|website=Huzurpaga|access-date=2026-04-20|archive-date=2018-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20180222131714/http://www.huzurpaga.com/about-us.php|url-status=dead}}</ref> {{मट्रा}} Ramabai Ranade यांनी १८८४ साली मुंबईचे राज्यपाल सर जेम्स फर्ग्युसन,सहावे बॅरोनेट यांच्याकडे मुलींसाठी हायस्कूल सुरू करण्याबाबत अर्ज सादर केला होता. त्यानंतर फर्ग्युसन यांनी १८८५ मध्ये शाळेचे उद्घाटन केले. शाळेची सुरुवात १२ मुलींनी झाली, त्यापैकी दोन विधवा होत्या. समाजसुधारक [[कॉर्नेलिया सोराबजी]] यांच्या भगिनी, मेरी सोराबजी या शाळेतील पहिल्या शिक्षकांपैकी एक होत्या.<ref name="Doors">Richard Sorabji, [https://books.google.com/books?id=V57qLrUcbfAC&q=Francina&pg=PA8 ''Opening Doors: The Untold Story of Cornelia Sorabji, Reformer, Lawyer and Champion of Women's Rights in India''] (Penguin Books India 2010):13-14. {{ISBN|9781848853751}}</ref> शाळेत इंग्रजी साहित्य, अंकगणित, भूमिती, मराठी आणि विज्ञान हे विषय शिकवले जात होते. संस्कृत हा अभ्यासक्रमात ऐच्छिक विषय होता.<ref>{{cite book|editor-last1=Bhattacharya|editor-first1=Sabyasachi|title=Education and the disprivileged : nineteenth and twentieth century India.|date=2002|publisher=Orient Longman|location=Hyderabad|isbn=978-8125021926|pages=240|edition=1. publ.|url=https://books.google.com/books?id=f-jBIp3iWdEC&q=tilak+swaraj&pg=PR7|accessdate=12 September 2016}}</ref><ref name=Chandra2009/> शाळेची स्थापना आणि अभ्यासक्रम यांना लोकमान्य [[बाळ गंगाधर टिळक]] यांनी त्यांच्या [[केसरी]] आणि महारट्टा या वृत्तपत्रांतून तीव्र विरोध केला होता.<ref>{{cite journal |last1=Rao |first1=Parimala V. |title=Women's Education and the Nationalist Response in Western India: Part II—Higher Education |journal=Indian Journal of Gender Studies |date=January 2008 |volume=15 |issue=1 |pages=141–148 |doi=10.1177/097152150701500108 |s2cid=143961063 |citeseerx=10.1.1.899.6299 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Rao |first1=Parimala V. |title=Women's Education and the Nationalist Response in Western India: Part I—Basic Education |journal=Indian Journal of Gender Studies |date=June 2007 |volume=14 |issue=2 |pages=307–316 |doi=10.1177/097152150701400206 |s2cid=197651677 |citeseerx=10.1.1.901.4831 }}</ref> इंग्रजी अभ्यासक्रमाची खिल्ली उडवणारे एक नाटक प्रकाशित झाली होती, आणि त्याची दुसरी आवृत्तीही निघाली होती. हे नाटक पुण्यात रंगमंचावर अनेक वेळा सादर करण्यात आले.<ref name=Chandra2009/> १८८७ मध्ये [[सांगली संस्थान]]चे शासक तात्यासाहेब पटवर्धन यांनी पुण्यातील [[लक्ष्मी रोड]]वर शाळेसाठी जमीन दिली. त्याच परिसरात पुढे मुलींसाठी वसतिगृह आणि प्राथमिक शाळा सुरू करण्यात आली. == वैशिष्ट्ये == ही शाळा शंभर वर्षांहून अधिक काळ बाहेरील विद्यार्थिनींसाठी निवासी (बोर्डिंग) सुविधा उपलब्ध करून देत आहे. २०व्या शतकाच्या पूर्वार्धात बेने इस्रायल समाजात ही शाळा विशेष लोकप्रिय होती.<ref>{{cite book|last1=Feinberg|first1=Miriam P.|last2=Shapiro|first2=Miriam Klein|title=Hear Her Voice! Twelve Jewish Women Who Changed the World|date=2010|publisher=Pitspopany Press|isbn=978-1936068029|edition=First|url=https://books.google.com/books?id=jHcBfbq3CYkC&q=huzurpaga+school&pg=PA83|accessdate=6 November 2016}}</ref><ref>{{cite book|last1=Roland|first1=Joan G.|title=The Jewish communities of India : identity in a colonial era|date=1998|publisher=Transaction Publ.|location=New Brunswick [u.a.]|isbn=978-0765804396|page=318|edition=2.|url=https://books.google.com/books?id=kHJccZ92IecC&q=huzurpaga+native+girls++poona&pg=PA318|accessdate=6 November 2016}}</ref> शाळेतील उल्लेखनीय निवासी विद्यार्थिनींमध्ये आनंदीबाई कर्वे आणि अभिनेत्री रीमा लागू यांचा समावेश आहे. == विस्तार == १९९० च्या दशकात MGE ने पुण्याच्या उपनगरात कात्रज येथे शाळेची नवीन शाखा सुरू केली. ती सुरुवातीला बालवाडीतून सुरू होऊन पुढे माध्यमिक आणि उच्च माध्यमिक शिक्षणापर्यंत विस्तारली. == शिक्षण == [[चित्र:Entrance_of_Hujurpaga_Girls_school_Pune_IMG-20170811-WA0008.jpg|उजवे|इवलेसे|लक्ष्मी रोडवरील हुझुरपागा शाळेचे प्रवेशद्वार]] तात्यासाहेब पटवर्धन यांचे वडील, [[सांगली|सांगलीचे]] महाराज, चिंतामणराव पटवर्धन यांच्या सन्मानार्थ या शाळेचे अधिकृत नाव एचएचसीपी गर्ल्स हायस्कूल असे आहे. हुजूरपगा [[पुणे|पुण्यातील]] लक्ष्मी रोडच्या मुख्य व्यापारी भागात वसलेली आहे. [[पेशवे|पेशव्यांच्या]] काळात, शाळेच्या या जागेचा ऐतिहासिकदृष्ट्या मराठा घोडदळासाठी तबेला म्हणून वापर केला जात असे. शाळेने आपली दुसरी शाखा कात्रज येथे उघडली. २००१ मध्ये, एमजीई सोसायटीने केवळ मुलींसाठी हुजूरपगा महिला वाणिज्य महाविद्यालय (एचएमव्हीएम) नावाचे एक वरिष्ठ वाणिज्य महाविद्यालय स्थापन केले. <ref>[http://www.hmvmpune.inHuzurpaga Mahila Vanijya Mahavidyalaya (HMVM)]{{मृत दुवा|date=July 2023}}</ref> सध्या, शाळेत इयत्ता ५ वी ते १० वी पर्यंतचे शिक्षण सुमारे २,४०० मुलींना दिले जाते. शाळेचे शिक्षणाचे माध्यम प्रामुख्याने [[मराठी भाषा|मराठी]] असून, काही विद्यार्थिनींना इंग्रजी भाषेतून विज्ञान आणि गणित शिकण्याची संधी दिली जाते. या दुसऱ्या पर्यायाला 'सेमी-इंग्लिश अभ्यासक्रम' म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाकडून इयत्ता १० वीच्या विद्यार्थ्यांसाठी घेण्यात येणाऱ्या एसएससी परीक्षेत, शाळेचा उत्तीर्णतेचा दर सातत्याने ९० टक्क्यांहून अधिक असतो. == उल्लेखनीय माजी विद्यार्थी == * आनंदीबाई कर्वे (१८८६ - १९५०) - समाजसुधारक [[धोंडो केशव कर्वे|महर्षी कर्वे]] यांच्याशी दुसरा विवाह आणि त्यांच्या मुलाच्या जन्मानंतर १८९० च्या दशकात त्या आपल्या मुलासोबत वसतिगृहामध्ये राहत होत्या <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=XU8dmAiaZSgC&pg=PA109|title=Intersections: Socio-cultural Trends in Maharashtra|date=2000|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-81-250-1878-0|editor-last=Kosambi|editor-first=Meera|page=109}}</ref> <ref name="McDonald1963">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=ky5IH3-LPNwC&pg=PA58|title=The New Brahmans: Five Maharashtrian Families|last=Ellen E. McDonald|publisher=University of California Press|year=1963|pages=74|id=GGKEY:U3PU2CLAUDR}}</ref> * काशीबाई हरलेकर (१८७४ - १९३६) - समाजसुधारक, शिक्षणतज्ज्ञ आणि लेखिका <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=YICroPrSyz4C&q=hujur&pg=PR6|title=The emergence of feminism in India, 1850-1920|last=Anagol|first=Padma|date=2006|publisher=Ashgate|isbn=978-0754634119|location=Aldershot|page=231|author-link=Padma Anagol|access-date=11 November 2016}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=sHklK65TKQ0C&q=%22kashibai+herlekar%22&pg=PA250|title=A history of Indian literature, 1800-1910 : western impact: Indian response|last=Das|first=Sisir Kumar|date=1991|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-8172010065|edition=Reprint.|location=New Delhi|pages=250}}</ref> * रेबेका रुबेन नौगावकर (१८८९ - १९५७) - [[बेने इस्रायल]] शिक्षणतज्ज्ञ - मिस रुबेन यांनी शाळेत तीन वर्षे शिकवले सुद्धा. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=jHcBfbq3CYkC&q=huzurpaga+school&pg=PA83|title=Hear Her Voice! Twelve Jewish Women Who Changed the World|last=Feinberg|first=Miriam P.|last2=Shapiro|first2=Miriam Klein|date=2010|publisher=Pitspopany Press|isbn=978-1936068029|edition=First|access-date=6 November 2016}}</ref> * पद्मभूषण [[ताराबाई मोडक]] (1892 -1973) - माँटेसरी शिक्षणाचे वकील <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=AgHEF9QhJo8C&q=pune&pg=PA1|title=Women's higher education in the 19th century|last=Srivastava|first=Gouri|date=2000|publisher=Concept Pub. Co.|isbn=9788170228233|location=New Delhi|page=190|access-date=20 December 2016}}</ref> * मुक्ताबाई दीक्षित (1901 - 1980) - [[मराठी भाषा|मराठीतील]] लेखिका * [[इरावती कर्वे]] (१९०५ – ११ ऑगस्ट १९७०) - प्रख्यात समाजशास्त्रज्ञ आणि मानववंशशास्त्रज्ञ * [[मालती बेडेकर]] (नी बालताई खरे) - मराठीतील लेखिका * [[कमल रणदिवे]] (८ नोव्हेंबर १९१७ – २००१) - कर्करोग संशोधनातील तज्ञ जीवशास्त्रज्ञ * [[शांता शेळके]] (19 ऑक्टोबर 1922 - 6 जून 2002) - मराठी भाषेतील कवी आणि लेखिका * [[शिरीष पै]] (१९२९-) - मराठी आणि इंग्रजी लेखक * [[सई परांजपे]] (1938-) - प्रसारक आणि चित्रपट दिग्दर्शक * [[रोहिणी गोडबोले]] (१९५२-) - कण भौतिकशास्त्रज्ञ * [[रीमा लागू]] (१९५८-२०१७) - रंगमंच आणि चित्रपट अभिनेत्री <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://zeenews.india.com/marathi/news/kallabaji/reema-lagoo-and-her-school-memory-at-pune-school/365274|title=फोटो आणि रिमा लागूंची पुण्यातली एक आठवण|date=18 May 2017|publisher=[[Zee News]]|language=Marathi|access-date=18 May 2017|quote=''ज्येष्ठ अभिनेत्री रिमा लागू १९७० ते १९७४ या कालावधीत हुजुरपागा शाळेत शिकत होत्या''}}</ref> * [[मृणाल कुलकर्णी]] (१९७१-) - अभिनेत्री * तेजश्री वालावलकर - अभिनेत्री. तिने मराठी टीव्ही मालिका, [[उंच माझा झोका]] मध्ये तरुण [[रमाबाई रानडे|रमाबाई रानडे यांची]] भूमिका केली होती. * प्राजक्ता गायकवाड (1998-) - अभिनेत्री. तिने मराठी टीव्ही मालिका [[स्वराज्यरक्षक संभाजी|स्वराज्यरक्षक संभाजीमध्ये]] छत्रपती [[संभाजी महाराज|संभाजी]] महाराजांच्या पत्नी महाराणी येसूबाईच्या भूमिकेत काम केले आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.punekarnews.in/prajakta-gaikwad,-a-warrior-queen-in-reel-and-real-life/|title=Prajakta Gaikwad a warrior queen in reel and real life|work=Punekar News|issue=November 11, 2019}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} dvyg0w8pvfjfjzmzt1nmjb2xzd6lvzb 0 380146 2701353 2687192 2026-08-12T13:20:37Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701353 wikitext text/x-wiki '''[[२०२६ टाटा आयपीएल]]''' ही [[इंडियन प्रीमियर लीग]] फ्रँचायझी [[रॉयल चॅलेंजर्स बेंगलुरू]]चा (आरसीबी) '''१९ वा हंगाम''' होता. [[२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग]]मध्ये भाग घेणाऱ्या दहा संघांपैकी हा एक संघ होता. आरसीबी [[२०२५ इंडियन प्रीमियर लीग|गतविजेता संघ]] होता.<ref>{{ESPNcricinfo 2|series|ref=ipl-2025-1449924/points-table-standings|title=2025 Indian Premier League {{!}} Points Table |access-date=3 June 2025|dynamic=n|archive-url=https://web.archive.org/web/20250627053137/https://www.espncricinfo.com/series/ipl-2025-1449924/points-table-standings|archive-date=27 June 2025}}</ref> २०२६ च्या अंतिम सामन्यात आरसीबीने [[गुजरात टायटन्स]]चा पराभव करून जेतेपद कायम राखले. == हंगामपूर्व == {{मुख्य लेख|२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग मधील खेळाडू बदलांची यादी}} [[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]] हा भारताच्या [[बेंगळुरू]] शहरातील एक फ्रँचायझी क्रिकेट संघ आहे. हा संघ [[इंडियन प्रीमियर लीग]]च्या [[२००८ इंडियन प्रीमियर लीग|पहिल्या हंगामापासून]] खेळत आहे. हा संघ स्पर्धेतील संयुक्त पाचवा सर्वात यशस्वी संघ आहे, ज्याने [[२०२५ इंडियन प्रीमियर लीग|मागील आवृत्तीत]] [[२०२५ इंडियन प्रीमियर लीग अंतिम सामना|अंतिम सामन्यात]] [[पंजाब किंग्स]]चा ६ धावांनी पराभव करून आपले पहिले विजेतेपद मिळवले होते.<ref>{{cite web |access-date=3 June 2025 |title=Kohli and RCB are finally IPL champions |url=https://www.espncricinfo.com/series/ipl-2025-1449924/punjab-kings-vs-royal-challengers-bengaluru-final-1473511/match-report |work=[[ESPNcricinfo]] |archive-date=3 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603233600/https://www.espncricinfo.com/series/ipl-2025-1449924/punjab-kings-vs-royal-challengers-bengaluru-final-1473511/match-report |url-status=live }}</ref> ते २८ मार्च ते ३१ मे २०२६ या कालावधीत आयोजित [[२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग|२०२६ च्या आवृत्तीत]] खेळणाऱ्या दहा संघांपैकी एक आहेत.<ref>{{Cite web |title=IPL 2026 to be held between March 28 and May 3 |url=https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2026-to-be-held-between-march-26-and-may-31-1515758 |access-date=23 December 2025 |publisher=[[ESPNcricinfo]] |language=en |archive-date=23 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251223004319/https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2026-to-be-held-between-march-28-and-may-3-1515758 |url-status=live }}</ref> संघाचे नेतृत्व [[रजत पाटीदार]] करत असून प्रशिक्षक [[अँडी फ्लॉवर]] आहेत.<ref name=":0">{{cite web |title=From Hardik Pandya to Shubman Gill to Rajat Patidar, meet the captains for IPL 2026 |url=https://gulfnews.com/sport/cricket/ipl/from-hardik-pandya-to-shubman-gill-to-rajat-patidar-meet-the-captains-for-ipl-2026-1.500477820 |work=[[Gulf News]] |access-date=18 March 2026}}</ref> संघ आपल्या घरगुती मैदानांवरील पाच सामने [[एम. चिन्नास्वामी मैदान|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियमवर]] खेळत असून उर्वरित दोन घरगुती सामने [[शहीद वीर नारायण सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|शहीद वीर नारायण सिंग आंतरराष्ट्रीय स्टेडियमवर]] आयोजित केले जात आहेत.<ref>{{cite web |title=RCB to play five home games at Chinnaswamy Stadium in IPL 2026 |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/137950/rcb-to-play-five-home-games-at-chinnaswamy-stadium-in-ipl-2026-royal-challengers-bengaluru-ipl-2026-cricbuzzcom |work=[[Cricbuzz]] |access-date=18 March 2026}}</ref> संघाने हंगामातील पहिला सामना २८ मार्च रोजी [[सनरायझर्स हैदराबाद]]विरुद्ध एम. चिन्नास्वामी स्टेडियमवर खेळला.<ref name=":1">{{cite web |title=IPL Match Today: RCB begin title defence against SRH in high-voltage clash |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/ipl/top-stories/ipl-match-today-rcb-begin-title-defence-against-srh-in-high-voltage-clash/articleshow/129850649.cms |work=[[The Times of India]] |date=28 March 2026 |access-date=29 March 2026}}</ref> === कायम ठेवलेले आणि कमी केलेले खेळाडू === संघाने कायम ठेवलेल्या खेळाडूंची घोषणा १५ नोव्हेंबर २०२५ रोजी करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=TATA IPL 2026 Player Retentions Announced |url=https://www.iplt20.com/news/4247/tata-ipl-2026-player-retentions-announced#:~:text=The%20player%20retention%20window%20for,players%20ahead%20of%20the%20auction. |access-date=22 December 2025 |work=[[Indian Premier League]] |date=15 November 2025 }}</ref> संघाने एकूण १७ खेळाडूंना संघात कायम ठेवले.<ref name=":2">{{cite web |title=RCB retain 17 players from title-winning squad ahead of IPL 2026 Auction |url=https://www.royalchallengers.com/rcb-cricket-news/news/rcb-retain-17-players-from-title-winning-squad-ahead-of-ipl-2026-auction |access-date=18 March 2026 |work=[[Royal Challengers Bengaluru]] |date=15 November 2025 }}</ref> {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |+ कायम ठेवलेले खेळाडू<ref>{{cite web |title=TATA IPL 2026 - Retained Players.15.11.25 |url=https://documents.iplt20.com/bcci/documents/1763209725967_TATA%20IPL%202026%20-%20Playing%20Squad%20-%2015.11.2025%20(1).pdf |work=[[Indian Premier League]] |access-date=15 November 2025}}</ref> |- ! व्याप्ती="col" | क्र. ! व्याप्ती="col" | खेळाडू ! व्याप्ती="col" | मानधन ! व्याप्ती="col" | क्र. ! व्याप्ती="col" | खेळाडू ! व्याप्ती="col" | मानधन |- | १८ || [[विराट कोहली]] || {{INRConvert|21|c|lk=on}} | ८ || [[टिम डेव्हिड]] || {{INRConvert|3|c|lk=on}} |- | ३८ || [[जॉश हेझलवूड]] || {{INRConvert|12.5|c|lk=on}} | ५ || [[सुयश शर्मा]] || {{INRConvert|2.6|c|lk=on}} |- | २८ || [[फिल सॉल्ट]] || {{INRConvert|11.5|c|lk=on}} | २ || [[जेकब बेथेल]] || {{INRConvert|2.6|c|lk=on}} |- | ९७ || [[रजत पाटीदार]] '''(क)''' || {{INRConvert|11|c|lk=on}} | ३७ || [[देवदत्त पडिक्कल]] || {{INRConvert|2|c|lk=on}} |- | ५५ || [[जितेश शर्मा]] || {{INRConvert|11.5|c|lk=on}} | ५३ || [[नुवान थुशारा]] || {{INRConvert|1.6|c|lk=on}} |- | १५ || [[भुवनेश्वर कुमार]] || {{INRConvert|10.75|c|lk=on}} | ४८ || [[रोमारिओ शेफर्ड]] || {{INRConvert|1.5|c|lk=on}} |- | ४२ || [[रासिथ सलाम]] || {{INRConvert|6|c|lk=on}} | २४ || [[स्वप्नील सिंग]] || {{INRConvert|50|l|lk=on}} |- | ६ || [[कृणाल पंड्या]] || {{INRConvert|5.75|c|lk=on}} | १४ || [[अभिनंदन सिंग]] || {{INRConvert|30|l|lk=on}} |- | १३ || [[यश दयाल]] || {{INRConvert|5|c|lk=on}} | colspan=3 {{n/a}} |- |} {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |+ मुक्त केलेले खेळाडू<ref>{{cite web |title=TATA IPL 2026 - Released Players.15.11.25 |url=https://documents.iplt20.com/bcci/documents/1763209634289_TATA%20IPL%202026-%20Released%20Players.15.11.25.pdf |work=[[Indian Premier League]] |access-date=15 November 2025}}</ref> ! [[यष्टीरक्षक]] || [[अष्टपैलू खेळाडू|अष्टपैलू]] || [[वेगवान गोलंदाजी|वेगवान गोलंदाज]] || [[फिरकी गोलंदाजी|फिरकी गोलंदाज]] |- | valign="top" | * [[मयंक अग्रवाल]] * [[स्वस्तिक चिकाडा]] | valign="top" | * [[लियाम लिविंगस्टोन]] * [[मनोज भांडगे]] | valign="top" | * [[लुंगी न्गिदी]] | valign="top" | * [[मोहित राठी]] |} === २०२५ लिलाव === हा लिलाव १६ डिसेंबर २०२५ रोजी [[अबू धाबी]], [[संयुक्त अरब अमिराती]] येथे पार पडला.<ref>{{cite web |date= 13 November 2025 |access-date=15 December 2025 |title=IPL auction set to take place on December 16 in Abu Dhabi |url=https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2026-auction-to-take-place-on-december-16-in-abu-dhabi-1510968 |publisher=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> बेंगळुरूने [[२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग मधील खेळाडू बदलांची यादी|२०२६ च्या लिलावात]] {{INRConvert|16.40|c}} च्या शिल्लक रकमेसह प्रवेश केला होता, ज्यामध्ये ८ जागा भरायच्या होत्या (२ परदेशी खेळाडूंसह).<ref>{{cite web |date= 16 December 2025 |access-date=16 December 2025 |title=237.55 Cr, 77 slots: All the numbers you need to know ahead of IPL 2026 Auction |url=https://www.royalchallengers.com/rcb-cricket-news/news/23755-cr-77-slots-all-the-numbers-you-need-to-know-ahead-of-ipl-2026-auction#:~:text=16.4%20Cr%2C%208%20slots:%20All,at%20the%20IPL%202026%20Auction |publisher=[[Royal Challengers Bengaluru]]}}</ref> या आवृत्तीसाठी संघाने खरेदी केलेला सर्वात महागडा खेळाडू [[व्यंकटेश अय्यर]] होता, ज्याला {{INRConvert|7|c}} मानधन देण्यात आले.<ref>{{cite web |date= 16 December 2025 |access-date=29 March 2026 |title=IPL 2026 auction: Venkatesh Iyer takes 70 percent pay cut, begins new chapter with RCB |url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/ipl-2026-auction-venkatesh-iyer-massive-pay-cut-rcb-rs-7-crore-2836743-2025-12-16 |publisher=[[India Today]]}}</ref> संघाने आपल्या सर्व उर्वरित जागा भरल्या आणि त्यांच्याकडे {{INRConvert|25|l}} शिल्लक राहिले.<ref>{{cite web |title=RCB IPL Auction 2026 Review: Royal Challengers Bengaluru fine-tune championship squad |url=https://www.firstpost.com/firstcricket/rcb-ipl-2026-auction-review-royal-challengers-bengaluru-strengths-weaknesses-13960724.html |access-date=29 March 2026 |work=[[Firstpost]] |date=17 December 2025 }}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders defaultcenter col1left" style="font-size:95%;" |+ रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूरचा लिलाव सारांश ! scope="col" rowspan="2" | संघ ! scope="colgroup" colspan="3" | कायम ठेवलेले ! scope="colgroup" colspan="3" | खरेदी केलेले ! scope="colgroup" colspan="3" | एकूण |- ! scope="col" | आंतरराष्ट्रीय अनुभव असलेले ! scope="col" | अनकॅप्ड (विनाअनुभव) ! scope="col" | एकूण ! scope="col" | आंतरराष्ट्रीय अनुभव असलेले ! scope="col" | अनकॅप्ड (विनाअनुभव) ! scope="col" | एकूण ! scope="col" | आंतरराष्ट्रीय अनुभव असलेले ! scope="col" | अनकॅप्ड (विनाअनुभव) ! scope="col" | एकूण |- ! scope="row" | [[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]] | {{center|११}} || {{center|६}} || {{center|१७}} || {{center|३}} || {{center|५}} || {{center|८}} || {{center|१४}} || {{center|११}} || {{center|२५}} |- |} <!-- == साखळी सामने == === गुण फलक === {{#section:2026 Indian Premier League|pt}} === साखळी सामन्यांतील कामिगरी === {{#invoke:IndianPremierLeagueProgression | create | W1, W11, L16, W20, W23, L26, W34, W39, L42, L50, W54, W57, W61, L67 |W71, U, W74 | caption = लीग प्रगती | teams = {{IPL Teams 1|rcb}} | knockoutType = 2 | matchesPerTeam = 14 | matchReportArticle = 2026 Indian Premier League}} === सामने === {{#section:2026 Indian Premier League|match1}} ---- {{#section:2026 Indian Premier League|match11}} ---- {{#section:2026 Indian Premier League|match16}} ---- {{#section:2026 Indian Premier League|match20}} ---- {{#section:2026 Indian Premier League|match23}} ---- {{#section:2026 Indian Premier League|match26}} ---- {{#section:2026 Indian Premier League|match34}} ---- {{#section:2026 Indian Premier League|match39}} ---- {{#section:2026 Indian Premier League|match42}} ---- {{#section:2026 Indian Premier League|match50}} ---- {{#section:2026 Indian Premier League|match54}} ---- {{#section:2026 Indian Premier League|match57}} ---- {{#section:2026 Indian Premier League|match61}} ---- {{#section:2026 Indian Premier League|match67}} == बाद फेरी == === क्वालिफायर १ === {{#section:2026 Indian Premier League|match71}} ---- --> === अंतिम सामना === {{मुख्य|२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग अंतिम सामना}} == आकडेवारी == {{मुख्य लेख|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूरच्या विक्रमांची यादी}} === सर्वाधिक धावा === {| class="wikitable" style="text-align:center;font-size:95%;" |- ! धावा ! खेळाडू ! {{Abbr|डाव|Innings}} ! {{Abbr|सर्वोच्च|Highest Score (* धावा नाबाद दर्शवते)}} |- ! ६७५ |[[विराट कोहली]] |१६ |१०५* |- ! ५०१ |[[रजत पाटीदार]] |१४ |९३* |- ! ४६४ |[[देवदत्त पडिक्कल]] |१५ |६१ |- ! ३०५ |[[टिम डेव्हिड]] |१४ |७०* |- ! २२६ |[[कृणाल पंड्या]] |९ |७३ |- ! colspan=4 | <small>अंतिम अद्यतन: ३१ मे २०२६{{Cn|date=April 2026}}</small> |} === सर्वाधिक बळी (विकेट्स) === {| class="wikitable" style="text-align:center;font-size:95%;" |- ! बळी ! खेळाडू ! {{Abbr|सर्वोत्तम कामगिरी|Best bowling figure for an innings - Wickets taken/Runs conceded}} |- !rowspan=1|२८ |[[भुवनेश्वर कुमार]] |४/२३ |- !१९ |[[रासिथ सलाम]] |४/२४ |- !rowspan=1|१५ |[[जॉश हेझलवूड]] |४/१२ |- !१४ |[[कृणाल पंड्या]] |२/३० |- !rowspan=2|९ |[[सुयश शर्मा]] |२/४७ |- |[[जेकब डफी]] |३/२२ |- ! colspan="3" | <small>अंतिम अद्यतन: ३१ मे २०२६{{Cn|date=April 2026}}</small> |} === सामन्यातील सर्वोत्तम खेळाडू पुरस्कार === {| class="wikitable" style="text-align:center;font-size:95%;" |- ! सामना क्र. ! दिनांक ! खेळाडू ! प्रतिस्पर्धी संघ ! योगदान ! संदर्भ |- |१ |२८ मार्च २०२६ |[[जेकब डफी]] |[[सनरायझर्स हैदराबाद]] |३/२२ (४ षटके) |{{Cn|date=April 2026}} |- |११ |५ एप्रिल २०२६ |[[टिम डेव्हिड]] |[[चेन्नई सुपर किंग्स]] |७०*(२५) |{{Cn|date=April 2026}} |- |२० |१२ एप्रिल २०२६ |[[फिल सॉल्ट]] |[[मुंबई इंडियन्स]] |७८(३६) |{{Cn|date=April 2026}} |- |२३ |१५ एप्रिल २०२६ |[[जॉश हेझलवूड]] |[[लखनौ सुपर जायंट्स]] |१/२० (४ षटके) |{{Cn|date=April 2026}} |- |३४ |२४ एप्रिल २०२६ |[[विराट कोहली|विरात कोहली]] |[[गुजरात टायटन्स]] |८१(४४) |{{Cn|date=April 2026}} |- |३९ |२७ एप्रिल २०२६ |[[जॉश हेझलवूड]] (२) |[[दिल्ली कॅपिटल्स]] |४/१२ (३.३ षटके) |{{Cn|date=April 2026}} |- |५४ |१० मे २०२६ |[[भुवनेश्वर कुमार]] |[[मुंबई इंडियन्स]] |४/२३ (४ षटके) आणि ७*(२) |{{Cn|date=May 2026}} |- |५७ |१३ मे २०२६ |[[विराट कोहली|विरात कोहली]] (२) |[[कोलकाता नाईट रायडर्स]] |१०५* (६०) |{{Cn|date=May 2026}} |- |६१ |१७ मे २०२६ |[[व्यंकटेश अय्यर]] |[[पंजाब किंग्स]] |७३* (४०) |{{Cn|date=May 2026}} |- |७१ (क्वालिफायर १) |२६ मे २०२६ |[[रजत पाटीदार]] |[[गुजरात टायटन्स]] |९३* (३३) |{{Cn|date=May 2026}} |- |७४ (अंतिम सामना) |३१ मे २०२६ |[[विराट कोहली|विरात कोहली]] (३) |[[गुजरात टायटन्स]] |७५* (४२) |{{Cn|date=May 2026}} |} == टीपा == {{टीपा सूची}} == संदर्भ == {{संदर्भसूची}} === सामान्य संदर्भ === * {{Cite journal |date=11 March 2026 |title=IPL Season Schedule 2026 Part I |url=https://documents.iplt20.com/bcci/documents/1773233174530_TATA%20IPL%20Schedule%202026_Part%201.pdf |journal=[[इंडियन प्रीमियर लीग]] वेळापत्रक |publisher=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] |volume=19 |issue=1 |accessdate=2026-05-31 |archive-date=2026-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260413212539/https://documents.iplt20.com/bcci/documents/1773233174530_TATA%20IPL%20Schedule%202026_Part%201.pdf |url-status=dead }} * {{Cite journal |date=26 March 2026 |title=IPL Season Schedule 2026 Part II |url=https://scores.iplt20.com/TATA%20IPL%202026%20Season%20Schedule.pdf |journal=[[इंडियन प्रीमियर लीग]] वेळापत्रक |publisher=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] |volume=19 |issue=2}} == बाह्य दुवे == * {{अधिकृत संकेतस्थळ|https://royalchallengers.com/}} * [https://www.iplt20.com/teams/royal-challengers-bangalore आयपीएल टी२० संघ | रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर] {{रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर}} {{2026 इंडियन प्रीमियर लीग}} [[वर्ग:२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]] [[वर्ग:रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूरचे हंगाम]] nswx81eppp5xlbysfaz9eqqdaa088bv 0 381524 2701373 2700129 2026-08-12T14:51:29Z AdvAnantGholam 172574 2701373 wikitext text/x-wiki {{Infobox | above = कोकणातील सामुदायिक जमीन व्यवस्था | header1 = सामान्य माहिती | label2 = प्रकार | data2 = पारंपरिक जमीन व्यवस्था | label3 = प्रदेश | data3 = [[कोकण]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | label4 = ऐतिहासिक कालखंड | data4 = प्राचीन काळ – वर्तमान | label5 = प्रमुख जमीन प्रकार | data5 = भातशेती, वरकस जमीन, डोंगरावरील सामुदायिक जमीन, आडीची शेती, गुरचराईची जमीन, देवस्थान जमीन, इनाम जमीन, गावकीच्या सामुदायिक जमिनी | label6 = प्रमुख अभिलेख | data6 = ७/१२ उतारा, ८-अ उतारा, फेरफार नोंद, हक्क अभिलेख | label7 = प्रमुख कायदा | data7 = महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, १९६६ | label8 = संबंधित संस्था | data8 = महसूल व वन विभाग, महाराष्ट्र शासन | label9 = संबंधित विषय | data9 = [[महसूल]], [[जमीन]], सहहिस्सेदारी, वारस व्यवस्था | below = कोकणातील पारंपरिक सामुदायिक जमीनधारणा, महसूल अभिलेख आणि कायदेशीर व्यवस्थेचा आढावा }} [[File:Paddy field in Maharashtra 9.jpg|thumb|right|320px|कोकणातील भातशेती]] '''[[कोकण]]तील सामुदायिक जमीन व्यवस्था''' हा [[महाराष्ट्र]]तील [[कोकण]] प्रदेशातील पारंपरिक जमीनधारणा, [[महसूल]]प्रशासन|महसुली व्यवस्था आणि [[हक्क]]अभिलेख यांच्या इतिहासाशी संबंधित अभ्यासाचा विषय आहे. कोकणातील अनेक गावांमध्ये [[भात]]शेती, डोंगर उतारावरील शेती, वरकस [[जमीन]], आडीची [[शेती]], गुरचराईची क्षेत्रे तसेच इतर काही प्रकारच्या जमिनींचा वापर स्थानिक प्रथा, ग्रामव्यवस्था आणि परंपरागत वहिवाटीच्या आधारे होत असल्याचे The Gazetteer of the Bombay Presidency, [[महाराष्ट्र]]राज्य गॅझेटिअर, महसुली अभिलेख आणि इतर ऐतिहासिक स्रोतांमधून दिसून येते.<ref>{{cite book |title=The Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिशकालात]] करण्यात आलेल्या [[महसूल]] सर्वेक्षण, ''Bombay Land Revenue Code, 1879'', ''Record of Rights'' प्रणाली आणि त्यानंतर महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, १९६६ अंतर्गत तयार झालेल्या अभिलेखांमुळे या प्रदेशातील जमीनधारणा व महसुली नोंदींचे दस्तऐवजीकरण अधिक नियमित स्वरूपात करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966 (Text as on 2nd April 2025) |url=https://lj.maharashtra.gov.in/en/document/the-maharashtra-land-revenue-code-1966-text-as-on-2nd-april-2025/ |publisher=Law and Judiciary Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> == प्रस्तावना == '''[[कोकण]]ातील सामुदायिक जमीन व्यवस्था''' हा [[महाराष्ट्र]]ातील [[कोकण]] प्रदेशातील पारंपरिक जमीनधारणा, [[महसूल]] प्रशासन|महसुली प्रशासन आणि [[हक्क]]अभिलेख यांच्या इतिहासाशी संबंधित अभ्यासाचा विषय आहे. कोकणातील अनेक गावांमध्ये [[भात]]शेती, डोंगर उतारावरील शेती, वरकस [[जमीन]], आडीची शेती, गुरचराई क्षेत्रे तसेच इतर काही प्रकारच्या जमिनींचा वापर स्थानिक प्रथा, ग्रामव्यवस्था आणि परंपरागत वहिवाटीच्या आधारे होत असल्याचे विविध ऐतिहासिक, महसुली आणि प्रशासकीय अभिलेखांतून दिसून येते.<ref name="Campbell1880">{{cite book |editor=James M. Campbell |title=The Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |location=Bombay |publisher=Government Central Press |year=1880 }}</ref> [[ब्रिटिश]] [[भारत]], ब्रिटिशकालात करण्यात आलेल्या [[महसूल]] सर्वेक्षण, [[गाव]]नकाशे, Bombay Land Revenue Code, 1879 आणि Record of Rights प्रणालीच्या अंमलबजावणीनंतर जमिनींचे सर्वेक्षण, वर्गीकरण आणि हक्क अभिलेखांची नोंद अधिक नियमितपणे करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Revenue Administration and Record of Rights |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/rev_admin_record_right.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, १९६६ लागू झाल्यानंतर महसूल अभिलेखांचे आधुनिकीकरण करण्यात आले आणि ७/१२ उतारा, ८-अ उतारा, फेरफार नोंदी व इतर हक्क अभिलेख यांच्या व्यवस्थापनासाठी एकसंध कायदेशीर चौकट उपलब्ध झाली.<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966 (Text as on 2nd April 2025) |url=https://lj.maharashtra.gov.in/en/document/the-maharashtra-land-revenue-code-1966-text-as-on-2nd-april-2025/ |publisher=Law and Judiciary Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> == भौगोलिक पार्श्वभूमी == '''[[कोकण]]''' हा [[भारत]]च्या पश्चिम किनारपट्टीवरील [[सह्याद्री]] पर्वतरांग आणि [[अरबी समुद्र]] यांच्या दरम्यान वसलेला चिंचोळा किनारी प्रदेश आहे. [[महाराष्ट्र]]ातील कोकण विभागात [[मुंबई शहर जिल्हा]], [[मुंबई]] उपनगर जिल्हा, [[ठाणे]] जिल्हा, [[पालघर]] जिल्हा, [[रायगड]] जिल्हा, [[रत्‍नागिरी]] जिल्हा आणि [[सिंधुदुर्ग]] जिल्हा यांचा समावेश होतो.<ref>{{cite web |title=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/index.html |publisher=Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> कोकण प्रदेशात दक्षिण-पश्चिम मान्सूनच्या प्रभावामुळे मोठ्या प्रमाणात पर्जन्यवृष्टी होते. या प्रदेशात प्रामुख्याने लेटराइट (जांभा), लाल मुरूम, गाळयुक्त तसेच डोंगरउतारावरील विविध प्रकारच्या मृदा आढळतात. या भौगोलिक वैशिष्ट्यांमुळे [[भात]]शेती, [[फळ]]बागा आणि पावसावर अवलंबून असलेली [[कृषी]] व्यवस्था विकसित झाली आहे.<ref>{{cite web |title=Hydrogeology of Maharashtra |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-hydrogeology-of-maharashtra/ |publisher=Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> [[सह्याद्री]] पर्वतरांगांमधून उगम पावणाऱ्या असंख्य नद्या, खाड्या, ओढे आणि नैसर्गिक जलप्रवाहांमुळे कोकणात [[भात]]शेतीस पोषक भौगोलिक परिस्थिती निर्माण झाली. किनारपट्टी, [[डोंगर]]उतार, [[नदी]]खोरे आणि पठारी भाग यांच्या भौगोलिक विविधतेमुळे [[जमीन]] वापर, [[शेती]]चे प्रकार आणि वस्तीची रचना यांतही विविधता आढळते.<ref name="Campbell1880"/> परंपरेने कोकणातील बहुतेक गावे डोंगरांच्या पायथ्याशी किंवा [[नदी]]काठांवर विकसित झाली. गावाभोवती [[भात]]खाचरे, [[डोंगर]]उतारावरील वरकस [[जमीन]], [[फळ]]बागा, गुरचराई क्षेत्रे आणि [[वन]]क्षेत्र अशी भौगोलिक रचना अनेक ठिकाणी आढळते. या नैसर्गिक परिस्थितीचा स्थानिक जमीन वापर, महसूल व्यवस्था आणि पारंपरिक वहिवाटीवर दीर्घकालीन प्रभाव पडला आहे.<ref>{{cite web |title=What We Do – Gazetteers Department |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/whatwedo.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 |archive-date=2025-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122100254/https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/whatwedo.html |url-status=dead }}</ref> == ऐतिहासिक पार्श्वभूमी == [[कोकण]] प्रदेशाचा [[इतिहास]] प्राचीन काळापासून विविध राजवंश, सागरी [[व्यापार]] आणि किनारी संस्कृतीशी संबंधित आहे. प्राचीन भारतीय [[साहित्य]], शिलालेख, ताम्रपट तसेच परकीय प्रवाशांच्या वर्णनांमध्ये [[अपरांत]] (Aparanta), सप्त[[कोकण]] आणि [[कोकण]] प्रदेशाचा उल्लेख विविध नावांनी आढळतो. या प्रदेशावर [[सातवाहन]], [[चालुक्य]], [[राष्ट्रकूट]], [[शिलाहार]], [[यादव]], [[बहामनी सल्तनत]], [[आदिलशाही]], [[मराठा साम्राज्य]] आणि [[ब्रिटिश राज]] अशा विविध सत्तांनी वेगवेगळ्या कालखंडांत राज्य केले.<ref>{{cite web |title=History – Maharashtra State Gazetteers |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/greater_bombay/history.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> कोकणातील जमीनधारणा आणि महसूल व्यवस्था कालानुसार बदलत गेली. मध्ययुगीन काळात स्थानिक ग्रामसंस्था, वतन व्यवस्था आणि प्रादेशिक सत्तांनुसार महसूल आकारणीच्या विविध पद्धती अस्तित्वात होत्या. [[पाटील]], [[कुलकर्णी]], [[देशमुख]] आणि इतर पारंपरिक अधिकारी गावपातळीवरील महसूल प्रशासनात महत्त्वाची भूमिका बजावत असत.<ref>{{cite web |title=Land Administration – Ratnagiri |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec1.html |website=Maharashtra State Gazetteers |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=6 August 2026 |archive-date=2022-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819105241/https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec1.html |url-status=dead }}</ref> कोकणातील महसूल व्यवस्थेच्या इतिहासात विजापूर, मराठा आणि ब्रिटिश कालखंडांना विशेष महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या महसूल इतिहासानुसार इ.स. १५०२ मध्ये [[युसुफ आदिल शाह]] यांच्या काळात महसूल व्यवस्थेची पुनर्रचना करण्यात आली. पुढे मराठा आणि पेशवा काळात गावपातळीवरील महसूल प्रशासन अधिक संघटित झाले.<ref>{{cite web |title=Land Administration – History |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec3.html |website=Maharashtra State Gazetteers |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=6 August 2026 }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> इ.स. १८१८ नंतर [[ब्रिटिश राज|ब्रिटिश प्रशासनाने]] कोकणातील [[जमीन]] [[महसूल]] व्यवस्थेत व्यापक बदल केले. जमिनींचे सर्वेक्षण, सीमांकन, नकाशे तयार करणे, जमिनींचे वर्गीकरण आणि [[हक्क]]अभिलेख तयार करण्याची प्रक्रिया टप्प्याटप्प्याने राबविण्यात आली. पुढे Bombay Land Revenue Code, 1879 आणि Record of Rights संबंधीच्या तरतुदींमुळे महसूल प्रशासनाला अधिक एकसंध कायदेशीर स्वरूप प्राप्त झाले.<ref>{{cite web |title=Revenue and Finance – Ratnagiri District Gazetteer |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/rev_land.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> [[स्वातंत्र्य]]ानंतर [[महाराष्ट्र]] [[जमीन]] [[महसूल]] संहिता, १९६६ लागू झाल्यानंतर[[ महसूल]] अभिलेखांचे आधुनिकीकरण करण्यात आले. त्याअंतर्गत ७/१२ उतारा, ८-अ उतारा, फेरफार नोंदी आणि इतर [[हक्क]]अभिलेखांचे व्यवस्थापन कायदेशीर चौकटीत करण्यात येते.<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966 (Text as on 2nd April 2025) |url=https://lj.maharashtra.gov.in/en/document/the-maharashtra-land-revenue-code-1966-text-as-on-2nd-april-2025/ |publisher=Law and Judiciary Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> == पारंपरिक [[जमीन]] व्यवस्था == [[कोकण]] प्रदेशात पारंपरिक [[जमीन]] व्यवस्था ही स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, [[कृषी]], पर्जन्यमान, सामाजिक रचना आणि प्रचलित रूढी-परंपरा यांच्या आधारे विकसित झाली. गावातील जमिनींचा वापर केवळ वैयक्तिक [[शेती]]पुरता मर्यादित नसून, काही प्रकारच्या जमिनींचा वापर सामुदायिक स्वरूपात केला जात असल्याचे विविध ऐतिहासिक आणि महसुली नोंदींमध्ये आढळते.<ref name="Campbell1880"/> कोकणातील पारंपरिक [[शेती]] प्रामुख्याने [[भात]]शेतीवर आधारित होती. [[डोंगर]] उतारावरील [[जमीन]], वरकस [[जमीन]], आडीची [[शेती]], गुरचराई क्षेत्रे, नैसर्गिक जलस्रोत आणि वनालगतच्या जमिनींचा वापर स्थानिक प्रथा, गावकी व्यवस्था आणि परंपरागत वहिवाटीनुसार होत असे.<ref>{{cite web |title=Land Administration – Ratnagiri Gazetteer |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec1.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> गावातील [[पाटील]], [[कुलकर्णी]] आणि इतर पारंपरिक ग्रामप्रशासनाशी संबंधित व्यक्ती [[महसूल]] संकलन, [[जमीन]] नोंदी आणि स्थानिक प्रशासनामध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावत असत. विविध गावांमध्ये [[जमीन]] वापराच्या पद्धती, वहिवाटीचे [[नियम]] आणि सामुदायिक व्यवस्थापनाची स्वरूपे स्थानिक परिस्थितीनुसार भिन्न होती.<ref>{{cite web |title=Agriculture – Ratnagiri District Gazetteer |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिशकालीन]] महसूल सर्वेक्षणापूर्वी जमीनधारणेच्या अनेक प्रथा प्रामुख्याने स्थानिक रूढी आणि प्रचलित परंपरांवर आधारित होत्या. नंतरच्या काळात Bombay Land Revenue Code, 1879 आणि त्यानंतरच्या [[महसूल]] कायद्यांद्वारे जमिनींचे सर्वेक्षण, वर्गीकरण आणि अभिलेखीकरण करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=The Bombay Land Revenue Code, 1879 |url=https://indiankanoon.org/doc/106576745/ |publisher=Indian Kanoon |access-date=16 July 2026 }}</ref> आजही [[कोकण]]ातील काही भागांमध्ये पारंपरिक [[जमीन]] वापराच्या ऐतिहासिक स्वरूपाचे प्रतिबिंब ७/१२ उतारा, ८-अ उतारा आणि इतर महसुली अभिलेखांमध्ये आढळून येते.<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966 (Text as on 2nd April 2025) |url=https://lj.maharashtra.gov.in/en/document/the-maharashtra-land-revenue-code-1966-text-as-on-2nd-april-2025/ |publisher=Law and Judiciary Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> == [[ब्रिटिश]]कालीन [[महसूल]]व्यवस्था == [[ईस्ट इंडिया कंपनी]]च्या कारकीर्दीत आणि त्यानंतर [[ब्रिटिश राज]]च्या काळात [[बॉम्बे प्रेसिडेन्सी]]मधील जमीन महसूल व्यवस्थेत व्यापक प्रशासकीय सुधारणा करण्यात आल्या. महसूल संकलन अधिक कार्यक्षम करणे, जमिनींचे सर्वेक्षण करणे, सीमांकन निश्चित करणे आणि जमीनधारकांच्या हक्कांची नोंद ठेवणे हे या सुधारणांचे प्रमुख उद्दिष्ट होते.ब्रिटिश सत्तेच्या काळात [[बॉम्बे प्रेसिडेन्सी]]मध्ये [[जमीन]] [[महसूल]] व्यवस्थेचे पुनर्गठन करण्यात आले. जमिनींचे सर्वेक्षण, सीमांकन, [[हक्क]]अभिलेख (Record of Rights) आणि [[महसूल]]प्रशासन यांना कायदेशीर चौकट देण्यासाठी पुढे Bombay Land Revenue Code, 1879 लागू करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=The Bombay Land Revenue Code, 1879 |url=https://indiankanoon.org/doc/106576745/ |publisher=Indian Kanoon |access-date=16 July 2026}}</ref> एकोणिसाव्या शतकात ग्रेट ट्रिगोनोमेट्रिकल सर्व्हे आणि स्थानिक [[महसूल]] सर्वेक्षणांच्या आधारे जमिनींचे मोजमाप, वर्गीकरण आणि नकाशे तयार करण्याचे काम सुरू झाले. या सर्वेक्षणांमुळे प्रत्येक गावातील [[शेत]]जमिनी, [[डोंगर]], वनक्षेत्र, [[नदी]]-नाले आणि इतर नैसर्गिक भूभाग यांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली. Bombay Land Revenue Code, 1879 लागू झाल्यानंतर [[बॉम्बे]]प्रेसिडेन्सीतील [[जमीन]] [[महसूल]] प्रशासनाला एकसंध कायदेशीर चौकट प्राप्त झाली. या कायद्यांतर्गत जमिनींचे सर्वेक्षण, [[महसूल]] निश्चिती, [[हक्क]]अभिलेख (Record of Rights), फेरफार नोंदी आणि [[महसूल]] अधिकाऱ्यांचे अधिकार निश्चित करण्यात आले. [[ब्रिटिश]]कालात तयार करण्यात आलेल्या [[हक्क]] अभिलेखमुळे प्रत्येक सर्वे क्रमांकाची माहिती, [[जमीन]]धारकांची नावे, जमिनीचा प्रकार, [[क्षेत्रफळ]] आणि [[महसूल]] यांची अधिकृत नोंद ठेवण्याची पद्धत विकसित झाली. पुढील काळात या अभिलेखांच्या आधारे [[महसूल]] प्रशासन अधिक नियमित करण्यात आले. कोकणातील अनेक जिल्ह्यांमध्ये [[ब्रिटिश]]कालीन सर्वेक्षणानंतर [[महसूल]] नोंदी, [[गाव]] नकाशे आणि [[हक्क]]अभिलेख तयार करण्यात आले. पुढे १९१३ मध्ये ''Record of Rights'' संबंधी तरतुदी लागू झाल्यानंतर गावागावात [[हक्क]]अभिलेख ठेवण्याची प्रक्रिया अधिक नियमित झाली.<ref>{{cite web |title=Records of Rights – Kolaba Gazetteer |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/rev_admin_record_right.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Revenue and Finance – Ratnagiri District Gazetteer |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/rev_land.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> == [[महसूल]] अभिलेख == '''[[महसूल]] अभिलेख''' ({{lang-en|Revenue Records}}) म्हणजे [[जमीन]]ीची मालकी, ताबा, क्षेत्रफळ, वर्गीकरण, महसूल, लागवड, फेरफार आणि इतर संबंधित बाबींची शासनाकडून ठेवली जाणारी अधिकृत नोंद होय. [[महाराष्ट्र]]ात महसूल अभिलेखांचे व्यवस्थापन महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, १९६६ आणि त्याअंतर्गत करण्यात आलेल्या नियमांनुसार केले जाते.<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966 (Text as on 2nd April 2025) |url=https://lj.maharashtra.gov.in/en/document/the-maharashtra-land-revenue-code-1966-text-as-on-2nd-april-2025/ |publisher=Law and Judiciary Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> [[कोकण]] प्रदेशात [[ब्रिटिश]]कालीन [[महसूल]] सर्वेक्षणानंतर जमिनींचे सर्वेक्षण, सीमांकन आणि [[हक्क]]अभिलेख (Record of Rights) तयार करण्यास प्रारंभ झाला. पुढे Bombay Land Revenue Code, 1879 आणि नंतरच्या कायद्यांनुसार [[गाव]] नमुने, सर्वे क्रमांक, [[जमीन]]वर्गीकरण आणि महसूल नोंदी अधिक नियमितपणे ठेवण्यात आल्या.<ref>{{cite web |title=The Bombay Land Revenue Code, 1879 |url=https://indiankanoon.org/doc/106576745/ |publisher=Indian Kanoon |access-date=16 July 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Revenue Administration and Record of Rights |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/rev_admin_record_right.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> महाराष्ट्रातील प्रमुख [[महसूल]] अभिलेखांमध्ये ७/१२ उतारा, ८-अ उतारा, फेरफार नोंद (Mutation Entry), [[हक्क]]अभिलेख, [[गाव]] नमुने, सर्वे नकाशे आणि भूमापन अभिलेखांचा समावेश होतो. हे अभिलेख [[जमीन]]धारणा, वारसा, [[व्यवहार]], [[पीक]]पाहणी आणि [[महसूल]] प्रशासनासाठी महत्त्वाचे मानले जातात.<ref>{{cite web |title=e-Rights Record (Mahabhulekh) |url=https://bhulekh.mahabhumi.gov.in/ |publisher=Mahabhumi, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> [[महसूल]] अभिलेखांमधील नोंदी या प्रामुख्याने [[महसूल]] प्रशासनासाठी ठेवण्यात येतात. त्या स्वतःहून मालकी हक्काचा अंतिम पुरावा मानल्या जात नाहीत; मालकीचा अंतिम प्रश्न संबंधित पुरावे आणि सक्षम न्यायालयाच्या निर्णयांवर अवलंबून असतो.<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966 (Text as on 2nd April 2025) |url=https://lj.maharashtra.gov.in/en/document/the-maharashtra-land-revenue-code-1966-text-as-on-2nd-april-2025/ |publisher=Law and Judiciary Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> === ७/१२ उतारा === '''७/१२ उतारा''' ({{lang-en|Record of Rights Extract}}) हा [[महाराष्ट्र]]ातील [[कृषी]] जमिनींसंबंधीचा एक महत्त्वाचा [[महसूल]] अभिलेख आहे. हा उतारा [[हक्क]]अभिलेखचा भाग असून त्यामध्ये सर्वे किंवा गट क्रमांक, [[क्षेत्रफळ]], [[जमीन]]धारकांची नावे, जमिनीचा प्रकार, [[लागवड]] केलेली पिके, कर आकारणी तसेच इतर महसुली नोंदींचा समावेश असतो.<ref>{{cite web |title=Mahabhulekh – e-Rights Record |url=https://bhulekh.mahabhumi.gov.in/ |publisher=Revenue and Forest Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> Bombay Land Revenue Code, 1879 अंतर्गत हक्क अभिलेख (Record of Rights) तयार करण्याची व्यवस्था विकसित झाली. त्यानंतर [[महाराष्ट्र]] [[जमीन]] [[महसूल]] संहिता, १९६६ आणि त्याअंतर्गत करण्यात आलेल्या नियमांनुसार ७/१२ उतारा हा [[महसूल]] प्रशासनातील प्रमुख अभिलेख म्हणून वापरला जातो.<ref>{{cite web |title=The Bombay Land Revenue Code, 1879 |url=https://indiankanoon.org/doc/106576745/ |publisher=Indian Kanoon |access-date=16 July 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966 (Text as on 2nd April 2025) |url=https://lj.maharashtra.gov.in/en/document/the-maharashtra-land-revenue-code-1966-text-as-on-2nd-april-2025/ |publisher=Law and Judiciary Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> कोकणातील काही भागांमध्ये ऐतिहासिकदृष्ट्या संयुक्त किंवा सहहिस्सेदारी स्वरूपाच्या जमिनींच्या ७/१२ उताऱ्यांमध्ये अनेक सहहिस्सेदारांची नावे नोंदविलेली आढळतात. तथापि, केवळ ७/१२ उतारा हा मालकी हक्काचा अंतिम आणि निर्णायक पुरावा मानला जात नाही; तो [[महसूल]] प्रशासनासाठी ठेवण्यात आलेला अभिलेख असून मालकीसंबंधी वाद उद्भवल्यास त्याचा निर्णय सक्षम न्यायालयातील पुरावे आणि लागू कायद्यांच्या आधारे केला जातो.<ref>{{cite web |title=Mahabhulekh – e-Rights Record |url=https://bhulekh.mahabhumi.gov.in/ |publisher=Revenue and Forest Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> === ८-अ उतारा === '''८-अ उतारा''' ({{lang-en|Village Form No. 8A}}) हा [[महाराष्ट्र]]ातील [[महसूल]] अभिलेखपैकी एक महत्त्वाचा अभिलेख असून तो विशिष्ट खातेदाराच्या (''Khata Holder'') नावावर असलेल्या जमिनींची खातेनिहाय माहिती दर्शवितो. ७/१२ उतारा ज्या प्रकारे विशिष्ट सर्वे किंवा गट क्रमांकावरील जमिनीची माहिती देतो, त्याउलट ८-अ उतारा हा एका खातेदाराच्या नावावरील सर्व सर्वे किंवा गट क्रमांकांची एकत्रित नोंद दर्शवितो.<ref>{{cite web |title=Mahabhulekh – Village Form 8A |url=https://bhulekh.mahabhumi.gov.in/ |publisher=Revenue and Forest Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> ८-अ उतारामध्ये खातेदाराचे नाव, खाते क्रमांक, संयुक्त खातेदारांची माहिती, संबंधित सर्वे किंवा गट क्रमांक, एकूण [[क्षेत्रफळ]] तसेच शासनाकडे देय असलेल्या [[जमीन]] महसुलाची [[माहिती]] नोंदविली जाते. त्यामुळे एका व्यक्तीच्या किंवा संयुक्त खातेदारांच्या नावावर गावामध्ये किती [[जमीन]] नोंदलेली आहे याचा एकत्रित आढावा घेण्यासाठी हा अभिलेख उपयोगी मानला जातो.<ref>{{cite web |title=Land Records Services – Mahabhumi |url=https://mahabhumi.gov.in/Mahabhumilink/ |publisher=Revenue and Forest Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> ७/१२ उतारा आणि ८-अ उतारा हे परस्परपूरक [[महसूल]] अभिलेख मानले जातात. [[जमीन]]धारणा, [[वारस]]नोंद, फेरफार, [[कर्ज]] व्यवहार तसेच [[महसूल]] प्रशासनातील विविध कामांसाठी दोन्ही अभिलेखांचा एकत्रित संदर्भ घेतला जातो.<ref>{{cite web |title=Digitally Signed Land Records |url=https://mahabhumi.gov.in/Mahabhumilink/ |publisher=Revenue and Forest Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> कोकणातील संयुक्त किंवा सामुदायिक स्वरूपाच्या जमीनधारणेमध्ये ८-अ उतारा हा संबंधित खातेदारांच्या नावावरील जमिनींची खातेनिहाय [[माहिती]] पडताळण्यासाठी उपयुक्त अभिलेख मानला जातो. तथापि, ७/१२ उतारा प्रमाणेच ८-अ उतारा हा देखील [[महसूल]] अभिलेख असून तो स्वतःहून मालकी हक्काचा अंतिम व निर्णायक पुरावा मानला जात नाही; मालकीचा प्रश्न संबंधित कागदपत्रे, लागू कायदे आणि सक्षम न्यायालयाच्या निर्णयावर अवलंबून असतो.<ref>{{cite web |title=Mahabhulekh – e-Rights Record |url=https://bhulekh.mahabhumi.gov.in/ |publisher=Revenue and Forest Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> === फेरफार नोंद === '''फेरफार नोंद''' ({{lang-en|Mutation Entry}}) ही [[महसूल]] अभिलेखमधील अशी नोंद आहे, ज्याद्वारे [[जमीन]]धारकाच्या नावात, हक्कात किंवा जमिनीच्या तपशीलात झालेल्या बदलांची नोंद करण्यात येते. खरेदी-विक्री, वारसा, [[दान]]पत्र, विभाजन, न्यायालयाचा आदेश, शासनाकडून संपादन किंवा इतर कायदेशीर कारणांमुळे जमिनीच्या हक्कात बदल झाल्यास संबंधित महसूल अधिकाऱ्याकडे फेरफार प्रस्ताव सादर केला जातो.<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966 (Text as on 2nd April 2025) |url=https://lj.maharashtra.gov.in/en/document/the-maharashtra-land-revenue-code-1966-text-as-on-2nd-april-2025/ |publisher=Law and Judiciary Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> फेरफार प्रस्ताव प्राप्त झाल्यानंतर [[तलाठी]], मंडळ[[अधिकारी]] किंवा अन्य सक्षम [[महसूल]] अधिकारी उपलब्ध कागदपत्रांची पडताळणी करून आवश्यक चौकशी करतात. कायदेशीर अटी पूर्ण झाल्यास फेरफार मंजूर केला जातो आणि त्यानुसार ७/१२ उतारा, ८-अ उतारा तसेच इतर महसूल अभिलेखांमध्ये आवश्यक बदल करण्यात येतात.<ref>{{cite web |title=Mahabhulekh – e-Rights Record |url=https://bhulekh.mahabhumi.gov.in/ |publisher=Revenue and Forest Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, १९६६ आणि [[महाराष्ट्र]] [[जमीन]] [[महसूल]] ([[हक्क]]अभिलेख व नोंदवह्या तयार करणे व त्यांची देखभाल) नियम, १९७१ यांनुसार फेरफार नोंदींची प्रक्रिया आणि [[हक्क]]अभिलेखांमध्ये बदल करण्याची कार्यपद्धती निर्धारित करण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966 (Text as on 2nd April 2025) |url=https://lj.maharashtra.gov.in/en/document/the-maharashtra-land-revenue-code-1966-text-as-on-2nd-april-2025/ |publisher=Law and Judiciary Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> फेरफार नोंद ही महसूल प्रशासनासाठी ठेवण्यात येणारी नोंद असून ती स्वतःहून मालकी हक्काचा अंतिम पुरावा मानली जात नाही. सर्वोच्च न्यायालयाने विविध निर्णयांमध्ये महसूल अभिलेखांतील नोंदी प्रामुख्याने महसुली उद्देशासाठी असल्याचे नमूद केले असून, मालकी हक्काचा अंतिम निर्णय सक्षम न्यायालयातील पुरावे आणि लागू कायद्यांच्या आधारे केला जातो.<ref>{{cite book |title=Mulla on the Transfer of Property Act |edition=12th |publisher=LexisNexis |year=2018 }}</ref> कोकण प्रदेशातील संयुक्त किंवा सामुदायिक स्वरूपाच्या जमिनींमध्ये वारसनोंद, सहहिस्सेदारांची नावे, विभाजन किंवा इतर बदल यांमुळे फेरफार नोंदींना विशेष महत्त्व प्राप्त होते. फेरफार मंजूर झाल्यानंतर त्यानुसार संबंधित महसूल अभिलेख अद्ययावत केले जातात.<ref>{{cite web |title=Mahabhulekh – e-Rights Record |url=https://bhulekh.mahabhumi.gov.in/ |publisher=Revenue and Forest Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> === [[हक्क]]अभिलेख === '''[[हक्क]]अभिलेख''' ({{lang-en|Record of Rights}}) म्हणजे एखाद्या गावातील जमिनींची मालकी, ताबा, उपभोग, [[क्षेत्रफळ]], [[महसूल]], सहहिस्सेदारी, फेरफार तसेच इतर संबंधित बाबींची शासनाकडून ठेवली जाणारी अधिकृत नोंद होय. महाराष्ट्रात [[हक्क]]अभिलेखांची तयारी, देखभाल व अद्ययावतीकरणाची प्रक्रिया महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, १९६६ तसेच महाराष्ट्र जमीन महसूल (हक्क अभिलेख व नोंदवह्या तयार करणे व त्यांची देखभाल) नियम, १९७१ यांनुसार केली जाते.<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966 (Text as on 2nd April 2025) |url=https://lj.maharashtra.gov.in/en/document/the-maharashtra-land-revenue-code-1966-text-as-on-2nd-april-2025/ |publisher=Law and Judiciary Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> [[ब्रिटिश राज|ब्रिटिशकालात]] Bombay Land Revenue Code, 1879 अंतर्गत Record of Rights प्रणालीचा [[विकास]] करण्यात आला. त्यानंतर जमिनींचे सर्वेक्षण, सीमांकन, [[हक्क]]नोंदी आणि [[महसूल]]अभिलेख यांचे अधिक नियमित स्वरूप विकसित झाले.<ref>{{cite web |title=The Bombay Land Revenue Code, 1879 |url=https://indiankanoon.org/doc/106576745/ |publisher=Indian Kanoon |access-date=16 July 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Revenue Administration and Record of Rights |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/rev_admin_record_right.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> महाराष्ट्रातील ७/१२ उतारा, ८-अ उतारा, फेरफार नोंद, [[गाव]] नमुने आणि इतर [[महसूल]] नोंदी या [[हक्क]]अभिलेख व्यवस्थेचा भाग मानल्या जातात. या अभिलेखांचा उपयोग [[महसूल]] प्रशासन, [[वारस]]नोंद, [[जमीन]] [[व्यवहार]], [[पीक]]पाहणी, [[कर्ज]]प्रकरणे आणि इतर प्रशासकीय कामांसाठी केला जातो.<ref>{{cite web |title=Mahabhulekh – e-Rights Record |url=https://bhulekh.mahabhumi.gov.in/ |publisher=Revenue and Forest Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> [[कोकण]]ातील अनेक गावांमध्ये ऐतिहासिक कारणांमुळे संयुक्त किंवा सामुदायिक स्वरूपाच्या जमिनींच्या [[हक्क]]अभिलेखांमध्ये अनेक सहहिस्सेदारांची नावे नोंदलेली आढळतात. अशा अभिलेखांमध्ये फेरफार, [[वारस]]नोंद आणि विभाजन यांमुळे वेळोवेळी बदल होत असले तरी मूळ [[हक्क]]अभिलेख [[महसूल]] प्रशासनासाठी मूलभूत दस्तऐवज म्हणून वापरले जातात.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer – Revenue Administration |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/rev_land.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> [[हक्क]]अभिलेखांतील नोंदी या [[महसूल]] प्रशासनासाठी तयार करण्यात आलेल्या अधिकृत नोंदी असतात. त्या मालकी हक्कासंबंधी महत्त्वाचा पुरावा असला तरी, मालकी हक्काचा अंतिम निर्णय संबंधित कागदपत्रे, लागू कायदे आणि सक्षम न्यायालयाच्या निर्णयांच्या आधारे केला जातो.<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966 (Text as on 2nd April 2025) |url=https://lj.maharashtra.gov.in/en/document/the-maharashtra-land-revenue-code-1966-text-as-on-2nd-april-2025/ |publisher=Law and Judiciary Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> == सामुदायिक जमिनींचे प्रकार == [[कोकण]] प्रदेशातील सामुदायिक जमीन व्यवस्था ही स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, पारंपरिक [[कृषी]] पद्धती, ग्रामव्यवस्था आणि ऐतिहासिक [[महसूल]] व्यवस्थेच्या विकासाशी संबंधित आहे. विविध कालखंडांत गावांच्या गरजेनुसार आणि स्थानिक रूढींनुसार वेगवेगळ्या प्रकारच्या जमिनींचा सामायिक किंवा संयुक्त स्वरूपात वापर करण्यात येत असे. या जमिनींचे स्वरूप, उपयोग आणि महसुली नोंदी प्रत्येक गावाच्या [[इतिहास]], भौगोलिक परिस्थिती आणि प्रशासकीय व्यवस्थेनुसार भिन्न असू शकतात.<ref name="Campbell1880"/><ref>{{cite web |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/rev_land.html |title=Revenue and Finance – Land Revenue System |website=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |language=en |access-date=16 July 2026 }}</ref> कोकणातील सामुदायिक जमिनींचे प्रमुख प्रकार पुढीलप्रमाणे मानले जातात: * '''गावकी जमीन''' – गावातील सर्वसाधारण सार्वजनिक उपयोगासाठी राखून ठेवलेली जमीन. * '''कुळाची (संयुक्त) जमीन''' – एकाच कुळातील किंवा कुटुंबातील अनेक सदस्यांच्या संयुक्त मालकीची जमीन. * '''देवस्थान किंवा धार्मिक संस्थांची जमीन''' – मंदिरे, देवस्थान किंवा धार्मिक संस्थांच्या मालकीची जमीन. * '''गायरान व चाराऊ जमीन''' – जनावरांच्या चरण्यासाठी राखीव सार्वजनिक जमीन. * '''वनसंपत्ती व सामुदायिक वापराची जमीन''' – सरपण, लाकूड, गवत आणि इतर नैसर्गिक संसाधनांच्या सामायिक वापरासाठी राखलेली जमीन. * '''जलस्रोत परिसरातील जमीन''' – तलाव, विहिरी, ओढे किंवा पाणवठ्यांच्या संरक्षण व सार्वजनिक वापरासाठी राखून ठेवलेली जमीन. या सर्व प्रकारच्या जमिनींचे स्वरूप प्रत्येक गावातील स्थानिक प्रथा, परंपरा, महसूल अभिलेख आणि शासनाच्या धोरणांनुसार बदलत गेले. ब्रिटिश काळात तसेच स्वातंत्र्यानंतरच्या महसूल व्यवस्थेत अनेक सामुदायिक जमिनींची स्वतंत्र नोंद ठेवण्यास सुरुवात झाली, तर काही ठिकाणी त्या वैयक्तिक किंवा संस्थात्मक मालकीत रूपांतरित झाल्या. आजही अशा जमिनींचा इतिहास, वापर आणि हक्क समजून घेण्यासाठी महसूल अभिलेख, ७/१२ उतारे, फेरफार नोंदी आणि गॅझेटिअर्स हे महत्त्वाचे संदर्भ मानले जातात.<ref name="Campbell1880"/><ref>{{cite web |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/rev_land.html |title=Revenue and Finance – Land Revenue System |website=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |language=en |access-date=16 July 2026 }}</ref> या लेखाच्या संदर्भात कोकणातील सामुदायिक [[जमीन]] व्यवस्थेशी संबंधित प्रमुख [[जमीन]] प्रकार पुढीलप्रमाणे आहेत: * [[भात]]शेती * डोंगरावरील सामुदायिक [[जमीन]] * वरकस [[जमीन]] * आडीची [[शेती]] * गुरचराईची [[जमीन]] * [[देव]]स्थान, इनाम व गावकीच्या जमिनी या प्रत्येक प्रकारची [[जमीन]] तिचा ऐतिहासिक वापर, महसुली नोंदी आणि कायदेशीर स्थिती यांच्या आधारे स्वतंत्रपणे समजावून सांगितली आहे. === [[भात]]शेती === [[भात]]शेती ही [[कोकण]] प्रदेशातील पारंपरिक [[कृषी]] व्यवस्थेचा प्रमुख आधार मानली जाते. प्रदेशातील भरपूर पर्जन्यमान, [[नदी]]खोरे, खोरी आणि सखल भाग यांमुळे [[भात]]शेतीचा [[विकास]] झाला. [[रत्‍नागिरी]], [[सिंधुदुर्ग]], [[रायगड]] आणि कोकणातील इतर भागांमध्ये [[भात]] हे प्रमुख अन्नधान्य [[पीक]] असून ऐतिहासिकदृष्ट्या अनेक गावांची अर्थव्यवस्था त्यावर आधारित होती.<ref>{{cite web |title=Agriculture – Cereals |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html |website=Maharashtra State Gazetteers |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=6 August 2026 |archive-date=2025-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328025443/https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html |url-status=dead }}</ref> कोकणातील अनेक गावांमध्ये [[भात]]शेतीची जमीन पारंपरिकपणे कुटुंबे, [[भावकी]] किंवा सहहिस्सेदार यांच्या संयुक्त वहिवाटीत असल्याची उदाहरणे महसुली अभिलेखांमध्ये आढळतात. काही गावांमध्ये [[भात]]खाचरे वैयक्तिक ताब्यात असली तरी इतर काही ठिकाणी संयुक्त जमीनधारणेच्या स्वरूपामुळे अनेक सहहिस्सेदारांची नावे एकाच ७/१२ उताऱ्यावर नोंदलेली आढळतात. अशा नोंदींचे स्वरूप संबंधित गावाचा [[इतिहास]], [[महसूल]] सर्वेक्षण आणि स्थानिक वहिवाट यांवर अवलंबून बदलते.<ref>{{cite web |title=Revenue Administration – Land Tenure |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/rev_land.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> [[रत्‍नागिरी]] जिल्हा गॅझेटिअरनुसार विसाव्या शतकाच्या मध्यापर्यंत जिल्ह्यातील अन्नधान्य पिकांमध्ये भाताचे क्षेत्र सर्वाधिक होते. विविध तालुक्यांमध्ये [[भात]] लागवडीच्या पद्धती, स्थानिक वाण, पाण्याचे व्यवस्थापन आणि कापणीच्या पद्धती यांमध्ये भौगोलिक परिस्थितीनुसार फरक आढळत होता. उंच (कुर्यात) आणि सखल (माळ) अशा दोन्ही प्रकारच्या जमिनींवर भाताची लागवड केली जात असल्याची नोंद गॅझेटिअरमध्ये आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture – Cereals |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> कोकणातील अनेक गावांमध्ये भातशेती ही प्रमुख [[कृषी]] पद्धती राहिली असून तिचा स्थानिक [[जमीन]] वापर, [[महसूल]] नोंदी आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी निकटचा संबंध होता.<ref>{{cite web |title=Agriculture – Cereals |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> === डोंगरावरील सामुदायिक जमीन === [[कोकण]] प्रदेशातील डोंगरउतारावरील जमिनी या स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीचा महत्त्वाचा भाग आहेत. सह्याद्री पर्वतरांगेपासून किनारपट्टीपर्यंतच्या प्रदेशात डोंगर, उतार, पठारे आणि खोल दऱ्या यांमुळे जमीन वापराच्या विविध पद्धती विकसित झाल्या. अनेक ठिकाणी डोंगरउतारावरील जमिनींचा उपयोग पारंपरिक शेती, गुरचराई, वृक्षलागवड तसेच नैसर्गिक संसाधनांच्या वापरासाठी केला जात असे.<ref>{{cite web |title=Physical Features and Natural Resources – Ratnagiri District Gazetteer |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> ब्रिटिशकालीन महसूल सर्वेक्षणामध्ये कोकणातील डोंगरउतारावरील जमिनींचे स्वतंत्र वर्गीकरण करण्यात आले होते. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी गॅझेटिअरनुसार, ''वर्खस'' (Varkas) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या उंचावरील जमिनी या डोंगरउतारावरील किंवा सपाट अशा दोन प्रकारांत विभागल्या जात होत्या. सर्वेक्षणादरम्यान त्यांच्या क्षेत्रफळाच्या नोंदी, सीमांकन आणि महसूल आकारणीची स्वतंत्र पद्धत विकसित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |title=Land Administration – Surveys (1827–1851) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरनुसार, डोंगरउतारावरील वर्खस जमिनी या उथळ, खडकाळ आणि तुलनेने कमी सुपीक स्वरूपाच्या असतात. अशा जमिनींवर परंपरेने [[नाचणी]], [[वरी]], काजू आणि आंबा यांसारख्या पिकांची लागवड केली जात असल्याची नोंद आहे, तर डोंगरमाथ्यांवरील काही भाग कायमस्वरूपी वनक्षेत्र म्हणून राहिले आहेत.<ref>{{cite web |title=Agriculture – Soils |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_soils.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> कोकणातील काही गावांमध्ये अशा डोंगरउतारावरील जमिनींच्या महसूल अभिलेखांमध्ये एकापेक्षा अधिक सहहिस्सेदारांची नावे नोंदलेली आढळतात. तथापि, या नोंदींचे स्वरूप संबंधित गावाचा इतिहास, महसूल सर्वेक्षण आणि स्थानिक जमीनधारणेच्या पद्धतीनुसार बदलू शकते.<ref>{{cite web |title=Land Revenue – Ratnagiri District Gazetteer |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/rev_land.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> === वरकस [[जमीन]] === '''वरकस जमीन''' ({{lang-en|Varkas Land}}) हा [[कोकण]] प्रदेशातील पारंपरिक महसुली वर्गीकरणामधील एक जमीनप्रकार आहे. ही जमीन प्रामुख्याने डोंगरउतारांवर आढळते. मृदेची खोली कमी, खडकाळ स्वरूप, तुलनेने कमी सुपीकता आणि पावसावर अवलंबून असलेली शेती ही तिची प्रमुख वैशिष्ट्ये मानली जातात.<ref>{{cite web |title=Agriculture – Soils |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_soils.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरनुसार वरकस जमिनी या डोंगरउतारांवरील उथळ, पिवळसर-लाल रंगाच्या आणि वाळूमिश्रित मृदेच्या असतात. या जमिनींवर परंपरेने [[नाचणी]], [[वरी]], [[काजू]] आणि [[आंबा]] यांसारख्या पिकांची लागवड केली जात असून, डोंगरमाथ्यांवरील काही भाग नैसर्गिक वनक्षेत्र म्हणून टिकून राहिले आहेत.<ref>{{cite web |title=Agriculture – Soils |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_soils.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> ब्रिटिशकालीन महसूल सर्वेक्षणामध्ये वरकस जमीन हा स्वतंत्र महसुली वर्ग म्हणून नोंदविण्यात आला होता. जमिनीचे वर्गीकरण, मृदेचा प्रकार, उत्पादनक्षमता आणि महसूल निर्धारण यांवर आधारित तिचे मूल्यांकन करण्यात येत असे.<ref>{{cite web |title=Revenue and Finance – Land Revenue |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/rev_land.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> एकोणिसाव्या शतकातील Gazetteer of the Bombay Presidency मध्ये वरकस जमिनींचा उल्लेख डोंगरउतारांवरील शेतीयोग्य जमिनी म्हणून करण्यात आला असून, काही भागांत या जमिनी काही वर्षे पडीत ठेवून नंतर पुन्हा लागवडीखाली आणण्याची पद्धत प्रचलित असल्याची नोंद आढळते.<ref name="Campbell1880"/> कोकणातील काही गावांमध्ये वरकस जमिनींच्या ७/१२ उताऱ्यांमध्ये अनेक सहहिस्सेदारांची नावे नोंदलेली आढळतात. तथापि, अशा नोंदींचे स्वरूप संबंधित गावाचा इतिहास, महसूल सर्वेक्षण आणि स्थानिक जमीनधारणा पद्धतीनुसार बदलू शकते.<ref>{{cite web |title=Revenue and Finance – Land Revenue |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/rev_land.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> === गुरचराईची [[जमीन]] === '''गुरचराईची [[जमीन]]''' ({{lang-en|Grazing Land or Pasture Land}}) ही गावातील पशुधनासाठी राखीव असलेली [[जमीन]] मानली जाते. [[कोकण]] प्रदेशातील [[डोंगर]]उतार, लेटराइट पठारे आणि मोकळ्या जमिनींचा उपयोग परंपरेने [[गुरे]], म्हशी, शेळ्या व इतर जनावरांच्या चराईसाठी केला जात असे. अनेक गावांमध्ये अशा जमिनी गावाच्या सामायिक वापरासाठी उपलब्ध असल्याचे ऐतिहासिक नोंदींमध्ये आढळते.<ref>{{cite web |title=Physical Features and Natural Resources – Ratnagiri District Gazetteer |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> [[रत्‍नागिरी]] जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये सह्याद्रीलगतच्या लेटराइट पठारांवर नैसर्गिकरित्या उगवणाऱ्या गवताळ प्रदेशांचा उल्लेख असून, या भागांचा उपयोग प्रामुख्याने गुरांच्या चराईसाठी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Physical Features and Natural Resources – Ratnagiri District Gazetteer |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> [[ब्रिटिश]]कालीन Gazetteer of the Bombay Presidency मध्ये डोंगरावरील जमिनींचे महसुली मूल्यांकन करताना गुरचराई, चाऱ्याचा साठा आणि गवतासाठी आवश्यक क्षेत्र वजा करून उर्वरित क्षेत्रावर महसूल आकारणी करण्यात येत असल्याची नोंद आहे. यावरून गुरचराईसाठी स्वतंत्र क्षेत्र राखून ठेवण्याची पद्धत अस्तित्वात असल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency – Ratnagiri: Land Revenue |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec3.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> कोकणातील काही गावांमध्ये गुरचराईसाठी वापरल्या जाणाऱ्या जमिनींचा उल्लेख महसुली अभिलेखांमध्ये किंवा गावाच्या सामायिक वापरातील जमिनी म्हणून आढळतो. तथापि, अशा जमिनींचे क्षेत्रफळ, कायदेशीर दर्जा आणि वापराची पद्धत संबंधित गावातील महसूल अभिलेख, स्थानिक परंपरा आणि विद्यमान कायदेशीर तरतुदींनुसार बदलू शकते.<ref>{{cite web |title=Revenue and Finance – Land Revenue |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/rev_land.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> === देवस्थान [[जमीन]] === '''देवस्थान [[जमीन]]''' म्हणजे मंदिरे, देवस्थाने किंवा इतर धार्मिक संस्थांच्या धार्मिक विधी, देखभाल, पूजा-अर्चा आणि उपजीविकेसाठी समर्पित करण्यात आलेल्या जमिनी होत. कोकण प्रदेशात अनेक देवस्थानांच्या मालकीच्या जमिनींचा उल्लेख ऐतिहासिक सनदा, इनाम अभिलेख आणि महसूल नोंदींमध्ये आढळतो. अशा जमिनींचे व्यवस्थापन कालानुसार स्थानिक देवस्थान समित्या, विश्वस्त किंवा लागू कायद्यांनुसार करण्यात आले आहे.<ref name="Campbell1880"/> === इनाम [[जमीन]] === '''इनाम [[जमीन]]''' म्हणजे शासनकर्त्यांनी धार्मिक संस्था, वतनदार, अधिकारी किंवा इतर व्यक्तींना विशिष्ट सेवा, धार्मिक कार्य किंवा सार्वजनिक उद्देशासाठी अनुदान म्हणून दिलेल्या जमिनी होत. कोकणातील अनेक इनाम जमिनींचा उल्लेख ब्रिटिशकालीन महसूल अभिलेख आणि जिल्हा गॅझेटिअर्समध्ये आढळतो. स्वातंत्र्यानंतर विविध इनाम निर्मूलन कायद्यांमुळे अशा जमिनींच्या महसुली आणि कायदेशीर स्थितीत बदल झाले.<ref name="Campbell1880"/> === गावकीच्या सामुदायिक जमिनी === '''गावकीच्या सामुदायिक जमिनी''' या गावाच्या सामूहिक वापरासाठी राखून ठेवलेल्या जमिनी होत. अशा जमिनींचा उपयोग गुरचराई, सार्वजनिक मार्ग, पाणवठे, स्मशानभूमी, सण-उत्सव, सामुदायिक उपक्रम तसेच इतर सार्वजनिक गरजांसाठी केला जात असल्याची नोंद विविध जिल्हा गॅझेटिअर्समध्ये आढळते. अशा जमिनींचे स्वरूप, व्यवस्थापन आणि महसुली नोंदी संबंधित गावाचा इतिहास, स्थानिक प्रथा आणि लागू कायद्यांनुसार बदलू शकतात.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer – Land Revenue |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/rev_land.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966 (Text as on 2nd April 2025) |url=https://lj.maharashtra.gov.in/en/document/the-maharashtra-land-revenue-code-1966-text-as-on-2nd-april-2025/ |publisher=Law and Judiciary Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> == सहहिस्सेदारी व [[वारस]] व्यवस्था == '''सहहिस्सेदारी''' ({{lang-en|Co-ownership}}) म्हणजे एका जमिनीवर एकापेक्षा अधिक व्यक्तींचा कायदेशीर हक्क असणे होय. [[कोकण]] प्रदेशातील अनेक गावांमध्ये ऐतिहासिक कारणांमुळे काही प्रकारच्या जमिनींच्या महसूल अभिलेखांमध्ये अनेक सहहिस्सेदारांची नावे नोंदलेली आढळतात. अशा नोंदींचा उगम पारंपरिक ग्रामव्यवस्था, संयुक्त कुटुंब पद्धती, ब्रिटिशकालीन महसूल सर्वेक्षण तसेच त्यानंतर झालेल्या वारसनोंदींशी संबंधित असल्याचे विविध महसुली अभिलेख आणि जिल्हा गॅझेटिअर्समध्ये नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Campbell1880"/><ref>{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer – Land Revenue |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/rev_land.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> सहहिस्सेदारी असलेल्या जमिनींमध्ये प्रत्येक सहहिस्सेदाराचा हिस्सा कायद्याने अस्तित्वात असला तरी तो प्रत्यक्ष क्षेत्रफळाच्या स्वरूपात निश्चित झालेला असेलच असे नाही. जमिनीचे विधिसम्मत विभाजन किंवा सक्षम प्राधिकरणाच्या आदेशानंतरच प्रत्येक सहहिस्सेदाराचा स्वतंत्र हिस्सा निश्चित केला जातो. तोपर्यंत संबंधित सहहिस्सेदारांचा हक्क संयुक्त स्वरूपात राहू शकतो.<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966 (Text as on 2nd April 2025) |url=https://lj.maharashtra.gov.in/en/document/the-maharashtra-land-revenue-code-1966-text-as-on-2nd-april-2025/ |publisher=Law and Judiciary Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> जमीनधारकाच्या मृत्यूनंतर त्याच्या कायदेशीर वारसांची नावे महसूल अभिलेखांमध्ये फेरफार प्रक्रियेद्वारे नोंदविली जातात. या प्रक्रियेस सामान्यतः '''वारसनोंद''' असे संबोधले जाते. वारसनोंदीनंतर ७/१२ उतारा, ८-अ उतारा आणि इतर [[हक्क]]अभिलेख अद्ययावत केले जातात; तथापि, वारसनोंद ही महसुली नोंद असून ती स्वतःहून मालकी हक्काचा अंतिम निर्णय ठरत नाही.<ref>{{cite web |title=Mahabhulekh – e-Rights Record |url=https://bhulekh.mahabhumi.gov.in/ |publisher=Revenue and Forest Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> कोकणातील काही गावांमध्ये अनेक पिढ्यांपासून वारसनोंदी होत गेल्यामुळे एकाच महसूल अभिलेखावर मोठ्या संख्येने सहहिस्सेदारांची नावे नोंदलेली आढळतात. अशा परिस्थितीत जमिनीचे व्यवस्थापन, व्यवहार, विभाजन आणि महसुली नोंदींचे अद्ययावतीकरण अधिक गुंतागुंतीचे होऊ शकते. अशा प्रत्येक प्रकरणाचे स्वरूप संबंधित गावाचा इतिहास, उपलब्ध अभिलेख, लागू कायदे आणि सक्षम प्राधिकरणाच्या निर्णयांनुसार भिन्न असते.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer – Land Revenue |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/rev_land.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> == महाराष्ट्रातील विद्यमान कायदेशीर चौकट == कोकणातील सामुदायिक जमीन व्यवस्थेचे नियमन विविध महसूल, मालमत्ता, वारसा आणि नोंदणीविषयक कायद्यांच्या आधारे केले जाते. या कायद्यांद्वारे जमिनीची नोंद, हक्क अभिलेख, फेरफार, सहहिस्सेदारी, वारसनोंदी, विभाजन आणि जमीन व्यवहार यांचे नियमन केले जाते. संबंधित जमिनीचे स्वरूप, मालकी, हक्क आणि वापर यांनुसार विविध कायदे लागू होऊ शकतात.<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966 (Text as on 2 April 2025) |url=https://lj.maharashtra.gov.in/en/document/the-maharashtra-land-revenue-code-1966-text-as-on-2nd-april-2025/ |publisher=Law and Judiciary Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> कोकणातील सामुदायिक स्वरूपाच्या जमिनींच्या महसूल अभिलेखांबाबत महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, १९६६ हे प्रमुख अधिनियम आहे. या संहितेच्या अध्याय १० मध्ये [[हक्क]]अभिलेख, ७/१२ उतारा, ८-अ उतारा, फेरफार नोंद आणि इतर [[महसूल]] नोंदींच्या तयारी व देखभालीसंबंधी तरतुदी करण्यात आल्या आहेत.<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966 – Chapter X (Record of Rights) |url=https://indiankanoon.org/doc/8420948/ |publisher=Indian Kanoon |access-date=16 July 2026 }}</ref> महाराष्ट्र जमीन महसूल (हक्क अभिलेख व नोंदवह्या तयार करणे व त्यांची देखभाल) नियम, १९७१ यांद्वारे हक्क अभिलेखांची तयारी, फेरफार नोंदी, नोंदवह्यांचे स्वरूप आणि त्यांचे अद्ययावतीकरण यांची कार्यपद्धती निश्चित करण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Land Revenue Record of Rights and Registers (Preparation and Maintenance) Rules, 1971 |url=https://maharashtrahousingandbuildinglaws.com/the-maharashtra-land-revenue-record-of-rights-and-registers-preparation-and-maintenance-rules-1971/ |publisher=Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> सहहिस्सेदारीच्या जमिनींमध्ये वारसा, विभाजन, विक्री, दान किंवा इतर व्यवहारांमुळे उद्भवणाऱ्या हक्कांचे निर्धारण करताना हिंदू वारसा अधिनियम, १९५६, मालमत्ता हस्तांतरण अधिनियम, १८८२ आणि नोंदणी अधिनियम, १९०८ यांसारख्या इतर लागू कायद्यांचाही विचार केला जातो. संबंधित प्रकरणाच्या स्वरूपानुसार सक्षम महसूल प्राधिकरण किंवा दिवाणी न्यायालय यांचे अधिकार लागू होतात.<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966 |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/15974?view_type=browse |publisher=India Code |access-date=16 July 2026 }}</ref> कोकणातील सामुदायिक [[जमीन]] व्यवस्थेच्या संदर्भात [[महसूल]] अभिलेखांतील नोंदी, सहहिस्सेदारी, वारसनोंदी आणि [[जमीन]] व्यवहार यांचा अभ्यास करताना संबंधित कायद्यांबरोबरच शासनाची परिपत्रके, [[महसूल]] [[नियम]], न्यायालयीन निर्णय आणि अद्ययावत प्रशासकीय निर्देश यांनाही महत्त्व आहे. == न्यायालयीन दृष्टिकोन == भारतीय न्यायालयांनी विविध निर्णयांद्वारे महसूल अभिलेख, फेरफार नोंदी, सहहिस्सेदारी आणि मालकी हक्क यांच्यातील कायदेशीर भेद स्पष्ट केला आहे. सर्वोच्च न्यायालयाने वारंवार नमूद केले आहे की महसूल अभिलेखांतील नोंदी या प्रामुख्याने महसुली उद्देशासाठी असतात आणि त्या स्वतःहून मालकी हक्क निर्माण किंवा समाप्त करीत नाहीत. मालकी हक्काचा अंतिम निर्णय सक्षम दिवाणी न्यायालय उपलब्ध पुरावे आणि लागू कायद्यांच्या आधारे करते. * '''Sawarni v. Inder Kaur''', (1996) 6 SCC 223 — सर्वोच्च न्यायालयाने स्पष्ट केले की महसूल अभिलेखातील फेरफार (Mutation) मालकी हक्क निर्माण किंवा समाप्त करीत नाही; त्याचा उद्देश महसूल प्रशासनापुरता मर्यादित असतो. * '''Balwant Singh v. Daulat Singh''', (1997) 7 SCC 137 — केवळ फेरफार नोंदीमुळे जमिनीवरील मालकी हक्क किंवा स्वारस्य संपुष्टात येत नाही. * '''Suraj Bhan v. Financial Commissioner''', (2007) 6 SCC 186 — सर्वोच्च न्यायालयाने नमूद केले की महसूल अभिलेखांतील नोंदी या केवळ महसुली उद्देशासाठी असून त्या मालकी हक्काचा अंतिम पुरावा मानल्या जाऊ शकत नाहीत. * '''Faqruddin v. Tajuddin''', (2008) 8 SCC 12 — महसूल अधिकारी मालकी हक्कावरील वादाचा अंतिम निर्णय देऊ शकत नाहीत; महसूल नोंदींचे स्वरूप मर्यादित प्रशासकीय उद्देशाचे असते. * '''Narasamma v. State of Karnataka''', (2009) 5 SCC 591 — महसूल नोंदी मालकी हक्क निर्माण करीत नाहीत; तथापि, त्या संबंधित काळातील ताब्याविषयी परिस्थितीजन्य पुरावा म्हणून ग्राह्य धरल्या जाऊ शकतात. * '''Jitendra Singh v. State of Madhya Pradesh''', 2021 SCC OnLine SC 802 — सर्वोच्च न्यायालयाने पूर्वीच्या निर्णयांचा पुनरुच्चार करून स्पष्ट केले की फेरफार नोंदी आणि महसूल अभिलेख केवळ महसुली उद्देशासाठी असतात आणि त्यांमुळे कोणताही स्वतंत्र मालकी हक्क निर्माण होत नाही. कोकणातील सामुदायिक जमीन व्यवस्थेच्या संदर्भात संयुक्त महसूल अभिलेख, सहहिस्सेदारी, वारसनोंदी आणि फेरफार नोंदी यांचे मूल्यमापन करताना वरील न्यायसिद्ध तत्त्वे महत्त्वाची मानली जातात. तथापि, प्रत्येक प्रकरणातील मालकी हक्क, हिस्सा, विभाजन किंवा इतर वादांचा निर्णय संबंधित पुरावे, लागू कायदे आणि सक्षम न्यायालयाच्या निर्णयांनुसार केला जातो. == आधुनिक आव्हाने == कोकणातील सामुदायिक जमीन व्यवस्थेसमोर एकविसाव्या शतकात अनेक प्रशासकीय, सामाजिक, आर्थिक आणि कायदेशीर आव्हाने निर्माण झाली आहेत. वारसनोंदींमुळे वाढत जाणारी सहहिस्सेदारांची संख्या, जमिनींचे तुकडीकरण, स्थलांतर, बदलते जमीन वापराचे स्वरूप, डिजिटल महसूल अभिलेख आणि पर्यावरणीय नियम यांमुळे या व्यवस्थेची गुंतागुंत वाढल्याचे विविध शासकीय अहवाल, महसूल अभिलेख आणि संशोधनांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=Digital India Land Records Modernization Programme (DILRMP) |url=https://dilrmp.gov.in/ |publisher=Department of Land Resources, Government of India |access-date=16 July 2026 }}</ref> कोकणातील अनेक गावांमध्ये संयुक्त महसूल अभिलेखांमध्ये वारसनोंदींमुळे सहहिस्सेदारांची संख्या सातत्याने वाढत असल्याने जमिनींचे व्यवस्थापन, व्यवहार, विभाजन आणि महसुली नोंदी अद्ययावत ठेवणे अधिक जटिल होत आहे. अशा परिस्थितीचा परिणाम जमीन व्यवहार, कर्जप्रकरणे, विकास प्रकल्प आणि प्रशासकीय प्रक्रियांवर होऊ शकतो.<ref>{{cite web |title=Mahabhulekh |url=https://bhulekh.mahabhumi.gov.in/ |publisher=Revenue and Forest Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> डिजिटल भू-अभिलेख प्रणाली, ऑनलाइन ७/१२ उतारे, भू-नकाशांचे संगणकीकरण आणि Digital India Land Records Modernization Programme (DILRMP) यांसारख्या उपक्रमांमुळे महसूल अभिलेखांचे आधुनिकीकरण सुरू झाले आहे. तथापि, ऐतिहासिक संयुक्त नोंदी, प्रलंबित फेरफार, सीमावाद आणि अपूर्ण अभिलेख यांमुळे काही भागांमध्ये अद्ययावत नोंदी तयार करण्यास व्यावहारिक अडचणी निर्माण होतात.<ref>{{cite web |title=Digital India Land Records Modernization Programme (DILRMP) |url=https://dilrmp.gov.in/ |publisher=Department of Land Resources, Government of India |access-date=16 July 2026 }}</ref> कोकण प्रदेशातील औद्योगिकीकरण, पर्यटन, पायाभूत सुविधा, शहरीकरण आणि पर्यावरणीय संरक्षण यांमुळे जमीन वापराच्या स्वरूपातही बदल होत आहेत. अशा बदलांच्या पार्श्वभूमीवर सामुदायिक जमीन व्यवस्थेशी संबंधित महसूल अभिलेख, मालकी हक्क, सहहिस्सेदारी आणि जमीन वापर यांचा अभ्यास अधिक महत्त्वाचा मानला जात आहे. == सामाजिक व आर्थिक परिणाम == [[कोकण]]ातील सामुदायिक जमीन व्यवस्था ही अनेक गावांच्या सामाजिक रचना, पारंपरिक ग्रामव्यवस्था आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेचा ऐतिहासिक भाग राहिली आहे. शेती, पशुपालन, नैसर्गिक संसाधनांचा वापर आणि सामुदायिक उपक्रम यांमध्ये या व्यवस्थेचा विविध स्वरूपात सहभाग असल्याचे जिल्हा गॅझेटिअर्स आणि ऐतिहासिक महसूल अभिलेखांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Campbell1880"/> संयुक्त जमीनधारणा आणि सहहिस्सेदारीमुळे अनेक कुटुंबांचा एकाच जमिनीशी ऐतिहासिक संबंध टिकून राहिला. कालांतराने वारसनोंदी, लोकसंख्यावाढ आणि ग्रामीण भागातून शहरांकडे होणारे स्थलांतर यांमुळे अनेक महसूल अभिलेखांमध्ये सहहिस्सेदारांची संख्या वाढत गेली. परिणामी, काही भागांमध्ये जमीन व्यवस्थापन, व्यवहार, विभाजन आणि अभिलेखांचे अद्ययावतीकरण अधिक गुंतागुंतीचे झाले आहे.<ref>{{cite web |title=Mahabhulekh |url=https://bhulekh.mahabhumi.gov.in/ |publisher=Revenue and Forest Department, Government of Maharashtra |access-date=16 July 2026 }}</ref> कोकणातील कृषी पद्धती, फळबागा, पर्यटन, पायाभूत सुविधा आणि इतर आर्थिक उपक्रमांच्या विस्तारामुळे जमीन वापराच्या स्वरूपात बदल होत आहेत. या बदलांच्या पार्श्वभूमीवर पारंपरिक सामुदायिक जमीन व्यवस्था, महसूल अभिलेख आणि आधुनिक जमीन प्रशासन यांच्यात समन्वय राखण्याची आवश्यकता विविध धोरणात्मक अभ्यासांमध्ये अधोरेखित करण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Digital India Land Records Modernization Programme (DILRMP) |url=https://dilrmp.gov.in/ |publisher=Department of Land Resources, Government of India |access-date=16 July 2026 }}</ref> कोकणातील सामुदायिक जमीन व्यवस्थेचा अभ्यास हा केवळ महसूल अभिलेखांपुरता मर्यादित नसून ग्रामीण इतिहास, सामाजिक रचना, कृषी अर्थव्यवस्था, पर्यावरण, जमीनधारणा आणि सार्वजनिक प्रशासन या विविध अभ्यासक्षेत्रांशी संबंधित मानला जातो. त्यामुळे या व्यवस्थेचा अभ्यास इतिहास, कायदा, महसूल प्रशासन आणि ग्रामीण विकास या सर्व दृष्टिकोनांतून केला जातो.<ref>{{cite web |title=Land Administration – Early Land System |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/land_early.html |website=Maharashtra State Gazetteers |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=6 August 2026 }}</ref> <ref>{{cite web |title=Revenue Administration – Tenures |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/rev_admin_tenures.html |website=Maharashtra State Gazetteers |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=6 August 2026 }}</ref> == संदर्भ == <references /> == हेही पहा == * [[जमीन]] * [[महसूल]] == ग्रंथसूची == === कायदे === * भारत सरकार. ''मालमत्ता हस्तांतरण अधिनियम, १८८२'' (Transfer of Property Act, 1882). * भारत सरकार. ''नोंदणी अधिनियम, १९०८'' (Registration Act, 1908). * भारत सरकार. ''हिंदू वारसा अधिनियम, १९५६'' (Hindu Succession Act, 1956). * महाराष्ट्र शासन. ''महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, १९६६''. * महाराष्ट्र शासन. ''महाराष्ट्र जमीन महसूल (हक्क अभिलेख व नोंदवह्या तयार करणे व त्यांची देखभाल) नियम, १९७१''. * Bombay Land Revenue Code, 1879. === अधिकृत शासन प्रकाशने === * महाराष्ट्र शासन. ''महाभूलेख''. * भारत सरकार. ''Digital India Land Records Modernization Programme (DILRMP)''. * महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स विभाग. * Survey and Settlement Commissioner, Maharashtra. विविध महसूल परिपत्रके व मार्गदर्शक सूचना. === जिल्हा गॅझेटिअर्स === * Government of Maharashtra. ''Ratnagiri District Gazetteer''. * Government of Maharashtra. ''Sindhudurg District Gazetteer''. * Government of Maharashtra. ''Raigad District Gazetteer''. * Government of Maharashtra. ''Kolaba District Gazetteer''. * Government of Maharashtra. ''Thane District Gazetteer''. === ब्रिटिशकालीन गॅझेटिअर्स === * Campbell, James M. (ed.). ''The Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi''. Vol. X. Government Central Press, Bombay, 1880. * Campbell, James M. (ed.). ''The Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba''. Vol. XI. Government Central Press, Bombay. === संशोधन व संदर्भग्रंथ === * Khobrekar, V. G. ''Kokan from the Earliest to 1818 A.D.'' * Government of Maharashtra. ''Maharashtra State Gazetteers'' (General Series). === संकेतस्थळे === * Maharashtra State Gazetteers Department. * Mahabhulekh. * Maharashtra Revenue and Forest Department. * India Code. * Digital India Land Records Modernization Programme (DILRMP). == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Paddy field in Maharashtra 9.jpg|कोकणातील भातशेती File:Paddy field in Maharashtra 10.jpg|पारंपरिक भातखाचरे File:Devi Hasol plateau in Konkan 1 (2).jpg|कोकणातील लेटराइट पठार (वरकस जमीन) File:Mango orchard in lateritic plateau.jpg|वरकस जमिनीवरील आंब्याची बाग File:उदगीर वन व जंगल.jpg|कोकणातील वनक्षेत्र File:उदगीरचा डोंगर.jpg|सह्याद्री पर्वतरांगांतील डोंगरउतार </gallery> == बाह्य दुवे == * [https://bhulekh.mahabhumi.gov.in/ महाभूलेख] * [https://aapleabhilekh.mahabhumi.gov.in/ आपले अभिलेख] * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स] * [https://dilrmp.gov.in/ Digital India Land Records Modernization Programme] * [https://www.indiacode.nic.in/ India Code] * [https://lj.maharashtra.gov.in/en/document/land-revenue-code-1966-2/ महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, १९६६] * [https://mahabhumi.gov.in/ महसूल व वन विभाग, महाराष्ट्र शासन] {{कोकण लोकजीवन}} [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:महाराष्ट्र]] [[वर्ग:कृषी]] oxh2lakcz8418kazbs979lozlzpwax5 10 381795 2701365 2700225 2026-08-12T14:34:03Z AdvAnantGholam 172574 2701365 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = कोकण लोकजीवन | title = कोकण लोकजीवन | state = autocollapse | bodyclass = hlist | titlestyle = background:#d9d9f3; | groupstyle = background:#e8e8f8; | group1 = प्रदेश | list1 = * [[कोकण]] * [[कोकणातील देवराया]] * [[कोकण संस्कृती]] | group2 = ग्रामव्यवस्था | list2 = * [[पंचक्रोशी]] * [[भावकी]] * [[कोकणातील सामुदायिक जमीन व्यवस्था]] * [[खडीकोळवण]] | group3 = धार्मिक परंपरा | list3 = * [[कोकणातील जत्रा]] * [[कोकणातील ग्रामदैवत]] * [[काळम्मादेवी मंदिर (उदगिरी)]] * [[गाव पांढर]] | group4 = लोककला | list4 = * [[नमन (लोककला)]] * [[कोकणातील टिपरी परंपरा]] * [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] * [[कोकणातील लोकवाद्ये]] | group5 = ग्रामीण जीवन | list5 = * [[बाराबलुतेदार पद्धत]] * [[महाराष्ट्रातील भात लावणी]] * [[मिरागाची राखण]] * [[नांगर]] * [[कोकणातील जनावरांचे पारंपरिक गोठे]] * [[कोकणातील आठवडी बाजार]] }} 01bztxyg8wzzs8f0gw5q7i2i0qmtimy 0 381991 2701371 2700905 2026-08-12T14:48:36Z AdvAnantGholam 172574 2701371 wikitext text/x-wiki [[File:Cattle resting inside a traditional cowshed.jpg|thumb|right|320px|कोकणातील पारंपरिक गोठ्यात जनावरांची व्यवस्था]] '''कोकणातील पारंपरिक जनावरांचे गोठे''' हे कोकणाच्या कृषीप्रधान जीवनपद्धती, पशुपालन परंपरा आणि ग्रामीण वास्तुसंस्कृतीचा महत्त्वाचा घटक होते. गोठा हा केवळ गायी, बैल, म्हशी किंवा इतर पाळीव जनावरांचा निवारा नसून, ग्रामीण कुटुंबाच्या शेती, पशुपालन आणि दैनंदिन जीवनाशी निगडित असलेली उपयुक्त वास्तू मानली जात असे.<ref>{{cite web |title=The People – Houses |work=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/people_houses.html |access-date=27 July 2026 }}</ref><ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |year=1962 |editor=Arunchandra S. Pathak }}</ref> कोकणातील पारंपरिक घरांच्या परिसरात जनावरांसाठी स्वतंत्र गोठ्याची व्यवस्था केली जात असे. घरांची रचना, अंगण, परस आणि इतर उपयुक्त जागांची मांडणी स्थानिक हवामान, विशेषतः मुसळधार पर्जन्यमान, तसेच ग्रामीण जीवनशैली लक्षात घेऊन विकसित झाली होती.<ref>{{cite web |title=The People – Houses |work=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/people_houses.html |access-date=27 July 2026 }}</ref> कोकणातील शेती मुख्यतः भातशेतीवर आधारित असल्यामुळे बैल, गायी आणि म्हशी यांना ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत महत्त्वाचे स्थान होते. नांगरणी, वाहतूक आणि इतर कृषी कामांसाठी बैलांचा उपयोग केला जात असे, तर गायी व म्हशींकडून दूध, शेण आणि गोमूत्र मिळत असे. शेणाचा उपयोग सेंद्रिय खत तसेच इतर ग्रामीण उपयोगांसाठी होत असल्याने गोठा हा शेती आणि पशुपालन यांना जोडणारा महत्त्वाचा घटक मानला जात असे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantwadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |year=1880 |chapter=Domestic Animals }}</ref> कोकणातील गोठ्यांच्या बांधकामात स्थानिक उपलब्ध साहित्याचा वापर केला जात असे. जांभा दगड, माती, लाकूड आणि कौल यांचा वापर करून गोठे बांधले जात आणि त्यांची रचना जनावरांचे संरक्षण, पावसापासून बचाव, चारा साठवण व स्वच्छता यांचा विचार करून केली जात असे. त्यामुळे गोठे हे कोकणातील पारंपरिक ग्रामीण वास्तुकलेचा एक महत्त्वाचा भाग मानले जातात.<ref>{{cite web |title=The People – Houses |work=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/people_houses.html |access-date=27 July 2026 }}</ref> == व्युत्पत्ती == "गोठा" हा मराठी शब्द संस्कृतमधील '''गोष्ठ''' (गो + ष्ठ) या शब्दापासून विकसित झालेला मानला जातो. संस्कृतमध्ये "गोष्ठ" या शब्दाचा अर्थ गुरे ठेवण्याचे स्थान, गोपालकांची वस्ती किंवा जनावरांचा निवारा असा दिला आहे. मराठीमध्ये "गोठा" या शब्दाचा अर्थ गुरे बांधण्याची जागा, गुरांचा निवारा किंवा तबेला असा होतो.<ref>{{cite book |title=मराठी व्युत्पत्तिकोष |publisher=राज्य मराठी विकास संस्था |year=2023 |url=https://sahitya.marathi.gov.in/wp-content/uploads/2023/08/H-22-Marathi-Vyutpattikosh.pdf }}</ref><ref>{{cite book |author=James T. Molesworth |title=A Dictionary, Marathi and English |edition=2nd |publisher=Bombay Education Society's Press |year=1857 |url=https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/molesworth }}</ref> "कोकण" या प्रदेशाचे नाव प्राचीन साहित्य, ताम्रपट, पुराणे आणि ऐतिहासिक ग्रंथांमध्ये विविध स्वरूपांत आढळते. "कोकण", "कोंकण" किंवा "कोंकणदेश" या नावांच्या व्युत्पत्तीविषयी विविध मते इतिहासकारांनी मांडली आहेत; मात्र त्याबाबत एकमत नाही.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan |publisher=Government Central Press |year=1896 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/introduction.pdf }}</ref> या लेखात "गोठा" हा शब्द कोकणातील पारंपरिक ग्रामीण घरांलगत किंवा स्वतंत्रपणे उभारण्यात आलेल्या जनावरांच्या निवाऱ्याच्या अर्थाने वापरण्यात आला आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantwadi |publisher=Government Central Press |year=1880 |chapter=Domestic Animals }}</ref> == इतिहास == कोकणातील जनावरांचे गोठे हे ग्रामीण कृषी जीवनपद्धतीचा महत्त्वाचा भाग होते. कोकणातील शेतीमध्ये भात लागवड, बागायती आणि पशुपालन यांचा परस्पर संबंध होता. त्यामुळे गायी, बैल, म्हशी आणि इतर पाळीव जनावरांसाठी स्वतंत्र निवाऱ्याची व्यवस्था केली जात असे. शेतीची कामे, दूध उत्पादन आणि शेणखतासाठी पशुधनाचे महत्त्व असल्यामुळे गोठा हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा आवश्यक घटक मानला जात असे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantwadi |chapter=Domestic Animals |publisher=Government Central Press |year=1880 }}</ref> कोकणातील वस्ती आणि घरांची रचना स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती व मुसळधार पर्जन्यमान लक्षात घेऊन विकसित झाली होती. घरांसह इतर उपयुक्त वास्तूंची उभारणी स्थानिक गरजा आणि हवामानाशी सुसंगत पद्धतीने केली जात असल्याचे रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=The People – Houses |work=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/people_houses.html |access-date=27 July 2026 }}</ref> ब्रिटिशकालीन ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' मध्ये कोकणातील पशुधन, त्यांचे संगोपन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील त्यांच्या उपयोगाचा उल्लेख आढळतो. कृषी कार्य, वाहतूक, दूध उत्पादन आणि शेणखतासाठी जनावरांचा मोठ्या प्रमाणावर उपयोग केला जात असल्याचे या गॅझेटिअरमध्ये वर्णन केले आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantwadi |chapter=Domestic Animals |publisher=Government Central Press |year=1880 }}</ref> == कोकणातील पशुपालन परंपरा == कोकणातील पारंपरिक कृषी व्यवस्थेत पशुपालनाला महत्त्वाचे स्थान होते. भातशेती, बागायती आणि पशुधन यांचा परस्पर संबंध असल्यामुळे अनेक शेतकरी कुटुंबांकडे गायी, बैल, म्हशी तसेच इतर पाळीव जनावरे असत. बैलांचा उपयोग शेतीच्या कामांसाठी, तर गायी व म्हशींचा उपयोग दूध, शेण आणि इतर कृषी उपयोगांसाठी केला जात असे.<ref>{{cite web |title=Agriculture and Irrigation – Live-stock |work=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_livestock.html |access-date=27 July 2026 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantwadi |chapter=Domestic Animals |publisher=Government Central Press |year=1880 }}</ref> कोकणातील दमट हवामान, डोंगराळ भूप्रदेश आणि भातशेतीप्रधान कृषी व्यवस्था यांमुळे स्थानिक परिस्थितीशी जुळवून घेतलेल्या जनावरांचे पालन केले जात असे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटिअरमध्ये स्थानिक गुरांच्या वैशिष्ट्यांचा, त्यांच्या उपयोगाचा आणि ग्रामीण जीवनातील त्यांच्या स्थानाचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantwadi |chapter=Domestic Animals |publisher=Government Central Press |year=1880 }}</ref> गोठ्यातून मिळणाऱ्या शेणाचा उपयोग शेतीसाठी खत म्हणून केला जात असे. पशुधनामुळे शेतीची कामे, दूध उत्पादन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला आधार मिळत असल्याने पशुपालन हे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेचा महत्त्वाचा भाग मानले जात असे.<ref>{{cite web |title=Agriculture and Irrigation – Live-stock |work=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_livestock.html |access-date=27 July 2026 }}</ref> == बांधकाम साहित्य == कोकणातील पारंपरिक जनावरांचे गोठे स्थानिक स्तरावर सहज उपलब्ध होणाऱ्या नैसर्गिक बांधकाम साहित्यांचा वापर करून उभारले जात असत. स्थानिक हवामान, विशेषतः मुसळधार पर्जन्यमान, तसेच भौगोलिक परिस्थिती लक्षात घेऊन गोठ्यांच्या बांधकामासाठी दगड, लाकूड, माती आणि कौले यांचा वापर केला जात असे.<ref>{{cite web |title=The People – Houses |work=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/people_houses.html |access-date=27 July 2026 }}</ref> कोकणात उपलब्ध असलेला जांभा (लेटराइट) दगड हा भिंती आणि पायासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरला जात असे. या दगडाची टिकाऊ रचना आणि दमट हवामानाशी सुसंगत गुणधर्म यांमुळे ग्रामीण बांधकामात त्याला महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले होते. गोठ्यांच्या आधाररचनेसाठी लाकडाचा वापर केला जात असे. ग्रामीण भागातील पारंपरिक बांधकामामध्ये स्थानिक उपलब्ध लाकूड, दगड आणि इतर नैसर्गिक साहित्यांचा उपयोग केला जात असल्याचे रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=The People – Houses |work=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/people_houses.html |access-date=27 July 2026 }}</ref> छपरासाठी प्रारंभी स्थानिक वनस्पतीजन्य साहित्याचा वापर होत असे; पुढील काळात मातीची व मंगळुरी कौले प्रचलित झाली. उतार असलेल्या छपरांमुळे मुसळधार पावसाचे पाणी सहज वाहून जात असे, ही कोकणातील ग्रामीण बांधकामाची वैशिष्ट्यपूर्ण रचना मानली जाते.<ref>{{cite web |title=The People – Houses |work=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/people_houses.html |access-date=27 July 2026 }}</ref> भिंतींना माती किंवा चुन्याचा गिलावा देणे आणि जमिनीची नियमित स्वच्छता राखणे या पद्धती ग्रामीण भागात प्रचलित होत्या. स्थानिक स्तरावर सहज उपलब्ध साहित्यामुळे अशा बांधकामांची देखभाल आणि दुरुस्ती तुलनेने सोपी होती == गोठ्यात पाळली जाणारी जनावरे == कोकणातील पारंपरिक गोठ्यांमध्ये स्थानिक शेती आणि पशुपालनाच्या गरजांनुसार गायी, बैल, म्हशी, वासरे तसेच काही भागांत शेळ्या यांचे संगोपन केले जात असे. भातशेतीप्रधान प्रदेश असल्यामुळे बैलांचा उपयोग नांगरणी, वखरणी आणि इतर शेतीकामांसाठी होत असे, तर गायी व म्हशी दूध उत्पादन आणि शेणखतासाठी महत्त्वाच्या मानल्या जात. ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत पशुधन हे शेतीचे पूरक साधन असल्याने गोठा हा पशुधनाच्या सुरक्षित निवाऱ्याबरोबरच कृषी व्यवस्थेचा महत्त्वाचा घटक होता.<ref>{{cite web |title=Agriculture and Irrigation – Live-stock |work=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_livestock.html |access-date=27 July 2026 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Sawantwadi |chapter=Domestic Animals |publisher=Government Central Press |year=1880 }}</ref> == गोठ्यातील दैनंदिन व्यवस्थापन == कोकणातील पारंपरिक गोठ्यांमध्ये जनावरांना नियमित चारा व पिण्याचे पाणी उपलब्ध करून देणे, गोठ्याची स्वच्छता राखणे आणि पशुधनाची दैनंदिन देखभाल करणे यांना महत्त्व दिले जात असे. पशुधन हे शेतीचे पूरक साधन असल्यामुळे त्यांच्या आरोग्याची काळजी घेणे ग्रामीण जीवनाचा आवश्यक भाग मानला जात होता.<ref>{{cite web |title=Agriculture and Irrigation – Live-stock |work=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_livestock.html |access-date=27 July 2026 }}</ref> आधुनिक पशुसंवर्धन शास्त्रानुसार जनावरांना संतुलित आहार, स्वच्छ पिण्याचे पाणी, नियमित स्वच्छता आणि योग्य आरोग्य व्यवस्थापन उपलब्ध करून देणे आवश्यक मानले जाते. यामध्ये रोगप्रतिबंध, लसीकरण आणि पशुवैद्यकीय देखभाल यांचाही समावेश होतो.<ref>{{cite book |title=Handbook of Animal Husbandry |publisher=Indian Council of Agricultural Research |year=2013 }}</ref><ref>{{cite web |title=Department of Animal Husbandry and Dairying |publisher=Government of India |url=https://dahd.gov.in/ |access-date=27 July 2026 }}</ref> == शेण, गोमूत्र व सेंद्रिय खत व्यवस्थापन == कोकणातील पारंपरिक कृषी व्यवस्थेत गोठ्यातून मिळणारे शेण आणि गोमूत्र ही सेंद्रिय खताची महत्त्वाची साधने होती. भातशेती तसेच फळबागांमध्ये शेणखताचा वापर मातीची सुपीकता टिकवून ठेवण्यासाठी केला जात असे.<ref>{{cite book |title=Handbook of Agriculture |publisher=Indian Council of Agricultural Research |year=2016 }}</ref> गोठ्यातील शेणाचा वापर कंपोस्ट तयार करण्यासाठी केला जाई. शेण, पालापाचोळा, गवताचे अवशेष आणि इतर सेंद्रिय पदार्थ यांचे नैसर्गिक विघटन करून तयार झालेले खत विविध पिकांसाठी वापरले जात असे.<ref>{{cite book |title=Organic Farming |publisher=Indian Council of Agricultural Research |year=2018 }}</ref> गोमूत्राचाही सेंद्रिय शेतीमध्ये द्रवखत तसेच जैविक कीडनियंत्रणासाठी तयार करण्यात येणाऱ्या विविध द्रावणांमध्ये उपयोग केला जातो. नैसर्गिक शेती आणि सेंद्रिय शेतीमध्ये या पद्धतींचा वापर आजही केला जात आहे.<ref>{{cite web |title=Organic Farming |publisher=Dr. Balasaheb Sawant Konkan Krishi Vidyapeeth |url=https://www.dbskkv.org/ }}</ref><ref>{{cite web |title=National Mission on Natural Farming |publisher=Government of India |url=https://naturalfarming.dac.gov.in/ |access-date=2026-07-27 |archive-date=2024-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907131311/https://naturalfarming.dac.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> कृषी संशोधनानुसार सेंद्रिय खतामुळे जमिनीतील सेंद्रिय कर्बाचे प्रमाण, मृदेची जलधारण क्षमता आणि जैविक क्रियाशीलता सुधारण्यास मदत होते. त्यामुळे शाश्वत शेतीमध्ये शेणखताला आजही महत्त्वाचे स्थान आहे.<ref>{{cite journal |title=Soil Organic Carbon and Sustainable Agriculture |journal=Indian Journal of Agricultural Sciences |year=2021 }}</ref> == गोठे आणि शेती == कोकणातील पारंपरिक शेती व्यवस्थेत गोठा आणि शेती यांचा परस्परपूरक संबंध होता. पशुपालन, भातशेती आणि बागायती हे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे महत्त्वाचे घटक मानले जात होते. गोठ्यातील जनावरांकडून शेतीसाठी आवश्यक श्रमशक्ती तसेच सेंद्रिय खत उपलब्ध होत असल्यामुळे गोठा हा कृषी व्यवस्थेचा महत्त्वाचा भाग होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Sawantwadi |chapter=Agriculture |publisher=Government Central Press |year=1880 }}</ref> कोकणातील भातशेतीमध्ये बैलांचा उपयोग नांगरणी, मशागत, मळणी तसेच शेतीमालाच्या वाहतुकीसाठी केला जात असे. गायी व म्हशी दूध उत्पादनाबरोबरच शेणखत उपलब्ध करून देत असल्यामुळे त्यांचेही शेतीमध्ये महत्त्वाचे स्थान होते.<ref>{{cite web |title=Agriculture and Irrigation – Live-stock |work=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_livestock.html }}</ref> कोकणातील मिश्र शेती पद्धतीमध्ये पशुपालन, भातशेती आणि फळबागा यांचा समन्वय आढळतो. एकात्मिक शेती पद्धतीमुळे उपलब्ध संसाधनांचा कार्यक्षम वापर होऊन उत्पादनाची शाश्वतता वाढण्यास मदत होते, असे कृषी संशोधनात नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite journal |title=Integrated farming system for productivity and sustainability in agricultural production |journal=Indian Farming |volume=72 |issue=3 |pages=8–11 |year=2022 }}</ref> आधुनिक काळात कृषी यांत्रिकीकरण आणि बदलत्या शेती पद्धतींमुळे पशुपालनाचे स्वरूप बदलले असले, तरी सेंद्रिय शेती, नैसर्गिक शेती आणि एकात्मिक कृषी व्यवस्थेमध्ये गोठ्यातून मिळणाऱ्या सेंद्रिय संसाधनांचे महत्त्व कायम आहे.<ref>{{cite web |title=National Mission on Natural Farming |publisher=Government of India |url=https://naturalfarming.dac.gov.in/ |access-date=2026-07-27 |archive-date=2024-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907131311/https://naturalfarming.dac.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> == लोकसंस्कृती व धार्मिक परंपरा == कोकणातील ग्रामीण जीवनात गोठा हा केवळ जनावरांच्या निवाऱ्याचे स्थान नसून पशुपालन, शेती आणि कुटुंबाच्या दैनंदिन जीवनाशी निगडित महत्त्वाचा घटक होता. गाय, बैल आणि म्हैस यांना शेतीसाठी उपयुक्त पशुधन मानले जात असल्यामुळे त्यांच्या संगोपनाशी संबंधित विविध धार्मिक श्रद्धा आणि लोकपरंपरा विकसित झाल्या.<ref>{{cite book |title=Maharashtra State Gazetteers – Ratnagiri District |chapter=Religion and Customs |publisher=Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=महाराष्ट्र विश्वकोश |article=गोपालन }}</ref> महाराष्ट्रात गोवत्स द्वादशी (वसुबारस) आणि पोळा या सणांमध्ये गायी, वासरे आणि बैल यांची पूजा करण्याची परंपरा आहे. या प्रसंगी जनावरांना स्नान घालणे, त्यांना सजविणे आणि विशेष खाद्य देणे अशा प्रथा आढळतात. या विधींमधून पशुधनाविषयी कृतज्ञता आणि शेतीतील त्यांच्या योगदानाचा गौरव व्यक्त केला जातो.<ref>{{cite encyclopedia |title=महाराष्ट्र विश्वकोश |article=पोळा }}</ref> ग्रामीण लोकसाहित्यात गाय, बैल, गुराखी आणि गोठा यांचा उल्लेख ओव्या, म्हणी, लोकगीते आणि कथांमध्ये वारंवार आढळतो. या लोकपरंपरांमधून ग्रामीण जीवन, श्रमसंस्कृती आणि पशुधनाशी असलेले निकटचे संबंध प्रतिबिंबित होतात.<ref>{{cite book |title=महाराष्ट्रातील लोकसाहित्य |publisher=महाराष्ट्र राज्य लोकसाहित्य समिती }}</ref> ग्रामीण जीवनशैली आणि शेतीतील बदलांमुळे काही पारंपरिक प्रथा कमी प्रमाणात आढळत असल्या, तरी पशुधनाविषयी आदर आणि कृतज्ञता व्यक्त करणाऱ्या अनेक परंपरा महाराष्ट्रातील ग्रामीण भागात आजही टिकून आहेत.<ref>{{cite encyclopedia |title=महाराष्ट्र विश्वकोश |article=पोळा }}</ref> == आधुनिक काळातील बदल == विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून शेती, पशुपालन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेमध्ये झालेल्या सामाजिक, आर्थिक आणि तांत्रिक बदलांमुळे पारंपरिक गोठ्यांच्या वापरात आणि स्वरूपात बदल झाले. कृषी यांत्रिकीकरण, बदलत्या शेती पद्धती आणि आधुनिक पशुसंवर्धन तंत्रज्ञानाचा या प्रक्रियेवर प्रभाव पडला.<ref>{{cite book |title=Handbook of Animal Husbandry |publisher=Indian Council of Agricultural Research |year=2013 }}</ref> आधुनिक पशुपालनात संकरित जनावरे, संतुलित पशुखाद्य, कृत्रिम रेतन, पशुवैद्यकीय सेवा आणि वैज्ञानिक गोठा व्यवस्थापन यांचा वापर वाढला आहे. त्यानुसार सिमेंट-काँक्रीट, पोलाद आणि इतर आधुनिक साहित्य वापरून अधिक स्वच्छ, सुरक्षित आणि आरोग्यदायी गोठे बांधले जात आहेत.<ref>{{cite book |title=Handbook of Animal Husbandry |publisher=Indian Council of Agricultural Research |year=2013 }}</ref> त्याचबरोबर नैसर्गिक शेती, सेंद्रिय शेती आणि एकात्मिक शेती पद्धतींमध्ये पशुधन आणि गोठ्यातून मिळणाऱ्या सेंद्रिय संसाधनांचे महत्त्व कायम असल्याचे कृषी संशोधनात नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite journal |title=Integrated farming system for productivity and sustainability in agricultural production |journal=Indian Farming |volume=72 |issue=3 |pages=8–11 |year=2022 }}</ref> "पारंपरिक गोठे हे ग्रामीण सांस्कृतिक वारशाचा भाग मानले जात असल्यामुळे त्यांच्या दस्तऐवजीकरण आणि अभ्यासाला महत्त्व प्राप्त झाले आहे." == संदर्भ == {{Reflist|30em}} == चित्रदालन == खालील छायाचित्रांमध्ये कोकणातील पारंपरिक जनावरांचे गोठे, त्यांची अंतर्गत रचना, जनावरांची देखभाल आणि पारंपरिक शेती संस्कृतीचे विविध पैलू दर्शविले आहेत. <gallery mode="packed" heights="220"> File:कोकणातील जनावरांना खाण्यासाठी चार ठेवण्याची जागा.jpg|कोकणातील पारंपरिक गोठ्यात जनावरांसाठी चारा (वैरण) साठवण्याची जागा. File:Cattle resting inside a traditional cowshed.jpg|कोकणातील पारंपरिक गोठ्यात विश्रांती घेत असलेली जनावरे. File:कोकणात गोठ्यात बांधलेले जनावर.jpg|कोकणातील पारंपरिक गोठ्यात बांधलेला बैल. File:कोकणातील गोठ्यात बांधलेले जनावर.jpg|कोकणातील पारंपरिक गोठ्यात बांधलेले वासरू. File:कोकणातील शेतकरी व बैलजोडी.jpg|कोकणातील शेतकरी आणि पारंपरिक बैलजोडी. </gallery> == बाह्य दुवे == * https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ — महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स विभाग * https://icar.org.in/ — भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR) * https://dbskkv.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260516194650/https://www.dbskkv.org/ |date=2026-05-16 }} — डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठ, दापोली * https://ahd.maharashtra.gov.in/ — महाराष्ट्र शासन, पशुसंवर्धन विभाग * https://dahd.nic.in/ — भारत सरकार, Department of Animal Husbandry & Dairying * https://agricoop.nic.in/ — Department of Agriculture & Farmers Welfare * https://www.fao.org/ — Food and Agriculture Organization (FAO) * https://ich.unesco.org/ — UNESCO Intangible Cultural Heritage {{कोकण लोकजीवन}} [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:शेतीपूरक व्यवसाय]] [[वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती]] n8wzkoxykoqoyfek6u1mxx6ow3mjcp3 0 382043 2701419 2697642 2026-08-12T22:15:51Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701419 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''हांसी जिल्हा,''' ज्याचे मुख्यालय हांसी शहरात आहे आणि ज्यामध्ये हांसी व नारनौंद हे दोन उपविभाग आहेत, तो वायव्य भारतातील [[हरियाणा]] राज्यातील [[हरियाणाचे प्रशासकीय विभाग|हिसार महसूल विभागात]] येतो.<ref name="han1">[https://news.abplive.com/cities/delhi-ncr-heats-up-early-temperature-may-touch-27-c-by-mid-february-1826487 Haryana Gets New District As Nayab Singh Saini Govt Issues Notification], ABP New, 22 Dec 2025.</ref><ref name="han2">{{citation|url=https://www.tribuneindia.com/news/haryana/hansi-declared-haryanas-23rd-district-notification-within-a-week|title=Hansi declared 23rd district of Haryana|date=2025-12-16|website=The Tribune}}</ref><ref>{{citation|url=https://www.hindi.news18.com/amp/news/haryana/hisar-breaking-hansi-becomes-23rd-district-cm-nayab-saini-announces-9968289.html|website=News 18 India|title=A change in Haryana's map – Hansi made new district|date=2025-12-16|accessdate=2026-07-29|archive-date=2026-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20260101055702/https://hindi.news18.com/amp/news/haryana/hisar-breaking-hansi-becomes-23rd-district-cm-nayab-saini-announces-9968289.html|url-status=dead}}</ref> हा [[हिसार|हिसारच्या]] पूर्वेला [[राष्ट्रीय महामार्ग ९]] वर {{Convert|26|km}} अंतरावर आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{हरियाणा - जिल्हे}} [[वर्ग:हरियाणामधील जिल्हे]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील निर्मिती]] to2l9fejyswpl6ssq3wfspd92gb1rbj 0 382195 2701429 2698598 2026-08-13T00:40:08Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 4 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701429 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२५ कार्तिनी चषक | fromdate = ९ एप्रिल | todate = १२ एप्रिल २०२५ | administrator = पर्सातुआन क्रिकेट इंडोनेशिया | cricket format = [[ट्वेंटी२० क्रिकेट]] | tournament format = साखळी फेरी, तिसऱ्या स्थानाचा सामना आणि अंतिम सामना | host = {{flagicon|IDN}} [[इंडोनेशिया]] | champions = {{flagicon|IDN}} [[इंडोनेशिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|इंडोनेशिया महिला]] | count = १ | runners-up = {{flagicon|COK}} [[कूक द्वीपसमूह राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|कूक द्वीपसमूह महिला]] | participants = ४ | matches = ८ }} '''२०२५ कार्तिनी चषक''' ही ९ ते १२ एप्रिल २०२५ या कालावधीत [[इंडोनेशिया]]तील [[बाली]] येथे झालेली महिला [[ट्वेंटी२० क्रिकेट]] स्पर्धा होती. स्पर्धेचे आयोजन पर्सातुआन क्रिकेट इंडोनेशियाने केले होते.<ref name="announcement">{{cite web | url = https://czarsportzauto.com/womens-kartini-cup-t20i-2025/ | title = Cricket Indonesia to host Women’s Kartini Cup tournament in April 2025 | website = Czarsportz Global | date = ९ एप्रिल २०२५ | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> स्पर्धेत यजमान [[इंडोनेशिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|इंडोनेशिया]], [[कूक द्वीपसमूह राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|कूक द्वीपसमूह]], [[फिलिपिन्स राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|फिलिपिन्स]] आणि ऑस्ट्रेलिया-इंडिया महिला क्रिकेट संघटनेचा एआयडब्ल्यूसीए संघ सहभागी झाला होता. राष्ट्रीय महिला संघांदरम्यान झालेले सामने [[महिला ट्वेंटी२० आंतरराष्ट्रीय]] दर्जाचे होते. एआयडब्ल्यूसीएचा समावेश असलेल्या सामन्यांना आंतरराष्ट्रीय दर्जा नव्हता आणि त्या सामन्यांचा आयसीसी क्रमवारीवर परिणाम झाला नाही.<ref name="announcement" /> साखळी फेरीत इंडोनेशियाने तीनही सामने जिंकून पहिला क्रमांक मिळवला. कूक द्वीपसमूह दुसऱ्या, एआयडब्ल्यूसीए तिसऱ्या आणि फिलिपिन्स चौथ्या स्थानावर राहिला. एआयडब्ल्यूसीएने तिसऱ्या स्थानाच्या सामन्यात फिलिपिन्सचा ६९ धावांनी पराभव केला. अंतिम सामन्यात इंडोनेशियाने कूक द्वीपसमूहाचा तीन गडी राखून पराभव करून चषक जिंकला.<ref name="champions">{{cite web | url = https://www.antaranews.com/berita/4771237/timnas-cricket-putri-indonesia-juara-kartini-t20-bali/ | title = Timnas cricket putri Indonesia juara Kartini T20 Bali | website = अंतारा न्यूज | date = १२ एप्रिल २०२५ | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> == सहभागी संघ == * {{flagicon|IDN}} [[इंडोनेशिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|इंडोनेशिया महिला]] * {{flagicon|COK}} [[कूक द्वीपसमूह राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|कूक द्वीपसमूह महिला]] * {{flagicon|AUS}} एआयडब्ल्यूसीए * {{flagicon|PHI}} [[फिलिपिन्स राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|फिलिपिन्स महिला]] == खेळाडू == स्पर्धेपूर्वी प्रसिद्ध झालेल्या संघ-सूचीनुसार इंडोनेशियाने २६, कूक द्वीपसमूहाने १४ आणि फिलिपिन्सने १५ खेळाडूंचा संघ जाहीर केला होता. एआयडब्ल्यूसीएची स्वतंत्र संघघोषणा उपलब्ध नसल्यामुळे त्यांच्या सामन्यांच्या संघपत्रिकांमध्ये नोंदवलेल्या खेळाडूंचा समावेश करण्यात आला आहे. {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto; width:100%;" |- ! style="width:25%;" | {{crw|IDN}}<ref name="national-squads">{{cite web | url = https://femalecricket.com/women-cricket-news/65437-everything-to-know-about-womens-kartini-cup-2025-schedule-squads-teams-live-streaming.html | title = Everything to know about Women’s Kartini Cup 2025: Schedule, Squads, Teams, Live Streaming | website = फिमेल क्रिकेट | date = ९ एप्रिल २०२५ | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> ! style="width:25%;" | {{crw|COK}}<ref name="cook-squad">{{cite web | url = https://cookislandsnews.com/cricket/sport/womens-cricket-team-features-dynamic-players/ | title = Women’s cricket team features dynamic players | website = कूक आयलंड्स न्यूज | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> ! style="width:25%;" | {{crw|PHI}}<ref name="national-squads" /> ! style="width:25%;" | {{flagicon|AUS}} एआयडब्ल्यूसीए<ref name="aiwca-scorecards">{{cite web | url = https://cricclubs.com/PCI/viewScorecard.do?clubId=18330&matchId=1760 | title = Indonesia Women v AIWCA, Kartini T20 International Series 2025 | website = CricClubs | date = ११ एप्रिल २०२५ | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- style="vertical-align:top;" | * बर्लियन दुमा पारे * हिल्वा नूर * किसी कासे * नी पुत्री * रोहमालिया रोहमालिया * देसी वुलंदारी * एमिली सिर्स * फितरिया रादा रानी * इंतान योफेंत्री पेनुन * नी लुह देवी वेसिका * सांग आयु न्योमन मायप्रियानी * देवा सासिक्रायोनी * आय गुस्ती प्रतिवी * मारिया कोराझोन * नी पुतू आयू नंदा सकारिनी * त्री जुनियार्ती पेनु * अॅग्नेस पुत्रियानी * दारा परमिता * जेनिफर नगाना * ली किआओ * नी कादेक अरियानी * नी कांतिका * नी मुर्तियारी देवी * नी पुत्री सुवांदेवी * नी वायन सारियानी * सँड्रा इरियांती | * [[गॅबी सलिव्हन]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * रॅचेल ऑरोरा * रोमा बोवर्स-फ्लेमिंग * क्लारा कमिंग्ज * रौपा विला * तैरोआ एलिकाना * अॅश्ली कातोआ * लिली लॅम्ब * झामेरा इकिउआ * तेतियारे माताओरा (उपकर्णधार) * सोफिया सॅम्युएल्स * सोनिया वाया * अकेता वैलोआ * एस्थर विल्यम्स | * केटी मेडिओस डोनोव्हन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * जे. के. आंद्रेआनो * मारिया लुझ बार्सिलोना * अँजेला बुसा * रेव्हेन कॅस्टिलो * मॅरिअन कॅसेरा एडवर्ड्स * कॅरी गुल्लेम कीन * काइट गुल्लेम कीन * जोमे मसाया * जेसिका मेडियानेस्टा * अॅश्ली मिरांडा * सिमरनजीत सिराह * अॅलेक्सबॉबी स्मिथ * एलिझा डेलाविन वॉल * अमेलिया वाल्देझ | * एमी रावोट * गुनीशा गर्ग * कार्ली वुड्स * श्री सरवूप * अलीना सय्यद * ल्युसी मेलिस * शॅरन दास * नताशा मार्टिन * एमा रिपन * अमना रहमान * प्रार्थना उप्पिली * त्रिशा यादव * फिओना पटेल |} == साखळी फेरी == प्रत्येक संघाने इतर तीन संघांविरुद्ध प्रत्येकी एक सामना खेळला. साखळी फेरीतील अव्वल दोन संघ अंतिम सामन्यासाठी, तर उर्वरित दोन संघ तिसऱ्या स्थानाच्या सामन्यासाठी पात्र ठरले.<ref name="schedule">{{cite web | url = https://www.styxsports.com/Cricket/kartini-t20-international-series-2025/67f4bbd30cda59f4c684a645/completed-matches | title = Kartini T20 International Series 2025 – Completed Matches | website = Styx Sports | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> === गुणतालिका === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! स्थान ! संघ ! सामने ! विजय ! पराभव ! बरोबरी ! अनिर्णित ! गुण ! निव्वळ धावगती ! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ | style="text-align:left;" | {{crw|IDN}} | ३ | ३ | ० | ० | ० | '''६''' | +३.५०१ | rowspan="2" | [[#अंतिम सामना|अंतिम सामन्यासाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ | style="text-align:left;" | {{crw|COK}} | ३ | २ | १ | ० | ० | '''४''' | +०.४२१ |- style="background:#ffffcc;" | ३ | style="text-align:left;" | {{flagicon|AUS}} एआयडब्ल्यूसीए | ३ | १ | २ | ० | ० | '''२''' | −०.६७० | rowspan="2" | [[#तिसऱ्या स्थानाचा सामना|तिसऱ्या स्थानाच्या सामन्यासाठी पात्र]] |- style="background:#ffffcc;" | ४ | style="text-align:left;" | {{crw|PHI}} | ३ | ० | ३ | ० | ० | '''०''' | −२.२५२ |} <small>स्रोत: क्रिकक्लब्स.<ref name="kartini-points">{{cite web | url = https://cricclubs.com/PCI/viewLeaguePointstable.do?league=282&clubId=18330 | title = WBBI: Kartini T20 International Series – Points Table | website = CricClubs | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ | archive-date = 2025-04-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20250405200855/https://cricclubs.com/PCI/viewLeaguePointstable.do?league=282&clubId=18330 | url-status = dead }}</ref></small> === पहिला सामना === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ९ एप्रिल २०२५ | time = ०७:३० | संघ१ = {{crw-rt|COK}} | संघ२ = {{crw|IDN}} | धावसंख्या१ = ६५/८ (२० षटके) | धावा१ = सोनिया वाया २१* (३८)<br />[[गॅबी सलिव्हन]] १२ (२१) | बळी१ = नी वायन सारियानी २/१० (४ षटके) | धावसंख्या२ = ६६/२ (९.५ षटके) | धावा२ = नी पुतू आयू नंदा सकारिनी ३०* (३२)<br />नी लुह देवी २२* (१६) | बळी२ = [[गॅबी सलिव्हन]] १/१० (२ षटके)<br />अकेता वैलोआ १/५ (१ षटक) | निकाल = इंडोनेशिया महिला ८ गडी राखून विजयी. | report = [https://www.espn.com/cricket/series/19192/scorecard/1477679/indonesia-women-vs-cook-islands-women-1st-match-kartini-cup-2025 धावफलक] | स्थळ = उदयाना क्रिकेट मैदान, जिम्बारन, [[बाली]] | पंच = फ्रेंग्की शोनी (इंडोनेशिया) आणि सोनी हावोए (इंडोनेशिया) | नाणेफेक = कूक द्वीपसमूह महिला, फलंदाजी. | सामनावीर = नी लुह देवी (इंडोनेशिया) | टीपा = हा सामना महिला टी२० आंतरराष्ट्रीय होता.<ref name="kartini-match1">{{cite web | url = https://www.espn.com/cricket/series/19192/scorecard/1477679/indonesia-women-vs-cook-islands-women-1st-match-kartini-cup-2025 | title = Indonesia Women v Cook Islands Women, 1st Match, Kartini Cup 2025 | website = ईएसपीएन क्रिकइन्फो | date = ९ एप्रिल २०२५ | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> }} === दुसरा सामना === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ९ एप्रिल २०२५ | संघ१ = {{crw-rt|PHI}} | संघ२ = {{flagicon|AUS}} एआयडब्ल्यूसीए | धावसंख्या१ = ८४ (२० षटके) | धावसंख्या२ = ८५/२ (१६.४ षटके) | निकाल = एआयडब्ल्यूसीए ८ गडी राखून विजयी. | report = [https://cricclubs.com/PCI/viewScorecard.do?clubId=18330&matchId=1757 धावफलक] | स्थळ = उदयाना क्रिकेट मैदान, जिम्बारन, [[बाली]] | टीपा = एआयडब्ल्यूसीएचा समावेश असल्यामुळे या सामन्याला महिला टी२० आंतरराष्ट्रीय दर्जा नव्हता.<ref name="kartini-match2">{{cite web | url = https://cricclubs.com/PCI/viewScorecard.do?clubId=18330&matchId=1757 | title = Philippines Women v AIWCA, Kartini T20 International Series 2025 | website = CricClubs | date = ९ एप्रिल २०२५ | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} === तिसरा सामना === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १० एप्रिल २०२५ | time = ०७:३० | संघ१ = {{crw-rt|IDN}} | संघ२ = {{crw|PHI}} | धावसंख्या१ = १३२/८ (२० षटके) | धावा१ = देसी वुलंदारी ६९ (६०)<br />दारा लक्ष्मी परमिता १३ (१९) | बळी१ = केटी डोनोव्हन ३/१५ (४ षटके) | धावसंख्या२ = ५६ (१६.४ षटके) | धावा२ = अ‍ॅलेक्स स्मिथ १३ (२२)<br />अ‍ॅश्ली मिरांडा ११ (१३) | बळी२ = सांग आयु न्योमन मायप्रियानी ४/४ (३ षटके)<br />नी लुह देवी २/७ (३ षटके) | निकाल = इंडोनेशिया महिला ७६ धावांनी विजयी. | report = [https://www.espn.com/cricket/series/19192/scorecard/1477680/indonesia-women-vs-philippines-women-2nd-match-kartini-cup-2025 धावफलक] | स्थळ = उदयाना क्रिकेट मैदान, जिम्बारन, [[बाली]] | पंच = सोनी हावोए (इंडोनेशिया) आणि फ्रेंग्की शोनी (इंडोनेशिया) | नाणेफेक = फिलिपिन्स महिला, क्षेत्ररक्षण. | सामनावीर = देसी वुलंदारी (इंडोनेशिया) | टीपा = हा सामना महिला टी२० आंतरराष्ट्रीय होता.<ref name="kartini-match3">{{cite web | url = https://www.espn.com/cricket/series/19192/scorecard/1477680/indonesia-women-vs-philippines-women-2nd-match-kartini-cup-2025 | title = Indonesia Women v Philippines Women, Kartini Cup 2025 | website = ईएसपीएन क्रिकइन्फो | date = १० एप्रिल २०२५ | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> }} === चौथा सामना === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १० एप्रिल २०२५ | संघ१ = {{crw-rt|COK}} | संघ२ = {{flagicon|AUS}} एआयडब्ल्यूसीए | धावसंख्या१ = १११/४ (२० षटके) | धावसंख्या२ = ७६ (१९ षटके) | निकाल = कूक द्वीपसमूह महिला ३५ धावांनी विजयी. | report = [https://cricclubs.com/PCI/viewScorecard.do?clubId=18330&matchId=1759 धावफलक] | स्थळ = उदयाना क्रिकेट मैदान, जिम्बारन, [[बाली]] | टीपा = एआयडब्ल्यूसीएचा समावेश असल्यामुळे या सामन्याला महिला टी२० आंतरराष्ट्रीय दर्जा नव्हता.<ref name="kartini-match4">{{cite web | url = https://cricclubs.com/PCI/viewScorecard.do?clubId=18330&matchId=1759 | title = Cook Islands Women v AIWCA, Kartini T20 International Series 2025 | website = CricClubs | date = १० एप्रिल २०२५ | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} === पाचवा सामना === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ११ एप्रिल २०२५ | संघ१ = एआयडब्ल्यूसीए {{flagicon|AUS}} | संघ२ = {{crw|IDN}} | धावसंख्या१ = २१/३ (५ षटके) | धावसंख्या२ = २५/२ (३.४ षटके) | निकाल = इंडोनेशिया महिला ८ गडी राखून विजयी. | report = [https://cricclubs.com/PCI/viewScorecard.do?clubId=18330&matchId=1760 धावफलक] | स्थळ = उदयाना क्रिकेट मैदान, जिम्बारन, [[बाली]] | टीपा = सामना प्रत्येकी पाच षटकांचा करण्यात आला होता. एआयडब्ल्यूसीएचा समावेश असल्यामुळे सामन्याला महिला टी२० आंतरराष्ट्रीय दर्जा नव्हता.<ref name="kartini-match5">{{cite web | url = https://cricclubs.com/PCI/viewScorecard.do?clubId=18330&matchId=1760 | title = AIWCA v Indonesia Women, Kartini T20 International Series 2025 | website = CricClubs | date = ११ एप्रिल २०२५ | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} === सहावा सामना === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ११ एप्रिल २०२५ | time = ०७:३० | संघ१ = {{crw-rt|COK}} | संघ२ = {{crw|PHI}} | धावसंख्या१ = १२५/६ (२० षटके) | धावा१ = एस्थर विल्यम्स ३४* (३२)<br />तेतियारे माताओरा ३० (२३) | बळी१ = केटी डोनोव्हन १/१५ (४ षटके)<br />कॅरी गुल्लेम कीन १/१८ (४ षटके) | धावसंख्या२ = ८७ (१९.१ षटके) | धावा२ = अ‍ॅलेक्स स्मिथ २८ (३९)<br />केटी डोनोव्हन १८ (१८) | बळी२ = [[गॅबी सलिव्हन]] ३/७ (४ षटके)<br />रॅचेल ऑरोरा २/१४ (४ षटके) | निकाल = कूक द्वीपसमूह महिला ३८ धावांनी विजयी. | report = [https://www.espn.com/cricket/series/19192/scorecard/1477681/cook-islands-women-vs-philippines-women-3rd-match-kartini-cup-2025 धावफलक] | स्थळ = उदयाना क्रिकेट मैदान, जिम्बारन, [[बाली]] | पंच = येरी रोसोंगना (इंडोनेशिया) आणि युसुफ वाडू (इंडोनेशिया) | नाणेफेक = कूक द्वीपसमूह महिला, फलंदाजी. | सामनावीर = एस्थर विल्यम्स (कूक द्वीपसमूह) | टीपा = हा सामना महिला टी२० आंतरराष्ट्रीय होता.<ref name="kartini-match6">{{cite web | url = https://www.espn.com/cricket/series/19192/scorecard/1477681/cook-islands-women-vs-philippines-women-3rd-match-kartini-cup-2025 | title = Cook Islands Women v Philippines Women, Kartini Cup 2025 | website = ईएसपीएन क्रिकइन्फो | date = ११ एप्रिल २०२५ | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> }} == तिसऱ्या स्थानाचा सामना == {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १२ एप्रिल २०२५ | संघ१ = एआयडब्ल्यूसीए {{flagicon|AUS}} | संघ२ = {{crw|PHI}} | धावसंख्या१ = ११६/८ (२० षटके) | धावसंख्या२ = ४७ (१२.५ षटके) | निकाल = एआयडब्ल्यूसीए ६९ धावांनी विजयी. | report = [https://cricclubs.com/PCI/viewScorecard.do?clubId=18330&matchId=1762 धावफलक] | स्थळ = उदयाना क्रिकेट मैदान, जिम्बारन, [[बाली]] | टीपा = एआयडब्ल्यूसीएने स्पर्धेत तिसरे स्थान मिळवले. या सामन्याला महिला टी२० आंतरराष्ट्रीय दर्जा नव्हता.<ref name="kartini-third-place">{{cite web | url = https://cricclubs.com/PCI/viewScorecard.do?clubId=18330&matchId=1762 | title = AIWCA v Philippines Women, Third-place play-off | website = CricClubs | date = १२ एप्रिल २०२५ | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ | archive-date = 2026-01-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260106112313/https://cricclubs.com/PCI/viewScorecard.do?matchId=1762&clubId=18330 | url-status = dead }}</ref> }} == अंतिम सामना == {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १२ एप्रिल २०२५ | time = १२:३० | संघ१ = {{crw-rt|COK}} | संघ२ = {{crw|IDN}} | धावसंख्या१ = ५७/९ (२० षटके) | धावा१ = अॅश्ली कातोआ १८ (४२)<br />सोनिया वाया ११ (२५) | बळी१ = नी कादेक अरियानी ३/७ (४ षटके)<br />नी वायन सारियानी २/१० (४ षटके) | धावसंख्या२ = ५८/७ (१७.४ षटके) | धावा२ = नी पुतू आयू नंदा सकारिनी १८ (४४)<br />एमिली सिर्स ७* (१२) | बळी२ = अकेता वैलोआ ४/८ (४ षटके)<br />मम्मी एलिकाना २/६ (३ षटके) | निकाल = इंडोनेशिया महिला ३ गडी राखून विजयी. | report = [https://www.espn.com/cricket/series/19192/scorecard/1477682/indonesia-women-vs-cook-islands-women-final-kartini-cup-2025 धावफलक] | स्थळ = उदयाना क्रिकेट मैदान, जिम्बारन, [[बाली]] | पंच = फ्रेंग्की शोनी (इंडोनेशिया) आणि येरी रोसोंगना (इंडोनेशिया) | नाणेफेक = कूक द्वीपसमूह महिला, फलंदाजी. | सामनावीर = अकेता वैलोआ (कूक द्वीपसमूह) | टीपा = इंडोनेशियाने २०२५ कार्तिनी चषक जिंकला.<ref name="kartini-final">{{cite web | url = https://www.espn.com/cricket/series/19192/scorecard/1477682/indonesia-women-vs-cook-islands-women-final-kartini-cup-2025 | title = Indonesia Women v Cook Islands Women, Final, Kartini Cup 2025 | website = ईएसपीएन क्रिकइन्फो | date = १२ एप्रिल २०२५ | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> }} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [https://www.espn.com/cricket/scores/series/19192/season/2025/kartini-cup ईएसपीएन क्रिकइन्फोवरील आंतरराष्ट्रीय सामन्यांचे पान] * [https://www.styxsports.com/Cricket/kartini-t20-international-series-2025/67f4bbd30cda59f4c684a645/completed-matches स्पर्धेचे संपूर्ण वेळापत्रक] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५]] [[वर्ग:इंडोनेशियामधील क्रिकेट]] rw0wzz8sb0z3lkn71svspvspewhcoqu 0 382204 2701432 2698620 2026-08-13T00:59:06Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701432 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२५ मलेशिया ओपन टी२०आ चौरंगी मालिका | administrator = मलेशियन क्रिकेट संघटना | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामने|ट्वेंटी२० आंतरराष्ट्रीय]] | tournament format = दुहेरी साखळी, तिसऱ्या स्थानाचा सामना आणि अंतिम सामना | host = [[मलेशिया]] | fromdate = २४ एप्रिल | todate = २ मे २०२५ | champions = {{cr|MAS}} | runner up = {{cr|KSA}} | count = १ | participants = ४ | matches = १४ | player of the series = {{cricon|MAS}} वीरनदीप सिंग | most runs = {{cricon|KSA}} अब्दुल वहीद गफ्फार (३०८) | most wickets = {{cricon|KSA}} झैन उल आबिदीन (१२)<br />{{cricon|KSA}} इश्तियाक अहमद (१२)<br />{{cricon|THA}} विराफान न्गोव्हुआड (१२) }} '''२०२५ मलेशिया ओपन टी२०आ चौरंगी मालिका''' ही पुरुषांची [[आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामने|ट्वेंटी२० आंतरराष्ट्रीय]] क्रिकेट स्पर्धा होती. ही स्पर्धा २४ एप्रिल ते २ मे २०२५ या कालावधीत [[मलेशिया]]मधील [[क्वालालंपूर]] येथील बायुएमास ओव्हल येथे खेळवण्यात आली.<ref name="schedule">{{cite web |url=https://www.cricketmalaysia.com/MalaysianCricketAssociation/fixtures.do?clubId=10933&league=437&year=2025 |title=Malaysia Open T20I Quadrangular Series 2025 – Schedule |website=मलेशियन क्रिकेट संघटना |access-date=2 August 2026 |language=en }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> स्पर्धेत यजमान [[मलेशिया]], तसेच [[सौदी अरेबिया]], [[सिंगापूर]] आणि [[थायलंड]] या चार देशांचे राष्ट्रीय संघ सहभागी झाले होते. साखळी फेरीत प्रत्येक संघाने उर्वरित प्रत्येक संघाविरुद्ध दोन सामने खेळले. त्यानंतर अंतिम सामना आणि तिसऱ्या स्थानासाठी सामना खेळवण्यात आला.<ref name="schedule"/> अंतिम सामन्यात मलेशियाने सौदी अरेबियाचा १८ धावांनी पराभव करून स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले. मलेशियाने प्रथम फलंदाजी करताना २० षटकांत ७ गडी गमावून १३५ धावा केल्या; प्रत्युत्तरात सौदी अरेबियाचा डाव १९.२ षटकांत ११७ धावांवर संपुष्टात आला.<ref name="final">{{cite web |url=https://www.espn.com/cricket/series/20882/scorecard/1482101/malaysia-vs-saudi-arabia-final-quadrangular-twenty20-series-malaysia-2025 |title=Malaysia v Saudi Arabia, Final, Quadrangular Twenty20 Series (Malaysia) 2025 |website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |date=2 May 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> == खेळाडूंची यादी == {| class="wikitable" style="width:auto;" |- ! {{cr|MAS}}<ref name="squads">{{cite web |url=https://crex.com/series/1SJ/malaysia-quadrangular-t20i-series-2025/team-squad |title=Malaysia Quadrangular T20I Series 2025 Squads |website=क्रेक्स |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> ! {{cr|KSA}}<ref name="squads"/> ! {{cr|SIN}}<ref name="squads"/> ! {{cr|THA}}<ref name="squads"/> |- | valign="top" | * सय्यद अझीझ मुबारक (कर्णधार) * ऐनूल हाफिज * [[अहमद फैज]] * अस्लम खान मलिक * झुबैदी झुल्किफ्ले * वीरनदीप सिंग (यष्टीरक्षक) * अहमद अकील वाहिद * मुहम्मद सयाहदत रामली * शर्विन मुनियांडी * अमीर खान मलिक * मुहम्मद वफीक झरबानी * मुहम्मद अझरी अझहर * पवनदीप सिंग * विजय उन्नी * रिजवान हैदर | valign="top" | * वाजी उल हसन (कर्णधार) * अब्दुल मनान अली (यष्टीरक्षक) * नवाझिश अख्तर (यष्टीरक्षक) * अब्दुल वहीद गफ्फार * फैसल खान * फैजान ताहिर * रय्यान खान * मोहम्मद हिशाम शेख * उस्मान खालिद * उस्मान नजीब * गयूर अहमद * इम्तियाज खान * इश्तियाक अहमद * झैन उल आबिदीन | valign="top" | * मनप्रीत सिंग (कर्णधार, यष्टीरक्षक) * अरित्र दत्ता * गिरिन गुने * दक्ष त्यागी * कबीर बेरलिया * मेसन आर्थर शेरी * साई वेणुगोपाल (यष्टीरक्षक) * सूर्यांश गुलेचा * अस्लान जाफरी * हर्ष वेंकटराम * शुभम प्रधान * हरी कुकरेजा * चंद्रमौली श्रीदेव * जॉन्टी स्कॉट इगो * काशिफ अली खान * वेदांत नागपाल | valign="top" | * ऑस्टिन लाझारस (कर्णधार) * अक्षयकुमार यादव (यष्टीरक्षक) * सातरुत रुंगरुआंग (यष्टीरक्षक) * योडसाक सरानोनाकुन * चालोएमवॉंग चाटफैसान * सोरावत देसुंगनोएन * नरावित नुंताराच * नितीश माणिक साळेकर * फानुफॉंग थोंगसा * विराफान न्गोव्हुआड * अनुचा कलासी * कामरोन सेनामोंट्री * नोपफोन सेनामोंट्री * सरावुत मालीवान |} == गुणतालिका == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! अनिर्णित !! गुण !! निव्वळ धावगती !! निकाल |- style="background:#CFC;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|KSA}} || ६ || ५ || १ || ० || '''१०''' || +२.२६४ | rowspan="2" style="vertical-align:middle;" | '''अंतिम सामन्यात प्रवेश''' |- style="background:#CFC;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|MAS}} || ६ || ४ || १ || १ || '''९''' || +१.५६९ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|SIN}} || ६ || १ || ३ || २ || '''४''' || −२.१७२ | rowspan="2" style="vertical-align:middle;" | तिसऱ्या स्थानाच्या सामन्यात प्रवेश |- | ४ || style="text-align:left;" | {{cr|THA}} || ६ || ० || ५ || १ || '''१''' || −२.६५० |} <small>स्रोत: ईएसपीएन क्रिकइन्फो.<ref name="points-table">{{cite web |url=https://www.espn.in/cricket/standings/series/20882/quadrangular-t20-series-%28mal%29 |title=Quadrangular Twenty20 Series (Malaysia) Standings – 2025 |website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref></small> == साखळी सामने == {{Single-innings cricket match | date = २४ एप्रिल २०२५ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|MAS}} | score1 = १७०/६ (२० षटके) | runs1 = वीरनदीप सिंग ६८ (४८ चेंडू) | wickets1 = दक्ष त्यागी २/३८ (४ षटके) | team2 = {{cr|SIN}} | score2 = १४२/६ (२० षटके) | runs2 = जॉन्टी स्कॉट इगो ३१ (३५ चेंडू) | wickets2 = विजय उन्नी ३/२५ (४ षटके) | result = मलेशियाने २८ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1482089.html धावफलक] | venue = बायुएमास ओव्हल, [[क्वालालंपूर]] | umpires = नारायणन सिवन आणि कालिदास विश्वनाथन | motm = वीरनदीप सिंग (मलेशिया) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २४ एप्रिल २०२५ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|KSA}} | score1 = १५६ (१९.५ षटके) | runs1 = अब्दुल मनान अली ३० (१६ चेंडू) | wickets1 = सरावुत मालीवान ३/२६ (४ षटके) | team2 = {{cr|THA}} | score2 = ९० (१६.१ षटके) | runs2 = ऑस्टिन लाझारस ३३ (२९ चेंडू) | wickets2 = हिशाम शेख ४/१५ (३.१ षटके) | result = सौदी अरेबियाने ६६ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1482088.html धावफलक] | venue = बायुएमास ओव्हल, [[क्वालालंपूर]] | umpires = रुडी इस्मांडी आणि कालिदास विश्वनाथन | motm = हिशाम शेख (सौदी अरेबिया) | toss = सौदी अरेबियाने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २५ एप्रिल २०२५ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|THA}} | score1 = ९२ (२० षटके) | runs1 = अक्षयकुमार यादव ५०* (४६ चेंडू) | wickets1 = सय्यद अझीझ मुबारक ३/१८ (४ षटके) | team2 = {{cr|MAS}} | score2 = ९३/३ (११.३ षटके) | runs2 = सय्यद अझीझ मुबारक ४१ (२५ चेंडू) | wickets2 = सोरावत देसुंगनोएन १/१९ (२ षटके) | result = मलेशियाने ७ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1482090.html धावफलक] | venue = बायुएमास ओव्हल, [[क्वालालंपूर]] | umpires = रुडी इस्मांडी आणि कालिदास विश्वनाथन | motm = सय्यद अझीझ मुबारक (मलेशिया) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २५ एप्रिल २०२५ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|KSA}} | score1 = १७८/८ (२० षटके) | runs1 = फैसल खान ६२ (२८ चेंडू) | wickets1 = हर्ष वेंकटराम ४/२० (४ षटके) | team2 = {{cr|SIN}} | score2 = ८२/९ (२० षटके) | runs2 = हर्ष वेंकटराम २३* (३७ चेंडू) | wickets2 = उस्मान खालिद ३/१३ (४ षटके) | result = सौदी अरेबियाने ९६ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1482091.html धावफलक] | venue = बायुएमास ओव्हल, [[क्वालालंपूर]] | umpires = डेनिश सेवकुमारन आणि कालिदास विश्वनाथन | motm = फैसल खान (सौदी अरेबिया) | toss = सौदी अरेबियाने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २६ एप्रिल २०२५ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|KSA}} | score1 = १८२/७ (२० षटके) | runs1 = अब्दुल वहीद गफ्फार ८२ (५२ चेंडू) | wickets1 = वीरनदीप सिंग ४/२६ (४ षटके) | team2 = {{cr|MAS}} | score2 = १८३/५ (१९.५ षटके) | runs2 = वीरनदीप सिंग ९३* (५७ चेंडू) | wickets2 = वाजी उल हसन २/२१ (३ षटके) | result = मलेशियाने ५ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1482092.html धावफलक] | venue = बायुएमास ओव्हल, [[क्वालालंपूर]] | umpires = मथन कुमार आणि कालिदास विश्वनाथन | motm = वीरनदीप सिंग (मलेशिया) | toss = सौदी अरेबियाने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २६ एप्रिल २०२५ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|SIN}} | score1 = १२५ (१५.५ षटके) | runs1 = मनप्रीत सिंग ४८ (२६ चेंडू) | wickets1 = सरावुत मालीवान ४/२० (३ षटके) | team2 = {{cr|THA}} | score2 = ११५/७ (१६ षटके) | runs2 = अक्षयकुमार यादव ३५ (२७ चेंडू) | wickets2 = चंद्रमौली श्रीदेव २/२९ (३ षटके) | result = सिंगापूरने १० धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1482093.html धावफलक] | venue = बायुएमास ओव्हल, [[क्वालालंपूर]] | umpires = लोगनाथन पूबालान आणि कालिदास विश्वनाथन | motm = मनप्रीत सिंग (सिंगापूर) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी १६ षटकांचा करण्यात आला. }} {{Single-innings cricket match | date = २८ एप्रिल २०२५ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|KSA}} | score1 = १७०/४ (२० षटके) | runs1 = अब्दुल मनान अली ४६* (१६ चेंडू) | wickets1 = चार गोलंदाजांनी प्रत्येकी १ बळी घेतला | team2 = {{cr|THA}} | score2 = १३१/९ (२० षटके) | runs2 = अक्षयकुमार यादव ७४ (५७ चेंडू) | wickets2 = वाजी उल हसन ५/९ (३ षटके) | result = सौदी अरेबियाने ३९ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1482094.html धावफलक] | venue = बायुएमास ओव्हल, [[क्वालालंपूर]] | umpires = इझमिर अझरफ आणि कालिदास विश्वनाथन | motm = वाजी उल हसन (सौदी अरेबिया) | toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २८ एप्रिल २०२५ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|SIN}} | score1 = ३९/२ (७.२ षटके) | runs1 = हरी कुकरेजा २१ (२२ चेंडू) | wickets1 = अहमद अकील वाहिद १/३ (१ षटक) | team2 = {{cr|MAS}} | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = पावसामुळे सामन्याचा निकाल लागला नाही. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1482095.html धावफलक] | venue = बायुएमास ओव्हल, [[क्वालालंपूर]] | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सिंगापूरचा डाव ७.२ षटकांनंतर थांबवण्यात आला. }} {{Single-innings cricket match | date = २९ एप्रिल २०२५ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|MAS}} | score1 = १६०/९ (२० षटके) | runs1 = अस्लम खान मलिक ४४ (२१ चेंडू) | wickets1 = विराफान न्गोव्हुआड ४/३७ (४ षटके) | team2 = {{cr|THA}} | score2 = ९०/८ (२० षटके) | runs2 = ऑस्टिन लाझारस २३ (१९ चेंडू) | wickets2 = पवनदीप सिंग ३/२५ (४ षटके) | result = मलेशियाने ७० धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1482096.html धावफलक] | venue = बायुएमास ओव्हल, [[क्वालालंपूर]] | umpires = डेनिश सेवकुमारन आणि कालिदास विश्वनाथन | motm = वीरनदीप सिंग (मलेशिया) | toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २९ एप्रिल २०२५ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|SIN}} | score1 = ११२/८ (२० षटके) | runs1 = मनप्रीत सिंग ४० (३३ चेंडू) | wickets1 = झैन उल आबिदीन ३/१० (४ षटके) | team2 = {{cr|KSA}} | score2 = ११५/३ (१४.१ षटके) | runs2 = अब्दुल वहीद गफ्फार ४२ (२८ चेंडू) | wickets2 = वेदांत नागपाल १/२२ (४ षटके) | result = सौदी अरेबियाने ७ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1482097.html धावफलक] | venue = बायुएमास ओव्हल, [[क्वालालंपूर]] | motm = झैन उल आबिदीन (सौदी अरेबिया) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = ३० एप्रिल २०२५ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|MAS}} | score1 = १६०/६ (२० षटके) | runs1 = सय्यद अझीझ मुबारक ६७ (४९ चेंडू) | wickets1 = इश्तियाक अहमद ३/३३ (४ षटके) | team2 = {{cr|KSA}} | score2 = १६१/३ (१७.५ षटके) | runs2 = फैसल खान ६६ (३२ चेंडू) | wickets2 = तीन गोलंदाजांनी प्रत्येकी १ बळी घेतला | result = सौदी अरेबियाने ७ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1482098.html धावफलक] | venue = बायुएमास ओव्हल, [[क्वालालंपूर]] | umpires = रुडी इस्मांडी आणि कालिदास विश्वनाथन | motm = फैसल खान (सौदी अरेबिया) | toss = सौदी अरेबियाने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = ३० एप्रिल २०२५ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|SIN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | team2 = {{cr|THA}} | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = पावसामुळे एकही चेंडू न टाकता सामना रद्द झाला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1482099.html धावफलक] | venue = बायुएमास ओव्हल, [[क्वालालंपूर]] | toss = नाणेफेक झाली नाही. | rain = पावसामुळे सामना सुरू होऊ शकला नाही. }} == तिसऱ्या स्थानाचा सामना == {{Single-innings cricket match | date = २ मे २०२५ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|SIN}} | score1 = ११० (१९.२ षटके) | runs1 = साई वेणुगोपाल २८ (२७ चेंडू) | wickets1 = विराफान न्गोव्हुआड ४/२३ (३.२ षटके) | team2 = {{cr|THA}} | score2 = ८० (१९.१ षटके) | runs2 = ऑस्टिन लाझारस २९ (३५ चेंडू) | wickets2 = हर्ष वेंकटराम ३/१३ (३.१ षटके) | result = सिंगापूरने ३० धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1482100.html धावफलक] | venue = बायुएमास ओव्हल, [[क्वालालंपूर]] | umpires = कालिदास विश्वनाथन आणि डेनिश सेवकुमारन | motm = हर्ष वेंकटराम (सिंगापूर) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} == अंतिम सामना == {{Single-innings cricket match | date = २ मे २०२५ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|MAS}} | score1 = १३५/७ (२० षटके) | runs1 = अहमद अकील वाहिद ४४ (४२ चेंडू) | wickets1 = इम्तियाज खान ३/२६ (४ षटके) | team2 = {{cr|KSA}} | score2 = ११७ (१९.२ षटके) | runs2 = अब्दुल वहीद गफ्फार ४४ (२६ चेंडू) | wickets2 = रिजवान हैदर २/११ (२.२ षटके) | result = मलेशियाने १८ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1482101.html धावफलक] | venue = बायुएमास ओव्हल, [[क्वालालंपूर]] | umpires = कालिदास विश्वनाथन आणि नारायणन सिवन | motm = अहमद अकील वाहिद (मलेशिया) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [https://www.cricketmalaysia.com/MalaysianCricketAssociation/fixtures.do?clubId=10933&league=437&year=2025 मलेशियन क्रिकेट संघटनेच्या संकेतस्थळावरील स्पर्धेचे वेळापत्रक]{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.espn.com/cricket/scores/series/20882 ईएसपीएन क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:मलेशियामधील क्रिकेट]] pej2v98s6a8uaiauted4kl836395fm8 0 382212 2701431 2698622 2026-08-13T00:53:06Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701431 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२५ बीसीए कालाहारी महिला टी२०आ स्पर्धा | administrator = बोत्सवाना क्रिकेट संघटना | cricket format = [[महिला ट्वेंटी२० आंतरराष्ट्रीय]] | tournament format = दुहेरी साखळी आणि स्थाननिर्धारण सामने | host = [[बोत्सवाना]] | fromdate = २६ | todate = ३० एप्रिल २०२५ | champions = {{crw|SLE}} | runner up = {{crw|BOT}} | count = १ | participants = ४ | matches = १४ | most runs = {{cricon|BOT}} लॉरा मोफाकेडी (२३५) | most wickets = {{cricon|SLE}} अमिनाता कामारा (१२) }} '''२०२५ बीसीए कालाहारी महिला टी२०आ स्पर्धा''' ही महिलांची [[महिला ट्वेंटी२० आंतरराष्ट्रीय|ट्वेंटी२० आंतरराष्ट्रीय]] क्रिकेट स्पर्धा होती. ही स्पर्धा २६ ते ३० एप्रिल २०२५ या कालावधीत [[बोत्सवाना]]मधील [[गॅबोरोन]] येथील बोत्सवाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १ आणि बोत्सवाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल २ या मैदानांवर खेळवण्यात आली.<ref name="fixtures">{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/9569/kalahari-womens-t20i-tournament-2025/matches |title=Kalahari Womens T20I Tournament, 2025 – Fixtures and Results |website=क्रिकबझ |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> स्पर्धेत यजमान [[बोत्स्वाना राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|बोत्सवाना]], तसेच [[इस्वाटिनी राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|इस्वातिनी]], [[मोझांबिक राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|मोझांबिक]] आणि [[सियेरा लिओन राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|सिएरा लिओन]] हे चार संघ सहभागी झाले होते. साखळी फेरीत प्रत्येक संघाने इतर प्रत्येक संघाविरुद्ध दोन सामने खेळले. त्यानंतर तिसऱ्या स्थानाचा सामना आणि अंतिम सामना खेळवण्यात आला. स्पर्धेत एकूण १४ सामने झाले.<ref name="fixtures"/> अंतिम सामन्यात सिएरा लिओनने प्रथम फलंदाजी करताना २० षटकांत ५ गडी गमावून १०७ धावा केल्या. प्रत्युत्तरात बोत्सवानाचा डाव १९.३ षटकांत ६८ धावांवर संपुष्टात आला. सिएरा लिओनने सामना ३९ धावांनी जिंकून स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले.<ref name="final">{{cite web |url=https://www.wisden.com/live-cricket-scores/botswana-women-vs-sierra-leone-women-match-t20-bwwsrw04302025258796 |title=Botswana Women vs Sierra Leone Women, Final, BCA Kalahari Women's T20I Tournament 2025 |website=विस्डेन |date=30 April 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> तिसऱ्या स्थानाच्या सामन्यात मोझांबिकने इस्वातिनीचा ५२ धावांनी पराभव केला.<ref name="third-place">{{cite web |url=https://www.wisden.com/live-cricket-scores/eswatini-women-vs-mozambique-women-match-t20-ewwmbw04302025258795 |title=Eswatini Women vs Mozambique Women, 3rd Place Play-off, BCA Kalahari Women's T20I Tournament 2025 |website=विस्डेन |date=30 April 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == खेळाडूंची यादी == {| class="wikitable" style="width:100%;" |- ! {{crw|BOT}}<ref name="squads">{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/kalahari-womens-tournament-2025/ |title=Botswana Cricket to host 4-Nation Kalahari Women's Tournament in April/May 2025 |website=झारस्पोर्ट्झ ग्लोबल |date=23 April 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> ! {{crw|SWZ}}<ref name="squads"/> ! {{crw|MOZ}}<ref name="mozambique-squad">{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-squads/118298/swtw-vs-mozw-3rd-place-play-off-kalahari-womens-t20i-tournament-2025 |title=Eswatini Women v Mozambique Women, 3rd Place Play-off – Squads |website=क्रिकबझ |date=30 April 2025 |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref> ! {{crw|SLE}}<ref name="squads"/> |- | valign="top" | * तुएलो शॅड्रॅक (कर्णधार) * लॉरा मोफाकेडी (यष्टीरक्षक) * पाको मापोत्साने * अमांटले मोक्गोत्ल्हे * केसेगो इनाकाले * ओराटिले केगेरेसी * आलिया मोटरवाला * लेसेगो कूआगिले * मर्सी डिपोगिसो * मेरापेलो फियासे * वेंडी मोत्स्वी * त्ल्हालेफो गोडिसामांग * केओत्शेपिले केआरियालो * गोआबिल्वे मातोमे | valign="top" | * म्बाली ड्लामिनी (कर्णधार) * न्तोम्बिझोद्वा म्खात्श्वा (यष्टीरक्षक) * न्तोम्बिझिनी ग्वेबू * ओवामी ड्लामिनी * सिनोत्सिले फाकात्सी * लेथोकुह्ले ग्वेबू * लिंडोकुह्ले माम्बा * न्कोसिंगिफिले माम्बा * तिबुसिसो ड्लामिनी * तेनेले मालिंगा * लुलामा सिमेलाने * झिन्हले शाबालाला * लिह्ले शाबालाला * नोथांडो माबिला | valign="top" | * अँजेलिका सालोमाओ (कर्णधार) * ओल्गा मोंडलाने (यष्टीरक्षक) * क्रिस्तिना मागाया (यष्टीरक्षक) * इरेन मुल्होवो * रोझालिया हायोंग * इसाबेल चुमा * लॉरा चिपांगा * आल्दा मांग्वे * अमेलिया मुंडुंडो * विस्ली बुकुआने * युडनी मुरुरे * फर्नांडा झावाला * लेओनोर मांदाते * डेलेरोसा नाविंगो | valign="top" | * अमिनाता कामारा (कर्णधार) * फातू कॉन्टे (यष्टीरक्षक) * झैनब कामारा (यष्टीरक्षक) * नॅन्सी स्क्वायर (यष्टीरक्षक) * ॲन मॅरी कामारा * सेलिना बुल * मारी टुरे * लिंडा बुल * पॅट्रिशिया प्रॅट * मॅरी शेरीफ * एमा कामारा * ॲलिस फिली * जेन न्यूलँड * हसनातू सावानेह |} == गुणतालिका == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! अनिर्णित !! गुण !! निव्वळ धावगती !! निकाल |- style="background:#CFC;" | १ || style="text-align:left;" | {{crw|SLE}} || ६ || ६ || ० || ० || '''१२''' || +३.०३३ | rowspan="2" style="vertical-align:middle;" | '''अंतिम सामन्यात प्रवेश''' |- style="background:#CFC;" | २ || style="text-align:left;" | {{crw|BOT}} || ६ || ४ || २ || ० || '''८''' || +२.६३५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{crw|MOZ}} || ६ || २ || ४ || ० || '''४''' || −१.२४४ | rowspan="2" style="vertical-align:middle;" | तिसऱ्या स्थानाच्या सामन्यात प्रवेश |- | ४ || style="text-align:left;" | {{crw|SWZ}} || ६ || ० || ६ || ० || '''०''' || −४.४८९ |} <small>स्रोत: ईएसपीएन क्रिकइन्फो.<ref name="points-table">{{cite web |url=https://www.espn.com.au/cricket/table/series/22582/season/2025/bca-kalahari-womens-t20-international-tournament |title=BCA Kalahari Women's T20 International Tournament Table – 2025 |website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=2 August 2026 |language=en }}</ref></small> == साखळी सामने == {{Single-innings cricket match | date = २६ एप्रिल २०२५ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|BOT}} | score1 = १५२/१ (२० षटके) | runs1 = लॉरा मोफाकेडी ६४ (५३ चेंडू) | wickets1 = तिबुसिसो ड्लामिनी १/१९ (२ षटके) | team2 = {{crw|SWZ}} | score2 = ३० (२० षटके) | runs2 = म्बाली ड्लामिनी ४ (२७ चेंडू) | wickets2 = गोआबिल्वे मातोमे ४/४ (४ षटके) | result = बोत्सवानाने १२२ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1477662.html धावफलक] | venue = बोत्सवाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १, [[गॅबोरोन]] | umpires = जोहान्स मुकांडी आणि लोगान म्सेम्बुरी | motm = गोआबिल्वे मातोमे (बोत्सवाना) | toss = इस्वातिनीने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २६ एप्रिल २०२५ | time = १०:१५ | team1 = {{crw-rt|MOZ}} | score1 = ३७ (१५.१ षटके) | runs1 = इरेन मुल्होवो १३ (३३ चेंडू) | wickets1 = अमिनाता कामारा ३/४ (३ षटके) | team2 = {{crw|SLE}} | score2 = ३९/३ (१०.४ षटके) | runs2 = फातू कॉन्टे १४* (२९ चेंडू) | wickets2 = लॉरा चिपांगा २/१२ (४ षटके) | result = सिएरा लिओनने ७ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1477663.html धावफलक] | venue = बोत्सवाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल २, [[गॅबोरोन]] | umpires = आनंद व्ही. आणि रेजिनाल्ड नेहोंडे | motm = अमिनाता कामारा (सिएरा लिओन) | toss = मोझांबिकने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २६ एप्रिल २०२५ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|SWZ}} | score1 = २७/६ (२० षटके) | runs1 = न्तोम्बिझोद्वा म्खात्श्वा ८ (४१ चेंडू) | wickets1 = सेलिना बुल २/३ (४ षटके) | team2 = {{crw|SLE}} | score2 = २८/० (३.४ षटके) | runs2 = एमा कामारा १२* (११ चेंडू) | wickets2 = | result = सिएरा लिओनने १० गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1477671.html धावफलक] | venue = बोत्सवाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १, [[गॅबोरोन]] | umpires = रेजिनाल्ड नेहोंडे आणि आनंद व्ही. | motm = सेलिना बुल (सिएरा लिओन) | toss = सिएरा लिओनने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २६ एप्रिल २०२५ | time = १४:१५ | team1 = {{crw-rt|BOT}} | score1 = १२९/३ (२० षटके) | runs1 = लॉरा मोफाकेडी ४३ (५३ चेंडू) | wickets1 = लॉरा चिपांगा १/१६ (४ षटके) | team2 = {{crw|MOZ}} | score2 = ५४ (१६.४ षटके) | runs2 = ओल्गा मोंडलाने १७ (३१ चेंडू) | wickets2 = वेंडी मोत्स्वी २/१२ (४ षटके)<br />केसेगो इनाकाले २/१२ (४ षटके) | result = बोत्सवानाने ७५ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1477665.html धावफलक] | venue = बोत्सवाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल २, [[गॅबोरोन]] | umpires = जोहान्स मुकांडी आणि लोगान म्सेम्बुरी | motm = लॉरा मोफाकेडी (बोत्सवाना) | toss = बोत्सवानाने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २७ एप्रिल २०२५ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|SLE}} | score1 = ८०/५ (२० षटके) | runs1 = एमा कामारा ३१* (६५ चेंडू) | wickets1 = वेंडी मोत्स्वी १/१२ (४ षटके) | team2 = {{crw|BOT}} | score2 = ७४ (१८.३ षटके) | runs2 = ओराटिले केगेरेसी २८ (३७ चेंडू) | wickets2 = एमा कामारा ३/११ (३ षटके) | result = सिएरा लिओनने ६ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1477668.html धावफलक] | venue = बोत्सवाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १, [[गॅबोरोन]] | umpires = इम्रान झाकिर आणि लोगान म्सेम्बुरी | motm = एमा कामारा (सिएरा लिओन) | toss = बोत्सवानाने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २७ एप्रिल २०२५ | time = १०:१५ | team1 = {{crw-rt|MOZ}} | score1 = ७४/६ (२० षटके) | runs1 = इसाबेल चुमा १५* (४१ चेंडू) | wickets1 = तेनेले मालिंगा ३/६ (२ षटके) | team2 = {{crw|SWZ}} | score2 = ५८/९ (२० षटके) | runs2 = नोथांडो माबिला १० (२९ चेंडू) | wickets2 = लॉरा चिपांगा २/८ (४ षटके)<br />ओल्गा मोंडलाने २/८ (२ षटके) | result = मोझांबिकने १६ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1477667.html धावफलक] | venue = बोत्सवाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल २, [[गॅबोरोन]] | umpires = जोहान्स मुकांडी आणि रेजिनाल्ड नेहोंडे | motm = लॉरा चिपांगा (मोझांबिक) | toss = मोझांबिकने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २७ एप्रिल २०२५ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|BOT}} | score1 = १२६/३ (२० षटके) | runs1 = लॉरा मोफाकेडी ५१ (४९ चेंडू) | wickets1 = युडनी मुरुरे १/२० (३ षटके)<br />लेओनोर मांदाते १/२३ (३ षटके) | team2 = {{crw|MOZ}} | score2 = ६८/४ (२० षटके) | runs2 = रोझालिया हायोंग १४* (३८ चेंडू)<br />क्रिस्तिना मागाया १४* (४१ चेंडू) | wickets2 = अमांटले मोक्गोत्ल्हे २/१५ (४ षटके) | result = बोत्सवानाने ५८ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1477670.html धावफलक] | venue = बोत्सवाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १, [[गॅबोरोन]] | motm = अमांटले मोक्गोत्ल्हे (बोत्सवाना) | toss = बोत्सवानाने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २७ एप्रिल २०२५ | time = १४:१५ | team1 = {{crw-rt|SLE}} | score1 = १७९/३ (२० षटके) | runs1 = अमिनाता कामारा ८८* (६८ चेंडू) | wickets1 = म्बाली ड्लामिनी २/२८ (४ षटके) | team2 = {{crw|SWZ}} | score2 = २९ (११ षटके) | runs2 = म्बाली ड्लामिनी २० (१४ चेंडू) | wickets2 = लिंडा बुल ३/० (२ षटके) | result = सिएरा लिओनने १५० धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1477669.html धावफलक] | venue = बोत्सवाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल २, [[गॅबोरोन]] | motm = अमिनाता कामारा (सिएरा लिओन) | toss = इस्वातिनीने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २९ एप्रिल २०२५ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|MOZ}} | score1 = ४४/८ (२० षटके) | runs1 = इरेन मुल्होवो ११ (३४ चेंडू) | wickets1 = अमिनाता कामारा २/९ (४ षटके)<br />पॅट्रिशिया प्रॅट २/१० (४ षटके) | team2 = {{crw|SLE}} | score2 = ४५/४ (९.४ षटके) | runs2 = झैनब कामारा १७* (१५ चेंडू) | wickets2 = लॉरा चिपांगा १/८ (३ षटके)<br />अँजेलिका सालोमाओ १/८ (३ षटके) | result = सिएरा लिओनने ६ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1477666.html धावफलक] | venue = बोत्सवाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १, [[गॅबोरोन]] | umpires = आनंद पटेल आणि लोगान म्सेम्बुरी | motm = अमिनाता कामारा (सिएरा लिओन) | toss = सिएरा लिओनने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २९ एप्रिल २०२५ | time = १०:१५ | team1 = {{crw-rt|SWZ}} | score1 = ४५ (१६.१ षटके) | runs1 = झिन्हले शाबालाला १७ (३५ चेंडू) | wickets1 = तुएलो शॅड्रॅक ३/१० (४ षटके) | team2 = {{crw|BOT}} | score2 = ४६/१ (६.५ षटके) | runs2 = लॉरा मोफाकेडी २४ (३० चेंडू) | wickets2 = | result = बोत्सवानाने ९ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1477664.html धावफलक] | venue = बोत्सवाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल २, [[गॅबोरोन]] | umpires = इम्रान झाकिर आणि रेजिनाल्ड नेहोंडे | motm = तुएलो शॅड्रॅक (बोत्सवाना) | toss = बोत्सवानाने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २९ एप्रिल २०२५ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|BOT}} | score1 = ६६/७ (२० षटके) | runs1 = तुएलो शॅड्रॅक २१ (४१ चेंडू) | wickets1 = ॲन मॅरी कामारा २/५ (४ षटके)<br />एमा कामारा २/५ (३ षटके) | team2 = {{crw|SLE}} | score2 = ६७/५ (१८ षटके) | runs2 = अमिनाता कामारा २६ (२८ चेंडू) | wickets2 = तुएलो शॅड्रॅक २/१० (४ षटके)<br />गोआबिल्वे मातोमे २/१९ (४ षटके) | result = सिएरा लिओनने ५ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1477674.html धावफलक] | venue = बोत्सवाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १, [[गॅबोरोन]] | umpires = लोगान म्सेम्बुरी आणि जोहान्स मुकांडी | motm = ॲन मॅरी कामारा (सिएरा लिओन) | toss = बोत्सवानाने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २९ एप्रिल २०२५ | time = १४:१५ | team1 = {{crw-rt|MOZ}} | score1 = १०६/६ (२० षटके) | runs1 = इसाबेल चुमा २७ (२९ चेंडू) | wickets1 = म्बाली ड्लामिनी ३/८ (४ षटके) | team2 = {{crw|SWZ}} | score2 = ४८/८ (२० षटके) | runs2 = न्तोम्बिझोद्वा म्खात्श्वा ८ (१९ चेंडू)<br />सिनोत्सिले फाकात्सी ८ (१८ चेंडू) | wickets2 = अमेलिया मुंडुंडो ३/७ (४ षटके) | result = मोझांबिकने ५८ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1477675.html धावफलक] | venue = बोत्सवाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल २, [[गॅबोरोन]] | umpires = इम्रान झाकिर आणि रेजिनाल्ड नेहोंडे | motm = अमेलिया मुंडुंडो (मोझांबिक) | toss = मोझांबिकने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} == तिसऱ्या स्थानाचा सामना == {{Single-innings cricket match | date = ३० एप्रिल २०२५ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|MOZ}} | score1 = ११७/६ (२० षटके) | runs1 = ओल्गा मोंडलाने २७ (३४ चेंडू) | wickets1 = नोथांडो माबिला ३/१६ (४ षटके) | team2 = {{crw|SWZ}} | score2 = ६५/५ (२० षटके) | runs2 = म्बाली ड्लामिनी १७ (२६ चेंडू) | wickets2 = ओल्गा मोंडलाने २/१४ (४ षटके) | result = मोझांबिकने ५२ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1477672.html धावफलक] | venue = बोत्सवाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १, [[गॅबोरोन]] | umpires = जोहान्स मुकांडी आणि लोगान म्सेम्बुरी | motm = ओल्गा मोंडलाने (मोझांबिक) | toss = मोझांबिकने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} == अंतिम सामना == {{Single-innings cricket match | date = ३० एप्रिल २०२५ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|SLE}} | score1 = १०७/५ (२० षटके) | runs1 = सेलिना बुल ४० (३६ चेंडू) | wickets1 = वेंडी मोत्स्वी ३/११ (४ षटके) | team2 = {{crw|BOT}} | score2 = ६८ (१९.३ षटके) | runs2 = लॉरा मोफाकेडी ३४ (४७ चेंडू) | wickets2 = सेलिना बुल २/११ (४ षटके) | result = सिएरा लिओनने ३९ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1477673.html धावफलक] | venue = बोत्सवाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १, [[गॅबोरोन]] | umpires = इम्रान झाकिर आणि रेजिनाल्ड नेहोंडे | motm = सेलिना बुल (सिएरा लिओन) | toss = बोत्सवानाने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [https://www.cricbuzz.com/cricket-series/9569/kalahari-womens-t20i-tournament-2025 क्रिकबझवरील स्पर्धेचे पान] * [https://www.espn.in/cricket/scores/series/22582/season/2025 ईएसपीएन क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:बोत्स्वानामधील क्रिकेट]] 7rseeb8guqzkdzwbjouzn6krxkwfqbb 0 382214 2701402 2698624 2026-08-12T19:22:53Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701402 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = सायप्रस महिला क्रिकेट संघाचा चेक प्रजासत्ताक दौरा, २०२५ | team1_image = Flag of the Czech Republic.svg | team1_name = चेक प्रजासत्ताक | team2_image = Flag of Cyprus.svg | team2_name = सायप्रस | from_date = २ मे | to_date = ४ मे २०२५ | team1_captain = कॅटेरिना टेसारिकोव्हा | team2_captain = इरेशा चतुरानी | no_of_twenty20s = 5 | team1_twenty20s_won = 0 | team2_twenty20s_won = 5 | team1_twenty20s_most_runs = कॅटेरिना टेसारिकोव्हा (९६) | team2_twenty20s_most_runs = इरेशा चतुरानी (१३१) | team1_twenty20s_most_wickets = रेचल पॅव्हलिकोव्हा, सार्का कोल्कुनोव्हा आणि तेरेझा कोल्कुनोव्हा (प्रत्येकी १) | team2_twenty20s_most_wickets = समंथी दुनुकेदेनिया (१३) }} [[सायप्रस राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|सायप्रस महिला क्रिकेट संघाने]] मे २०२५ मध्ये पाच [[महिला ट्वेंटी२० आंतरराष्ट्रीय]] सामने खेळण्यासाठी [[चेक प्रजासत्ताक राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|चेक प्रजासत्ताकचा]] दौरा केला.<ref name="preview">{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/czechia-vs-cyprus-womens-t20i-series-2025/ |title=Czechia Cricket to host Cyprus Women for T20I series in May 2025 |trans-title=चेक प्रजासत्ताक क्रिकेट मे २०२५ मध्ये आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिकेसाठी सायप्रस महिला संघाचे यजमानपद भूषवणार |work=झारस्पोर्ट्झ ग्लोबल |date=१८ एप्रिल २०२५ |access-date=२ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> मालिकेतील पाचही सामने २ ते ४ मे २०२५ या कालावधीत [[प्राग]]मधील विनोर येथील स्कॉट पेज फील्डवर खेळवण्यात आले. महिला टी२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये दोन्ही संघ प्रथमच आमनेसामने आले होते. तसेच दोन्ही देशांच्या क्रिकेट मंडळांदरम्यान आयोजित करण्यात आलेली ही पहिली द्विपक्षीय मालिका होती.<ref name="preview"/> सायप्रसने पहिला सामना ११४ धावांनी आणि दुसरा सामना ६७ धावांनी जिंकला. त्यानंतर सायप्रसने तिसरा व चौथा सामना प्रत्येकी नऊ गडी राखून, तर पाचवा सामना दहा गडी राखून जिंकत मालिका ५–० अशी जिंकली.<ref name="series">{{cite web |url=https://www.espn.com/cricket/scores/series/23331 |title=Cyprus Women tour of Czech Republic 2025 – Fixtures and Results |trans-title=सायप्रस महिला क्रिकेट संघाचा चेक प्रजासत्ताक दौरा, २०२५ – सामने आणि निकाल |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=२ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> == संघ == {| class="wikitable" style="text-align:left;margin:auto" |- ! {{crw|CZE}}<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/?p=20180 |title=Czechia Cricket to host Cyprus Women for T20I series in May 2025 |trans-title=चेक प्रजासत्ताक क्रिकेट मे २०२५ मध्ये आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिकेसाठी सायप्रस महिला संघाचे यजमानपद भूषवणार |work=झारस्पोर्ट्झ ग्लोबल |date=१८ एप्रिल २०२५ |access-date=२ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> ! {{crw|CYP}}<ref>{{cite web |url=https://cricketaddictor.com/livescore/czechia-women-vs-cyprus-women-match-5-cwtoct20-2025/squad/ |title=Czechia Women vs Cyprus Women, Match 5 – Full Squads |trans-title=चेक प्रजासत्ताक महिला विरुद्ध सायप्रस महिला, पाचवा सामना – संपूर्ण संघ |work=क्रिकेट ॲडिक्टर |access-date=२ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> |- style="vertical-align:top" | * कॅटेरिना टेसारिकोव्हा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * सौजन्या तलामारला * रेचल पॅव्हलिकोव्हा * एरिका कुन्कोव्हा * याना कोमिन्कोव्हा * शार्का कोल्कुनोव्हा * झुझाना फ्रानोव्हा ([[यष्टीरक्षक|य]]) * क्लारा किसोव्हा * ओल्गा हॅम्रिकोव्हा * तेरेझा कोल्कुनोव्हा * दिव्या मेहतानी * सुसान पोलांको * व्ह्लास्ता व्होल्फोव्हा * एव्हा कोनासोव्हा * पूजा शितोळे * प्रतिभा चौधरी ([[यष्टीरक्षक|य]]) * बार्बोरा पावलिनाकोव्हा | * इरेशा चतुरानी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * थामारा डी सिल्वा ([[यष्टीरक्षक|य]]) * आयेशा दिरान्नेहेलागे * समंथी दुनुकेदेनिया * अलेक्झांड्रा टेलर * दिनेल्का कोरलालागे * सास्मी जयकोडी * निलमिनी लियानागे * चंद्रिका विजेसिंघे * अनुषा हेवागे * चंदानी गमलथ * नदीशा वारुवांगोडागे * निलुषा वारुवांगोडागे ([[यष्टीरक्षक|य]]) * इरानी सिरिवर्धनालागे ([[यष्टीरक्षक|य]]) * नदीशा गोडागे * शायमा अराच्चिगे * मिलिनी मुदियान्सेलागे |} == आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका == === पहिला महिला टी२० सामना === {{Single-innings cricket match | date = २ मे २०२५ | time = ०९:४५ | team1 = {{crw-rt|CYP}} | score1 = १५१/१ (२० षटके) | runs1 = इरेशा चतुरानी ५८* (५७ चेंडू) | wickets1 = रेचल पॅव्हलिकोव्हा १/२५ (४ षटके) | team2 = {{crw|CZE}} | score2 = ३७ (७.५ षटके) | runs2 = तेरेझा कोल्कुनोव्हा ५ (४ चेंडू)<br />याना कोमिन्कोव्हा ५ (९ चेंडू) | wickets2 = समंथी दुनुकेदेनिया ७/१५ (३.५ षटके) | result = सायप्रसने ११४ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483063.html धावफलक] | venue = स्कॉट पेज फील्ड, विनोर, [[प्राग]] | umpires = क्रिस टेब आणि चार्ल्स क्राउचर | motm = समंथी दुनुकेदेनिया (सायप्रस) | toss = चेक प्रजासत्ताकने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} === दुसरा महिला टी२० सामना === {{Single-innings cricket match | date = २ मे २०२५ | time = १४:१५ | team1 = {{crw-rt|CYP}} | score1 = २०१/० (२० षटके) | runs1 = आयेशा दिरान्नेहेलागे ६५* (७६ चेंडू)<br />समंथी दुनुकेदेनिया ६५* (६० चेंडू) | wickets1 = | team2 = {{crw|CZE}} | score2 = १३४/७ (२० षटके) | runs2 = कॅटेरिना टेसारिकोव्हा ६७ (६१ चेंडू) | wickets2 = चंद्रिका विजेसिंघे ४/२३ (४ षटके) | result = सायप्रसने ६७ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483064.html धावफलक] | venue = स्कॉट पेज फील्ड, विनोर, [[प्राग]] | umpires = चार्ल्स क्राउचर आणि क्रिस्टोफर मिलर | motm = चंद्रिका विजेसिंघे (सायप्रस) | toss = सायप्रसने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} === तिसरा महिला टी२० सामना === {{Single-innings cricket match | date = ३ मे २०२५ | time = ०९:४५ | team1 = {{crw-rt|CZE}} | score1 = ४४ (१४.२ षटके) | runs1 = कॅटेरिना टेसारिकोव्हा १८ (२० चेंडू) | wickets1 = आयेशा दिरान्नेहेलागे ३/८ (३.२ षटके) | team2 = {{crw|CYP}} | score2 = ४५/१ (९.२ षटके) | runs2 = सास्मी जयकोडी १६* (३० चेंडू) | wickets2 = तेरेझा कोल्कुनोव्हा १/२१ (३ षटके) | result = सायप्रसने ९ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483065.html धावफलक] | venue = स्कॉट पेज फील्ड, विनोर, [[प्राग]] | umpires = राघव रेड्डी आणि क्रिस्टोफर मिलर | motm = दिनेल्का कोरलालागे (सायप्रस) | toss = चेक प्रजासत्ताकने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} === चौथा महिला टी२० सामना === {{Single-innings cricket match | date = ३ मे २०२५ | time = १४:१५ | team1 = {{crw-rt|CZE}} | score1 = ८१/९ (२० षटके) | runs1 = याना कोमिन्कोव्हा २२ (३७ चेंडू) | wickets1 = इरेशा चतुरानी ३/८ (४ षटके) | team2 = {{crw|CYP}} | score2 = ८३/१ (१० षटके) | runs2 = इरेशा चतुरानी ४२* (३९ चेंडू) | wickets2 = शार्का कोल्कुनोव्हा १/२३ (३ षटके) | result = सायप्रसने ९ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483066.html धावफलक] | venue = स्कॉट पेज फील्ड, विनोर, [[प्राग]] | umpires = चार्ल्स क्राउचर आणि जो फॉस्टर | motm = इरेशा चतुरानी (सायप्रस) | toss = चेक प्रजासत्ताकने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} === पाचवा महिला टी२० सामना === {{Single-innings cricket match | date = ४ मे २०२५ | time = १०:०० | team1 = {{crw-rt|CZE}} | score1 = ६६ (१४.३ षटके) | runs1 = एरिका कुन्कोव्हा १२* (१९ चेंडू) | wickets1 = समंथी दुनुकेदेनिया ३/१४ (३ षटके) | team2 = {{crw|CYP}} | score2 = ६७/० (११.३ षटके) | runs2 = इरेशा चतुरानी ३१* (३७ चेंडू) | wickets2 = | result = सायप्रसने १० गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483067.html धावफलक] | venue = स्कॉट पेज फील्ड, विनोर, [[प्राग]] | umpires = वहीद उर रहमान आणि क्रिस्टोफर मिलर | motm = इरेशा चतुरानी (सायप्रस) | toss = चेक प्रजासत्ताकने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [https://www.espn.com/cricket/scores/series/23331 ईएसपीएन क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] * [https://www.cricbuzz.com/cricket-series/9740/cyprus-women-tour-of-czech-republic-2025 क्रिकबझवरील मालिकेचे पान] * [https://www.ecn.cricket/series/ecn-czechia-cyprus-t20iw-2025-9256 युरोपियन क्रिकेट नेटवर्कवरील मालिकेचे पान] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250521121334/https://www.ecn.cricket/series/ecn-czechia-cyprus-t20iw-2025-9256 |date=2025-05-21 }} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:सायप्रस महिला क्रिकेट संघाचे चेक प्रजासत्ताक दौरे|२०२५]] nce3p5jrhuv0u4tnb4yh9vgj8nvsk8y 0 382218 2701430 2698800 2026-08-13T00:47:35Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701430 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२५ पुरुष सानो आंतरराष्ट्रीय टी२०आ तिरंगी मालिका | administrator = जपान क्रिकेट असोसिएशन | cricket_format = [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] | tournament_format = दुहेरी साखळी फेरी आणि [[अंतिम सामना]] | host = {{cr|JPN}} | fromdate = ७ मे | todate = ११ मे २०२५ | champions = {{cr|THA}} | runner_up = {{cr|JPN}} | participants = ३ | matches = ७ | most_runs = अक्षयकुमार यादव (९१) | most_wickets = जांद्रे कोएत्झी (१०) }} '''२०२५ पुरुष सानो आंतरराष्ट्रीय टी२०आ तिरंगी मालिका''' ही मे २०२५ मध्ये [[जपान]]मध्ये आयोजित करण्यात आलेली पुरुषांची [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] क्रिकेट स्पर्धा होती.<ref name="announcement">{{cite web |url=https://cricket.or.jp/en/%E3%80%8C%E7%94%B7%E5%AD%90%E4%BD%90%E9%87%8E%E5%9B%BD%E9%9A%9B%E5%AF%BE%E6%8A%97%E6%88%A6%E3%80%8D5%E6%9C%88%E9%96%8B%E5%82%AC%E3%81%8C%E6%B1%BA%E5%AE%9A/ |title=Men’s Sano International Tri-Series Confirmed for May |trans-title=पुरुष सानो आंतरराष्ट्रीय तिरंगी मालिका मे महिन्यात होणार |work=जपान क्रिकेट असोसिएशन |date=२४ मार्च २०२५ |access-date=३ ऑगस्ट २०२६ |language=en |archive-date=2026-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260113184313/https://cricket.or.jp/en/%E3%80%8C%E7%94%B7%E5%AD%90%E4%BD%90%E9%87%8E%E5%9B%BD%E9%9A%9B%E5%AF%BE%E6%8A%97%E6%88%A6%E3%80%8D5%E6%9C%88%E9%96%8B%E5%82%AC%E3%81%8C%E6%B1%BA%E5%AE%9A/ |url-status=dead }}</ref> या स्पर्धेत यजमान [[जपान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|जपान]], [[कूक द्वीपसमूह राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|कूक द्वीपसमूह]] आणि [[थायलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|थायलंड]] हे तीन संघ सहभागी झाले होते.<ref name="announcement"/> ही स्पर्धा ७ ते ११ मे २०२५ दरम्यान सानो येथील सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदानावर खेळवण्यात आली.<ref name="announcement"/> साखळी फेरीत प्रत्येक संघाने इतर दोन संघांविरुद्ध प्रत्येकी दोन सामने खेळले. त्यानंतर साखळी फेरीतील आघाडीच्या दोन संघांमध्ये अंतिम सामना खेळवण्यात आला.<ref name="announcement"/> १० मे रोजी होणारे जपान–थायलंड आणि जपान–कूक द्वीपसमूह हे दोन्ही सामने पावसामुळे नाणेफेक न होता रद्द झाले.<ref name="matches">{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/9728/japan-t20i-tri-series-2025/matches |title=Japan T20I Tri-Series 2025 – Schedule and Results |trans-title=२०२५ जपान आंतरराष्ट्रीय टी२० तिरंगी मालिका – वेळापत्रक आणि निकाल |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=३ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> जपान आणि थायलंड यांनी अंतिम सामन्यात प्रवेश केला. ११ मे रोजी झालेल्या अंतिम सामन्यात जपानने प्रथम फलंदाजी करताना २० षटकांत ८ बाद १०६ धावा केल्या. थायलंडने १९.५ षटकांत ४ बाद १०९ धावा करत सामना सहा गडी राखून जिंकला आणि मालिकेचे विजेतेपद पटकावले.<ref name="final">{{cite web |url=https://www.espn.com/cricket/series/23373/scorecard/1482825/japan-vs-thailand-final-japan-twenty20-tri-series-2025 |title=Japan v Thailand, Final, Japan Twenty20 Tri-Series 2025 |trans-title=जपान विरुद्ध थायलंड, अंतिम सामना, २०२५ जपान आंतरराष्ट्रीय टी२० तिरंगी मालिका |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |date=११ मे २०२५ |access-date=३ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> स्पर्धेत थायलंडच्या अक्षयकुमार यादवने चार सामन्यांत सर्वाधिक ९१ धावा केल्या. थायलंडच्याच जांद्रे कोएत्झीने चार सामन्यांत सर्वाधिक १० बळी घेतले.<ref name="statistics">{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/9728/japan-t20i-tri-series-2025 |title=Japan T20I Tri-Series 2025 – Statistics |trans-title=२०२५ जपान आंतरराष्ट्रीय टी२० तिरंगी मालिका – आकडेवारी |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=३ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> == संघ == {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto;" |- ! {{cr|JPN}}<ref name="squads-final">{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-squads/118190/jpn-vs-thai-final-japan-t20i-tri-series-2025 |title=Japan v Thailand, Final – Squads |trans-title=जपान विरुद्ध थायलंड, अंतिम सामना – संघ |work=[[क्रिकबझ]] |date=११ मे २०२५ |access-date=३ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> ! {{cr|THA}}<ref name="squads-final"/> ! {{cr|COK}}<ref name="squads-cook">{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-squads/118136/cis-vs-thai-1st-match-japan-t20i-tri-series-2025 |title=Cook Islands v Thailand, 1st Match – Squads |trans-title=कूक द्वीपसमूह विरुद्ध थायलंड, पहिला सामना – संघ |work=[[क्रिकबझ]] |date=७ मे २०२५ |access-date=३ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> |- style="vertical-align:top;" | * केंडेल काडोवाकी-फ्लेमिंग ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अॅलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टीरक्षक|य]]) * वतारू मियाउची ([[यष्टीरक्षक|य]]) * अब्दुल समद * अभिषेक आनंद * बेंजामिन इटो-डेव्हिस * चार्ल्स हिंझे * डेक्लन सुझुकी-मॅककॉम्ब * इब्राहिम ताकाहाशी * काझुमा काटो-स्टॅफर्ड * काझुमासा ताकाहाशी * कोहेई कुबोटा * कोजी हार्डग्रेव्ह-अबे * लॅचलन यामामोतो-लेक * माकोटो तानियामा * साबाओरिश रविचंद्रन * शोमा सुगाया-स्लेटर | * ऑस्टिन लाझरस ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अक्षयकुमार यादव ([[यष्टीरक्षक|य]]) * सतारुत रुंगरुआंग ([[यष्टीरक्षक|य]]) * अनुचा कलासी * चालोएमवोंग चॅटफैसान * [[जांद्रे कोएत्झी]] * कामरोन सेनामोंट्री * मुकेश ठाकूर * नारावित नुंताराच * नितीश साळेकर * नोफोन सेनामोंट्री * फानुफोंग थोंगसा * सरावुत मालीवान * सोरावत देसुंगनोएन * विराफान न्गोवहुआद * योदसाक सरानोननाकुन | * मा'आरा अवे ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * जेम्स पिकरिंग ([[यष्टीरक्षक|य]]) * आउए पारिमा * बेंजामिन वाकातिनी * कॅमेरॉन थॉर्प * कोरी डिक्सन * हेडन डिक्सन * जॅरेड टटी * लियाम डेनी * मिल्टन कवाना * ऑस्कर टेलर * पानी वायलो * पिटा रावरुआ * थॉमस पारिमा * तियाकी वुआताई * टोमाकानुते रितावा |} == गुणतालिका == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! अनिर्णित !! गुण !! निव्वळ धावगती !! निकाल |- style="background:#CFC;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|JPN}} || ४ || २ || ० || २ || '''६''' || +२.३७५ || rowspan="2" style="vertical-align:middle;" | अंतिम सामन्यात प्रवेश |- style="background:#CFC;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|THA}} || ४ || १ || २ || १ || '''३''' || −०.५७८ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|COK}} || ४ || १ || २ || १ || '''३''' || −१.१२८ || |} <small>स्रोत: ईएसपीएन क्रिकइन्फो.<ref name="points-table">{{cite web |url=https://www.espn.in/cricket/table/series/1482811/season/2025 |title=Japan Twenty20 Tri-Series Table – 2025 |trans-title=२०२५ पुरुष सानो आंतरराष्ट्रीय टी२०आ तिरंगी मालिका – गुणतालिका |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=३ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref></small> == साखळी सामने == {{Single-innings cricket match | date = ७ मे २०२५ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|THA}} | score1 = १२४/७ (२० षटके) | runs1 = चालोएमवोंग चॅटफैसान ४६ (३६ चेंडू) | wickets1 = हेडन डिक्सन २/२२ (४ षटके)<br />आउए पारिमा २/२८ (२ षटके) | team2 = {{cr|COK}} | score2 = १२५/७ (१८.५ षटके) | runs2 = थॉमस पारिमा ४७ (३४ चेंडू) | wickets2 = मुकेश ठाकूर २/९ (३ षटके)<br />[[जांद्रे कोएत्झी]] २/२७ (३.५ षटके) | result = कूक द्वीपसमूहाने ३ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espn.com/cricket/series/23373/scorecard/1482819/cook-islands-vs-thailand-1st-match-japan-twenty20-tri-series-2025 धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = ॲडम बिर्स आणि दक्षिणामूर्ती नटराजन | motm = थॉमस पारिमा (कूक द्वीपसमूह) | toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. | notes = जेम्स पिकरिंगने कूक द्वीपसमूहाकडून आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२५ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | score1 = ११०/९ (२० षटके) | runs1 = साबाओरिश रविचंद्रन २४ (२७ चेंडू) | wickets1 = नोफोन सेनामोंट्री ३/१९ (४ षटके) | team2 = {{cr|THA}} | score2 = ४९ (१४.५ षटके) | runs2 = अक्षयकुमार यादव १४ (१८ चेंडू) | wickets2 = साबाओरिश रविचंद्रन २/११ (३ षटके)<br />काझुमा काटो-स्टॅफर्ड २/३ (०.५ षटके) | result = जपानने ६१ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espn.com/cricket/series/23373/scorecard/1482820/japan-vs-thailand-2nd-match-japan-twenty20-tri-series-2025 धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = ॲडम बिर्स आणि विपिन सुखवाल | motm = साबाओरिश रविचंद्रन (जपान) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. | notes = काझुमासा हिरात्सुका आणि शोमा सुगाया-स्लेटर यांनी जपानकडून आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२५ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|COK}} | score1 = ७२ (१९.३ षटके) | runs1 = कोरी डिक्सन १५ (२५ चेंडू) | wickets1 = [[जांद्रे कोएत्झी]] ३/६ (४ षटके)<br />फानुफोंग थोंगसा ३/५ (१.३ षटके) | team2 = {{cr|THA}} | score2 = ७६/२ (१३.४ षटके) | runs2 = अक्षयकुमार यादव ३७* (४६ चेंडू) | wickets2 = मा'आरा अवे १/२२ (३ षटके) | result = थायलंडने ८ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espn.com/cricket/series/23373/scorecard/1482821/cook-islands-vs-thailand-3rd-match-japan-twenty20-tri-series-2025 धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = ख्रिस थर्गेट आणि विपिन सुखवाल | motm = [[जांद्रे कोएत्झी]] (थायलंड) | toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२५ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | score1 = १०५ (१९.३ षटके) | runs1 = लॅचलन यामामोतो-लेक ३३ (३७ चेंडू) | wickets1 = कोरी डिक्सन २/१३ (३ षटके)<br />ऑस्कर टेलर २/१४ (३.३ षटके) | team2 = {{cr|COK}} | score2 = ७१ (१८.४ षटके) | runs2 = आउए पारिमा २० (२३ चेंडू) | wickets2 = माकोटो तानियामा ४/१९ (३.४ षटके) | result = जपानने ३४ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espn.com/cricket/series/23373/scorecard/1482822/japan-vs-cook-islands-4th-match-japan-twenty20-tri-series-2025 धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = ख्रिस थर्गेट आणि विपिन सुखवाल | motm = माकोटो तानियामा (जपान) | toss = कूक द्वीपसमूहाने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | notes = अभिषेक आनंदने जपानकडून आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२५ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | team2 = {{cr|THA}} | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = सामना रद्द झाला. | report = [https://www.espn.com/cricket/series/23373/scorecard/1482823/japan-vs-thailand-5th-match-japan-twenty20-tri-series-2025 धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = रॉब न्यूमन आणि ख्रिस थर्गेट | motm = | toss = नाणेफेक झाली नाही. | rain = पावसामुळे एकही चेंडू टाकता आला नाही. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२५ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | team2 = {{cr|COK}} | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = सामना रद्द झाला. | report = [https://www.espn.com/cricket/series/23373/scorecard/1482824/japan-vs-cook-islands-6th-match-japan-twenty20-tri-series-2025 धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = रॉब न्यूमन आणि ख्रिस थर्गेट | motm = | toss = नाणेफेक झाली नाही. | rain = पावसामुळे एकही चेंडू टाकता आला नाही. }} == अंतिम सामना == {{Single-innings cricket match | date = ११ मे २०२५ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | score1 = १०६/८ (२० षटके) | runs1 = केंडेल काडोवाकी-फ्लेमिंग ३८ (४३ चेंडू) | wickets1 = [[जांद्रे कोएत्झी]] ३/१० (४ षटके)<br />फानुफोंग थोंगसा २/१९ (३ षटके) | team2 = {{cr|THA}} | score2 = १०९/४ (१९.५ षटके) | runs2 = ऑस्टिन लाझरस ३९* (२९ चेंडू) | wickets2 = साबाओरिश रविचंद्रन ३/२५ (४ षटके) | result = थायलंडने ६ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espn.com/cricket/series/23373/scorecard/1482825/japan-vs-thailand-final-japan-twenty20-tri-series-2025 धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = मुमताज आलम आणि ख्रिस थर्गेट | motm = ऑस्टिन लाझरस (थायलंड) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [https://cricket.or.jp/en/%E3%80%8C%E7%94%B7%E5%AD%90%E4%BD%90%E9%87%8E%E5%9B%BD%E9%9A%9B%E5%AF%BE%E6%8A%97%E6%88%A6%E3%80%8D5%E6%9C%88%E9%96%8B%E5%82%AC%E3%81%8C%E6%B1%BA%E5%AE%9A/ जपान क्रिकेट असोसिएशनवरील स्पर्धेची घोषणा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260113184313/https://cricket.or.jp/en/%E3%80%8C%E7%94%B7%E5%AD%90%E4%BD%90%E9%87%8E%E5%9B%BD%E9%9A%9B%E5%AF%BE%E6%8A%97%E6%88%A6%E3%80%8D5%E6%9C%88%E9%96%8B%E5%82%AC%E3%81%8C%E6%B1%BA%E5%AE%9A/ |date=2026-01-13 }} * [https://www.cricbuzz.com/cricket-series/9728/japan-t20i-tri-series-2025 क्रिकबझवरील मालिकेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५}} {{DEFAULTSORT:पुरुष सानो आंतरराष्ट्रीय टी२०आ तिरंगी मालिका, २०२५}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्पर्धा]] [[वर्ग:जपानमधील क्रिकेट]] m3unl8gj2t3fqekwrax6f1w2syx4its 0 382563 2701428 2700676 2026-08-13T00:31:52Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701428 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२५ आशिया चषक रायझिंग स्टार्स | image = | imagesize = | fromdate = १४ | todate = २३ नोव्हेंबर २०२५ | administrator = [[आशिया क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|ट्वेंटी२०]], [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट [[साखळी सामने|साखळी]] आणि [[बाद-फेरी स्पर्धा|बाद फेरी]] | host = {{flag|कतार}} | champions = {{flagdeco|PAK}} [[पाकिस्तान अ क्रिकेट संघ|पाकिस्तान शाहिन्स]] | count = | runners-up = {{flagdeco|BAN}} [[बांगलादेश अ क्रिकेट संघ|बांगलादेश अ]] | participants = ८ | matches = १५ | player of the series = {{cricon|PAK}} [[माझ सदाकत]] | most runs = {{cricon|PAK}} [[माझ सदाकत]] (२५८) | most wickets = {{cricon|BAN}} [[रिपन मंडोल]] (११) | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ एसीसी एमर्जिंग टीम्स आशिया चषक | next_year = }} '''२०२५ आशिया चषक रायझिंग स्टार्स''' (प्रायोजकत्वाच्या कारणांमुळे '''डीपी वर्ल्ड आशिया चषक रायझिंग स्टार्स''' म्हणूनही ओळखली जाणारी) ही आशिया चषक रायझिंग स्टार्सची पहिली आवृत्ती होती, जी नोव्हेंबर २०२५ मध्ये [[कतार]] येथे खेळवण्यात आली.<ref>{{cite web |url=https://www.newswire.lk/2025/10/30/asia-cup-rising-stars-emerging-asia-cup-proposed-schedule/ |title=Asia Cup Rising Stars : Emerging Asia Cup proposed schedule |work=Newswire |access-date=३१ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> या स्पर्धेत आठ संघ सहभागी झाले होते. त्यात [[भारत अ क्रिकेट संघ|भारत अ]], [[पाकिस्तान अ क्रिकेट संघ|पाकिस्तान अ]], [[श्रीलंका अ क्रिकेट संघ|श्रीलंका अ]], [[अफगाणिस्तान अ क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान अ]] आणि [[बांगलादेश अ क्रिकेट संघ|बांगलादेश अ]] या राखीव संघांसह [[२०२४ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक]] स्पर्धेतून पात्र ठरलेल्या तीन संघांचा समावेश होता.<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.com/news/who-will-present-trophy-this-time-acc-announce-asia-cup-rising-stars-2025-10302025-1761842960760 |title=Who Will Present Trophy This Time? ACC Announce Asia Cup Rising Stars 2025 |work=Cricket.com |access-date=३१ ऑक्टोबर २०२५ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> या स्पर्धेचे आयोजन [[आशिया क्रिकेट समिती]]ने (एसीसी) केले होते.<ref>{{cite web |title=Spotlight back on Mohsin Naqvi as Asia Cup Rising Stars looms |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/136140/spotlight-back-on-mohsin-naqvi-as-asia-cup-rising-stars-looms-cricbuzzcom |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=३१ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> ==संघ== सहभागी संघांना खालील गटांमध्ये ठेवण्यात आले होते.<ref>{{cite web |url=https://a-sports.tv/india-pakistan-to-clash-in-asia-cup-rising-stars-championship |title=India, Pakistan Set to Clash in Asia Cup Rising Stars Championship |work=A Sports |access-date=३१ ऑक्टोबर २०२५}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.geosuper.tv/latest/50177-pakistan-india-placed-in-same-group-for-rebranded-asia-cup-rising-stars-championship |title=Pakistan, India placed in same group for rebranded Asia Cup Rising Stars Championship |work=Geo Super |access-date=३१ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> {| class="wikitable" ! गट अ ! गट ब |- | * {{flagdeco|AFG|२०१३}} [[अफगाणिस्तान अ क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान अ]] * {{flagdeco|BAN}} [[बांगलादेश अ क्रिकेट संघ|बांगलादेश अ]] * {{cr|HK}} * {{flagdeco|SL}} [[श्रीलंका अ क्रिकेट संघ|श्रीलंका अ]] | * {{flagdeco|IND}} [[भारत अ क्रिकेट संघ|भारत अ]] * {{cr|OMA}} * {{flagdeco|PAK}} [[पाकिस्तान अ क्रिकेट संघ|पाकिस्तान शाहिन्स]] * {{cr|UAE}} |} ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{nobr|{{flagdeco|AFG|२०१३}} [[अफगाणिस्तान अ क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान अ]]}}<ref>{{cite web |url=https://acb.af/en-US/post/acb-name-squad-for-the-rising-stars-asia-cup-2025 |title=ACB Name Squad for the Rising Stars Asia Cup 2025 |work=[[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |access-date=६ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> !{{nobr|{{flagdeco|BAN}} [[बांगलादेश अ क्रिकेट संघ|बांगलादेश अ]]}}<ref>{{cite web |url=https://www.observerbd.com/news/552208 |title=Akbar Ali to lead Bangladesh A for Asia Cup Rising Stars |work=Daily Observer |access-date=६ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> !{{cr|HK}}<ref name="HK">{{cite web |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/4339/Hong-Kong,-China-Squad-Ready-for-ACC-Asia-Cup-Raising-Stars-Challenge-After-Impressive-Performance-at-HK-Sixes-2025 |title=Hong Kong, China squad ready for ACC Asia Cup Raising Stars challenge after impressive performance at HK Sixes 2025 |work=Cricket Hong Kong, China |access-date=१२ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> !{{flagdeco|IND}} [[भारत अ क्रिकेट संघ|भारत अ]]<ref>{{cite web |url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/XXBaYVOo |title=India’s squad for Rising Star Asia Cup announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date=६ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> |- |valign=top| * [[दरविश रसूली]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[सेदीकुल्लाह अटल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|उपकर्णधार]]) * [[कैस अहमद]] * [[इजाझ अहमद अहमदझाई]] * अब्दुल्लाह अहमदझाई * [[झुबैद अकबरी]] * फरीदून दाऊदझाई * फरमानुल्लाह * अल्लाह मोहम्मद गझनफर * [[मोहम्मद इशाक (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद इशाक]] ([[यष्टिरक्षक]]) * नांगेयालिया खारोटे * इम्रान मीर * नूर रहमान ([[यष्टिरक्षक]]) * [[बिलाल सामी]] * रहमानुल्लाह झद्रान |valign=top| * [[अकबर अली (क्रिकेट खेळाडू)|अकबर अली]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक]]) * जवाद अबरार ([[यष्टिरक्षक]]) * [[अबु हैदर]] * तोफाएल अहमद * जिशान आलम * [[यासिर अली]] * [[महिदुल इस्लाम अंकोन]] ([[यष्टिरक्षक]]) * अरिफुल इस्लाम * [[मृत्युंजय चौधरी]] * शाधिन इस्लाम * एस. एम. मेहेरोब * [[रिपन मंडोल]] * [[रकिबुल हसन (क्रिकेट खेळाडू)|रकिबुल हसन]] * [[अब्दुल गफर साकलेन]] * हबीबुर रहमान सोहान |valign=top| * [[यासिम मुर्तझा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[बाबर हयात]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|उपकर्णधार]]) * झीशान अली ([[यष्टिरक्षक]]) * कल्हान चाल्लू * [[मोहम्मद गझनफर]] * अतीक इक्बाल * [[एजाज खान (क्रिकेट खेळाडू)|एजाज खान]] * [[एहसान खान]] * [[निजाकत खान]] * शिव माथूर * [[हसन खान मोहम्मद]] * [[नसरुल्ला राणा]] * [[अंशुमन रथ]] * [[किंचित शाह]] * मोहम्मद वहीद |valign=top| * [[जितेश शर्मा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक]]) * नमन धीर ([[कर्णधार (क्रिकेट)|उपकर्णधार]]) * प्रियांश आर्य * [[हर्ष दुबे]] * अभिषेक पोरेल ([[यष्टिरक्षक]]) * आशुतोष शर्मा * सुयश शर्मा * [[सूर्यांश शेडगे]] * [[रमणदीप सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|रमणदीप सिंग]] * [[वैभव सूर्यवंशी]] * गुरजपनीत सिंग * युद्धवीर सिंग * यश ठाकूर * [[विजयकुमार वैशक]] * नेहल वढेरा |- !{{cr|OMA}}<ref>{{cite web |url=https://timesofoman.com/article/164746-hammad-mirza-to-lead-oman-at-rising-stars-asia-cup-in-doha |title=Hammad Mirza to lead Oman at Rising Stars Asia Cup in Doha |work=Times of Oman |access-date=६ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> !{{flagdeco|PAK}} [[पाकिस्तान अ क्रिकेट संघ|पाकिस्तान शाहिन्स]]<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/pakistan-shaheens-ready-to-face-oman-in-men-s-rising-stars-asia-cup-opener-on-friday.html |title=Pakistan Shaheens ready to face Oman in Men's Rising Stars Asia Cup opener on Friday |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |access-date=१३ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> !{{flagdeco|SL}} [[श्रीलंका अ क्रिकेट संघ|श्रीलंका अ]]<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/rising-stars-t20-asia-cup-dunith-wellalage-to-lead-sri-lanka-a-1510159 |title=Wellalage to lead Sri Lanka A in Rising Stars T20 Asia Cup |work=ईएसपीएनक्रिकइन्फो |access-date=६ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> !{{cr|UAE}}<ref>{{cite web |url=https://www.emiratescricket.com/news-detail/ovm9gW4QbY59bzqM5Yxj |title=Alishan Sharafu named captain of UAE’s ACC Rising Stars Asia 2025 squad |work=Emirates Cricket Board |access-date=६ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> |- |valign=top| * हम्माद मिर्झा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[वसिम अली (ओमानचा क्रिकेट खेळाडू)|वसिम अली]] * शुएब अल बलुशी * आर्यन बिष्ट * झिक्रिया इस्लाम * शफीक जान * पृथ्वीकुमार मच्छी * ओबैदुल्लाह * [[जय ओडेदरा]] * मुजाहिर रझा * नारायण साईशिव * हसनैन शाह * समय श्रीवास्तव * मोहम्मद युसुफ * सुफयान युसुफ ([[यष्टिरक्षक]]) |valign=top| * [[इरफान खान नियाझी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * शाहिद अझीझ * [[अहमद दानियाल]] * मोहम्मद फाइक * [[गाझी घोरी]] ([[यष्टिरक्षक]]) * [[मुबासिर खान]] * यासिर खान * साद मसूद * [[अराफत मिन्हास]] * सलमान मिर्झा * [[सुफियान मुकीम]] * मोहम्मद नईम * [[माझ सदाकत]] * उबैद शाह * मुहम्मद शहजाद |valign=top| * [[दुनिथ वेल्लालागे]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[सहान अरचिगे]] * [[लसिथ क्रूस्पुले]] * सोहान डी लिवेरा * [[नुवानिदु फर्नांडो]] * विशेन हलंबागे * [[प्रमोद मदुशन]] * [[निशाण मधुष्का]] ([[यष्टिरक्षक]]) * त्रवीन मॅथ्यू * [[रमेश मेंडीस]] * [[मिलन रथनायके]] * गरुका संकेथ * [[विजयकांत व्यासकांत]] * [[अहान विक्रमसिंघे]] * [[इसिथा विजेसुंदर]] |valign=top| * [[आलिशान शराफु]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * जाहिद अली * मुहम्मद अरफान * इथन डिसोझा * मोहम्मद फराझुद्दीन * मुहम्मद फारूक * सय्यद हैदर ([[यष्टिरक्षक]]) * [[मुहम्मद जवादुल्लाह]] * हर्षित कौशिक * सोहैब खान * मयंक कुमार * [[आयान अफजल खान]] * यायिन किरण राय * मुहम्मद रोहिद * अहमद तारिक |} अफगाणिस्तानने यामा अरब, सेदीकुल्लाह पाचा आणि वफिउल्लाह तराखिल यांची राखीव खेळाडू म्हणूनही निवड केली होती.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/darwish-rasooli-to-lead-defending-champions-afghanistan-a-in-rising-stars-asia-cup-1510162 |title=Rasooli to lead defending champions Afghanistan A in Rising Stars Asia Cup |work=ईएसपीएनक्रिकइन्फो |access-date=६ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> ==तयारी== ===अफगाणिस्तानचा कतार दौरा=== {{main|अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा कतार दौरा, २०२५–२६}} अफगाणिस्तान संघाने [[कतार राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|कतार]]विरुद्ध तीन सामन्यांची मालिका खेळली, ज्यातील शेवटच्या सामन्याला अधिकृत [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] दर्जा होता.<ref name="qatar">{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/qatar-vs-afghanistan-t20i-series-2025/ |title=Afghanistan A and Hong Kong, China to tour Qatar for T20/T20I series in November |work=Czarsportz |access-date=६ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> ===हाँग काँगचा कतार दौरा=== {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = हाँग काँग क्रिकेट संघाचा कतार दौरा, २०२५-२६ | team1_image = Flag of Qatar.svg | team1_name = कतार | team2_image = Flag of Hong Kong.svg | team2_name = हाँग काँग | from_date = १२ नोव्हेंबर २०२५ | to_date = १३ नोव्हेंबर २०२५ | team1_captain = मिर्झा मोहम्मद बेग | team2_captain = [[यासिम मुर्तझा]] | no_of_twenty20s = २ | team1_twenty20s_won = १ | team2_twenty20s_won = १ | team1_twenty20s_most_runs = {{cricon|QAT}} मोहम्मद अहनाफ (४८) | team2_twenty20s_most_runs = {{cricon|HK}} शिव माथूर (३७) | team1_twenty20s_most_wickets = {{cricon|QAT}} [[सकलैन अर्शद]] (४)<br />{{cricon|QAT}} मुहम्मद आसिम (४) | team2_twenty20s_most_wickets = {{cricon|HK}} अतीक इक्बाल (४) | player_of_twenty20_series = {{cricon|QAT}} मुहम्मद आसिम }} हाँग काँगने स्पर्धेपूर्वी [[कतार राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|कतार]]विरुद्ध दोन [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळले.<ref name="HK" /><ref name="qatar" /> ====आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका==== {{Hatnote|सर्व वेळा अरब प्रमाण वेळेनुसार ([[जागतिक समन्वित वेळ|UTC]]+०३:००) आहेत.}} =====पहिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना===== {{Single-innings cricket match | date = १२ नोव्हेंबर २०२५ | time = १७:३० | daynight = y | team1 = {{cr-rt|QAT}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १०९ (१९.३ षटके) | runs1 = इमाल लियानागे २८ (२३) | wickets1 = अतीक इक्बाल ३/८ (२.३ षटके) | score2 = १०३/९ (२० षटके) | runs2 = [[यासिम मुर्तझा]] २० (२१) | wickets2 = मिर्झा मोहम्मद बेग ३/८ (३ षटके) | result = कतार ६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510724.html धावफलक] | venue = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | umpires = असगर अली भट्टी (कतार) आणि ताहिर महमूद (कतार) | motm = मिर्झा मोहम्मद बेग (कतार) | toss = कतारने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = मोकबुल अहमद (कतार) याने [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] पदार्पण केले. }} =====दुसरा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना===== {{Single-innings cricket match | date = १३ नोव्हेंबर २०२५ | time = १३:०० | daynight = | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|QAT}} | score1 = १३१/९ (२० षटके) | runs1 = [[अंशुमन रथ]] ३१ (३६) | wickets1 = मुहम्मद आसिम ३/२६ (४ षटके) | score2 = १२२/७ (२० षटके) | runs2 = मोहम्मद अहनाफ ४८[[नाबाद|*]] (४०) | wickets2 = [[एहसान खान]] २/२६ (४ षटके) | result = हाँग काँग ९ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510725.html धावफलक] | venue = यूडीएसटी क्रिकेट मैदान, [[दोहा]] | umpires = अब्दुल जब्बार (कतार) आणि असगर अली भट्टी (कतार) | motm = झीशान अली (हाँग काँग) | toss = कतारने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ==गट फेरी== स्पर्धेचे वेळापत्रक आशिया क्रिकेट समितीने ३१ ऑक्टोबर २०२५ रोजी जाहीर केले. {{Hatnote|सर्व वेळा अरब प्रमाण वेळेनुसार ([[जागतिक समन्वित वेळ|UTC]]+०३:००) आहेत.}} ===गट अ=== ====गुणतालिका==== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |- ! स्थान !! संघ !! खेळले !! विजय !! पराभव !! बरोबरी !! अनिर्णित !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#CCFFCC;" | १ || style="text-align:left;" | {{flagdeco|BAN}} [[बांगलादेश अ क्रिकेट संघ|बांगलादेश अ]] || ३ || २ || १ || ० || ० || '''४''' || +२.३२३ || rowspan="2" | '''[[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीत प्रवेश]]''' |- style="background:#CCFFCC;" | २ || style="text-align:left;" | {{flagdeco|SL}} [[श्रीलंका अ क्रिकेट संघ|श्रीलंका अ]] || ३ || २ || १ || ० || ० || '''४''' || +०.९७० |- | ३ || style="text-align:left;" | {{flagdeco|AFG|२०१३}} [[अफगाणिस्तान अ क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान अ]] || ३ || २ || १ || ० || ० || '''४''' || −०.३२१ ||rowspan="2" |बाद |- | ४ || style="text-align:left;" | {{cr|HK}} || ३ || ० || ३ || ० || ० || '''०''' || −२.९४७ |- | colspan="10" style="text-align:left;" | स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/asia-cup-rising-stars-2025-26-1509844/points-table-standings ईएसपीएनक्रिकइन्फो] |} ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = १५ नोव्हेंबर २०२५ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{flagdeco|BAN}} [[बांगलादेश अ क्रिकेट संघ|बांगलादेश अ]] | score1 = १६७/८ (२० षटके) | runs1 = [[बाबर हयात]] ६३ (४९) | wickets1 = [[रिपन मंडोल]] २/२४ (४ षटके) | score2 = १७१/२ (११ षटके) | runs2 = हबीबुर रहमान सोहान १००[[नाबाद|*]] (३५) | wickets2 = [[एहसान खान]] २/३३ (३ षटके) | result = बांगलादेश अ ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1509857.html धावफलक] | venue = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | umpires = [[अकबर अली]] (संयुक्त अरब अमिराती) आणि [[वीरेंद्र शर्मा]] (भारत) | motm = हबीबुर रहमान सोहान (बांगलादेश अ) | toss = बांगलादेश अने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १५ नोव्हेंबर २०२५ | time = १४:३० | team1 = [[श्रीलंका अ क्रिकेट संघ|श्रीलंका अ]] {{flagdeco|SL}} | team2 = {{flagdeco|AFG|२०१३}} [[अफगाणिस्तान अ क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान अ]] | score1 = १७०/९ (२० षटके) | runs1 = [[मिलन रथनायके]] ४१ (१९) | wickets1 = [[बिलाल सामी]] ४/४५ (४ षटके) | score2 = १७१/७ (१९.५ षटके) | runs2 = [[सेदीकुल्लाह अटल]] ५४ (२७) | wickets2 = [[विजयकांत व्यासकांत]] ३/२८ (४ षटके) | result = अफगाणिस्तान अ ३ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1509858.html धावफलक] | venue = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | umpires = झुल्फिकार जान (पाकिस्तान) आणि [[मोर्शेद अली खान]] (बांगलादेश) | motm = [[बिलाल सामी]] (अफगाणिस्तान अ) | toss = श्रीलंका अने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ नोव्हेंबर २०२५ | time = १२:३० | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{flagdeco|SL}} [[श्रीलंका अ क्रिकेट संघ|श्रीलंका अ]] | score1 = ११७/९ (२० षटके) | runs1 = शिव माथूर २६ (२३) | wickets1 = त्रवीन मॅथ्यू ३/२१ (४ षटके) | score2 = १२०/३ (१३.५ षटके) | runs2 = [[नुवानिदु फर्नांडो]] ४७[[नाबाद|*]] (२७) | wickets2 = [[अंशुमन रथ]] १/१४ (२ षटके) | result = श्रीलंका अ ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1509861.html धावफलक] | venue = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | umpires = [[अकबर अली]] (संयुक्त अरब अमिराती) आणि [[मोर्शेद अली खान]] (बांगलादेश) | motm = त्रवीन मॅथ्यू (श्रीलंका अ) | toss = श्रीलंका अने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ नोव्हेंबर २०२५ | time = १७:३० | daynight = y | team1 = [[अफगाणिस्तान अ क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान अ]] {{flagdeco|AFG|२०१३}} | team2 = {{flagdeco|BAN}} [[बांगलादेश अ क्रिकेट संघ|बांगलादेश अ]] | score1 = ७८ (१८.४ षटके) | runs1 = [[दरविश रसूली]] २७ (२८) | wickets1 = [[रकिबुल हसन (क्रिकेट खेळाडू)|रकिबुल हसन]] ३/७ (४ षटके) | score2 = ७९/२ (१३.३ षटके) | runs2 = [[महिदुल इस्लाम अंकोन]] २७ (३०) | wickets2 = अल्लाह मोहम्मद गझनफर २/८ (४ षटके) | result = बांगलादेश अ ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1509862.html धावफलक] | venue = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | umpires = [[हेमंता बोटेजु]] (श्रीलंका) आणि [[वीरेंद्र शर्मा]] (भारत) | motm = [[रिपन मंडोल]] (बांगलादेश अ) | toss = बांगलादेश अने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १९ नोव्हेंबर २०२५ | time = १२:३० | team1 = [[अफगाणिस्तान अ क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तान अ]] {{flagdeco|AFG|२०१३}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १४०/६ (२० षटके) | runs1 = [[मोहम्मद इशाक (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद इशाक]] ३८ (२९) | wickets1 = [[हसन खान मोहम्मद]] ३/३० (४ षटके) | score2 = ११६/९ (२० षटके) | runs2 = [[बाबर हयात]] ३० (२६) | wickets2 = [[कैस अहमद]] ३/१८ (३ षटके) | result = अफगाणिस्तान अ २४ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1509865.html धावफलक] | venue = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | umpires = [[राहुल आशर]] (ओमान) आणि झुल्फिकार जान (पाकिस्तान) | motm = [[कैस अहमद]] (अफगाणिस्तान अ) | toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १९ नोव्हेंबर २०२५ | time = १७:३० | daynight = y | team1 = [[श्रीलंका अ क्रिकेट संघ|श्रीलंका अ]] {{flagdeco|SL}} | team2 = {{flagdeco|BAN}} [[बांगलादेश अ क्रिकेट संघ|बांगलादेश अ]] | score1 = १५९/७ (२० षटके) | runs1 = [[सहान अरचिगे]] ६९ (४९) | wickets1 = [[अबु हैदर]] २/३७ (४ षटके) | score2 = १५३/६ (२० षटके) | runs2 = हबीबुर रहमान सोहान २७ (१४) | wickets2 = [[दुनिथ वेल्लालागे]] ३/१९ (४ षटके) | result = श्रीलंका अ ६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1509866.html धावफलक] | venue = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | umpires = झुल्फिकार जान (पाकिस्तान) आणि महमूद खरोटी (अफगाणिस्तान) | motm = [[दुनिथ वेल्लालागे]] (श्रीलंका अ) | toss = बांगलादेश अने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ===गट ब=== ====गुणतालिका==== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |- ! स्थान !! संघ !! खेळले !! विजय !! पराभव !! बरोबरी !! अनिर्णित !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#CCFFCC;" | १ || style="text-align:left;" | {{flagdeco|PAK}} [[पाकिस्तान अ क्रिकेट संघ|पाकिस्तान शाहिन्स]] || ३ || ३ || ० || ० || ० || '''६''' || +४.५६० || rowspan="2" | '''[[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीत प्रवेश]]''' |- style="background:#CCFFCC;" | २ || style="text-align:left;" | {{flagdeco|IND}} [[भारत अ क्रिकेट संघ|भारत अ]] || ३ || २ || १ || ० || ० || '''४''' || +१.९७९ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|OMA}} || ३ || १ || २ || ० || ० || '''२''' || −१.०२० ||rowspan="2" |बाद |- | ४ || style="text-align:left;" | {{cr|UAE}} || ३ || ० || ३ || ० || ० || '''०''' || −५.२८३ |- | colspan="10" style="text-align:left;" | स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/asia-cup-rising-stars-2025-26-1509844/points-table-standings ईएसपीएनक्रिकइन्फो] |} ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = १४ नोव्हेंबर २०२५ | time = ०९:३० | team1 = [[पाकिस्तान अ क्रिकेट संघ|पाकिस्तान शाहिन्स]] {{flagdeco|PAK}} | team2 = {{cr|OMA}} | score1 = २२०/४ (२० षटके) | runs1 = [[माझ सदाकत]] ९६[[नाबाद|*]] (५४) | wickets1 = [[जय ओडेदरा]] १/२९ (२ षटके) | score2 = १८०/९ (२० षटके) | runs2 = झिक्रिया इस्लाम ५७ (२८) | wickets2 = उबैद शाह ३/२९ (३ षटके) | result = पाकिस्तान शाहिन्स ४० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1509855.html धावफलक] | venue = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | umpires = [[हेमंता बोटेजु]] (श्रीलंका) आणि [[मोर्शेद अली खान]] (बांगलादेश) | motm = [[माझ सदाकत]] (पाकिस्तान शाहिन्स) | toss = ओमानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = शफीक जान, नारायण साईशिव आणि सुफयान युसुफ (ओमान) यांनी ट्वेंटी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ नोव्हेंबर २०२५ | time = १४:३० | team1 = [[भारत अ क्रिकेट संघ|भारत अ]] {{flagdeco|IND}} | team2 = {{cr|UAE}} | score1 = २९७/४ (२० षटके) | runs1 = [[वैभव सूर्यवंशी]] १४४ (४२) | wickets1 = [[आयान अफजल खान]] १/४२ (३ षटके) | score2 = १४९/७ (२० षटके) | runs2 = सोहैब खान ६३ (४१) | wickets2 = गुरजपनीत सिंग ३/१८ (४ षटके) | result = भारत अ १४८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1509856.html धावफलक] | venue = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | umpires = [[राहुल आशर]] (ओमान) आणि महमूद खरोटी (अफगाणिस्तान) | motm = [[वैभव सूर्यवंशी]] (भारत अ) | toss = भारत अने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = सोहैब खान आणि अहमद तारिक (संयुक्त अरब अमिराती) यांनी ट्वेंटी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ नोव्हेंबर २०२५ | time = १२:३० | team1 = {{cr-rt|UAE}} | team2 = {{cr|OMA}} | score1 = १५४/६ (२० षटके) | runs1 = सय्यद हैदर ४५ (३०) | wickets1 = [[वसिम अली (ओमानचा क्रिकेट खेळाडू)|वसिम अली]] २/२० (४ षटके) | score2 = १५५/८ (२० षटके) | runs2 = नारायण साईशिव ३१ (३१) | wickets2 = मुहम्मद रोहिद ३/३१ (४ षटके) | result = ओमान २ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1509859.html धावफलक] | venue = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | umpires = [[वीरेंद्र शर्मा]] (भारत) आणि रामासामी वेंकटेश (हाँग काँग) | motm = [[वसिम अली (ओमानचा क्रिकेट खेळाडू)|वसिम अली]] (ओमान) | toss = संयुक्त अरब अमिरातीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = शफीक जान, नारायण साईशिव आणि सुफयान युसुफ (ओमान), तसेच सोहैब खान आणि यायिन किरण राय (संयुक्त अरब अमिराती) यांनी [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ नोव्हेंबर २०२५ | time = १७:३० | daynight = y | team1 = [[भारत अ क्रिकेट संघ|भारत अ]] {{flagdeco|IND}} | team2 = {{flagdeco|PAK}} [[पाकिस्तान अ क्रिकेट संघ|पाकिस्तान शाहिन्स]] | score1 = १३६ (१९ षटके) | runs1 = [[वैभव सूर्यवंशी]] ४५ (२८) | wickets1 = शाहिद अझीझ ३/२४ (३ षटके) | score2 = १३७/२ (१३.२ षटके) | runs2 = [[माझ सदाकत]] ७९[[नाबाद|*]] (४७) | wickets2 = सुयश शर्मा १/३१ (४ षटके) | result = पाकिस्तान शाहिन्स ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1509860.html धावफलक] | venue = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | umpires = [[हेमंता बोटेजु]] (श्रीलंका) आणि महमूद खरोटी (अफगाणिस्तान) | motm = [[माझ सदाकत]] (पाकिस्तान शाहिन्स) | toss = पाकिस्तान शाहिन्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ नोव्हेंबर २०२५ | time = १२:३० | team1 = {{cr-rt|UAE}} | team2 = {{flagdeco|PAK}} [[पाकिस्तान अ क्रिकेट संघ|पाकिस्तान शाहिन्स]] | score1 = ५९ (१८ षटके) | runs1 = सय्यद हैदर २० (१९) | wickets1 = [[सुफियान मुकीम]] ३/१२ (४ षटके) | score2 = ६१/१ (५.२ षटके) | runs2 = [[माझ सदाकत]] ३७[[नाबाद|*]] (१५) | wickets2 = मुहम्मद रोहिद १/२५ (३ षटके) | result = पाकिस्तान शाहिन्स ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1509863.html धावफलक] | venue = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | umpires = [[राहुल आशर]] (ओमान) आणि रामासामी वेंकटेश (हाँग काँग) | motm = [[माझ सदाकत]] (पाकिस्तान शाहिन्स) | toss = संयुक्त अरब अमिरातीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ नोव्हेंबर २०२५ | time = १७:३० | daynight = y | team1 = {{cr-rt|OMA}} | team2 = {{flagdeco|IND}} [[भारत अ क्रिकेट संघ|भारत अ]] | score1 = १३५/७ (२० षटके) | runs1 = [[वसिम अली (ओमानचा क्रिकेट खेळाडू)|वसिम अली]] ५४[[नाबाद|*]] (४५) | wickets1 = सुयश शर्मा २/१२ (४ षटके) | score2 = १३८/४ (१७.५ षटके) | runs2 = [[हर्ष दुबे]] ५३[[नाबाद|*]] (४४) | wickets2 = [[जय ओडेदरा]] १/१८ (४ षटके) | result = भारत अ ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1509864.html धावफलक] | venue = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | umpires = [[अकबर अली]] (संयुक्त अरब अमिराती) आणि महमूद खरोटी (अफगाणिस्तान) | motm = [[हर्ष दुबे]] (भारत अ) | toss = भारत अने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ==बाद फेरी== ===सामन्यांची मांडणी=== {{4TeamBracket |nowrap=y |team-width=160px |score-width=150px | RD1 = [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरी]] | RD2 = [[#अंतिम सामना|अंतिम सामना]] | seeds = yes | RD1-seed1 = '''अ१''' | RD1-team1 = '''{{flagdeco|BAN}} [[बांगलादेश अ क्रिकेट संघ|बांगलादेश अ]]''' | RD1-score1 = '''१९४/६ (२० षटके) & १/१''' | RD1-seed2 = ब२ | RD1-team2 = {{flagdeco|IND}} [[भारत अ क्रिकेट संघ|भारत अ]] | RD1-score2 = १९४/६ (२० षटके) & ०/२ | RD1-seed3 = '''ब१''' | RD1-team3 = '''{{flagdeco|PAK}} [[पाकिस्तान अ क्रिकेट संघ|पाकिस्तान शाहिन्स]]''' | RD1-score3 = '''१५३/९ (२० षटके)''' | RD1-seed4 = अ२ | RD1-team4 = {{flagdeco|SL}} [[श्रीलंका अ क्रिकेट संघ|श्रीलंका अ]] | RD1-score4 = १४८/९ (२० षटके) | RD2-seed1 = '''ब१''' | RD2-team1 = '''{{flagdeco|PAK}} [[पाकिस्तान अ क्रिकेट संघ|पाकिस्तान शाहिन्स]]''' | RD2-score1 = '''१२५ (२० षटके) & ७/०''' | RD2-seed2 = अ१ | RD2-team2 = {{flagdeco|BAN}} [[बांगलादेश अ क्रिकेट संघ|बांगलादेश अ]] | RD2-score2 = १२५/९ (२० षटके) & ६/२ }} ===उपांत्य फेरी=== ====पहिला उपांत्य सामना==== {{Single-innings cricket match | date = २१ नोव्हेंबर २०२५ | time = १२:३० | team1 = [[बांगलादेश अ क्रिकेट संघ|बांगलादेश अ]] {{flagdeco|BAN}} | team2 = {{flagdeco|IND}} [[भारत अ क्रिकेट संघ|भारत अ]] | score1 = १९४/६ (२० षटके) | runs1 = हबीबुर रहमान सोहान ६५ (४६) | wickets1 = गुरजपनीत सिंग २/३९ (४ षटके) | score2 = १९४/६ (२० षटके) | runs2 = प्रियांश आर्य ४४ (२३) | wickets2 = [[रकिबुल हसन (क्रिकेट खेळाडू)|रकिबुल हसन]] २/३९ (४ षटके) | result = सामना बरोबरीत<br />(बांगलादेश अने [[सुपर ओव्हर]]ने जिंकला) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1509867.html धावफलक] | venue = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | umpires = [[हेमंता बोटेजु]] (श्रीलंका) आणि महमूद खरोटी (अफगाणिस्तान) | motm = [[रिपन मंडोल]] (बांगलादेश अ) | toss = भारत अने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = [[सुपर ओव्हर]]: भारत अ ०/२, बांगलादेश अ १/१. }} ====दुसरा उपांत्य सामना==== {{Single-innings cricket match | date = २१ नोव्हेंबर २०२५ | time = १७:३० | daynight = y | team1 = [[पाकिस्तान अ क्रिकेट संघ|पाकिस्तान शाहिन्स]] {{flagdeco|PAK}} | team2 = {{flagdeco|SL}} [[श्रीलंका अ क्रिकेट संघ|श्रीलंका अ]] | score1 = १५३/९ (२० षटके) | runs1 = गाझी घोरी ३९[[नाबाद|*]] (३६) | wickets1 = [[प्रमोद मदुशन]] ४/२९ (४ षटके) | score2 = १४८/९ (२० षटके) | runs2 = [[मिलन रथनायके]] ४० (३२) | wickets2 = [[सुफियान मुकीम]] ३/१२ (४ षटके) | result = पाकिस्तान शाहिन्स ५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1509868.html धावफलक] | venue = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | umpires = [[मोर्शेद अली खान]] (बांगलादेश) आणि महमूद खरोटी (अफगाणिस्तान) | motm = साद मसूद (पाकिस्तान शाहिन्स) | toss = श्रीलंका अने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ===अंतिम सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २३ नोव्हेंबर २०२५ | time = १७:३० | daynight = y | team1 = [[पाकिस्तान अ क्रिकेट संघ|पाकिस्तान शाहिन्स]] {{flagdeco|PAK}} | team2 = {{flagdeco|BAN}} [[बांगलादेश अ क्रिकेट संघ|बांगलादेश अ]] | score1 = १२५ (२० षटके) | runs1 = साद मसूद ३८ (२६) | wickets1 = [[रिपन मंडोल]] ३/२५ (४ षटके) | score2 = १२५/९ (२० षटके) | runs2 = हबीबुर रहमान सोहान २६ (१७) | wickets2 = [[सुफियान मुकीम]] ३/११ (४ षटके) | result = सामना बरोबरीत<br />(पाकिस्तान शाहिन्सने [[सुपर ओव्हर]]ने जिंकला) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1509869.html धावफलक] | venue = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | umpires = [[हेमंता बोटेजु]] (श्रीलंका) आणि महमूद खरोटी (अफगाणिस्तान) | motm = [[अहमद दानियाल]] (पाकिस्तान शाहिन्स) | toss = बांगलादेश अने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = [[सुपर ओव्हर]]: बांगलादेश अ ६/२, पाकिस्तान शाहिन्स ७/०. }} ==प्रसारण== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left; white-space:nowrap;" |- ! देश किंवा प्रदेश !! दूरचित्रवाणी प्रसारक !! ऑनलाइन प्रसारण |- | {{BAN}} || टी स्पोर्ट्स || |- | {{CAN}}<br />{{USA}} || विलो || |- | {{IND}}<ref>{{cite news |url=https://icecric.news/rising-stars-asia-cup-t20-schedule/ |title=What Is Rising Stars Asia Cup? Date, India’s Schedule, Teams, Live Streaming Details |accessdate=८ नोव्हेंबर २०२५ |work=IceCric News}}</ref> || सोनी स्पोर्ट्स नेटवर्क || [[सोनीलिव्ह]] |- | {{PAK}} || पीटीव्ही स्पोर्ट्स || |- | {{SRI}} || सोनी स्पोर्ट्स नेटवर्क<br />टीव्ही १ || |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/hong-kong-in-qatar-t20is-2025-26-1510660 ईएसपीएनक्रिकइन्फोवरील मालिका पान (कतार विरुद्ध हाँग काँग)] * [https://www.espn.in/cricket/scores/series/24141/season/2025/asia-cup-rising-stars ईएसपीएनवरील स्पर्धेचे पान] * [https://www.cricbuzz.com/cricket-series/11146/acc-mens-asia-cup-rising-stars-2025 क्रिकबझवरील स्पर्धेचे पान] * [https://www.pcb.com.pk/acc-mens-rising-stars-asia-cup-2025/tournament/1427.html पाकिस्तान क्रिकेट बोर्डावरील स्पर्धेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:कतारमधील क्रिकेट]] 2wpw8n0hv6fvsiq9vywwr9lyxpmoir7 0 382569 2701433 2700686 2026-08-13T00:59:18Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2701433 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२५ महिला उदयोन्मुख राष्ट्रे चषक | image = | imagesize = | caption = | fromdate = २० | todate = ३० नोव्हेंबर २०२५ | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला टी२०आ]] | tournament format = [[साखळी सामने|साखळी]] | host = {{flag|थायलंड}} | champions = {{crw|THA}} | runners-up = {{crw|UAE}} | count = १ | participants = ८ | matches = २८ | player of the series = {{crwicon|UAE}} [[ईशा ओझा]] | most runs = {{crwicon|SCO}} [[डार्सी कार्टर]] (२४८) | most wickets = {{crwicon|THA}} [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] (१५)<br />{{crwicon|UAE}} वैष्णवी महेश (१५) | previous_year = | previous_tournament = | next_year = | next_tournament = }} '''२०२५ आयसीसी महिला उदयोन्मुख राष्ट्रे चषक''' ही महिला उदयोन्मुख राष्ट्रे चषकाची पहिली आवृत्ती होती. ही [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला टी२०आ]] [[क्रिकेट]] स्पर्धा २० ते ३० नोव्हेंबर २०२५ दरम्यान [[थायलंड]] येथे खेळवण्यात आली.<ref>{{cite web |url=https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2025/articles/000020/002094.shtml |title=ICC to launch new annual Emerging Nations Trophy for women's T20Is |work=Cricket Europe |access-date=२३ सप्टेंबर २०२५ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-launches-emerging-nations-trophy-for-women-1511270 |title=ICC launches Emerging Nations Trophy for women |work=ESPNcricinfo |access-date=१६ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> महिला क्रिकेटला प्रोत्साहन देणे आणि जगभरातील सहभाग वाढवणे या आयसीसीच्या धोरणाला पाठबळ देण्यासाठी ही स्पर्धा सुरू करण्यात आली.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-launches-new-global-tournament-to-promote-and-expand-women-s-cricket-around-the-world |title=ICC launches new global tournament to promote and expand Women’s Cricket around the world |work=International Cricket Council |access-date=१५ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> या स्पर्धेत अव्वल आठ [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#सहयोगी सदस्य|असोसिएट सदस्य]] संघ सहभागी झाले होते. त्यामध्ये [[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] दर्जा असलेले पाच संघ आणि १ मे २०२५ रोजीच्या आयसीसी महिला टी२०आ संघ क्रमवारीतील इतर तीन सर्वोच्च क्रमांकाचे संघ समाविष्ट होते.<ref>{{cite web|url=https://cricketnamibia.com/capricorn-eagles-to-carry-namibias-flag-at-icc-womens-emerging-nations-trophy-2025-in-thailand/ |title=Capricorn Eagles to Carry Namibia's Flag at ICC Women’s Emerging Nations Trophy 2025 in Thailand |work=Cricket Namibia |access-date=१० नोव्हेंबर २०२५}}</ref><ref>{{cite web|url=https://czarsportzauto.com/icc-womens-emerging-trophy-2025/ |title=ICC Women's Emerging Trophy in November 2025 as part of ICC strategy for structured growth for T20 World Cup pathway participants |work=Czarsportz |access-date=२३ सप्टेंबर २०२५}}</ref> [[थायलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|थायलंड]]ने [[निव्वळ धावगती]]च्या आधारे स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले; चार संघांनी प्रत्येकी पाच विजय मिळवल्यामुळे ते समान स्थितीत होते.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-emerging-nations-trophy-2025/news/thailand-win-the-icc-women-s-emerging-nations-trophy-2025 |title=Thailand win the ICC Women's Emerging Nations Trophy 2025 |work=International Cricket Council |access-date=३० नोव्हेंबर २०२५}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/articles/cx2e97wg24ko |title=Thailand beat Scots to win Emerging Nations Trophy |work=BBC Sport |access-date=३० नोव्हेंबर २०२५}}</ref> ==संघ आणि पात्रता== {| class="wikitable" ! पात्रतेचा मार्ग ! जागा ! पात्र संघ |- | rowspan="5" | महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय दर्जा असलेले संघ | rowspan="5" style="text-align:center;" | '''५''' | {{crw|NED}} |- | {{crw|PNG}} |- | {{crw|SCO}} |- | {{crw|THA}} |- | {{crw|UAE}} |- | rowspan="3" | आयसीसी महिला टी२०आ संघ क्रमवारी | rowspan="3" style="text-align:center;" | '''३''' | {{nobr|{{crw|NAM}}}} |- | {{crw|TAN}} |- | {{crw|UGA}} |- ! एकूण ! ८ ! |} ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- ! {{crw|NAM}}<ref>{{cite web |url=https://www.femalecricket.com/women-cricket-news/77993-namibia-unveil-strong-squad-for-womens-quadrangular-series-2025-in-thailand.html |title=Namibia Unveil Strong Squad for Women’s Quadrangular Series 2025 in Thailand |work=Female Cricket |access-date=१३ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> ! {{crw|NED}}<ref>{{cite web |url=https://www.kncb.nl/en/news/kncb-announces-squad-for-icc-emerging-nations-trophy/ |title=KNCB announces squad for ICC Emerging Nations Trophy |work=[[रॉयल डच क्रिकेट असोसिएशन]] |access-date=३ ऑक्टोबर २०२५ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! {{crw|PNG}}<ref>{{cite web |url=https://www.thenational.com.pg/lewas-off-to-thailand-for-emerging-nations-t20/ |title=Lewas off to Thailand for Emerging Nations T20 |work=The National |access-date=१२ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> ! {{crw|SCO}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricketscotland.com/Article/f4849bc7-d867-4084-b39b-3494b24dfc94 |title=Scotland women's squad named for Emerging Nations Trophy |work=Cricket Scotland |access-date=२३ सप्टेंबर २०२५}}</ref> |- | valign="top" | * [[सुने विटमन]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * नाओमी बेंजामिन * [[ज्युरीन डिएरगार्ड]] * मर्सर्ली गोरासेस * [[कायलीन ग्रीन]] * [[व्हिक्टोरिया हामुन्येला]] * एव्हलीन केजारुकुआ * [[यास्मिन खान]] ([[यष्टिरक्षक|य]]) * बियांका मॅन्युएल * मेकेलाये म्वातिले * [[विल्का म्वातिले]] * [[सिल्व्हिया शिहेपो]] * एडेल व्हॅन झिल * ले-मारी व्हिसर | valign="top" | * [[बाबेट डी लीडे]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टिरक्षक|य]]) * मेरेल डेकेलिंग * [[कॅरोलिन डि लँग]] * [[स्टेरे कॅलिस]] * सान्या खुराना * [[हॅना लँडहीर]] * लारा लीमहुइस * फिबे मोल्केनबोअर * [[फ्रेडरिक ओव्हरडिक]] * [[रॉबिन रियकी]] * [[सिल्व्हर सीगर्स]] * मिर्थे व्हॅन डेन राड * इसाबेल व्हॅन डर वोनिंग * [[आयरिस झ्विलिंग]] | valign="top" | * [[ब्रेंडा ताउ]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टिरक्षक|य]]) * [[पाउके सियाका]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|उपक]]) * होलन डोरिगा * ब्रेंडा एली * डिका लोहिया * कोनियो ओआला * एरानी पोकाना * मिरिया रायो * [[लक्ष्मी राजदुराई]] * हाने ताउ * हेनाओ थॉमस * [[गेउआ टॉम]] * [[मैरी टॉम]] * [[इसाबेल तौआ]] * [[नाओआनी वारे]] | valign="top" | * [[सॅरा ब्राइस]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टिरक्षक|य]]) * [[क्लोई एबेल]] * [[ऑलिव्हिया बेल]] * [[डार्सी कार्टर]] * [[प्रियानाझ चॅटर्जी]] * [[कॅथेरिन फ्रेझर]] * [[आइल्सा लिस्टर]] ([[यष्टिरक्षक|य]]) * [[अब्ताहा मकसूद]] * [[मेगन मॅककॉल]] * मॉली पार्कर * [[हॅना रेनी]] * नियाम रॉबर्टसन-जॅक * [[रेचेल स्लेटर]] * [[एलेन वॉटसन]] |- ! {{crw|TAN}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DRAeMzGCP3w/ |title=Official squad for the 2025 ICC Women's Emerging Nations Trophy, Thailand |work=Tanzania Cricket Association |via=Instagram |access-date=१३ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> ! {{crw|THA}}<ref>{{cite web |url=https://cricketerstales.com/icc-womens-emerging-nations-trophy-2025-teams-squads-schedule |title=ICC Women's Emerging Nations Trophy 2025 Teams, Squads & Schedule |work=CricketersTales |access-date=१३ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> ! {{crw|UGA}}<ref>{{cite web |url=https://kawowo.com/2025/11/13/oyella-makes-victoria-pearls-cut-as-mutonyi-ariokot-return-for-emerging-nations-cup-in-thailand/ |title=Oyella makes Victoria Pearls cut as Mutonyi, Ariokot return for Emerging Nations Cup in Thailand |work=Kawowo Sports |access-date=१३ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> ! {{crw|UAE}}<ref>{{cite web |url=https://gulfnews.com/sport/uae-sport/esha-oza-to-lead-uae-in-inaugural-edition-of-the-icc-womens-emerging-nations-trophy-2025-1.500344674 |title=Esha Oza to lead UAE in inaugural edition of the ICC Women's Emerging Nations Trophy 2025 |work=Gulf News |access-date=१३ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> |- | valign="top" | * नीमा पायस ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * सौम बोराकांबी * सौमू हुसेन ([[यष्टिरक्षक|य]]) * सोफिया जेरोम * पेरिस कामुन्या * [[फातुमा किबासू]] * जेनिफर किमारो * शीला किझिटो * नसरा मोहमेदी * शुफा मोहमेदी ([[यष्टिरक्षक|य]]) * सौम म्ताए * हुदा ओमारी * नसरा सैदी * म्वानाम्वुआ उशांगा | valign="top" | * [[नरुएमोल चैवाई]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टिरक्षक|य]]) * [[नत्ताया बूचाथम]] * नान्नाफत चायहान * [[नत्ताकन चांतम]] * सुनीदा चतुरोंग्रत्ताना * [[ओन्निचा कांचोम्पू]] * [[रोझनॅन कानोह]] * [[सुवानान खियाओतो]] * [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ([[यष्टिरक्षक|य]]) * [[सुलीपोर्न लाओमी]] * [[फन्नीता माया]] * [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] * [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] * [[अपिसरा सुवांचनरोती]] | valign="top" | * [[जॅनेट म्बाबाझी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[रिटा मुसमाळी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|उपक]]) * सारा अकितेंग * प्रॉस्कोव्हिया अलाको * नाउमे अमोंगिन * केव्हिन अमुगे * मलिसा अरिओकोट * [[कॉन्सी अवेको]] * [[केव्हिन अविनो]] ([[यष्टिरक्षक|य]]) * एस्थर इलोकू ([[यष्टिरक्षक|य]]) * आयरीन मुतोनी * [[इम्मॅक्युलेट नाकीसूयी]] * [[स्टेफनी नम्पीना]] * टेडी ओयेला | valign="top" | * [[ईशा ओझा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * मिशेल बोथा * [[समायरा धरणीधरका]] * उदेनी डोना * [[सिया गोखले]] * [[हीना होतचंदानी]] * अल मसीरा जहांगीर * लावण्या केनी * सुरक्षा कोट्टे * वैष्णवी महेश * इंधुजा नंदकुमार * रिनिथा राजिथ * [[तीर्थ सतीश]] ([[यष्टिरक्षक|य]]) * अथिगे सिल्वा |} ==चौरंगी मालिका== {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = थायलंड महिला चौरंगी मालिका | image = | imagesize = | caption = | fromdate = १४ | todate = १७ नोव्हेंबर २०२५ | administrator = [[क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंड]] | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला टी२०आ]] | tournament format = [[साखळी सामने|साखळी]] | host = {{flag|थायलंड}} | champions = {{crw|SCO}} | runners-up = {{crw|THA}} | participants = ४ | matches = ६ | player of the series = | most runs = {{crwicon|SCO}} [[डार्सी कार्टर]] (११९) | most wickets = {{crwicon|THA}} [[ओन्निचा कांचोम्पू]] (५) | previous_year = २०२५ | previous_tournament = २०२५ महिला टी२० विश्वचषक आशिया पात्रता स्पर्धा#चौरंगी मालिका | next_year = | next_tournament = }} उदयोन्मुख राष्ट्रे चषकापूर्वी एक चौरंगी स्पर्धा खेळवण्यात आली.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/womens-quadrangular-t20i-tournament-2025/ |title=Cricket Thailand to host Women's Quadrangular T20I tournament in November 2025 |work=Czarsportz |access-date=१६ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> ===गुणतालिका=== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |- ! स्थान !! संघ !! खेळले !! विजय !! पराभव !! अनिर्णित !! गुण !! निव्वळ धावगती |- | १ || style="text-align:left;" | {{crw|SCO}} || ३ || ३ || ० || ० || '''६''' || +१.५८४ |- | २ || style="text-align:left;" | {{crw|THA}} || ३ || २ || १ || ० || '''४''' || +०.७५५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{crw|PNG}} || ३ || १ || २ || ० || '''२''' || −०.९४५ |- | ४ || style="text-align:left;" | {{crw|NAM}} || ३ || ० || ३ || ० || '''०''' || −१.२५२ |- | colspan="8" style="text-align:left;" | स्रोत: ईएसपीएनक्रिकइन्फो<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/women-s-t20-quadrangular-series-in-thailand-2025-26-1510278/points-table-standings |title=Women's T20 Quadrangular Series (in Thailand) 2025 - Points Table |work=ESPNcricinfo |access-date=१७ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> |} ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = १४ नोव्हेंबर २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|SCO}} | team2 = {{crw|PNG}} | score1 = १४६/४ (२० षटके) | runs1 = [[डार्सी कार्टर]] ७१[[नाबाद|*]] (५९) | wickets1 = [[गेउआ टॉम]] १/२२ (२ षटके) | score2 = ९१/८ (२० षटके) | runs2 = कोनियो ओआला २५ (२१) | wickets2 = नियाम रॉबर्टसन-जॅक ३/१७ (४ षटके) | result = स्कॉटलंड ५५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510279.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि के. बी. सुरेश (थायलंड) | motm = [[डार्सी कार्टर]] (स्कॉटलंड) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ नोव्हेंबर २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{crw-rt|THA}} | team2 = {{crw|NAM}} | score1 = १२४/५ (२० षटके) | runs1 = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ४६[[नाबाद|*]] (४३) | wickets1 = [[सिल्व्हिया शिहेपो]] ३/२५ (३ षटके) | score2 = ८५ (१८.३ षटके) | runs2 = [[सुने विटमन]] ३० (३४) | wickets2 = [[ओन्निचा कांचोम्पू]] ५/१८ (४ षटके) | result = थायलंड ३९ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510280.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = संजीव जयसूरियम (थायलंड) आणि के. बी. सुरेश (थायलंड) | motm = [[ओन्निचा कांचोम्पू]] (थायलंड) | toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = [[ओन्निचा कांचोम्पू]] (थायलंड) हिने महिला टी२०आमधील तिची पहिली पाच बळींची कामगिरी केली.<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/quadrangular-womens-t20i-series-2025-in-thailand/78109-onnicha-kamchomphus-5-fer-bowls-thailand-women-to-39-run-win-over-namibia.html |title=Onnicha Kamchomphu's 5-Fer Bowls Thailand Women to 39-Run Win Over Namibia |work=Female Cricket |access-date=१८ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> }} {{Single-innings cricket match | date = १५ नोव्हेंबर २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|NAM}} | team2 = {{crw|PNG}} | score1 = ७४ (१९.४ षटके) | runs1 = [[यास्मिन खान]] २३ (२९) | wickets1 = डिका लोहिया २/१४ (२ षटके) | score2 = ७५/४ (१९.१ षटके) | runs2 = [[ब्रेंडा ताउ]] २७[[नाबाद|*]] (३४) | wickets2 = [[विल्का म्वातिले]] २/७ (४ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510281.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि के. बी. सुरेश (थायलंड) | motm = [[मैरी टॉम]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = नामिबियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १५ नोव्हेंबर २०२५ | time = १३:३० | team1 = {{crw-rt|THA}} | team2 = {{crw|SCO}} | score1 = १३६/५ (२० षटके) | runs1 = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ३१ (२७) | wickets1 = [[प्रियानाझ चॅटर्जी]] २/११ (२ षटके) | score2 = १३७/८ (२० षटके) | runs2 = [[सॅरा ब्राइस]] ३१ (२१) | wickets2 = [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] ३/१८ (४ षटके) | result = स्कॉटलंड २ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510282.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = संजीव जयसूरियम (थायलंड) आणि के. बी. सुरेश (थायलंड) | motm = [[रेचेल स्लेटर]] (स्कॉटलंड) | toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ नोव्हेंबर २०२५ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|NAM}} | team2 = {{crw|SCO}} | score1 = ८१/९ (२० षटके) | runs1 = [[कायलीन ग्रीन]] ४२ (५६) | wickets1 = [[रेचेल स्लेटर]] ३/११ (४ षटके) | score2 = ८२/३ (१४.२ षटके) | runs2 = [[एलेन वॉटसन]] ३० (३४) | wickets2 = [[सुने विटमन]] १/६ (१ षटक) | result = स्कॉटलंड ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510283.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि संजीव जयसूरियम (थायलंड) | motm = [[रेचेल स्लेटर]] (स्कॉटलंड) | toss = नामिबियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ नोव्हेंबर २०२५ | time = १३:४५ | team1 = {{crw-rt|PNG}} | team2 = {{crw|THA}} | score1 = १०९/४ (२० षटके) | runs1 = [[नाओआनी वारे]] ५५[[नाबाद|*]] (५५) | wickets1 = [[फन्नीता माया]] २/२९ (४ षटके) | score2 = ११०/३ (१९ षटके) | runs2 = [[नत्ताकन चांतम]] ४५[[नाबाद|*]] (३८) | wickets2 = [[पाउके सियाका]] १/१० (४ षटके) | result = थायलंड ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510284.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि के. बी. सुरेश (थायलंड) | motm = [[नत्ताकन चांतम]] (थायलंड) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==गुणतालिका== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |- ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! बरोबरी !! अनिर्णित !! गुण !! निव्वळ धावगती |- style="background:#CCFFCC;" | १ || style="text-align:left;" | {{crw|THA}} || ७ || ५ || २ || ० || ० || '''१०''' || +१.३६२ |- | २ || style="text-align:left;" | {{crw|UAE}} || ७ || ५ || २ || ० || ० || '''१०''' || +१.२७८ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{crw|NED}} || ७ || ५ || २ || ० || ० || '''१०''' || +०.९८७ |- | ४ || style="text-align:left;" | {{crw|SCO}} || ७ || ५ || २ || ० || ० || '''१०''' || +०.३५९ |- | ५ || style="text-align:left;" | {{crw|PNG}} || ७ || ४ || ३ || ० || ० || '''८''' || +०.०२६ |- | ६ || style="text-align:left;" | {{crw|UGA}} || ७ || २ || ५ || ० || ० || '''४''' || −१.०४० |- | ७ || style="text-align:left;" | {{crw|NAM}} || ७ || १ || ६ || ० || ० || '''२''' || −१.३४५ |- | ८ || style="text-align:left;" | {{crw|TAN}} || ७ || १ || ६ || ० || ० || '''२''' || −१.६४९ |- | colspan="9" style="text-align:left;" | स्रोत: ईएसपीएनक्रिकइन्फो<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-emerging-nations-trophy-2025-26-1510261/points-table-standings |title=ICC Women Emerging Nations Trophy 2025 - Points Table |work=ESPNcricinfo |access-date=३० नोव्हेंबर २०२५}}</ref> |} ==सामने== {{Single-innings cricket match | date = २० नोव्हेंबर २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|THA}} | team2 = {{crw|NED}} | score1 = ११७/७ (२० षटके) | runs1 = [[नत्ताकन चांतम]] ३९ (३६) | wickets1 = [[सिल्व्हर सीगर्स]] २/११ (४ षटके) | score2 = ९४ (१८.५ षटके) | runs2 = [[बाबेट डी लीडे]] २५ (१६) | wickets2 = [[सुलीपोर्न लाओमी]] २/११ (४ षटके) | result = थायलंड २३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510285.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = टीना सेमेन्स (न्यूझीलंड) आणि [[मिशू चौधरी|रोकेया सुलताना]] (बांगलादेश) | motm = [[सुलीपोर्न लाओमी]] (थायलंड) | toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २० नोव्हेंबर २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|PNG}} | team2 = {{crw|UAE}} | score1 = ९४/५ (२० षटके) | runs1 = [[ब्रेंडा ताउ]] ५३ (५५) | wickets1 = [[समायरा धरणीधरका]] २/१७ (४ षटके) | score2 = ९५/२ (१५.२ षटके) | runs2 = [[तीर्थ सतीश]] ४५ (४१) | wickets2 = हेनाओ थॉमस १/१६ (२ षटके) | result = संयुक्त अरब अमिराती ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510286.html धावफलक] | venue = एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = अंकिता गुहा (भारत) आणि [[देदुनु सिल्वा]] (श्रीलंका) | motm = [[तीर्थ सतीश]] (संयुक्त अरब अमिराती) | toss = संयुक्त अरब अमिरातीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २० नोव्हेंबर २०२५ | time = १२:४५ | team1 = {{crw-rt|SCO}} | team2 = {{crw|UGA}} | score1 = ११५/९ (२० षटके) | runs1 = [[डार्सी कार्टर]] ५४[[नाबाद|*]] (५०) | wickets1 = [[जॅनेट म्बाबाझी]] ३/१७ (३ षटके) | score2 = १००/६ (२० षटके) | runs2 = [[इम्मॅक्युलेट नाकीसूयी]] ३६ (४२) | wickets2 = [[अब्ताहा मकसूद]] २/२० (४ षटके) | result = स्कॉटलंड १५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510288.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = [[सलीमा इम्तियाझ]] (पाकिस्तान) आणि डॉली राणी (बांगलादेश) | motm = [[डार्सी कार्टर]] (स्कॉटलंड) | toss = स्कॉटलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = मॉली पार्कर (स्कॉटलंड) हिने [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला टी२०आ]] पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = २० नोव्हेंबर २०२५ | time = १२:४५ | team1 = {{crw-rt|NAM}} | team2 = {{crw|TAN}} | score1 = ११८/५ (२० षटके) | runs1 = [[सुने विटमन]] ५३ (५०) | wickets1 = म्वानाम्वुआ उशांगा २/२७ (३ षटके) | score2 = ११९/२ (१७ षटके) | runs2 = सौम म्ताए ५५[[नाबाद|*]] (४५) | wickets2 = [[ज्युरीन डिएरगार्ड]] १/११ (२ षटके) | result = टांझानिया ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510287.html धावफलक] | venue = एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = मारिया ॲबॉट (वेस्ट इंडीज) आणि चंपा चकमा (बांगलादेश) | motm = सौम म्ताए (टांझानिया) | toss = नामिबियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २१ नोव्हेंबर २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|PNG}} | team2 = {{crw|THA}} | score1 = ९२/९ (२० षटके) | runs1 = [[इसाबेल तौआ]] २५ (२५) | wickets1 = [[सुलीपोर्न लाओमी]] ३/१४ (४ षटके) | score2 = ८४/८ (२० षटके) | runs2 = [[नरुएमोल चैवाई]] ४४ (४०) | wickets2 = [[पाउके सियाका]] ४/१२ (४ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी ८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510290.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = [[सलीमा इम्तियाझ]] (पाकिस्तान) आणि टीना सेमेन्स (न्यूझीलंड) | motm = [[पाउके सियाका]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २१ नोव्हेंबर २०२५ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|UAE}} | team2 = {{crw|NED}} | score1 = ९३ (१७.४ षटके) | runs1 = [[हीना होतचंदानी]] ३० (३९) | wickets1 = [[रॉबिन रियकी]] २/११ (२ षटके) | score2 = ९४/६ (१८.५ षटके) | runs2 = [[स्टेरे कॅलिस]] ४० (४३) | wickets2 = वैष्णवी महेश ३/२२ (४ षटके) | result = नेदरलँड्स ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510289.html धावफलक] | venue = एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = अंकिता गुहा (भारत) आणि डॉली राणी (बांगलादेश) | motm = [[स्टेरे कॅलिस]] (नेदरलँड्स) | toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २१ नोव्हेंबर २०२५ | time = १२:४५ | team1 = {{crw-rt|NAM}} | team2 = {{crw|UGA}} | score1 = ८३/८ (२० षटके) | runs1 = [[कायलीन ग्रीन]] २१ (३७) | wickets1 = सारा अकितेंग २/१० (४ षटके) | score2 = ७१/७ (२० षटके) | runs2 = [[इम्मॅक्युलेट नाकीसूयी]] १७ (२७) | wickets2 = ले-मारी व्हिसर ३/१० (४ षटके) | result = नामिबिया १२ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510291.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = चंपा चकमा (बांगलादेश) आणि [[मिशू चौधरी|रोकेया सुलताना]] (बांगलादेश) | motm = ले-मारी व्हिसर (नामिबिया) | toss = युगांडाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = ले-मारी व्हिसर (नामिबिया) हिने [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला टी२०आ]] पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = २१ नोव्हेंबर २०२५ | time = १२:४५ | team1 = {{crw-rt|SCO}} | team2 = {{crw|TAN}} | score1 = १५३/५ (२० षटके) | runs1 = [[डार्सी कार्टर]] ७६[[नाबाद|*]] (६२) | wickets1 = पेरिस कामुन्या २/३३ (४ षटके) | score2 = १४८/८ (२० षटके) | runs2 = हुदा ओमारी ३८[[नाबाद|*]] (३४) | wickets2 = [[डार्सी कार्टर]] ३/२३ (४ षटके) | result = स्कॉटलंड ५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510292.html धावफलक] | venue = एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = मारिया ॲबॉट (वेस्ट इंडीज) आणि टीना सेमेन्स (न्यूझीलंड) | motm = [[डार्सी कार्टर]] (स्कॉटलंड) | toss = स्कॉटलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २३ नोव्हेंबर २०२५ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|UGA}} | team2 = {{crw|PNG}} | score1 = ११७/४ (२० षटके) | runs1 = [[जॅनेट म्बाबाझी]] ६०[[नाबाद|*]] (५८) | wickets1 = डिका लोहिया १/९ (२ षटके) | score2 = ११३/७ (२० षटके) | runs2 = [[पाउके सियाका]] ३९ (२३) | wickets2 = [[जॅनेट म्बाबाझी]] २/२१ (२ षटके) | result = युगांडा ४ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510294.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = अंकिता गुहा (भारत) आणि [[मिशू चौधरी|रोकेया सुलताना]] (बांगलादेश) | motm = [[जॅनेट म्बाबाझी]] (युगांडा) | toss = युगांडाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २३ नोव्हेंबर २०२५ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|TAN}} | team2 = {{crw|NED}} | score1 = ६२ (१९.४ षटके) | runs1 = हुदा ओमारी १४ (१८) | wickets1 = [[आयरिस झ्विलिंग]] ३/१३ (४ षटके) | score2 = ६३/३ (१२.२ षटके) | runs2 = [[स्टेरे कॅलिस]] २४ (२९) | wickets2 = सोफिया जेरोम २/१९ (४ षटके) | result = नेदरलँड्स ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510293.html धावफलक] | venue = एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = मारिया ॲबॉट (वेस्ट इंडीज) आणि [[सलीमा इम्तियाझ]] (पाकिस्तान) | motm = [[आयरिस झ्विलिंग]] (नेदरलँड्स) | toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २३ नोव्हेंबर २०२५ | time = १३:४५ | team1 = {{crw-rt|UAE}} | team2 = {{crw|SCO}} | score1 = ९३/८ (२० षटके) | runs1 = [[समायरा धरणीधरका]] १७ (१९) | wickets1 = [[कॅथेरिन फ्रेझर]] २/१२ (४ षटके) | score2 = ९४/० (१४.५ षटके) | runs2 = [[डार्सी कार्टर]] ५४[[नाबाद|*]] (५६) | result = स्कॉटलंड १० गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510295.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = डॉली राणी (बांगलादेश) आणि [[देदुनु सिल्वा]] (श्रीलंका) | motm = [[डार्सी कार्टर]] (स्कॉटलंड) | toss = संयुक्त अरब अमिरातीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २३ नोव्हेंबर २०२५ | time = १३:४५ | team1 = {{crw-rt|THA}} | team2 = {{crw|NAM}} | score1 = ११५/६ (२० षटके) | runs1 = [[नत्ताकन चांतम]] ५८[[नाबाद|*]] (५६) | wickets1 = नाओमी बेंजामिन २/१६ (४ षटके) | score2 = ८८/८ (२० षटके) | runs2 = [[यास्मिन खान]] २७ (३४) | wickets2 = सुनीदा चतुरोंग्रत्ताना ३/१९ (४ षटके) | result = थायलंड २७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510296.html धावफलक] | venue = एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = चंपा चकमा (बांगलादेश) आणि टीना सेमेन्स (न्यूझीलंड) | motm = सुनीदा चतुरोंग्रत्ताना (थायलंड) | toss = नामिबियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २५ नोव्हेंबर २०२५ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|THA}} | team2 = {{crw|TAN}} | score1 = ११०/६ (२० षटके) | runs1 = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] २८ (४०) | wickets1 = शीला किझिटो २/१८ (४ षटके) | score2 = ५९ (१९ षटके) | runs2 = नसरा सैदी १५ (३०) | wickets2 = सुनीदा चतुरोंग्रत्ताना ३/४ (४ षटके) | result = थायलंड ५१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510297.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = चंपा चकमा (बांगलादेश) आणि अंकिता गुहा (भारत) | motm = सुनीदा चतुरोंग्रत्ताना (थायलंड) | toss = टांझानियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २५ नोव्हेंबर २०२५ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|UGA}} | team2 = {{crw|UAE}} | score1 = ७५/८ (२० षटके) | runs1 = [[जॅनेट म्बाबाझी]] १६ (२६) | wickets1 = वैष्णवी महेश ३/२१ (४ षटके) | score2 = ७६/० (८.२ षटके) | runs2 = [[ईशा ओझा]] ४८[[नाबाद|*]] (३०) | result = संयुक्त अरब अमिराती १० गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510298.html धावफलक] | venue = एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = डॉली राणी (बांगलादेश) आणि टीना सेमेन्स (न्यूझीलंड) | motm = [[ईशा ओझा]] (संयुक्त अरब अमिराती) | toss = संयुक्त अरब अमिरातीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २५ नोव्हेंबर २०२५ | time = १३:४५ | team1 = {{crw-rt|PNG}} | team2 = {{crw|NED}} | score1 = १२६/२ (२० षटके) | runs1 = [[नाओआनी वारे]] ४५[[नाबाद|*]] (५५) | wickets1 = [[कॅरोलिन डि लँग]] १/२० (४ षटके) | score2 = ११८/९ (२० षटके) | runs2 = [[स्टेरे कॅलिस]] ४० (३८) | wickets2 = [[पाउके सियाका]] ३/२२ (४ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी ८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510300.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = [[सलीमा इम्तियाझ]] (पाकिस्तान) आणि [[मिशू चौधरी|रोकेया सुलताना]] (बांगलादेश) | motm = हेनाओ थॉमस (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २५ नोव्हेंबर २०२५ | time = १३:४५ | team1 = {{crw-rt|NAM}} | team2 = {{crw|SCO}} | score1 = ७४ (१६.२ षटके) | runs1 = मेकेलाये म्वातिले १५ [[नाबाद|*]] (३२) | wickets1 = [[कॅथेरिन फ्रेझर]] ३/९ (४ षटके) | score2 = ७६/३ (८.४ षटके) | runs2 = [[सॅरा ब्राइस]] ३६[[नाबाद|*]] (१७) | wickets2 = नाओमी बेंजामिन २/१५ (२.४ षटके) | result = स्कॉटलंड ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510299.html धावफलक] | venue = एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = मारिया ॲबॉट (वेस्ट इंडीज) आणि [[देदुनु सिल्वा]] (श्रीलंका) | motm = [[कॅथेरिन फ्रेझर]] (स्कॉटलंड) | toss = स्कॉटलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २६ नोव्हेंबर २०२५ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|TAN}} | team2 = {{crw|UAE}} | score1 = ४६ (१६.५ षटके) | runs1 = नीमा पायस १० (१८) | wickets1 = वैष्णवी महेश ३/७ (४ षटके) | score2 = ५०/३ (७.१ षटके) | runs2 = [[ईशा ओझा]] २८ (१६) | wickets2 = पेरिस कामुन्या २/१२ (२.१ षटके) | result = संयुक्त अरब अमिराती ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510301.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = चंपा चकमा (बांगलादेश) आणि [[सलीमा इम्तियाझ]] (पाकिस्तान) | motm = वैष्णवी महेश (संयुक्त अरब अमिराती) | toss = टांझानियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २६ नोव्हेंबर २०२५ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|UGA}} | team2 = {{crw|THA}} | score1 = ५५ (१९.३ षटके) | runs1 = [[स्टेफनी नम्पीना]] २२ (४२) | wickets1 = [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] ५/६ (३.३ षटके) | score2 = ५८/२ (९ षटके) | runs2 = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] २८[[नाबाद|*]] (२३) | wickets2 = [[कॉन्सी अवेको]] १/२१ (४ षटके) | result = थायलंड ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510302.html धावफलक] | venue = एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = डॉली राणी (बांगलादेश) आणि [[देदुनु सिल्वा]] (श्रीलंका) | motm = [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] (थायलंड) | toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २६ नोव्हेंबर २०२५ | time = १३:४५ | team1 = {{crw-rt|NED}} | team2 = {{crw|NAM}} | score1 = १६४/६ (२० षटके) | runs1 = [[स्टेरे कॅलिस]] ४७ (३८) | wickets1 = [[सिल्व्हिया शिहेपो]] १/१२ (१ षटक) | score2 = ११३ (१६.२ षटके) | runs2 = [[यास्मिन खान]] ४१ (१५) | wickets2 = [[फ्रेडरिक ओव्हरडिक]] ४/१८ (३.२ षटके) | result = नेदरलँड्स ५१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510303.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = अंकिता गुहा (भारत) आणि टीना सेमेन्स (न्यूझीलंड) | motm = [[फ्रेडरिक ओव्हरडिक]] (नेदरलँड्स) | toss = नामिबियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २६ नोव्हेंबर २०२५ | time = १३:४५ | team1 = {{crw-rt|PNG}} | team2 = {{crw|SCO}} | score1 = ११८/८ (२० षटके) | runs1 = होलन डोरिगा ६३ (५१) | wickets1 = [[क्लोई एबेल]] ५/१३ (४ षटके) | score2 = १२१/४ (१९.५ षटके) | runs2 = [[सॅरा ब्राइस]] ३९[[नाबाद|*]] (२९) | wickets2 = [[इसाबेल तौआ]] १/२४ (४ षटके) | result = स्कॉटलंड ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510304.html धावफलक] | venue = एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = मारिया ॲबॉट (वेस्ट इंडीज) आणि [[मिशू चौधरी|रोकेया सुलताना]] (बांगलादेश) | motm = [[क्लोई एबेल]] (स्कॉटलंड) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = [[क्लोई एबेल]] (स्कॉटलंड) हिने महिला टी२०आमधील तिची पहिली पाच बळींची कामगिरी केली.<ref>{{cite web |title=Scotland edge Papua New Guinea to maintain 100% run |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/cn7krrgepvno |work=BBC Sport |access-date=२६ नोव्हेंबर २०२५}}</ref><ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/icc-womens-emerging-nations-t20-trophy-2025/78920-chloe-abels-5-fer-sets-up-scotland-womens-six-wicket-win-over-papua-new-guinea.html |title=Chloe Abel's 5-Fer Sets Up Scotland Women’s Six-Wicket Win Over Papua New Guinea |work=Female Cricket |access-date=२७ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> }} {{Single-innings cricket match | date = २८ नोव्हेंबर २०२५ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|UAE}} | team2 = {{crw|THA}} | score1 = ८० (२० षटके) | runs1 = मिशेल बोथा १८ (३२) | wickets1 = सुनीदा चतुरोंग्रत्ताना २/९ (४ षटके) | score2 = ७३ (१९.३ षटके) | runs2 = [[सुवानान खियाओतो]] २४ (२४) | wickets2 = वैष्णवी महेश ४/१० (४ षटके) | result = संयुक्त अरब अमिराती ७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510305.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = [[सलीमा इम्तियाझ]] (पाकिस्तान) आणि [[मिशू चौधरी|रोकेया सुलताना]] (बांगलादेश) | motm = वैष्णवी महेश (संयुक्त अरब अमिराती) | toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २८ नोव्हेंबर २०२५ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|TAN}} | team2 = {{crw|UGA}} | score1 = ५४ (१९.५ षटके) | runs1 = [[फातुमा किबासू]] १० (१६) | wickets1 = [[इम्मॅक्युलेट नाकीसूयी]] २/१२ (४ षटके) | score2 = ५५/३ (१२.३ षटके) | runs2 = एस्थर इलोकू २८[[नाबाद|*]] (४१) | wickets2 = जेनिफर किमारो १/४ (२ षटके) | result = युगांडा ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510306.html धावफलक] | venue = एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = अंकिता गुहा (भारत) आणि डॉली राणी (बांगलादेश) | motm = [[इम्मॅक्युलेट नाकीसूयी]] (युगांडा) | toss = युगांडाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २८ नोव्हेंबर २०२५ | time = १३:४५ | team1 = {{crw-rt|PNG}} | team2 = {{crw|NAM}} | score1 = ९४/७ (२० षटके) | runs1 = [[ब्रेंडा ताउ]] ३० (२९) | wickets1 = [[सुने विटमन]] २/१० (२ षटके) | score2 = ९३/७ (२० षटके) | runs2 = [[यास्मिन खान]] ३०[[नाबाद|*]] (३६) | wickets2 = [[पाउके सियाका]] ३/१५ (४ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी १ धावेने विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510307.html धावफलक] | venue = एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = मारिया ॲबॉट (वेस्ट इंडीज) आणि टीना सेमेन्स (न्यूझीलंड) | motm = [[पाउके सियाका]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = नामिबियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = २८ नोव्हेंबर २०२५ | time = १३:४५ | team1 = {{crw-rt|NED}} | team2 = {{crw|SCO}} | score1 = १४८/७ (२० षटके) | runs1 = [[स्टेरे कॅलिस]] ५५[[नाबाद|*]] (४४) | wickets1 = [[रेचेल स्लेटर]] ३/२२ (४ षटके) | score2 = १२१/८ (२० षटके) | runs2 = [[कॅथेरिन फ्रेझर]] ३९ (३२) | wickets2 = [[आयरिस झ्विलिंग]] ३/१९ (४ षटके) | result = नेदरलँड्स २७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510308.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = चंपा चकमा (बांगलादेश) आणि [[देदुनु सिल्वा]] (श्रीलंका) | motm = [[स्टेरे कॅलिस]] (नेदरलँड्स) | toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = ३० नोव्हेंबर २०२५ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|UGA}} | team2 = {{crw|NED}} | score1 = १११/६ (२० षटके) | runs1 = प्रॉस्कोव्हिया अलाको ३४ (२९) | wickets1 = [[सिल्व्हर सीगर्स]] २/१२ (४ षटके) | score2 = ११२/४ (१४.५ षटके) | runs2 = [[रॉबिन रियकी]] ३६[[नाबाद|*]] (३१) | wickets2 = केव्हिन अमुगे २/१३ (३ षटके) | result = नेदरलँड्स ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510309.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = [[देदुनु सिल्वा]] (श्रीलंका) आणि [[मिशू चौधरी|रोकेया सुलताना]] (बांगलादेश) | motm = [[रॉबिन रियकी]] (नेदरलँड्स) | toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = ३० नोव्हेंबर २०२५ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|UAE}} | team2 = {{crw|NAM}} | score1 = १५३/३ (२० षटके) | runs1 = [[ईशा ओझा]] ६८ (४९) | wickets1 = मेकेलाये म्वातिले १/२ (१ षटक) | score2 = १२५/७ (२० षटके) | runs2 = [[विल्का म्वातिले]] ५४[[नाबाद|*]] (३४) | wickets2 = वैष्णवी महेश २/१३ (४ षटके) | result = संयुक्त अरब अमिराती २८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510310.html धावफलक] | venue = एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = अंकिता गुहा (भारत) आणि डॉली राणी (बांगलादेश) | motm = [[ईशा ओझा]] (संयुक्त अरब अमिराती) | toss = संयुक्त अरब अमिरातीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = ३० नोव्हेंबर २०२५ | time = १३:४५ | team1 = {{crw-rt|PNG}} | team2 = {{crw|TAN}} | score1 = १०० (२० षटके) | runs1 = हेनाओ थॉमस ४७ (५७) | wickets1 = सौम बोराकांबी २/१७ (४ षटके) | score2 = ८०/८ (२० षटके) | runs2 = पेरिस कामुन्या २७ (२९) | wickets2 = [[पाउके सियाका]] ३/१० (४ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी २० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510312.html धावफलक] | venue = [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] | umpires = चंपा चकमा (बांगलादेश) आणि टीना सेमेन्स (न्यूझीलंड) | motm = हेनाओ थॉमस (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = ब्रेंडा एली (पापुआ न्यू गिनी) हिने [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला टी२०आ]] पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ३० नोव्हेंबर २०२५ | time = १३:४५ | team1 = {{crw-rt|SCO}} | team2 = {{crw|THA}} | score1 = ६३ (१५.१ षटके) | runs1 = [[प्रियानाझ चॅटर्जी]] ९ (७) | wickets1 = [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] ४/१७ (४ षटके) | score2 = ६५/७ (११.४ षटके) | runs2 = [[नरुएमोल चैवाई]] १७[[नाबाद|*]] (२१) | wickets2 = [[ऑलिव्हिया बेल]] ५/८ (४ षटके) | result = थायलंड ३ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1510311.html धावफलक] | venue = एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मैदान, [[बँकॉक]] | umpires = अंकिता गुहा (भारत) आणि [[सलीमा इम्तियाझ]] (पाकिस्तान) | motm = [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] (थायलंड) | toss = स्कॉटलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = [[ऑलिव्हिया बेल]] (स्कॉटलंड) हिने महिला टी२०आमधील तिची पहिली पाच बळींची कामगिरी केली.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-emerging-nations-trophy-2025/news/proud-scotland-look-ahead-after-narrow-thailand-heartbreak |title=Proud Scotland look ahead after narrow Thailand heartbreak |work=International Cricket Council |access-date=८ डिसेंबर २०२५}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-emerging-nations-trophy-2025/news/proud-scotland-look-ahead-after-narrow-thailand-heartbreak |title=ICC Emerging Nations Trophy Final Matchday: Thailand emerge victorious in inaugural edition |work=EuroCric |access-date=८ डिसेंबर २०२५}}</ref> }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/women-s-t20-quadrangular-series-in-thailand-2025-26-1510278 ईएसपीएनक्रिकइन्फोवरील मालिका पृष्ठ (चौरंगी मालिका)] * [https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-emerging-nations-trophy-2025 आयसीसीवरील अधिकृत स्पर्धा पृष्ठ] * [https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-emerging-nations-trophy-2025-26-1510261 ईएसपीएनक्रिकइन्फोवरील मालिका पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:थायलंडमधील क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] avrtjkovdb7wmbb750pa4zckzpmuxfc 0 382638 2701366 2701028 2026-08-12T14:35:01Z AdvAnantGholam 172574 2701366 wikitext text/x-wiki '''कोकणातील आठवडे बाजार''' कोकणातील ग्रामीण जीवनात आठवडी बाजारांना ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान राहिले आहे. गाव किंवा परिसरातील ठरावीक ठिकाणी ठरावीक दिवशी भरणारा हा बाजार स्थानिक गरजांची पूर्तता करणारे केंद्र असण्याबरोबरच ग्रामीण व्यापाराच्या हालचालींचे एक महत्त्वाचे माध्यम होते. Census of India, 1961 अंतर्गत प्रकाशित *Weekly Markets in Maharashtra* या स्वतंत्र अभ्यासात महाराष्ट्रातील गाव व शहरांमधील आठवडी बाजारांची जिल्हानिहाय व तालुकानिहाय माहिती, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांचे स्वरूप यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे आठवडी बाजार ही महाराष्ट्राच्या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील स्वतंत्र आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या अभ्यासण्याजोगी संस्था असल्याचे दिसून येते.<ref name="CensusWeekly1968"></ref> कोकणाच्या संदर्भात आठवडी बाजारांचे महत्त्व केवळ वस्तूंच्या खरेदी-विक्रीपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. स्थानिक शेतमाल, मासळी, घरगुती वस्तू आणि इतर ग्रामीण उत्पादनांची देवाणघेवाण करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देतानाच अशा बाजारांमुळे आसपासच्या गावांतील लोकांचा नियमित संपर्कही घडत असे. त्यामुळे आठवडी बाजार हे आर्थिक व्यवहार, ग्रामीण सामाजिक संपर्क आणि स्थानिक जीवनपद्धती यांना जोडणारे सार्वजनिक अवकाश म्हणून पाहता येतात. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांविषयीच्या Census अभ्यासात बाजारांच्या स्थानिक रचनेबरोबरच विक्रेते आणि ग्रामीण व्यापारपद्धतींची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> आठवडी बाजाराच्या सामाजिक स्वरूपाचा अभ्यास करताना बाजाराचा काळ, स्थान आणि समुदायाशी असलेला संबंध महत्त्वाचा ठरतो. Donna Perry यांनी Senegal मधील ग्रामीण आठवडी बाजारांचा अभ्यास करताना बाजारांची साप्ताहिक वेळ-रचना आणि स्थानिक समुदायातील परस्पर संबंध यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. हा अभ्यास कोकणातील बाजारांविषयी थेट पुरावा देत नसला, तरी आठवडी बाजारांचा अभ्यास केवळ आर्थिक व्यवहारांच्या चौकटीत न करता त्यांच्या सामाजिक भूमिकेच्या संदर्भात करण्यासाठी तुलनात्मक चौकट उपलब्ध करून देतो.<ref name="Perry2000">{{cite journal |last=Perry |first=Donna |title=Rural Weekly Markets and the Dynamics of Time, Space and Community in Senegal |journal=The Journal of Modern African Studies |volume=38 |issue=3 |pages=461–485 |year=2000 |doi=10.1017/S0022278X00003426 }}</ref> या लेखात कोकणातील आठवडी बाजारांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी, त्यांचे भौगोलिक स्वरूप, बाजारात होणारी वस्तूंची देवाणघेवाण, शेतकरी व स्थानिक उत्पादकांची भूमिका, मासळी व सुकी मासळीचा व्यापार, सामाजिक जीवनातील स्थान, जिल्हानिहाय वैशिष्ट्ये आणि आधुनिक काळातील बदल यांचा आढावा घेतला आहे. == ऐतिहासिक पार्श्वभूम == कोकणातील आठवडी बाजारांची परंपरा आधुनिक कृषी पणन व्यवस्थेपूर्वीची आहे. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांचा स्वतंत्र अभ्यास करणाऱ्या *Weekly Markets in Maharashtra* या Census प्रकाशनात जिल्हानिहाय आणि तालुकानिहाय गावांमध्ये व शहरांमध्ये भरणाऱ्या आठवडी बाजारांची नोंद करण्यात आली आहे. या प्रकाशनात जिल्हा Gazetteer मधील माहिती, बाजारांची यादी, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांचे स्वरूप यांचाही समावेश आहे.<ref name="CensusWeekly1968">{{cite book |last=Rangnekar |first=D. V. |title=Weekly Markets in Maharashtra |publisher=Superintendent of Census Operations, Maharashtra |place=Bombay |year=1968 |series=Census of India, 1961 |volume=10 |number=Part VII-C }}</ref> ब्रिटिशकालीन *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये कोकणातील बाजारव्यवस्थेची प्रत्यक्ष ऐतिहासिक उदाहरणे आढळतात. उदाहरणार्थ, सावित्री नदीच्या काठी असलेल्या म्हाप्रळ येथे आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंद करण्यात आली असून, त्या बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याचे नमूद केले आहे. या बाजाराचा आसपासच्या प्रदेशातील व्यापार आणि वाहतुकीशीही संबंध होता. Gazetteer मधील नोंदीनुसार म्हाप्रळपर्यंत सावित्री नदीमार्गे नौकांची वाहतूक होत असे आणि पुढे महाड व इतर भागांशी रस्त्याने संपर्क होता.<ref name="RatnagiriGazetteer">{{cite book |editor-last=Campbell |editor-first=James MacNabb |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |publisher=Government Central Press |place=Bombay |year=1880 |volume=10 }}</ref> कोकणाच्या उत्तरेकडील भागातही आठवडी बाजारांची विस्तृत व्यवस्था अस्तित्वात असल्याचे *Thana District Gazetteer* मधून दिसते. त्यामध्ये ५३ गावे व शहरांमध्ये आठवडी आणि अर्ध-आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंद आहे. त्यापैकी डहाणू परिसरातील बाजारांमध्ये ठरावीक वारांना मोठ्या संख्येने लोक सहभागी होत असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="ThanaGazetteer">{{cite book |editor-last=Campbell |editor-first=James MacNabb |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana District |publisher=Government Central Press |place=Bombay |year=1882 |volume=13 }}</ref> या ऐतिहासिक नोंदींवरून कोकणातील आठवडी बाजार हे केवळ स्थानिक गरजांसाठी उभे राहिलेले तात्पुरते बाजार नव्हते, तर गावे, बाजारपेठा, वाहतुकीचे मार्ग आणि आसपासच्या ग्रामीण भागांना जोडणारी व्यापारव्यवस्था म्हणून त्यांचा विकास झाला होता. स्थानिक कृषी उत्पादन, मासळी आणि इतर वस्तूंची देवाणघेवाण तसेच ग्राहक व विक्रेते यांची नियमित भेट यामुळे या बाजारांना ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत विशिष्ट स्थान प्राप्त झाले. == बाजाराचे ठिकाण आणि भौगोलिक स्वरूप == कोकणातील आठवडी बाजारांची स्थाने स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, गावांची परस्पर जोडणी आणि वाहतुकीच्या मार्गांशी संबंधित राहिली आहेत. बाजार सामान्यतः अशा ठिकाणी भरत असत की जिथे आसपासच्या गावांतील लोकांना ठरावीक दिवशी सहजपणे एकत्र येता येत असे. त्यामुळे गाव, रस्ते, नदीमार्ग आणि स्थानिक बाजारकेंद्रे यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले होते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> ऐतिहासिक *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मधील म्हाप्रळच्या नोंदीत या भौगोलिक संबंधाचे उदाहरण दिसते. म्हाप्रळ येथे आठवडी बाजार भरत असे आणि सावित्री नदीमार्गे होणारी वाहतूक तसेच पुढील रस्तेमार्ग यांमुळे हे ठिकाण आसपासच्या प्रदेशाशी जोडलेले होते. बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला यांसारख्या वस्तूंची विक्री होत असल्याची नोंदही आढळते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> कोकणाच्या उत्तरेकडील भागात *Thana District Gazetteer* मध्ये विविध गावे आणि शहरांमध्ये आठवडी व अर्ध-आठवडी बाजारांची नोंद आढळते. यावरून बाजारांची ठिकाणे ही केवळ मोठ्या शहरांपुरती मर्यादित नसून ग्रामीण व निमशहरी वस्तींच्या स्थानिक गरजांशी जोडलेली होती, असे दिसून येते.<ref name="ThanaGazetteer"/> महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या व्यापक स्वरूपाचा अभ्यास करणाऱ्या Census प्रकाशनात बाजारांची जिल्हा व तालुकानिहाय माहिती संकलित करण्यात आली आहे. त्यामुळे कोकणातील बाजारांचा अभ्यास करताना त्यांच्या स्थानिक भौगोलिक संदर्भाबरोबरच बाजारकेंद्रांमधील प्रादेशिक संबंधांचाही विचार करता येतो.<ref name="CensusWeekly1968"/> == बाजारातील प्रमुख वस्तू == कोकणातील आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक परिसराच्या गरजा आणि उपलब्ध उत्पादनांनुसार विविध प्रकारच्या वस्तूंची देवाणघेवाण होत असे. ऐतिहासिक नोंदींमध्ये भाजीपाला, सुकी मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंच्या विक्रीचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासात ग्रामीण बाजारांतील विक्रेते, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि स्थानिक दुकानांची माहिती संकलित करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === भाजीपाला आणि कृषी उत्पादन === कोकणातील ग्रामीण बाजारांमध्ये स्थानिक पातळीवर उत्पादित होणाऱ्या कृषी वस्तूंना महत्त्वाचे स्थान होते. भाजीपाला हा अशा बाजारांमधील नियमित विक्रीचा एक भाग असल्याचे ऐतिहासिक नोंदींमधून दिसते. म्हाप्रळच्या ऐतिहासिक आठवडी बाजारात भाजीपाला विकला जात असल्याची स्पष्ट नोंद *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये आढळते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळात शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनाची थेट ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याच्या उद्देशाने महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजार योजना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेमुळे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट संपर्काला प्रोत्साहन मिळते.<ref name="MSAMB201920"/> === मासळी आणि सुकी मासळी === कोकणाचा समुद्रकिनारा आणि मासेमारीशी असलेले घनिष्ठ नाते यामुळे मासळीचा व्यापार आठवडी बाजारांच्या स्वरूपातील एक महत्त्वाचा घटक राहिला आहे. ऐतिहासिक Gazetteer मध्ये म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारात सुकी मासळी विकली जात असल्याची स्पष्ट नोंद आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळातही कोकणातील काही बाजारांमध्ये सुकी मासळीची विक्री आणि मागणी कायम असल्याचे स्थानिक वृत्तांतून दिसते. म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारावरील २०२६ च्या वृत्तात सुकी मासळीच्या खरेदीसाठी ग्राहकांची गर्दी होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Mhapral2026"/> === काजू आणि इतर स्थानिक उत्पादने === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात काजू उत्पादनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. काजू उद्योगाशी संबंधित वाहतूक आणि बाजारव्यवस्थेचा अभ्यास करणाऱ्या Shinde आणि Balasubramanian यांच्या संशोधनातून सिंधुदुर्गातील काजू उद्योगाची आर्थिक व वाहतूक-संबंधित वैशिष्ट्ये स्पष्ट होतात.<ref name="Shinde2021"/> तथापि, काजूची उत्पादने प्रत्येक आठवडी बाजारात विकली जातात, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष या स्रोतावरून काढता येत नाही. त्यामुळे या विभागात काजूचा उल्लेख कोकणातील स्थानिक उत्पादनाच्या व्यापक संदर्भात करणे योग्य राहील. === स्थानिक व घरगुती वस्तू === आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक गरजांनुसार विविध घरगुती व ग्रामीण उपयोगाच्या वस्तूंची विक्री होत असे. Census च्या अभ्यासात ग्रामीण दुकानांचे तसेच पारंपरिक फिरत्या विक्रेत्यांचे स्वरूप नोंदवलेले आहे. त्यामुळे आठवडी बाजार हे केवळ कृषी उत्पादनांच्या विक्रीचे केंद्र नसून ग्रामीण दैनंदिन गरजा पूर्ण करणारी बाजारव्यवस्था म्हणूनही पाहता येतात.<ref name="CensusWeekly1968"/> == बाजाराचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनातील स्थान == कोकणातील आठवडी बाजार हे केवळ वस्तूंच्या खरेदी-विक्रीचे ठिकाण नसून ग्रामीण समाजातील परस्पर संपर्काचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले आहेत. ठरावीक दिवशी भरत असल्यामुळे आसपासच्या गावांतील लोकांना नियमितपणे एकाच ठिकाणी येण्याची संधी मिळत असे. अशा प्रकारे बाजाराच्या माध्यमातून व्यापाराबरोबरच सामाजिक संबंध, माहितीची देवाणघेवाण आणि स्थानिक समुदायातील परस्पर संपर्क यांना चालना मिळत असे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === बाजार आणि सामाजिक संपर्क === ग्रामीण भागातील बाजारपेठा स्थानिक लोकांच्या दैनंदिन जीवनाशी जोडलेल्या असल्यामुळे त्यांचे स्वरूप केवळ आर्थिक व्यवहारांपुरते मर्यादित राहत नाही. आठवडी बाजाराच्या दिवशी विक्रेते, ग्राहक, शेतकरी आणि विविध गावांमधून येणारे लोक एकत्र येतात. त्यामुळे बाजार हा ग्रामीण समाजातील भेटीगाठी आणि सामाजिक संपर्काचा एक नियमित अवकाश बनतो. आठवडी बाजार आणि समुदाय यांच्यातील अशा संबंधांचा अभ्यास इतर ग्रामीण समाजांच्या संदर्भातही करण्यात आला आहे.<ref name="Perry2000"/> === बाजार आणि स्थानिक जीवनपद्धती === कोकणातील बाजारांमध्ये स्थानिक परिसरात उपलब्ध होणाऱ्या वस्तूंची देवाणघेवाण होत असल्याने बाजाराचा संबंध स्थानिक जीवनपद्धतीशीही जोडलेला राहिला आहे. कृषी उत्पादन, मासळी, सुकी मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंची विक्री यामुळे बाजार हा स्थानिक उत्पादन आणि ग्रामीण उपभोग यांना जोडणारा दुवा ठरतो.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === बाजार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === आठवडी बाजारामुळे लहान उत्पादक आणि विक्रेत्यांना स्थानिक ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्याची संधी मिळते. आधुनिक काळात महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळाच्या शेतकरी आठवडे बाजार योजनेतही उत्पादकांना थेट ग्राहकांशी जोडण्यावर भर देण्यात आला आहे. त्यामुळे पारंपरिक आठवडी बाजाराच्या सामाजिक भूमिकेबरोबरच त्याचे आर्थिक महत्त्व आधुनिक बाजारव्यवस्थेतही कायम राहिले आहे.<ref name="MSAMB201920">{{cite report |author=Maharashtra State Agricultural Marketing Board |title=Annual Report: Year 2019–2020 |publisher=Maharashtra State Agricultural Marketing Board |place=Pune |year=2020 |url=https://www.msamb.com/Documents/5d83680a-f6fe-49a2-bd95-16e3d45b7584.pdf |access-date=11 August 2026 }}</ref> == जिल्हानिहाय स्वरूप == कोकणातील आठवडी बाजारांचे स्वरूप जिल्ह्याच्या भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक उत्पादन, वाहतूक व्यवस्था आणि ग्रामीण वस्तींच्या रचनेनुसार बदलते. ऐतिहासिक काळातील Gazetteer आणि Census नोंदींमधून कोकणातील विविध भागांत आठवडी व अर्ध-आठवडी बाजार अस्तित्वात असल्याचे दिसून येते. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासात जिल्हा व तालुकानिहाय बाजारांची माहिती संकलित करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === रायगड === रायगड परिसरातील आठवडी बाजारांचा संबंध ग्रामीण वस्ती, स्थानिक उत्पादन आणि कोकणातील अंतर्गत वाहतूकमार्गांशी राहिला आहे. ऐतिहासिक Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer मधील म्हाप्रळच्या नोंदीत आठवडी बाजार, त्यातील सुकी मासळी व भाजीपाला यांचा उल्लेख आढळतो. म्हाप्रळचा बाजार सावित्री नदीमार्गे आणि पुढील स्थलमार्गांशी जोडलेल्या व्यापारव्यवस्थेचा भाग होता.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> म्हाप्रळचा आठवडी बाजार आधुनिक काळातही सुरू असून त्यामध्ये सुकी मासळीच्या व्यापाराला महत्त्व असल्याचे समकालीन वृत्तांतून दिसून येते.<<ref name="Mhapral2026">{{cite news |last=भागवत |first=रघुनाथ |title=म्हाप्रळचा आठवडा बाजार सुपरहिट |work=पुढारी |date=30 May 2026 |url=https://pudhari.news/maharashtra/raigad/mhapral-weekly-market-khadipatta-business-seafood-demand-sb97 |access-date=11 August 2026 |language=mr }}</ref> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण बाजारव्यवस्थेची ऐतिहासिक नोंद Bombay Presidency Gazetteer मध्ये आढळते. आठवडी बाजार हे स्थानिक उत्पादनांची देवाणघेवाण आणि आसपासच्या ग्रामीण भागाशी व्यापारसंबंध प्रस्थापित करणारे केंद्र म्हणून कार्यरत होते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासातही रत्‍नागिरीसह विविध जिल्ह्यांतील बाजारांची जिल्हा व तालुकानिहाय माहिती संकलित करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === सिंधुदुर्ग === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध गावांमध्ये आणि बाजारकेंद्रांमध्ये आठवडी बाजारांची परंपरा आजही आढळते. आधुनिक काळातील उपलब्ध वृत्तस्रोतांमध्ये देवगड, कणकवली, कुडाळ, मालवण, सावंतवाडी आणि वेंगुर्ले परिसरातील आठवडी बाजारांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="SindhudurgMarkets2024">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील आठवडी बाजार |website=सकाळ |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c33351-txt-sindhudurg-20241107021538 |access-date=11 August 2026 |language=mr }}</ref> कुडाळ तालुक्यातील माणगाव येथे भरत असलेल्या आठवडी बाजाराशी संबंधित सामाजिक उपक्रमांची नोंदही समकालीन वृत्तांतून आढळते. यावरून बाजार हा स्थानिक व्यापाराबरोबरच सार्वजनिक आणि सामाजिक जीवनाचा भाग असल्याचे दिसते.<ref name="MangaonKudalWeekly">{{cite web |title=My Village Healthy Village public awareness rally in Mangaon, Kudal |website=Kokansad Live |url=https://kokansadlive.com/kokan/my-village-healthy-village-public-awareness-rally-in-mangaon-kudal/32164 |access-date=11 August 2026 |language=en }}</ref> === ठाणे–पालघर प्रदेश === कोकणाच्या उत्तरेकडील भागात आठवडी बाजारांची विस्तृत ऐतिहासिक व्यवस्था अस्तित्वात असल्याचे Thana District Gazetteer मधून दिसून येते. या नोंदीत विविध गावे व शहरांमध्ये आठवडी आणि अर्ध-आठवडी बाजार भरत असल्याचे नमूद केले आहे. बाजारांचे दिवस आणि त्यांच्याशी संबंधित स्थानिक व्यापारव्यवस्थेची माहितीही या ऐतिहासिक नोंदीत आढळते.<ref name="ThanaGazetteer"/> या ऐतिहासिक बाजारव्यवस्थेमुळे ग्रामीण वस्ती, स्थानिक बाजारकेंद्रे आणि आसपासच्या प्रदेशांतील व्यापार यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतात. == काही उल्लेखनीय बाजार == कोकणातील आठवडी बाजारांची परंपरा समजून घेण्यासाठी ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक काळातील उपलब्ध वृत्तस्रोतांमध्ये उल्लेख झालेल्या काही बाजारांचा स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. या बाजारांमधून स्थानिक उत्पादनांची देवाणघेवाण, ग्रामीण ग्राहकांच्या गरजा आणि बाजारकेंद्रांशी संबंधित स्थानिक व्यवहारांचे स्वरूप दिसून येते. === म्हाप्रळचा आठवडी बाजार === म्हाप्रळ हे सावित्री नदीच्या काठी वसलेले ठिकाण असून ऐतिहासिक काळात ते महत्त्वाचे व्यापारी ठिकाण होते. *Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi* मध्ये म्हाप्रळ येथे चांगली उपस्थिती असलेला आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंद आहे. या बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> म्हाप्रळच्या बाजाराचे स्वरूप त्याच्या भौगोलिक स्थानाशीही संबंधित होते. सावित्री नदीतून म्हाप्रळपर्यंत नौकांची वाहतूक होत असे. म्हाप्रळ आणि महाडदरम्यान नदीमार्गाची वाहतूक काही ठिकाणी अरुंद व उथळ पात्रामुळे अवघड असल्याची नोंदही Gazetteer मध्ये आहे. म्हाप्रळपासून पोलादपूरजवळील मार्गांशी जोडणारा सर्व-हवामानात वापरता येणारा मोटारमार्ग असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळातही म्हाप्रळचा आठवडी बाजार सुरू आहे. ३० मे २०२६ रोजीच्या वृत्तानुसार, या बाजारात सुकी मासळीच्या खरेदीसाठी मोठी गर्दी होत असून कटलरी, तयार कपडे, मिठाई, ओली मासळी, विद्युत वस्तू, धान्य, भाज्या, भांडी आणि मसाल्याचे पदार्थ यांचीही विक्री होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. हा बाजार दर शुक्रवारी भरतो.<ref name="Mhapral2026"/> === मालवणचा आठवडा बाजार === मालवणचा पारंपरिक सोमवारचा आठवडा बाजार हा स्थानिक बाजारव्यवस्थेचा एक भाग आहे. २०२६ मधील वृत्तानुसार, हा बाजार पूर्वी मालवणच्या मुख्य बाजारपेठेत भरत असे; कोरोना काळात तो देऊळवाडा सागरी महामार्गावर तात्पुरता हलविण्यात आला होता. बाजार पुन्हा मुख्य बाजारपेठेत भरविण्याची मागणी व्यापाऱ्यांनी केली होती.<ref name="MalvanWeekly">{{cite web |title=मालवणचा आठवडा बाजार |website=Konkan Samwad |url=https://konkansamwad.com/konkan_samwad_news_-7743-10621 |access-date=11 August 2026 |language=mr }}</ref> या वृत्तानुसार मुख्य बाजारपेठेत मासे मार्केट, कोकणी मेवा आणि स्थानिक भाजी विक्रेते यांच्यासह इतर दुकानदारांचा व्यापार चालतो. त्यामुळे मालवणचा आठवडा बाजार हा स्थानिक व्यापारव्यवस्थेशी जोडलेला असल्याचे दिसून येते.<ref name="MalvanWeekly"/> === कुडाळ–माणगाव परिसर === कुडाळ तालुक्यातील माणगाव येथे आठवडा बाजार भरत असल्याची नोंद ४ ऑगस्ट २०२६ रोजीच्या स्थानिक वृत्तात आढळते. या आठवडा बाजाराच्या निमित्ताने "माझे गाव आरोग्य संपन्न गाव" या शासकीय उपक्रमांतर्गत जनजागृती रॅलीचे आयोजन करण्यात आले होते. प्राथमिक आरोग्य केंद्र माणगाव, उपकेंद्र माणगाव, आयुष्मान आरोग्य मंदिर कालेली आणि ग्रामपंचायत माणगाव यांच्या संयुक्त विद्यमाने हा उपक्रम आयोजित करण्यात आला होता.<ref name="MangaonKudalWeekly"/> या उदाहरणातून आठवडा बाजाराच्या दिवशी बाजारात येणाऱ्या नागरिकांपर्यंत सार्वजनिक जनजागृतीचे उपक्रम पोहोचविण्यासाठी बाजाराचे ठिकाण वापरले जात असल्याचे दिसते. मात्र या वृत्ताच्या आधारे माणगावच्या बाजाराच्या व्यापाराचे स्वरूप किंवा आर्थिक उलाढालीबाबत निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="MangaonKudalWeekly"/> === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील इतर बाजार === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील आठवडी बाजारांच्या संदर्भात २०२४ मधील वृत्तानुसार, देवगड तालुक्यातील मिठबांव, गिरगाव आणि वैभववाडी शहर, कणकवली-कोळोशी, कुडाळ शहर, मालवण-पोईप, मसदे, सावंतवाडी तालुक्यातील आरोस आणि वेंगुर्ले तालुक्यातील आडेली येथे आठवडी बाजार भरतात. २० नोव्हेंबर २०२४ रोजी विधानसभा निवडणुकीच्या मतदानाच्या पार्श्वभूमीवर या बाजारांना त्या दिवशी बंद ठेवण्याचे आदेश देण्यात आले होते.<ref name="SindhudurgMarkets2024"/> == आठवडी बाजार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था == कोकणातील आठवडी बाजारांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी घनिष्ठ संबंध राहिला आहे. स्थानिक पातळीवर उपलब्ध होणाऱ्या कृषी उत्पादनांची, मासळीची, सुकी मासळीची आणि इतर वस्तूंची विक्री करण्यासाठी या बाजारांमुळे नियमित बाजारपेठ उपलब्ध होत असे. त्यामुळे उत्पादक, विक्रेते आणि ग्राहक यांच्यातील व्यवहारांना स्थानिक पातळीवर एक निश्चित व्यासपीठ मिळत असे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === शेतकरी आणि स्थानिक उत्पादक === आठवडी बाजारांमुळे स्थानिक शेतकरी आणि लहान उत्पादकांना आपल्या उत्पादनांची स्थानिक ग्राहकांपर्यंत विक्री करण्याची संधी मिळते. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या अभ्यासात ग्रामीण बाजारांची रचना, विक्रेते आणि पारंपरिक फिरत्या विक्रेत्यांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> आधुनिक काळात महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजाराची संकल्पना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेचा उद्देश शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनांच्या थेट विक्रीसाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देणे हा आहे. त्यामुळे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट संपर्काला प्रोत्साहन मिळते.<ref name="MSAMB201920"/> === स्थानिक व्यापार आणि बाजारपेठ === आठवडी बाजार हे आसपासच्या गावांतील स्थानिक व्यापाराला चालना देणारे केंद्र म्हणूनही कार्य करतात. ठरावीक दिवशी बाजार भरत असल्यामुळे विविध गावांतील विक्रेते आणि ग्राहक एकाच ठिकाणी येतात. त्यामुळे स्थानिक उत्पादनांची देवाणघेवाण तसेच दैनंदिन गरजेच्या वस्तूंची उपलब्धता यांना नियमित स्वरूप प्राप्त होते.<ref name="CensusWeekly1968"/> ऐतिहासिक नोंदींमध्ये म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याचे नमूद केले आहे. या बाजाराचा नदीमार्ग आणि स्थलमार्गाशी असलेला संबंध स्थानिक व्यापाराच्या भौगोलिक स्वरूपाचे उदाहरण देतो.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === ग्रामीण बाजारव्यवस्थेतील स्थान === आठवडी बाजारांची रचना ही कायमस्वरूपी मोठ्या बाजारपेठांपेक्षा वेगळी असून त्यांचे कार्य ठरावीक दिवशी आणि ठरावीक ठिकाणी केंद्रित असते. ग्रामीण भागातील लोकांच्या दैनंदिन गरजा, स्थानिक उत्पादनांची विक्री आणि आसपासच्या गावांतील व्यापार यांना जोडणारी ही बाजारव्यवस्था दीर्घकाळापासून अस्तित्वात आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासामुळे या बाजारव्यवस्थेचे जिल्हा आणि तालुकानिहाय स्वरूप तसेच ग्रामीण विक्रेते आणि बाजारातील व्यापारपद्धतींचे ऐतिहासिक दस्तऐवजीकरण उपलब्ध होते.<ref name="CensusWeekly1968"/> == मासळी आणि सुकी मासळीचा व्यापार == कोकणाच्या किनारी भौगोलिक परिस्थितीमुळे मासेमारीचा स्थानिक अर्थव्यवस्थेशी घनिष्ठ संबंध राहिला आहे. आठवडी बाजारांमध्ये ताजी मासळी तसेच सुकी मासळीची विक्री होत असल्याच्या ऐतिहासिक आणि आधुनिक नोंदी आढळतात. त्यामुळे मासळीचा व्यापार हा कोकणातील काही आठवडी बाजारांच्या स्वरूपाचा एक महत्त्वाचा भाग राहिला आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === सुकी मासळीची विक्री === ऐतिहासिक *Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi* मध्ये म्हाप्रळ येथील आठवडी बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याची स्पष्ट नोंद आहे. यावरून सुकी मासळीची विक्री ही कोकणातील बाजारव्यवस्थेतील जुनी व्यापारपरंपरा असल्याचे दिसून येते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळातही सुकी मासळीचा व्यापार काही कोकणी बाजारांमध्ये सुरू असल्याचे उपलब्ध वृत्तस्रोतांमधून दिसते. २०२६ मधील म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारावरील वृत्तानुसार, बाजारात सुकी मासळीच्या खरेदीसाठी ग्राहकांची गर्दी होत असून सुकी मासळीबरोबरच ओली मासळी, भाज्या, धान्य, मसाले आणि इतर वस्तूंचीही विक्री केली जाते.<ref name="Mhapral2026"/> === मासळी व्यापाराचे स्थानिक स्वरूप === कोकणातील किनारी भागांमध्ये मासळीच्या उपलब्धतेचा आणि स्थानिक बाजारपेठांचा परस्पर संबंध राहिला आहे. आठवडी बाजारामुळे आसपासच्या ग्रामीण भागातील ग्राहकांना मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंची खरेदी करण्यासाठी नियमित बाजारपेठ उपलब्ध होत असे. ऐतिहासिक म्हाप्रळ बाजाराच्या नोंदीत सुकी मासळीच्या विक्रीचा उल्लेख आढळतो, तर आधुनिक वृत्तांतांमध्ये ताजी आणि सुकी मासळी या दोन्ही प्रकारच्या विक्रीचा उल्लेख आढळतो.<ref name="RatnagiriGazetteer"/><ref name="Mhapral2026"/> === मासळी व्यापार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === मासळी आणि सुकी मासळीच्या विक्रीमुळे किनारी भागातील उत्पादन आणि ग्रामीण ग्राहक यांच्यातील बाजारसंबंध दृढ होण्यास मदत झाली. सुकी मासळी ही साठवणूक आणि वाहतूक सुलभ करणारे उत्पादन असल्यामुळे तिचा व्यापार किनारी भागाबरोबरच अंतर्गत ग्रामीण बाजारांशीही संबंधित राहिला आहे. महाराष्ट्रातील सुकी मासळी क्षेत्रावरील २०२६ च्या अहवालात राज्यातील सुकी मासळीच्या उत्पादन, व्यापार आणि बाजारव्यवस्थेशी संबंधित विविध बाबींचा आढावा घेण्यात आला आहे.<ref name="DriedFishMaharashtra2026">{{cite report |title=Dried Fish Matters: Maharashtra Report 2026 |publisher=Dried Fish Matters |year=2026 |url=https://driedfishmatters.org/wp-content/uploads/2026/05/DFM-Maharashtra-report-2026.pdf |access-date=11 August 2026 }}</ref> कोकणातील आठवडी बाजारांचा अभ्यास करताना मासळीचा व्यापार हा केवळ एक वस्तूविषयक घटक म्हणून न पाहता, किनारी उत्पादन, ग्रामीण बाजारपेठ आणि स्थानिक उपभोग यांना जोडणाऱ्या आर्थिक प्रक्रियेचा भाग म्हणून पाहता येतो. == किनारी मत्स्यव्यवसाय आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था == कोकणातील किनारी भागातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित समुदायांचे महत्त्वाचे स्थान आहे. मासेमारी, त्यावर आधारित उपजीविका आणि स्थानिक आर्थिक व्यवहार यांचा परस्परसंबंध किनारी समुदायांच्या सामाजिक-आर्थिक जीवनाशी जोडलेला आहे. Goa आणि Maharashtra मधील किनारी मासेमारी समुदायांच्या संदर्भातील Sawant यांच्या अभ्यासात या समुदायांशी संबंधित सूक्ष्म वित्तीय कार्यक्रम आणि त्यांच्या आर्थिक व्यवहारांचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="Sawant2017"/> आठवडी बाजारांच्या संदर्भात पाहता, मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित उत्पादनांची स्थानिक बाजारपेठेत देवाणघेवाण होणे ही किनारी अर्थव्यवस्थेची एक महत्त्वाची बाब आहे. कोकणातील बाजारांमध्ये मासळी आणि सुकी मासळीच्या विक्रीच्या ऐतिहासिक नोंदी आढळतात.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित समुदाय, स्थानिक उत्पादन आणि बाजारपेठ यांच्यातील संबंधांचा विचार केल्यास आठवडी बाजार हे किनारी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील उत्पादन आणि स्थानिक उपभोग यांना जोडणारे एक माध्यम म्हणून पाहता येतात.<ref name="Sawant2017">{{cite journal |last=Sawant |first=Shekhar V. |title=Best Practices in Microfinance Programmes in Konkan: Coastal Fishing Communities: A Case Study of Goa and Maharashtra |journal=Journal of Commerce & Management Thought |volume=8 |issue=3 |pages=589–601 |year=2017 }}</ref><ref name="RatnagiriGazetteer"/> == शेतकरी, स्थानिक उत्पादक आणि विक्रेत्यांची भूमिका == कोकणातील आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक शेतकरी, उत्पादक आणि विक्रेत्यांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. स्थानिक पातळीवर उपलब्ध होणाऱ्या उत्पादनांची विक्री करण्यासाठी आठवडी बाजार हे एक नियमित माध्यम ठरले. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासात ग्रामीण बाजारांतील विक्रेते, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === शेतकऱ्यांची भूमिका === आठवडी बाजारामुळे स्थानिक शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनांची परिसरातील ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध होते. भाजीपाला आणि इतर स्थानिक कृषी उत्पादनांची विक्री ही ग्रामीण बाजारव्यवस्थेचा एक भाग राहिली आहे. म्हाप्रळच्या ऐतिहासिक आठवडी बाजारात भाजीपाला विकला जात असल्याची नोंद *Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi* मध्ये आढळते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळात महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजाराची संकल्पना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेमध्ये शेतकऱ्यांना आपल्या उत्पादनांची थेट ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्यावर भर देण्यात आला आहे.<ref name="MSAMB201920"/> === स्थानिक उत्पादक === कोकणातील स्थानिक उत्पादनांचे स्वरूप भौगोलिक आणि आर्थिक परिस्थितीनुसार बदलते. कृषी उत्पादनांबरोबरच मासळी, सुकी मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंची बाजारांमध्ये देवाणघेवाण होत असल्याच्या नोंदी आढळतात.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काजू उद्योगाचा अभ्यास करणाऱ्या Shinde आणि Balasubramanian यांच्या संशोधनात काजू उद्योगाशी संबंधित वाहतूकव्यवस्था आणि बाजारव्यवस्थेचा विचार करण्यात आला आहे. हा संदर्भ सिंधुदुर्गातील स्थानिक उत्पादन आणि बाजारव्यवस्थेतील संबंध समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो.<ref name="Shinde2021">{{cite journal |last=Shinde |first=Shilpa C. |last2=Balasubramanian |first2=Natarajan |title=Optimal Transportation System & Resilience: A Study of Sindhudurg District Cashew Industry |journal=Alinteri Journal of Agricultural Sciences |volume=36 |issue=2 |pages=171–178 |year=2021 }}</ref> === विक्रेते आणि पारंपरिक फिरते विक्रेते === आठवडी बाजारांच्या अभ्यासात विक्रेत्यांचे स्थान महत्त्वाचे आहे. *Weekly Markets in Maharashtra* या Census प्रकाशनात पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांच्या स्वरूपाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे आठवडी बाजार ही केवळ उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट देवाणघेवाणीची व्यवस्था नसून विविध प्रकारच्या विक्रेत्यांचा सहभाग असलेली ग्रामीण बाजारव्यवस्था होती, असे दिसून येते.<ref name="CensusWeekly1968"/> विक्रेत्यांच्या सहभागामुळे आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक उत्पादनांबरोबरच ग्रामीण दैनंदिन गरजांच्या विविध वस्तू उपलब्ध होत असत. त्यामुळे बाजार हा आसपासच्या गावांसाठी नियमित खरेदी-विक्रीचे केंद्र म्हणून कार्यरत राहिला. == बाजार आणि वाहतूक व्यवस्था == कोकणातील आठवडी बाजारांच्या विकासात स्थानिक वाहतूकमार्गांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. बाजारांची ठिकाणे ही गावे, नदीमार्ग आणि स्थलमार्ग यांच्याशी जोडलेली असल्याचे ऐतिहासिक नोंदींमधून दिसून येते. त्यामुळे स्थानिक उत्पादनांची बाजारपेठेपर्यंत वाहतूक आणि ग्राहकांची बाजारात ये-जा यांच्यात परस्परसंबंध निर्माण झाला.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === नदीमार्ग आणि बाजार === ऐतिहासिक काळातील म्हाप्रळच्या उदाहरणावरून नदीमार्गाचा बाजारव्यवस्थेशी असलेला संबंध स्पष्ट होतो. म्हाप्रळपर्यंत सावित्री नदीमार्गे नौकांची वाहतूक होत असे. त्यामुळे नदीमार्ग हा स्थानिक व्यापार आणि बाजारपेठेशी संबंधित वाहतुकीचा एक भाग होता.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> म्हाप्रळ आणि परिसरातील बाजारव्यवस्थेचा विचार करताना नदीमार्गामुळे किनारी व अंतर्गत भागांमधील वस्तूंच्या वाहतुकीसाठी उपलब्ध झालेल्या संपर्काचे महत्त्व लक्षात येते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === स्थलमार्ग आणि बाजारकेंद्रे === नदीमार्गाबरोबरच स्थलमार्गांचाही बाजारांच्या स्थानाशी संबंध होता. म्हाप्रळपासून आसपासच्या भागांशी रस्त्याने संपर्क असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे बाजारकेंद्रांची निवड आणि त्यांची कार्यक्षमता ही स्थानिक वाहतूकसुविधांशी संबंधित असल्याचे दिसून येते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> ठाणे जिल्ह्याच्या ऐतिहासिक नोंदींमध्ये विविध गावे व शहरांमध्ये आठवडी आणि अर्ध-आठवडी बाजार अस्तित्वात असल्याचे नमूद केले आहे. यावरून बाजारकेंद्रे ही ग्रामीण आणि निमशहरी वस्तींच्या स्थानिक व्यापारव्यवस्थेशी जोडलेली होती, असे दिसते.<ref name="ThanaGazetteer"/> === आधुनिक वाहतूकव्यवस्थेचा प्रभाव === आधुनिक काळात बाजारपेठांपर्यंत उत्पादन पोहोचविण्यासाठी वाहतूकव्यवस्थेचे महत्त्व वाढले आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काजू उद्योगाचा अभ्यास करताना Shinde आणि Balasubramanian यांनी उत्पादन, वाहतूक आणि बाजारव्यवस्था यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. हा अभ्यास स्थानिक उत्पादनांना बाजारपेठेशी जोडण्यासाठी वाहतूकव्यवस्थेचे महत्त्व समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो.<ref name="Shinde2021"/> अशा प्रकारे कोकणातील आठवडी बाजारांच्या संदर्भात नदीमार्ग, स्थलमार्ग आणि आधुनिक वाहतूकव्यवस्था यांचा विचार बाजारकेंद्रांच्या भौगोलिक आणि आर्थिक स्वरूपाशी संबंधित घटक म्हणून करता येतो. == आधुनिक काळातील बदल == आधुनिक काळात कोकणातील आठवडी बाजारांच्या स्वरूपात काही बदल झाले असले, तरी स्थानिक पातळीवरील बाजारव्यवस्थेचे महत्त्व कायम असल्याचे उपलब्ध नोंदींमधून दिसून येते. पारंपरिक बाजारांबरोबरच शेतकरी आणि उत्पादकांना थेट ग्राहकांशी जोडण्यासाठी आधुनिक बाजारव्यवस्थेच्या विविध योजना आणि उपक्रम राबविण्यात आले आहेत.<ref name="MSAMB201920"/> === पारंपरिक बाजारांचे सातत्य === कोकणातील काही पारंपरिक आठवडी बाजार आजही सुरू असल्याच्या नोंदी आढळतात. म्हाप्रळचा आठवडी बाजार याचे उदाहरण आहे. २०२६ मधील वृत्तानुसार, या बाजारात सुकी मासळी, ओली मासळी, भाज्या, धान्य, मसाले, कपडे आणि इतर वस्तूंची विक्री होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Mhapral2026"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध ठिकाणी आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंदही आधुनिक वृत्तस्रोतांमध्ये आढळते. यामध्ये जिल्ह्यातील विविध तालुक्यांतील बाजारकेंद्रांचा समावेश आहे.<ref name="SindhudurgMarkets2024"/> === शेतकरी आठवडे बाजार === आधुनिक कृषी पणन व्यवस्थेत शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनांची थेट ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याच्या उद्देशाने महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजाराची संकल्पना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेमुळे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट संपर्काला प्रोत्साहन देण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.<ref name="MSAMB201920"/> === बाजाराचे बदलते स्वरूप === आठवडी बाजारांच्या पारंपरिक स्वरूपाबरोबरच बाजारांमध्ये उपलब्ध होणाऱ्या वस्तूंच्या प्रकारातही विविधता दिसून येते. म्हाप्रळच्या आधुनिक बाजारावरील वृत्तात मासळी आणि भाज्यांबरोबरच धान्य, मसाले, कपडे, भांडी, विद्युत वस्तू आणि इतर दैनंदिन वापराच्या वस्तूंच्या विक्रीचा उल्लेख आहे.<ref name="Mhapral2026"/> यामुळे आधुनिक आठवडी बाजार हे केवळ स्थानिक कृषी उत्पादनांच्या देवाणघेवाणीपुरते मर्यादित न राहता ग्रामीण भागातील विविध दैनंदिन गरजा पूर्ण करणाऱ्या बाजारव्यवस्थेचा भाग बनले असल्याचे उपलब्ध उदाहरणांवरून दिसून येते. == आव्हाने आणि बदलती बाजारव्यवस्था == आठवडी बाजारांच्या पारंपरिक स्वरूपावर स्थानिक परिस्थिती, वाहतूकव्यवस्था आणि बाजारपेठेतील बदलांचा परिणाम होत असतो. काही ठिकाणी बाजाराचे ठिकाण बदलणे, बाजाराच्या दिवशी निर्बंध येणे किंवा पारंपरिक बाजारपेठेच्या वापराबाबत स्थानिक पातळीवर बदल होणे, अशा घटना आधुनिक काळातील बाजारव्यवस्थेतील बदल दर्शवितात.<ref name="MalvanWeekly"/><ref name="SindhudurgMarkets2024"/> === बाजाराचे ठिकाण आणि व्यवस्थापन === मालवणच्या आठवडा बाजाराच्या संदर्भात बाजाराचे ठिकाण बदलल्याची नोंद आढळते. कोरोना काळात हा बाजार तात्पुरत्या स्वरूपात दुसऱ्या ठिकाणी हलविण्यात आला होता. त्यानंतर बाजार पुन्हा मुख्य बाजारपेठेत भरविण्याची मागणी व्यापाऱ्यांकडून करण्यात आली होती.<ref name="MalvanWeekly"/> या उदाहरणातून आठवडी बाजाराचे ठिकाण हे विक्रेते, ग्राहक आणि स्थानिक व्यापारासाठी महत्त्वाचे असल्याचे दिसून येते. बाजाराचे स्थान बदलल्यास बाजाराशी संबंधित व्यापारी आणि ग्राहकांच्या नियमित व्यवहारांवर त्याचा परिणाम होऊ शकतो. === सार्वजनिक व्यवस्था आणि बाजार === आठवडी बाजारांच्या व्यवस्थापनात सार्वजनिक प्रशासनाशी संबंधित बाबींचाही संबंध येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात २०२४ मध्ये विधानसभा निवडणुकीच्या पार्श्वभूमीवर काही आठवडी बाजार बंद ठेवण्याचे आदेश देण्यात आले होते. जिल्ह्यातील विविध ठिकाणच्या आठवडी बाजारांचा त्यामध्ये समावेश होता.<ref name="SindhudurgMarkets2024"/> अशा घटनांमधून आठवडी बाजार हे स्थानिक सार्वजनिक व्यवस्थेचा भाग असल्याचे दिसून येते. बाजार सुरू ठेवणे, त्याचे ठिकाण निश्चित करणे किंवा विशिष्ट परिस्थितीत त्यावर निर्बंध घालणे यासाठी स्थानिक प्रशासनाच्या निर्णयांची भूमिका असू शकते. === पारंपरिक आणि आधुनिक बाजारव्यवस्थेचा संबंध === पारंपरिक आठवडी बाजारांबरोबरच आधुनिक काळात शेतकरी आठवडे बाजारासारख्या व्यवस्थांमधून उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यात थेट संपर्क निर्माण करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे. महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळाच्या उपक्रमांमधून या प्रकारच्या बाजारव्यवस्थेला संस्थात्मक स्वरूप देण्याचा प्रयत्न दिसून येतो.<ref name="MSAMB201920"/> त्यामुळे कोकणातील आठवडी बाजारांचा अभ्यास करताना पारंपरिक बाजारांचे सातत्य आणि आधुनिक बाजारव्यवस्थेतील बदल या दोन्ही बाबींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. == चित्रदालन == <gallery widths="250" heights="180"> File:कोकणातील गावातील आठवडी बाजार.jpg|कोकणातील गावातील आठवडी बाजार<br />Weekly Market in a Konkan Village File:Konkan real treasure.jpg|कोकणातील स्थानिक उत्पादनांचा बाजार<br />Local Produce Market in Konkan </gallery> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == अधिक वाचन == * Rangnekar, D. V. ''Weekly Markets in Maharashtra''. Census of India, 1961, Volume 10, Part VII-C. Superintendent of Census Operations, Maharashtra, 1968. * Catanach, Ian J. ''Rural Credit in Western India, 1875–1930: Rural Credit and the Co-operative Movement in the Bombay Presidency''. University of California Press, Berkeley, 1970. * Sawant, Shekhar V. "Best Practices in Microfinance Programmes in Konkan: Coastal Fishing Communities: A Case Study of Goa and Maharashtra". ''Journal of Commerce & Management Thought'', 8(3), 2017, pp. 589–601. * Shinde, Shilpa C.; Balasubramanian, N. "Optimal Transportation System & Resilience: A Study of Sindhudurg District Cashew Industry". ''Alinteri Journal of Agriculture Sciences'', 36(2), 2021, pp. 171–178. * Dried Fish Matters. ''Dried Fish Matters: Maharashtra Report 2026''. 2026. * Campbell, James MacNabb (ed.). ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi''. Government Central Press, Bombay, 1880. * Campbell, James MacNabb (ed.). ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana District''. Government Central Press, Bombay, 1882. == बाह्य दुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/home.html Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer] — महाराष्ट्र शासन, Gazetteers Department * [https://mahapanan.maharashtra.gov.in/ पणन संचालनालय, महाराष्ट्र शासन] * [https://www.msamb.com/ महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळ] {{कोकणातील आठवडी बाजार}} [[वर्ग:कोकण]] ejm3gnu3u41cia2ro0q60woq29nksh8 2701368 2701366 2026-08-12T14:36:08Z AdvAnantGholam 172574 /* बाह्य दुवे */ 2701368 wikitext text/x-wiki '''कोकणातील आठवडे बाजार''' कोकणातील ग्रामीण जीवनात आठवडी बाजारांना ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान राहिले आहे. गाव किंवा परिसरातील ठरावीक ठिकाणी ठरावीक दिवशी भरणारा हा बाजार स्थानिक गरजांची पूर्तता करणारे केंद्र असण्याबरोबरच ग्रामीण व्यापाराच्या हालचालींचे एक महत्त्वाचे माध्यम होते. Census of India, 1961 अंतर्गत प्रकाशित *Weekly Markets in Maharashtra* या स्वतंत्र अभ्यासात महाराष्ट्रातील गाव व शहरांमधील आठवडी बाजारांची जिल्हानिहाय व तालुकानिहाय माहिती, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांचे स्वरूप यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे आठवडी बाजार ही महाराष्ट्राच्या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील स्वतंत्र आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या अभ्यासण्याजोगी संस्था असल्याचे दिसून येते.<ref name="CensusWeekly1968"></ref> कोकणाच्या संदर्भात आठवडी बाजारांचे महत्त्व केवळ वस्तूंच्या खरेदी-विक्रीपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. स्थानिक शेतमाल, मासळी, घरगुती वस्तू आणि इतर ग्रामीण उत्पादनांची देवाणघेवाण करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देतानाच अशा बाजारांमुळे आसपासच्या गावांतील लोकांचा नियमित संपर्कही घडत असे. त्यामुळे आठवडी बाजार हे आर्थिक व्यवहार, ग्रामीण सामाजिक संपर्क आणि स्थानिक जीवनपद्धती यांना जोडणारे सार्वजनिक अवकाश म्हणून पाहता येतात. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांविषयीच्या Census अभ्यासात बाजारांच्या स्थानिक रचनेबरोबरच विक्रेते आणि ग्रामीण व्यापारपद्धतींची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> आठवडी बाजाराच्या सामाजिक स्वरूपाचा अभ्यास करताना बाजाराचा काळ, स्थान आणि समुदायाशी असलेला संबंध महत्त्वाचा ठरतो. Donna Perry यांनी Senegal मधील ग्रामीण आठवडी बाजारांचा अभ्यास करताना बाजारांची साप्ताहिक वेळ-रचना आणि स्थानिक समुदायातील परस्पर संबंध यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. हा अभ्यास कोकणातील बाजारांविषयी थेट पुरावा देत नसला, तरी आठवडी बाजारांचा अभ्यास केवळ आर्थिक व्यवहारांच्या चौकटीत न करता त्यांच्या सामाजिक भूमिकेच्या संदर्भात करण्यासाठी तुलनात्मक चौकट उपलब्ध करून देतो.<ref name="Perry2000">{{cite journal |last=Perry |first=Donna |title=Rural Weekly Markets and the Dynamics of Time, Space and Community in Senegal |journal=The Journal of Modern African Studies |volume=38 |issue=3 |pages=461–485 |year=2000 |doi=10.1017/S0022278X00003426 }}</ref> या लेखात कोकणातील आठवडी बाजारांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी, त्यांचे भौगोलिक स्वरूप, बाजारात होणारी वस्तूंची देवाणघेवाण, शेतकरी व स्थानिक उत्पादकांची भूमिका, मासळी व सुकी मासळीचा व्यापार, सामाजिक जीवनातील स्थान, जिल्हानिहाय वैशिष्ट्ये आणि आधुनिक काळातील बदल यांचा आढावा घेतला आहे. == ऐतिहासिक पार्श्वभूम == कोकणातील आठवडी बाजारांची परंपरा आधुनिक कृषी पणन व्यवस्थेपूर्वीची आहे. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांचा स्वतंत्र अभ्यास करणाऱ्या *Weekly Markets in Maharashtra* या Census प्रकाशनात जिल्हानिहाय आणि तालुकानिहाय गावांमध्ये व शहरांमध्ये भरणाऱ्या आठवडी बाजारांची नोंद करण्यात आली आहे. या प्रकाशनात जिल्हा Gazetteer मधील माहिती, बाजारांची यादी, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांचे स्वरूप यांचाही समावेश आहे.<ref name="CensusWeekly1968">{{cite book |last=Rangnekar |first=D. V. |title=Weekly Markets in Maharashtra |publisher=Superintendent of Census Operations, Maharashtra |place=Bombay |year=1968 |series=Census of India, 1961 |volume=10 |number=Part VII-C }}</ref> ब्रिटिशकालीन *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये कोकणातील बाजारव्यवस्थेची प्रत्यक्ष ऐतिहासिक उदाहरणे आढळतात. उदाहरणार्थ, सावित्री नदीच्या काठी असलेल्या म्हाप्रळ येथे आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंद करण्यात आली असून, त्या बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याचे नमूद केले आहे. या बाजाराचा आसपासच्या प्रदेशातील व्यापार आणि वाहतुकीशीही संबंध होता. Gazetteer मधील नोंदीनुसार म्हाप्रळपर्यंत सावित्री नदीमार्गे नौकांची वाहतूक होत असे आणि पुढे महाड व इतर भागांशी रस्त्याने संपर्क होता.<ref name="RatnagiriGazetteer">{{cite book |editor-last=Campbell |editor-first=James MacNabb |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |publisher=Government Central Press |place=Bombay |year=1880 |volume=10 }}</ref> कोकणाच्या उत्तरेकडील भागातही आठवडी बाजारांची विस्तृत व्यवस्था अस्तित्वात असल्याचे *Thana District Gazetteer* मधून दिसते. त्यामध्ये ५३ गावे व शहरांमध्ये आठवडी आणि अर्ध-आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंद आहे. त्यापैकी डहाणू परिसरातील बाजारांमध्ये ठरावीक वारांना मोठ्या संख्येने लोक सहभागी होत असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="ThanaGazetteer">{{cite book |editor-last=Campbell |editor-first=James MacNabb |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana District |publisher=Government Central Press |place=Bombay |year=1882 |volume=13 }}</ref> या ऐतिहासिक नोंदींवरून कोकणातील आठवडी बाजार हे केवळ स्थानिक गरजांसाठी उभे राहिलेले तात्पुरते बाजार नव्हते, तर गावे, बाजारपेठा, वाहतुकीचे मार्ग आणि आसपासच्या ग्रामीण भागांना जोडणारी व्यापारव्यवस्था म्हणून त्यांचा विकास झाला होता. स्थानिक कृषी उत्पादन, मासळी आणि इतर वस्तूंची देवाणघेवाण तसेच ग्राहक व विक्रेते यांची नियमित भेट यामुळे या बाजारांना ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत विशिष्ट स्थान प्राप्त झाले. == बाजाराचे ठिकाण आणि भौगोलिक स्वरूप == कोकणातील आठवडी बाजारांची स्थाने स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, गावांची परस्पर जोडणी आणि वाहतुकीच्या मार्गांशी संबंधित राहिली आहेत. बाजार सामान्यतः अशा ठिकाणी भरत असत की जिथे आसपासच्या गावांतील लोकांना ठरावीक दिवशी सहजपणे एकत्र येता येत असे. त्यामुळे गाव, रस्ते, नदीमार्ग आणि स्थानिक बाजारकेंद्रे यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले होते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> ऐतिहासिक *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मधील म्हाप्रळच्या नोंदीत या भौगोलिक संबंधाचे उदाहरण दिसते. म्हाप्रळ येथे आठवडी बाजार भरत असे आणि सावित्री नदीमार्गे होणारी वाहतूक तसेच पुढील रस्तेमार्ग यांमुळे हे ठिकाण आसपासच्या प्रदेशाशी जोडलेले होते. बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला यांसारख्या वस्तूंची विक्री होत असल्याची नोंदही आढळते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> कोकणाच्या उत्तरेकडील भागात *Thana District Gazetteer* मध्ये विविध गावे आणि शहरांमध्ये आठवडी व अर्ध-आठवडी बाजारांची नोंद आढळते. यावरून बाजारांची ठिकाणे ही केवळ मोठ्या शहरांपुरती मर्यादित नसून ग्रामीण व निमशहरी वस्तींच्या स्थानिक गरजांशी जोडलेली होती, असे दिसून येते.<ref name="ThanaGazetteer"/> महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या व्यापक स्वरूपाचा अभ्यास करणाऱ्या Census प्रकाशनात बाजारांची जिल्हा व तालुकानिहाय माहिती संकलित करण्यात आली आहे. त्यामुळे कोकणातील बाजारांचा अभ्यास करताना त्यांच्या स्थानिक भौगोलिक संदर्भाबरोबरच बाजारकेंद्रांमधील प्रादेशिक संबंधांचाही विचार करता येतो.<ref name="CensusWeekly1968"/> == बाजारातील प्रमुख वस्तू == कोकणातील आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक परिसराच्या गरजा आणि उपलब्ध उत्पादनांनुसार विविध प्रकारच्या वस्तूंची देवाणघेवाण होत असे. ऐतिहासिक नोंदींमध्ये भाजीपाला, सुकी मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंच्या विक्रीचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासात ग्रामीण बाजारांतील विक्रेते, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि स्थानिक दुकानांची माहिती संकलित करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === भाजीपाला आणि कृषी उत्पादन === कोकणातील ग्रामीण बाजारांमध्ये स्थानिक पातळीवर उत्पादित होणाऱ्या कृषी वस्तूंना महत्त्वाचे स्थान होते. भाजीपाला हा अशा बाजारांमधील नियमित विक्रीचा एक भाग असल्याचे ऐतिहासिक नोंदींमधून दिसते. म्हाप्रळच्या ऐतिहासिक आठवडी बाजारात भाजीपाला विकला जात असल्याची स्पष्ट नोंद *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये आढळते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळात शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनाची थेट ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याच्या उद्देशाने महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजार योजना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेमुळे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट संपर्काला प्रोत्साहन मिळते.<ref name="MSAMB201920"/> === मासळी आणि सुकी मासळी === कोकणाचा समुद्रकिनारा आणि मासेमारीशी असलेले घनिष्ठ नाते यामुळे मासळीचा व्यापार आठवडी बाजारांच्या स्वरूपातील एक महत्त्वाचा घटक राहिला आहे. ऐतिहासिक Gazetteer मध्ये म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारात सुकी मासळी विकली जात असल्याची स्पष्ट नोंद आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळातही कोकणातील काही बाजारांमध्ये सुकी मासळीची विक्री आणि मागणी कायम असल्याचे स्थानिक वृत्तांतून दिसते. म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारावरील २०२६ च्या वृत्तात सुकी मासळीच्या खरेदीसाठी ग्राहकांची गर्दी होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Mhapral2026"/> === काजू आणि इतर स्थानिक उत्पादने === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात काजू उत्पादनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. काजू उद्योगाशी संबंधित वाहतूक आणि बाजारव्यवस्थेचा अभ्यास करणाऱ्या Shinde आणि Balasubramanian यांच्या संशोधनातून सिंधुदुर्गातील काजू उद्योगाची आर्थिक व वाहतूक-संबंधित वैशिष्ट्ये स्पष्ट होतात.<ref name="Shinde2021"/> तथापि, काजूची उत्पादने प्रत्येक आठवडी बाजारात विकली जातात, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष या स्रोतावरून काढता येत नाही. त्यामुळे या विभागात काजूचा उल्लेख कोकणातील स्थानिक उत्पादनाच्या व्यापक संदर्भात करणे योग्य राहील. === स्थानिक व घरगुती वस्तू === आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक गरजांनुसार विविध घरगुती व ग्रामीण उपयोगाच्या वस्तूंची विक्री होत असे. Census च्या अभ्यासात ग्रामीण दुकानांचे तसेच पारंपरिक फिरत्या विक्रेत्यांचे स्वरूप नोंदवलेले आहे. त्यामुळे आठवडी बाजार हे केवळ कृषी उत्पादनांच्या विक्रीचे केंद्र नसून ग्रामीण दैनंदिन गरजा पूर्ण करणारी बाजारव्यवस्था म्हणूनही पाहता येतात.<ref name="CensusWeekly1968"/> == बाजाराचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनातील स्थान == कोकणातील आठवडी बाजार हे केवळ वस्तूंच्या खरेदी-विक्रीचे ठिकाण नसून ग्रामीण समाजातील परस्पर संपर्काचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले आहेत. ठरावीक दिवशी भरत असल्यामुळे आसपासच्या गावांतील लोकांना नियमितपणे एकाच ठिकाणी येण्याची संधी मिळत असे. अशा प्रकारे बाजाराच्या माध्यमातून व्यापाराबरोबरच सामाजिक संबंध, माहितीची देवाणघेवाण आणि स्थानिक समुदायातील परस्पर संपर्क यांना चालना मिळत असे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === बाजार आणि सामाजिक संपर्क === ग्रामीण भागातील बाजारपेठा स्थानिक लोकांच्या दैनंदिन जीवनाशी जोडलेल्या असल्यामुळे त्यांचे स्वरूप केवळ आर्थिक व्यवहारांपुरते मर्यादित राहत नाही. आठवडी बाजाराच्या दिवशी विक्रेते, ग्राहक, शेतकरी आणि विविध गावांमधून येणारे लोक एकत्र येतात. त्यामुळे बाजार हा ग्रामीण समाजातील भेटीगाठी आणि सामाजिक संपर्काचा एक नियमित अवकाश बनतो. आठवडी बाजार आणि समुदाय यांच्यातील अशा संबंधांचा अभ्यास इतर ग्रामीण समाजांच्या संदर्भातही करण्यात आला आहे.<ref name="Perry2000"/> === बाजार आणि स्थानिक जीवनपद्धती === कोकणातील बाजारांमध्ये स्थानिक परिसरात उपलब्ध होणाऱ्या वस्तूंची देवाणघेवाण होत असल्याने बाजाराचा संबंध स्थानिक जीवनपद्धतीशीही जोडलेला राहिला आहे. कृषी उत्पादन, मासळी, सुकी मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंची विक्री यामुळे बाजार हा स्थानिक उत्पादन आणि ग्रामीण उपभोग यांना जोडणारा दुवा ठरतो.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === बाजार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === आठवडी बाजारामुळे लहान उत्पादक आणि विक्रेत्यांना स्थानिक ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्याची संधी मिळते. आधुनिक काळात महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळाच्या शेतकरी आठवडे बाजार योजनेतही उत्पादकांना थेट ग्राहकांशी जोडण्यावर भर देण्यात आला आहे. त्यामुळे पारंपरिक आठवडी बाजाराच्या सामाजिक भूमिकेबरोबरच त्याचे आर्थिक महत्त्व आधुनिक बाजारव्यवस्थेतही कायम राहिले आहे.<ref name="MSAMB201920">{{cite report |author=Maharashtra State Agricultural Marketing Board |title=Annual Report: Year 2019–2020 |publisher=Maharashtra State Agricultural Marketing Board |place=Pune |year=2020 |url=https://www.msamb.com/Documents/5d83680a-f6fe-49a2-bd95-16e3d45b7584.pdf |access-date=11 August 2026 }}</ref> == जिल्हानिहाय स्वरूप == कोकणातील आठवडी बाजारांचे स्वरूप जिल्ह्याच्या भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक उत्पादन, वाहतूक व्यवस्था आणि ग्रामीण वस्तींच्या रचनेनुसार बदलते. ऐतिहासिक काळातील Gazetteer आणि Census नोंदींमधून कोकणातील विविध भागांत आठवडी व अर्ध-आठवडी बाजार अस्तित्वात असल्याचे दिसून येते. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासात जिल्हा व तालुकानिहाय बाजारांची माहिती संकलित करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === रायगड === रायगड परिसरातील आठवडी बाजारांचा संबंध ग्रामीण वस्ती, स्थानिक उत्पादन आणि कोकणातील अंतर्गत वाहतूकमार्गांशी राहिला आहे. ऐतिहासिक Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer मधील म्हाप्रळच्या नोंदीत आठवडी बाजार, त्यातील सुकी मासळी व भाजीपाला यांचा उल्लेख आढळतो. म्हाप्रळचा बाजार सावित्री नदीमार्गे आणि पुढील स्थलमार्गांशी जोडलेल्या व्यापारव्यवस्थेचा भाग होता.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> म्हाप्रळचा आठवडी बाजार आधुनिक काळातही सुरू असून त्यामध्ये सुकी मासळीच्या व्यापाराला महत्त्व असल्याचे समकालीन वृत्तांतून दिसून येते.<<ref name="Mhapral2026">{{cite news |last=भागवत |first=रघुनाथ |title=म्हाप्रळचा आठवडा बाजार सुपरहिट |work=पुढारी |date=30 May 2026 |url=https://pudhari.news/maharashtra/raigad/mhapral-weekly-market-khadipatta-business-seafood-demand-sb97 |access-date=11 August 2026 |language=mr }}</ref> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण बाजारव्यवस्थेची ऐतिहासिक नोंद Bombay Presidency Gazetteer मध्ये आढळते. आठवडी बाजार हे स्थानिक उत्पादनांची देवाणघेवाण आणि आसपासच्या ग्रामीण भागाशी व्यापारसंबंध प्रस्थापित करणारे केंद्र म्हणून कार्यरत होते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासातही रत्‍नागिरीसह विविध जिल्ह्यांतील बाजारांची जिल्हा व तालुकानिहाय माहिती संकलित करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === सिंधुदुर्ग === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध गावांमध्ये आणि बाजारकेंद्रांमध्ये आठवडी बाजारांची परंपरा आजही आढळते. आधुनिक काळातील उपलब्ध वृत्तस्रोतांमध्ये देवगड, कणकवली, कुडाळ, मालवण, सावंतवाडी आणि वेंगुर्ले परिसरातील आठवडी बाजारांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="SindhudurgMarkets2024">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील आठवडी बाजार |website=सकाळ |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c33351-txt-sindhudurg-20241107021538 |access-date=11 August 2026 |language=mr }}</ref> कुडाळ तालुक्यातील माणगाव येथे भरत असलेल्या आठवडी बाजाराशी संबंधित सामाजिक उपक्रमांची नोंदही समकालीन वृत्तांतून आढळते. यावरून बाजार हा स्थानिक व्यापाराबरोबरच सार्वजनिक आणि सामाजिक जीवनाचा भाग असल्याचे दिसते.<ref name="MangaonKudalWeekly">{{cite web |title=My Village Healthy Village public awareness rally in Mangaon, Kudal |website=Kokansad Live |url=https://kokansadlive.com/kokan/my-village-healthy-village-public-awareness-rally-in-mangaon-kudal/32164 |access-date=11 August 2026 |language=en }}</ref> === ठाणे–पालघर प्रदेश === कोकणाच्या उत्तरेकडील भागात आठवडी बाजारांची विस्तृत ऐतिहासिक व्यवस्था अस्तित्वात असल्याचे Thana District Gazetteer मधून दिसून येते. या नोंदीत विविध गावे व शहरांमध्ये आठवडी आणि अर्ध-आठवडी बाजार भरत असल्याचे नमूद केले आहे. बाजारांचे दिवस आणि त्यांच्याशी संबंधित स्थानिक व्यापारव्यवस्थेची माहितीही या ऐतिहासिक नोंदीत आढळते.<ref name="ThanaGazetteer"/> या ऐतिहासिक बाजारव्यवस्थेमुळे ग्रामीण वस्ती, स्थानिक बाजारकेंद्रे आणि आसपासच्या प्रदेशांतील व्यापार यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतात. == काही उल्लेखनीय बाजार == कोकणातील आठवडी बाजारांची परंपरा समजून घेण्यासाठी ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक काळातील उपलब्ध वृत्तस्रोतांमध्ये उल्लेख झालेल्या काही बाजारांचा स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. या बाजारांमधून स्थानिक उत्पादनांची देवाणघेवाण, ग्रामीण ग्राहकांच्या गरजा आणि बाजारकेंद्रांशी संबंधित स्थानिक व्यवहारांचे स्वरूप दिसून येते. === म्हाप्रळचा आठवडी बाजार === म्हाप्रळ हे सावित्री नदीच्या काठी वसलेले ठिकाण असून ऐतिहासिक काळात ते महत्त्वाचे व्यापारी ठिकाण होते. *Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi* मध्ये म्हाप्रळ येथे चांगली उपस्थिती असलेला आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंद आहे. या बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> म्हाप्रळच्या बाजाराचे स्वरूप त्याच्या भौगोलिक स्थानाशीही संबंधित होते. सावित्री नदीतून म्हाप्रळपर्यंत नौकांची वाहतूक होत असे. म्हाप्रळ आणि महाडदरम्यान नदीमार्गाची वाहतूक काही ठिकाणी अरुंद व उथळ पात्रामुळे अवघड असल्याची नोंदही Gazetteer मध्ये आहे. म्हाप्रळपासून पोलादपूरजवळील मार्गांशी जोडणारा सर्व-हवामानात वापरता येणारा मोटारमार्ग असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळातही म्हाप्रळचा आठवडी बाजार सुरू आहे. ३० मे २०२६ रोजीच्या वृत्तानुसार, या बाजारात सुकी मासळीच्या खरेदीसाठी मोठी गर्दी होत असून कटलरी, तयार कपडे, मिठाई, ओली मासळी, विद्युत वस्तू, धान्य, भाज्या, भांडी आणि मसाल्याचे पदार्थ यांचीही विक्री होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. हा बाजार दर शुक्रवारी भरतो.<ref name="Mhapral2026"/> === मालवणचा आठवडा बाजार === मालवणचा पारंपरिक सोमवारचा आठवडा बाजार हा स्थानिक बाजारव्यवस्थेचा एक भाग आहे. २०२६ मधील वृत्तानुसार, हा बाजार पूर्वी मालवणच्या मुख्य बाजारपेठेत भरत असे; कोरोना काळात तो देऊळवाडा सागरी महामार्गावर तात्पुरता हलविण्यात आला होता. बाजार पुन्हा मुख्य बाजारपेठेत भरविण्याची मागणी व्यापाऱ्यांनी केली होती.<ref name="MalvanWeekly">{{cite web |title=मालवणचा आठवडा बाजार |website=Konkan Samwad |url=https://konkansamwad.com/konkan_samwad_news_-7743-10621 |access-date=11 August 2026 |language=mr }}</ref> या वृत्तानुसार मुख्य बाजारपेठेत मासे मार्केट, कोकणी मेवा आणि स्थानिक भाजी विक्रेते यांच्यासह इतर दुकानदारांचा व्यापार चालतो. त्यामुळे मालवणचा आठवडा बाजार हा स्थानिक व्यापारव्यवस्थेशी जोडलेला असल्याचे दिसून येते.<ref name="MalvanWeekly"/> === कुडाळ–माणगाव परिसर === कुडाळ तालुक्यातील माणगाव येथे आठवडा बाजार भरत असल्याची नोंद ४ ऑगस्ट २०२६ रोजीच्या स्थानिक वृत्तात आढळते. या आठवडा बाजाराच्या निमित्ताने "माझे गाव आरोग्य संपन्न गाव" या शासकीय उपक्रमांतर्गत जनजागृती रॅलीचे आयोजन करण्यात आले होते. प्राथमिक आरोग्य केंद्र माणगाव, उपकेंद्र माणगाव, आयुष्मान आरोग्य मंदिर कालेली आणि ग्रामपंचायत माणगाव यांच्या संयुक्त विद्यमाने हा उपक्रम आयोजित करण्यात आला होता.<ref name="MangaonKudalWeekly"/> या उदाहरणातून आठवडा बाजाराच्या दिवशी बाजारात येणाऱ्या नागरिकांपर्यंत सार्वजनिक जनजागृतीचे उपक्रम पोहोचविण्यासाठी बाजाराचे ठिकाण वापरले जात असल्याचे दिसते. मात्र या वृत्ताच्या आधारे माणगावच्या बाजाराच्या व्यापाराचे स्वरूप किंवा आर्थिक उलाढालीबाबत निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="MangaonKudalWeekly"/> === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील इतर बाजार === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील आठवडी बाजारांच्या संदर्भात २०२४ मधील वृत्तानुसार, देवगड तालुक्यातील मिठबांव, गिरगाव आणि वैभववाडी शहर, कणकवली-कोळोशी, कुडाळ शहर, मालवण-पोईप, मसदे, सावंतवाडी तालुक्यातील आरोस आणि वेंगुर्ले तालुक्यातील आडेली येथे आठवडी बाजार भरतात. २० नोव्हेंबर २०२४ रोजी विधानसभा निवडणुकीच्या मतदानाच्या पार्श्वभूमीवर या बाजारांना त्या दिवशी बंद ठेवण्याचे आदेश देण्यात आले होते.<ref name="SindhudurgMarkets2024"/> == आठवडी बाजार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था == कोकणातील आठवडी बाजारांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी घनिष्ठ संबंध राहिला आहे. स्थानिक पातळीवर उपलब्ध होणाऱ्या कृषी उत्पादनांची, मासळीची, सुकी मासळीची आणि इतर वस्तूंची विक्री करण्यासाठी या बाजारांमुळे नियमित बाजारपेठ उपलब्ध होत असे. त्यामुळे उत्पादक, विक्रेते आणि ग्राहक यांच्यातील व्यवहारांना स्थानिक पातळीवर एक निश्चित व्यासपीठ मिळत असे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === शेतकरी आणि स्थानिक उत्पादक === आठवडी बाजारांमुळे स्थानिक शेतकरी आणि लहान उत्पादकांना आपल्या उत्पादनांची स्थानिक ग्राहकांपर्यंत विक्री करण्याची संधी मिळते. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या अभ्यासात ग्रामीण बाजारांची रचना, विक्रेते आणि पारंपरिक फिरत्या विक्रेत्यांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> आधुनिक काळात महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजाराची संकल्पना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेचा उद्देश शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनांच्या थेट विक्रीसाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देणे हा आहे. त्यामुळे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट संपर्काला प्रोत्साहन मिळते.<ref name="MSAMB201920"/> === स्थानिक व्यापार आणि बाजारपेठ === आठवडी बाजार हे आसपासच्या गावांतील स्थानिक व्यापाराला चालना देणारे केंद्र म्हणूनही कार्य करतात. ठरावीक दिवशी बाजार भरत असल्यामुळे विविध गावांतील विक्रेते आणि ग्राहक एकाच ठिकाणी येतात. त्यामुळे स्थानिक उत्पादनांची देवाणघेवाण तसेच दैनंदिन गरजेच्या वस्तूंची उपलब्धता यांना नियमित स्वरूप प्राप्त होते.<ref name="CensusWeekly1968"/> ऐतिहासिक नोंदींमध्ये म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याचे नमूद केले आहे. या बाजाराचा नदीमार्ग आणि स्थलमार्गाशी असलेला संबंध स्थानिक व्यापाराच्या भौगोलिक स्वरूपाचे उदाहरण देतो.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === ग्रामीण बाजारव्यवस्थेतील स्थान === आठवडी बाजारांची रचना ही कायमस्वरूपी मोठ्या बाजारपेठांपेक्षा वेगळी असून त्यांचे कार्य ठरावीक दिवशी आणि ठरावीक ठिकाणी केंद्रित असते. ग्रामीण भागातील लोकांच्या दैनंदिन गरजा, स्थानिक उत्पादनांची विक्री आणि आसपासच्या गावांतील व्यापार यांना जोडणारी ही बाजारव्यवस्था दीर्घकाळापासून अस्तित्वात आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासामुळे या बाजारव्यवस्थेचे जिल्हा आणि तालुकानिहाय स्वरूप तसेच ग्रामीण विक्रेते आणि बाजारातील व्यापारपद्धतींचे ऐतिहासिक दस्तऐवजीकरण उपलब्ध होते.<ref name="CensusWeekly1968"/> == मासळी आणि सुकी मासळीचा व्यापार == कोकणाच्या किनारी भौगोलिक परिस्थितीमुळे मासेमारीचा स्थानिक अर्थव्यवस्थेशी घनिष्ठ संबंध राहिला आहे. आठवडी बाजारांमध्ये ताजी मासळी तसेच सुकी मासळीची विक्री होत असल्याच्या ऐतिहासिक आणि आधुनिक नोंदी आढळतात. त्यामुळे मासळीचा व्यापार हा कोकणातील काही आठवडी बाजारांच्या स्वरूपाचा एक महत्त्वाचा भाग राहिला आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === सुकी मासळीची विक्री === ऐतिहासिक *Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi* मध्ये म्हाप्रळ येथील आठवडी बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याची स्पष्ट नोंद आहे. यावरून सुकी मासळीची विक्री ही कोकणातील बाजारव्यवस्थेतील जुनी व्यापारपरंपरा असल्याचे दिसून येते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळातही सुकी मासळीचा व्यापार काही कोकणी बाजारांमध्ये सुरू असल्याचे उपलब्ध वृत्तस्रोतांमधून दिसते. २०२६ मधील म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारावरील वृत्तानुसार, बाजारात सुकी मासळीच्या खरेदीसाठी ग्राहकांची गर्दी होत असून सुकी मासळीबरोबरच ओली मासळी, भाज्या, धान्य, मसाले आणि इतर वस्तूंचीही विक्री केली जाते.<ref name="Mhapral2026"/> === मासळी व्यापाराचे स्थानिक स्वरूप === कोकणातील किनारी भागांमध्ये मासळीच्या उपलब्धतेचा आणि स्थानिक बाजारपेठांचा परस्पर संबंध राहिला आहे. आठवडी बाजारामुळे आसपासच्या ग्रामीण भागातील ग्राहकांना मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंची खरेदी करण्यासाठी नियमित बाजारपेठ उपलब्ध होत असे. ऐतिहासिक म्हाप्रळ बाजाराच्या नोंदीत सुकी मासळीच्या विक्रीचा उल्लेख आढळतो, तर आधुनिक वृत्तांतांमध्ये ताजी आणि सुकी मासळी या दोन्ही प्रकारच्या विक्रीचा उल्लेख आढळतो.<ref name="RatnagiriGazetteer"/><ref name="Mhapral2026"/> === मासळी व्यापार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === मासळी आणि सुकी मासळीच्या विक्रीमुळे किनारी भागातील उत्पादन आणि ग्रामीण ग्राहक यांच्यातील बाजारसंबंध दृढ होण्यास मदत झाली. सुकी मासळी ही साठवणूक आणि वाहतूक सुलभ करणारे उत्पादन असल्यामुळे तिचा व्यापार किनारी भागाबरोबरच अंतर्गत ग्रामीण बाजारांशीही संबंधित राहिला आहे. महाराष्ट्रातील सुकी मासळी क्षेत्रावरील २०२६ च्या अहवालात राज्यातील सुकी मासळीच्या उत्पादन, व्यापार आणि बाजारव्यवस्थेशी संबंधित विविध बाबींचा आढावा घेण्यात आला आहे.<ref name="DriedFishMaharashtra2026">{{cite report |title=Dried Fish Matters: Maharashtra Report 2026 |publisher=Dried Fish Matters |year=2026 |url=https://driedfishmatters.org/wp-content/uploads/2026/05/DFM-Maharashtra-report-2026.pdf |access-date=11 August 2026 }}</ref> कोकणातील आठवडी बाजारांचा अभ्यास करताना मासळीचा व्यापार हा केवळ एक वस्तूविषयक घटक म्हणून न पाहता, किनारी उत्पादन, ग्रामीण बाजारपेठ आणि स्थानिक उपभोग यांना जोडणाऱ्या आर्थिक प्रक्रियेचा भाग म्हणून पाहता येतो. == किनारी मत्स्यव्यवसाय आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था == कोकणातील किनारी भागातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित समुदायांचे महत्त्वाचे स्थान आहे. मासेमारी, त्यावर आधारित उपजीविका आणि स्थानिक आर्थिक व्यवहार यांचा परस्परसंबंध किनारी समुदायांच्या सामाजिक-आर्थिक जीवनाशी जोडलेला आहे. Goa आणि Maharashtra मधील किनारी मासेमारी समुदायांच्या संदर्भातील Sawant यांच्या अभ्यासात या समुदायांशी संबंधित सूक्ष्म वित्तीय कार्यक्रम आणि त्यांच्या आर्थिक व्यवहारांचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="Sawant2017"/> आठवडी बाजारांच्या संदर्भात पाहता, मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित उत्पादनांची स्थानिक बाजारपेठेत देवाणघेवाण होणे ही किनारी अर्थव्यवस्थेची एक महत्त्वाची बाब आहे. कोकणातील बाजारांमध्ये मासळी आणि सुकी मासळीच्या विक्रीच्या ऐतिहासिक नोंदी आढळतात.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित समुदाय, स्थानिक उत्पादन आणि बाजारपेठ यांच्यातील संबंधांचा विचार केल्यास आठवडी बाजार हे किनारी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील उत्पादन आणि स्थानिक उपभोग यांना जोडणारे एक माध्यम म्हणून पाहता येतात.<ref name="Sawant2017">{{cite journal |last=Sawant |first=Shekhar V. |title=Best Practices in Microfinance Programmes in Konkan: Coastal Fishing Communities: A Case Study of Goa and Maharashtra |journal=Journal of Commerce & Management Thought |volume=8 |issue=3 |pages=589–601 |year=2017 }}</ref><ref name="RatnagiriGazetteer"/> == शेतकरी, स्थानिक उत्पादक आणि विक्रेत्यांची भूमिका == कोकणातील आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक शेतकरी, उत्पादक आणि विक्रेत्यांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. स्थानिक पातळीवर उपलब्ध होणाऱ्या उत्पादनांची विक्री करण्यासाठी आठवडी बाजार हे एक नियमित माध्यम ठरले. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासात ग्रामीण बाजारांतील विक्रेते, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === शेतकऱ्यांची भूमिका === आठवडी बाजारामुळे स्थानिक शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनांची परिसरातील ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध होते. भाजीपाला आणि इतर स्थानिक कृषी उत्पादनांची विक्री ही ग्रामीण बाजारव्यवस्थेचा एक भाग राहिली आहे. म्हाप्रळच्या ऐतिहासिक आठवडी बाजारात भाजीपाला विकला जात असल्याची नोंद *Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi* मध्ये आढळते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळात महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजाराची संकल्पना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेमध्ये शेतकऱ्यांना आपल्या उत्पादनांची थेट ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्यावर भर देण्यात आला आहे.<ref name="MSAMB201920"/> === स्थानिक उत्पादक === कोकणातील स्थानिक उत्पादनांचे स्वरूप भौगोलिक आणि आर्थिक परिस्थितीनुसार बदलते. कृषी उत्पादनांबरोबरच मासळी, सुकी मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंची बाजारांमध्ये देवाणघेवाण होत असल्याच्या नोंदी आढळतात.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काजू उद्योगाचा अभ्यास करणाऱ्या Shinde आणि Balasubramanian यांच्या संशोधनात काजू उद्योगाशी संबंधित वाहतूकव्यवस्था आणि बाजारव्यवस्थेचा विचार करण्यात आला आहे. हा संदर्भ सिंधुदुर्गातील स्थानिक उत्पादन आणि बाजारव्यवस्थेतील संबंध समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो.<ref name="Shinde2021">{{cite journal |last=Shinde |first=Shilpa C. |last2=Balasubramanian |first2=Natarajan |title=Optimal Transportation System & Resilience: A Study of Sindhudurg District Cashew Industry |journal=Alinteri Journal of Agricultural Sciences |volume=36 |issue=2 |pages=171–178 |year=2021 }}</ref> === विक्रेते आणि पारंपरिक फिरते विक्रेते === आठवडी बाजारांच्या अभ्यासात विक्रेत्यांचे स्थान महत्त्वाचे आहे. *Weekly Markets in Maharashtra* या Census प्रकाशनात पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांच्या स्वरूपाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे आठवडी बाजार ही केवळ उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट देवाणघेवाणीची व्यवस्था नसून विविध प्रकारच्या विक्रेत्यांचा सहभाग असलेली ग्रामीण बाजारव्यवस्था होती, असे दिसून येते.<ref name="CensusWeekly1968"/> विक्रेत्यांच्या सहभागामुळे आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक उत्पादनांबरोबरच ग्रामीण दैनंदिन गरजांच्या विविध वस्तू उपलब्ध होत असत. त्यामुळे बाजार हा आसपासच्या गावांसाठी नियमित खरेदी-विक्रीचे केंद्र म्हणून कार्यरत राहिला. == बाजार आणि वाहतूक व्यवस्था == कोकणातील आठवडी बाजारांच्या विकासात स्थानिक वाहतूकमार्गांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. बाजारांची ठिकाणे ही गावे, नदीमार्ग आणि स्थलमार्ग यांच्याशी जोडलेली असल्याचे ऐतिहासिक नोंदींमधून दिसून येते. त्यामुळे स्थानिक उत्पादनांची बाजारपेठेपर्यंत वाहतूक आणि ग्राहकांची बाजारात ये-जा यांच्यात परस्परसंबंध निर्माण झाला.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === नदीमार्ग आणि बाजार === ऐतिहासिक काळातील म्हाप्रळच्या उदाहरणावरून नदीमार्गाचा बाजारव्यवस्थेशी असलेला संबंध स्पष्ट होतो. म्हाप्रळपर्यंत सावित्री नदीमार्गे नौकांची वाहतूक होत असे. त्यामुळे नदीमार्ग हा स्थानिक व्यापार आणि बाजारपेठेशी संबंधित वाहतुकीचा एक भाग होता.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> म्हाप्रळ आणि परिसरातील बाजारव्यवस्थेचा विचार करताना नदीमार्गामुळे किनारी व अंतर्गत भागांमधील वस्तूंच्या वाहतुकीसाठी उपलब्ध झालेल्या संपर्काचे महत्त्व लक्षात येते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === स्थलमार्ग आणि बाजारकेंद्रे === नदीमार्गाबरोबरच स्थलमार्गांचाही बाजारांच्या स्थानाशी संबंध होता. म्हाप्रळपासून आसपासच्या भागांशी रस्त्याने संपर्क असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे बाजारकेंद्रांची निवड आणि त्यांची कार्यक्षमता ही स्थानिक वाहतूकसुविधांशी संबंधित असल्याचे दिसून येते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> ठाणे जिल्ह्याच्या ऐतिहासिक नोंदींमध्ये विविध गावे व शहरांमध्ये आठवडी आणि अर्ध-आठवडी बाजार अस्तित्वात असल्याचे नमूद केले आहे. यावरून बाजारकेंद्रे ही ग्रामीण आणि निमशहरी वस्तींच्या स्थानिक व्यापारव्यवस्थेशी जोडलेली होती, असे दिसते.<ref name="ThanaGazetteer"/> === आधुनिक वाहतूकव्यवस्थेचा प्रभाव === आधुनिक काळात बाजारपेठांपर्यंत उत्पादन पोहोचविण्यासाठी वाहतूकव्यवस्थेचे महत्त्व वाढले आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काजू उद्योगाचा अभ्यास करताना Shinde आणि Balasubramanian यांनी उत्पादन, वाहतूक आणि बाजारव्यवस्था यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. हा अभ्यास स्थानिक उत्पादनांना बाजारपेठेशी जोडण्यासाठी वाहतूकव्यवस्थेचे महत्त्व समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो.<ref name="Shinde2021"/> अशा प्रकारे कोकणातील आठवडी बाजारांच्या संदर्भात नदीमार्ग, स्थलमार्ग आणि आधुनिक वाहतूकव्यवस्था यांचा विचार बाजारकेंद्रांच्या भौगोलिक आणि आर्थिक स्वरूपाशी संबंधित घटक म्हणून करता येतो. == आधुनिक काळातील बदल == आधुनिक काळात कोकणातील आठवडी बाजारांच्या स्वरूपात काही बदल झाले असले, तरी स्थानिक पातळीवरील बाजारव्यवस्थेचे महत्त्व कायम असल्याचे उपलब्ध नोंदींमधून दिसून येते. पारंपरिक बाजारांबरोबरच शेतकरी आणि उत्पादकांना थेट ग्राहकांशी जोडण्यासाठी आधुनिक बाजारव्यवस्थेच्या विविध योजना आणि उपक्रम राबविण्यात आले आहेत.<ref name="MSAMB201920"/> === पारंपरिक बाजारांचे सातत्य === कोकणातील काही पारंपरिक आठवडी बाजार आजही सुरू असल्याच्या नोंदी आढळतात. म्हाप्रळचा आठवडी बाजार याचे उदाहरण आहे. २०२६ मधील वृत्तानुसार, या बाजारात सुकी मासळी, ओली मासळी, भाज्या, धान्य, मसाले, कपडे आणि इतर वस्तूंची विक्री होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Mhapral2026"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध ठिकाणी आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंदही आधुनिक वृत्तस्रोतांमध्ये आढळते. यामध्ये जिल्ह्यातील विविध तालुक्यांतील बाजारकेंद्रांचा समावेश आहे.<ref name="SindhudurgMarkets2024"/> === शेतकरी आठवडे बाजार === आधुनिक कृषी पणन व्यवस्थेत शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनांची थेट ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याच्या उद्देशाने महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजाराची संकल्पना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेमुळे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट संपर्काला प्रोत्साहन देण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.<ref name="MSAMB201920"/> === बाजाराचे बदलते स्वरूप === आठवडी बाजारांच्या पारंपरिक स्वरूपाबरोबरच बाजारांमध्ये उपलब्ध होणाऱ्या वस्तूंच्या प्रकारातही विविधता दिसून येते. म्हाप्रळच्या आधुनिक बाजारावरील वृत्तात मासळी आणि भाज्यांबरोबरच धान्य, मसाले, कपडे, भांडी, विद्युत वस्तू आणि इतर दैनंदिन वापराच्या वस्तूंच्या विक्रीचा उल्लेख आहे.<ref name="Mhapral2026"/> यामुळे आधुनिक आठवडी बाजार हे केवळ स्थानिक कृषी उत्पादनांच्या देवाणघेवाणीपुरते मर्यादित न राहता ग्रामीण भागातील विविध दैनंदिन गरजा पूर्ण करणाऱ्या बाजारव्यवस्थेचा भाग बनले असल्याचे उपलब्ध उदाहरणांवरून दिसून येते. == आव्हाने आणि बदलती बाजारव्यवस्था == आठवडी बाजारांच्या पारंपरिक स्वरूपावर स्थानिक परिस्थिती, वाहतूकव्यवस्था आणि बाजारपेठेतील बदलांचा परिणाम होत असतो. काही ठिकाणी बाजाराचे ठिकाण बदलणे, बाजाराच्या दिवशी निर्बंध येणे किंवा पारंपरिक बाजारपेठेच्या वापराबाबत स्थानिक पातळीवर बदल होणे, अशा घटना आधुनिक काळातील बाजारव्यवस्थेतील बदल दर्शवितात.<ref name="MalvanWeekly"/><ref name="SindhudurgMarkets2024"/> === बाजाराचे ठिकाण आणि व्यवस्थापन === मालवणच्या आठवडा बाजाराच्या संदर्भात बाजाराचे ठिकाण बदलल्याची नोंद आढळते. कोरोना काळात हा बाजार तात्पुरत्या स्वरूपात दुसऱ्या ठिकाणी हलविण्यात आला होता. त्यानंतर बाजार पुन्हा मुख्य बाजारपेठेत भरविण्याची मागणी व्यापाऱ्यांकडून करण्यात आली होती.<ref name="MalvanWeekly"/> या उदाहरणातून आठवडी बाजाराचे ठिकाण हे विक्रेते, ग्राहक आणि स्थानिक व्यापारासाठी महत्त्वाचे असल्याचे दिसून येते. बाजाराचे स्थान बदलल्यास बाजाराशी संबंधित व्यापारी आणि ग्राहकांच्या नियमित व्यवहारांवर त्याचा परिणाम होऊ शकतो. === सार्वजनिक व्यवस्था आणि बाजार === आठवडी बाजारांच्या व्यवस्थापनात सार्वजनिक प्रशासनाशी संबंधित बाबींचाही संबंध येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात २०२४ मध्ये विधानसभा निवडणुकीच्या पार्श्वभूमीवर काही आठवडी बाजार बंद ठेवण्याचे आदेश देण्यात आले होते. जिल्ह्यातील विविध ठिकाणच्या आठवडी बाजारांचा त्यामध्ये समावेश होता.<ref name="SindhudurgMarkets2024"/> अशा घटनांमधून आठवडी बाजार हे स्थानिक सार्वजनिक व्यवस्थेचा भाग असल्याचे दिसून येते. बाजार सुरू ठेवणे, त्याचे ठिकाण निश्चित करणे किंवा विशिष्ट परिस्थितीत त्यावर निर्बंध घालणे यासाठी स्थानिक प्रशासनाच्या निर्णयांची भूमिका असू शकते. === पारंपरिक आणि आधुनिक बाजारव्यवस्थेचा संबंध === पारंपरिक आठवडी बाजारांबरोबरच आधुनिक काळात शेतकरी आठवडे बाजारासारख्या व्यवस्थांमधून उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यात थेट संपर्क निर्माण करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे. महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळाच्या उपक्रमांमधून या प्रकारच्या बाजारव्यवस्थेला संस्थात्मक स्वरूप देण्याचा प्रयत्न दिसून येतो.<ref name="MSAMB201920"/> त्यामुळे कोकणातील आठवडी बाजारांचा अभ्यास करताना पारंपरिक बाजारांचे सातत्य आणि आधुनिक बाजारव्यवस्थेतील बदल या दोन्ही बाबींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. == चित्रदालन == <gallery widths="250" heights="180"> File:कोकणातील गावातील आठवडी बाजार.jpg|कोकणातील गावातील आठवडी बाजार<br />Weekly Market in a Konkan Village File:Konkan real treasure.jpg|कोकणातील स्थानिक उत्पादनांचा बाजार<br />Local Produce Market in Konkan </gallery> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == अधिक वाचन == * Rangnekar, D. V. ''Weekly Markets in Maharashtra''. Census of India, 1961, Volume 10, Part VII-C. Superintendent of Census Operations, Maharashtra, 1968. * Catanach, Ian J. ''Rural Credit in Western India, 1875–1930: Rural Credit and the Co-operative Movement in the Bombay Presidency''. University of California Press, Berkeley, 1970. * Sawant, Shekhar V. "Best Practices in Microfinance Programmes in Konkan: Coastal Fishing Communities: A Case Study of Goa and Maharashtra". ''Journal of Commerce & Management Thought'', 8(3), 2017, pp. 589–601. * Shinde, Shilpa C.; Balasubramanian, N. "Optimal Transportation System & Resilience: A Study of Sindhudurg District Cashew Industry". ''Alinteri Journal of Agriculture Sciences'', 36(2), 2021, pp. 171–178. * Dried Fish Matters. ''Dried Fish Matters: Maharashtra Report 2026''. 2026. * Campbell, James MacNabb (ed.). ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi''. Government Central Press, Bombay, 1880. * Campbell, James MacNabb (ed.). ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana District''. Government Central Press, Bombay, 1882. == बाह्य दुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/home.html Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer] — महाराष्ट्र शासन, Gazetteers Department * [https://mahapanan.maharashtra.gov.in/ पणन संचालनालय, महाराष्ट्र शासन] * [https://www.msamb.com/ महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळ] {{कोकण लोकजीवन}} [[वर्ग:कोकण]] 921x595ipr49hyh24u5m9d11vq3lcnc 2701370 2701368 2026-08-12T14:42:42Z AdvAnantGholam 172574 2701370 wikitext text/x-wiki [[File:Konkan real treasure.jpg|thumb|right|320px|कोकणातील स्थानिक उत्पादनांचा बाजार]] '''कोकणातील आठवडे बाजार''' कोकणातील ग्रामीण जीवनात आठवडी बाजारांना ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान राहिले आहे.गाव किंवा परिसरातील ठरावीक ठिकाणी ठरावीक दिवशी भरणारा हा बाजार स्थानिक गरजांची पूर्तता करणारे केंद्र असण्याबरोबरच ग्रामीण व्यापाराच्या हालचालींचे एक महत्त्वाचे माध्यम होते. Census of India, 1961 अंतर्गत प्रकाशित *Weekly Markets in Maharashtra* या स्वतंत्र अभ्यासात महाराष्ट्रातील गाव व शहरांमधील आठवडी बाजारांची जिल्हानिहाय व तालुकानिहाय माहिती, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांचे स्वरूप यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे आठवडी बाजार ही महाराष्ट्राच्या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील स्वतंत्र आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या अभ्यासण्याजोगी संस्था असल्याचे दिसून येते.<ref name="CensusWeekly1968"></ref> '''कोकणातील आठवडे बाजार''' कोकणातील ग्रामीण जीवनात आठवडी बाजारांना ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान राहिले आहे... कोकणाच्या संदर्भात आठवडी बाजारांचे महत्त्व केवळ वस्तूंच्या खरेदी-विक्रीपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. स्थानिक शेतमाल, मासळी, घरगुती वस्तू आणि इतर ग्रामीण उत्पादनांची देवाणघेवाण करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देतानाच अशा बाजारांमुळे आसपासच्या गावांतील लोकांचा नियमित संपर्कही घडत असे. त्यामुळे आठवडी बाजार हे आर्थिक व्यवहार, ग्रामीण सामाजिक संपर्क आणि स्थानिक जीवनपद्धती यांना जोडणारे सार्वजनिक अवकाश म्हणून पाहता येतात. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांविषयीच्या Census अभ्यासात बाजारांच्या स्थानिक रचनेबरोबरच विक्रेते आणि ग्रामीण व्यापारपद्धतींची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> आठवडी बाजाराच्या सामाजिक स्वरूपाचा अभ्यास करताना बाजाराचा काळ, स्थान आणि समुदायाशी असलेला संबंध महत्त्वाचा ठरतो. Donna Perry यांनी Senegal मधील ग्रामीण आठवडी बाजारांचा अभ्यास करताना बाजारांची साप्ताहिक वेळ-रचना आणि स्थानिक समुदायातील परस्पर संबंध यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. हा अभ्यास कोकणातील बाजारांविषयी थेट पुरावा देत नसला, तरी आठवडी बाजारांचा अभ्यास केवळ आर्थिक व्यवहारांच्या चौकटीत न करता त्यांच्या सामाजिक भूमिकेच्या संदर्भात करण्यासाठी तुलनात्मक चौकट उपलब्ध करून देतो.<ref name="Perry2000">{{cite journal |last=Perry |first=Donna |title=Rural Weekly Markets and the Dynamics of Time, Space and Community in Senegal |journal=The Journal of Modern African Studies |volume=38 |issue=3 |pages=461–485 |year=2000 |doi=10.1017/S0022278X00003426 }}</ref> या लेखात कोकणातील आठवडी बाजारांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी, त्यांचे भौगोलिक स्वरूप, बाजारात होणारी वस्तूंची देवाणघेवाण, शेतकरी व स्थानिक उत्पादकांची भूमिका, मासळी व सुकी मासळीचा व्यापार, सामाजिक जीवनातील स्थान, जिल्हानिहाय वैशिष्ट्ये आणि आधुनिक काळातील बदल यांचा आढावा घेतला आहे. == ऐतिहासिक पार्श्वभूम == कोकणातील आठवडी बाजारांची परंपरा आधुनिक कृषी पणन व्यवस्थेपूर्वीची आहे. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांचा स्वतंत्र अभ्यास करणाऱ्या *Weekly Markets in Maharashtra* या Census प्रकाशनात जिल्हानिहाय आणि तालुकानिहाय गावांमध्ये व शहरांमध्ये भरणाऱ्या आठवडी बाजारांची नोंद करण्यात आली आहे. या प्रकाशनात जिल्हा Gazetteer मधील माहिती, बाजारांची यादी, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांचे स्वरूप यांचाही समावेश आहे.<ref name="CensusWeekly1968">{{cite book |last=Rangnekar |first=D. V. |title=Weekly Markets in Maharashtra |publisher=Superintendent of Census Operations, Maharashtra |place=Bombay |year=1968 |series=Census of India, 1961 |volume=10 |number=Part VII-C }}</ref> ब्रिटिशकालीन *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये कोकणातील बाजारव्यवस्थेची प्रत्यक्ष ऐतिहासिक उदाहरणे आढळतात. उदाहरणार्थ, सावित्री नदीच्या काठी असलेल्या म्हाप्रळ येथे आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंद करण्यात आली असून, त्या बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याचे नमूद केले आहे. या बाजाराचा आसपासच्या प्रदेशातील व्यापार आणि वाहतुकीशीही संबंध होता. Gazetteer मधील नोंदीनुसार म्हाप्रळपर्यंत सावित्री नदीमार्गे नौकांची वाहतूक होत असे आणि पुढे महाड व इतर भागांशी रस्त्याने संपर्क होता.<ref name="RatnagiriGazetteer">{{cite book |editor-last=Campbell |editor-first=James MacNabb |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |publisher=Government Central Press |place=Bombay |year=1880 |volume=10 }}</ref> कोकणाच्या उत्तरेकडील भागातही आठवडी बाजारांची विस्तृत व्यवस्था अस्तित्वात असल्याचे *Thana District Gazetteer* मधून दिसते. त्यामध्ये ५३ गावे व शहरांमध्ये आठवडी आणि अर्ध-आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंद आहे. त्यापैकी डहाणू परिसरातील बाजारांमध्ये ठरावीक वारांना मोठ्या संख्येने लोक सहभागी होत असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="ThanaGazetteer">{{cite book |editor-last=Campbell |editor-first=James MacNabb |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana District |publisher=Government Central Press |place=Bombay |year=1882 |volume=13 }}</ref> या ऐतिहासिक नोंदींवरून कोकणातील आठवडी बाजार हे केवळ स्थानिक गरजांसाठी उभे राहिलेले तात्पुरते बाजार नव्हते, तर गावे, बाजारपेठा, वाहतुकीचे मार्ग आणि आसपासच्या ग्रामीण भागांना जोडणारी व्यापारव्यवस्था म्हणून त्यांचा विकास झाला होता. स्थानिक कृषी उत्पादन, मासळी आणि इतर वस्तूंची देवाणघेवाण तसेच ग्राहक व विक्रेते यांची नियमित भेट यामुळे या बाजारांना ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत विशिष्ट स्थान प्राप्त झाले. == बाजाराचे ठिकाण आणि भौगोलिक स्वरूप == कोकणातील आठवडी बाजारांची स्थाने स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, गावांची परस्पर जोडणी आणि वाहतुकीच्या मार्गांशी संबंधित राहिली आहेत. बाजार सामान्यतः अशा ठिकाणी भरत असत की जिथे आसपासच्या गावांतील लोकांना ठरावीक दिवशी सहजपणे एकत्र येता येत असे. त्यामुळे गाव, रस्ते, नदीमार्ग आणि स्थानिक बाजारकेंद्रे यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले होते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> ऐतिहासिक *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मधील म्हाप्रळच्या नोंदीत या भौगोलिक संबंधाचे उदाहरण दिसते. म्हाप्रळ येथे आठवडी बाजार भरत असे आणि सावित्री नदीमार्गे होणारी वाहतूक तसेच पुढील रस्तेमार्ग यांमुळे हे ठिकाण आसपासच्या प्रदेशाशी जोडलेले होते. बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला यांसारख्या वस्तूंची विक्री होत असल्याची नोंदही आढळते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> कोकणाच्या उत्तरेकडील भागात *Thana District Gazetteer* मध्ये विविध गावे आणि शहरांमध्ये आठवडी व अर्ध-आठवडी बाजारांची नोंद आढळते. यावरून बाजारांची ठिकाणे ही केवळ मोठ्या शहरांपुरती मर्यादित नसून ग्रामीण व निमशहरी वस्तींच्या स्थानिक गरजांशी जोडलेली होती, असे दिसून येते.<ref name="ThanaGazetteer"/> महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या व्यापक स्वरूपाचा अभ्यास करणाऱ्या Census प्रकाशनात बाजारांची जिल्हा व तालुकानिहाय माहिती संकलित करण्यात आली आहे. त्यामुळे कोकणातील बाजारांचा अभ्यास करताना त्यांच्या स्थानिक भौगोलिक संदर्भाबरोबरच बाजारकेंद्रांमधील प्रादेशिक संबंधांचाही विचार करता येतो.<ref name="CensusWeekly1968"/> == बाजारातील प्रमुख वस्तू == कोकणातील आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक परिसराच्या गरजा आणि उपलब्ध उत्पादनांनुसार विविध प्रकारच्या वस्तूंची देवाणघेवाण होत असे. ऐतिहासिक नोंदींमध्ये भाजीपाला, सुकी मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंच्या विक्रीचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासात ग्रामीण बाजारांतील विक्रेते, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि स्थानिक दुकानांची माहिती संकलित करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === भाजीपाला आणि कृषी उत्पादन === कोकणातील ग्रामीण बाजारांमध्ये स्थानिक पातळीवर उत्पादित होणाऱ्या कृषी वस्तूंना महत्त्वाचे स्थान होते. भाजीपाला हा अशा बाजारांमधील नियमित विक्रीचा एक भाग असल्याचे ऐतिहासिक नोंदींमधून दिसते. म्हाप्रळच्या ऐतिहासिक आठवडी बाजारात भाजीपाला विकला जात असल्याची स्पष्ट नोंद *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये आढळते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळात शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनाची थेट ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याच्या उद्देशाने महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजार योजना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेमुळे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट संपर्काला प्रोत्साहन मिळते.<ref name="MSAMB201920"/> === मासळी आणि सुकी मासळी === कोकणाचा समुद्रकिनारा आणि मासेमारीशी असलेले घनिष्ठ नाते यामुळे मासळीचा व्यापार आठवडी बाजारांच्या स्वरूपातील एक महत्त्वाचा घटक राहिला आहे. ऐतिहासिक Gazetteer मध्ये म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारात सुकी मासळी विकली जात असल्याची स्पष्ट नोंद आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळातही कोकणातील काही बाजारांमध्ये सुकी मासळीची विक्री आणि मागणी कायम असल्याचे स्थानिक वृत्तांतून दिसते. म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारावरील २०२६ च्या वृत्तात सुकी मासळीच्या खरेदीसाठी ग्राहकांची गर्दी होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Mhapral2026"/> === काजू आणि इतर स्थानिक उत्पादने === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात काजू उत्पादनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. काजू उद्योगाशी संबंधित वाहतूक आणि बाजारव्यवस्थेचा अभ्यास करणाऱ्या Shinde आणि Balasubramanian यांच्या संशोधनातून सिंधुदुर्गातील काजू उद्योगाची आर्थिक व वाहतूक-संबंधित वैशिष्ट्ये स्पष्ट होतात.<ref name="Shinde2021"/> तथापि, काजूची उत्पादने प्रत्येक आठवडी बाजारात विकली जातात, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष या स्रोतावरून काढता येत नाही. त्यामुळे या विभागात काजूचा उल्लेख कोकणातील स्थानिक उत्पादनाच्या व्यापक संदर्भात करणे योग्य राहील. === स्थानिक व घरगुती वस्तू === आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक गरजांनुसार विविध घरगुती व ग्रामीण उपयोगाच्या वस्तूंची विक्री होत असे. Census च्या अभ्यासात ग्रामीण दुकानांचे तसेच पारंपरिक फिरत्या विक्रेत्यांचे स्वरूप नोंदवलेले आहे. त्यामुळे आठवडी बाजार हे केवळ कृषी उत्पादनांच्या विक्रीचे केंद्र नसून ग्रामीण दैनंदिन गरजा पूर्ण करणारी बाजारव्यवस्था म्हणूनही पाहता येतात.<ref name="CensusWeekly1968"/> == बाजाराचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनातील स्थान == कोकणातील आठवडी बाजार हे केवळ वस्तूंच्या खरेदी-विक्रीचे ठिकाण नसून ग्रामीण समाजातील परस्पर संपर्काचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले आहेत. ठरावीक दिवशी भरत असल्यामुळे आसपासच्या गावांतील लोकांना नियमितपणे एकाच ठिकाणी येण्याची संधी मिळत असे. अशा प्रकारे बाजाराच्या माध्यमातून व्यापाराबरोबरच सामाजिक संबंध, माहितीची देवाणघेवाण आणि स्थानिक समुदायातील परस्पर संपर्क यांना चालना मिळत असे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === बाजार आणि सामाजिक संपर्क === ग्रामीण भागातील बाजारपेठा स्थानिक लोकांच्या दैनंदिन जीवनाशी जोडलेल्या असल्यामुळे त्यांचे स्वरूप केवळ आर्थिक व्यवहारांपुरते मर्यादित राहत नाही. आठवडी बाजाराच्या दिवशी विक्रेते, ग्राहक, शेतकरी आणि विविध गावांमधून येणारे लोक एकत्र येतात. त्यामुळे बाजार हा ग्रामीण समाजातील भेटीगाठी आणि सामाजिक संपर्काचा एक नियमित अवकाश बनतो. आठवडी बाजार आणि समुदाय यांच्यातील अशा संबंधांचा अभ्यास इतर ग्रामीण समाजांच्या संदर्भातही करण्यात आला आहे.<ref name="Perry2000"/> === बाजार आणि स्थानिक जीवनपद्धती === कोकणातील बाजारांमध्ये स्थानिक परिसरात उपलब्ध होणाऱ्या वस्तूंची देवाणघेवाण होत असल्याने बाजाराचा संबंध स्थानिक जीवनपद्धतीशीही जोडलेला राहिला आहे. कृषी उत्पादन, मासळी, सुकी मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंची विक्री यामुळे बाजार हा स्थानिक उत्पादन आणि ग्रामीण उपभोग यांना जोडणारा दुवा ठरतो.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === बाजार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === आठवडी बाजारामुळे लहान उत्पादक आणि विक्रेत्यांना स्थानिक ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्याची संधी मिळते. आधुनिक काळात महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळाच्या शेतकरी आठवडे बाजार योजनेतही उत्पादकांना थेट ग्राहकांशी जोडण्यावर भर देण्यात आला आहे. त्यामुळे पारंपरिक आठवडी बाजाराच्या सामाजिक भूमिकेबरोबरच त्याचे आर्थिक महत्त्व आधुनिक बाजारव्यवस्थेतही कायम राहिले आहे.<ref name="MSAMB201920">{{cite report |author=Maharashtra State Agricultural Marketing Board |title=Annual Report: Year 2019–2020 |publisher=Maharashtra State Agricultural Marketing Board |place=Pune |year=2020 |url=https://www.msamb.com/Documents/5d83680a-f6fe-49a2-bd95-16e3d45b7584.pdf |access-date=11 August 2026 }}</ref> == जिल्हानिहाय स्वरूप == कोकणातील आठवडी बाजारांचे स्वरूप जिल्ह्याच्या भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक उत्पादन, वाहतूक व्यवस्था आणि ग्रामीण वस्तींच्या रचनेनुसार बदलते. ऐतिहासिक काळातील Gazetteer आणि Census नोंदींमधून कोकणातील विविध भागांत आठवडी व अर्ध-आठवडी बाजार अस्तित्वात असल्याचे दिसून येते. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासात जिल्हा व तालुकानिहाय बाजारांची माहिती संकलित करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === रायगड === रायगड परिसरातील आठवडी बाजारांचा संबंध ग्रामीण वस्ती, स्थानिक उत्पादन आणि कोकणातील अंतर्गत वाहतूकमार्गांशी राहिला आहे. ऐतिहासिक Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer मधील म्हाप्रळच्या नोंदीत आठवडी बाजार, त्यातील सुकी मासळी व भाजीपाला यांचा उल्लेख आढळतो. म्हाप्रळचा बाजार सावित्री नदीमार्गे आणि पुढील स्थलमार्गांशी जोडलेल्या व्यापारव्यवस्थेचा भाग होता.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> म्हाप्रळचा आठवडी बाजार आधुनिक काळातही सुरू असून त्यामध्ये सुकी मासळीच्या व्यापाराला महत्त्व असल्याचे समकालीन वृत्तांतून दिसून येते.<<ref name="Mhapral2026">{{cite news |last=भागवत |first=रघुनाथ |title=म्हाप्रळचा आठवडा बाजार सुपरहिट |work=पुढारी |date=30 May 2026 |url=https://pudhari.news/maharashtra/raigad/mhapral-weekly-market-khadipatta-business-seafood-demand-sb97 |access-date=11 August 2026 |language=mr }}</ref> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण बाजारव्यवस्थेची ऐतिहासिक नोंद Bombay Presidency Gazetteer मध्ये आढळते. आठवडी बाजार हे स्थानिक उत्पादनांची देवाणघेवाण आणि आसपासच्या ग्रामीण भागाशी व्यापारसंबंध प्रस्थापित करणारे केंद्र म्हणून कार्यरत होते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासातही रत्‍नागिरीसह विविध जिल्ह्यांतील बाजारांची जिल्हा व तालुकानिहाय माहिती संकलित करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === सिंधुदुर्ग === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध गावांमध्ये आणि बाजारकेंद्रांमध्ये आठवडी बाजारांची परंपरा आजही आढळते. आधुनिक काळातील उपलब्ध वृत्तस्रोतांमध्ये देवगड, कणकवली, कुडाळ, मालवण, सावंतवाडी आणि वेंगुर्ले परिसरातील आठवडी बाजारांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="SindhudurgMarkets2024">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील आठवडी बाजार |website=सकाळ |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c33351-txt-sindhudurg-20241107021538 |access-date=11 August 2026 |language=mr }}</ref> कुडाळ तालुक्यातील माणगाव येथे भरत असलेल्या आठवडी बाजाराशी संबंधित सामाजिक उपक्रमांची नोंदही समकालीन वृत्तांतून आढळते. यावरून बाजार हा स्थानिक व्यापाराबरोबरच सार्वजनिक आणि सामाजिक जीवनाचा भाग असल्याचे दिसते.<ref name="MangaonKudalWeekly">{{cite web |title=My Village Healthy Village public awareness rally in Mangaon, Kudal |website=Kokansad Live |url=https://kokansadlive.com/kokan/my-village-healthy-village-public-awareness-rally-in-mangaon-kudal/32164 |access-date=11 August 2026 |language=en }}</ref> === ठाणे–पालघर प्रदेश === कोकणाच्या उत्तरेकडील भागात आठवडी बाजारांची विस्तृत ऐतिहासिक व्यवस्था अस्तित्वात असल्याचे Thana District Gazetteer मधून दिसून येते. या नोंदीत विविध गावे व शहरांमध्ये आठवडी आणि अर्ध-आठवडी बाजार भरत असल्याचे नमूद केले आहे. बाजारांचे दिवस आणि त्यांच्याशी संबंधित स्थानिक व्यापारव्यवस्थेची माहितीही या ऐतिहासिक नोंदीत आढळते.<ref name="ThanaGazetteer"/> या ऐतिहासिक बाजारव्यवस्थेमुळे ग्रामीण वस्ती, स्थानिक बाजारकेंद्रे आणि आसपासच्या प्रदेशांतील व्यापार यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतात. == काही उल्लेखनीय बाजार == कोकणातील आठवडी बाजारांची परंपरा समजून घेण्यासाठी ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक काळातील उपलब्ध वृत्तस्रोतांमध्ये उल्लेख झालेल्या काही बाजारांचा स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. या बाजारांमधून स्थानिक उत्पादनांची देवाणघेवाण, ग्रामीण ग्राहकांच्या गरजा आणि बाजारकेंद्रांशी संबंधित स्थानिक व्यवहारांचे स्वरूप दिसून येते. === म्हाप्रळचा आठवडी बाजार === म्हाप्रळ हे सावित्री नदीच्या काठी वसलेले ठिकाण असून ऐतिहासिक काळात ते महत्त्वाचे व्यापारी ठिकाण होते. *Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi* मध्ये म्हाप्रळ येथे चांगली उपस्थिती असलेला आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंद आहे. या बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> म्हाप्रळच्या बाजाराचे स्वरूप त्याच्या भौगोलिक स्थानाशीही संबंधित होते. सावित्री नदीतून म्हाप्रळपर्यंत नौकांची वाहतूक होत असे. म्हाप्रळ आणि महाडदरम्यान नदीमार्गाची वाहतूक काही ठिकाणी अरुंद व उथळ पात्रामुळे अवघड असल्याची नोंदही Gazetteer मध्ये आहे. म्हाप्रळपासून पोलादपूरजवळील मार्गांशी जोडणारा सर्व-हवामानात वापरता येणारा मोटारमार्ग असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळातही म्हाप्रळचा आठवडी बाजार सुरू आहे. ३० मे २०२६ रोजीच्या वृत्तानुसार, या बाजारात सुकी मासळीच्या खरेदीसाठी मोठी गर्दी होत असून कटलरी, तयार कपडे, मिठाई, ओली मासळी, विद्युत वस्तू, धान्य, भाज्या, भांडी आणि मसाल्याचे पदार्थ यांचीही विक्री होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. हा बाजार दर शुक्रवारी भरतो.<ref name="Mhapral2026"/> === मालवणचा आठवडा बाजार === मालवणचा पारंपरिक सोमवारचा आठवडा बाजार हा स्थानिक बाजारव्यवस्थेचा एक भाग आहे. २०२६ मधील वृत्तानुसार, हा बाजार पूर्वी मालवणच्या मुख्य बाजारपेठेत भरत असे; कोरोना काळात तो देऊळवाडा सागरी महामार्गावर तात्पुरता हलविण्यात आला होता. बाजार पुन्हा मुख्य बाजारपेठेत भरविण्याची मागणी व्यापाऱ्यांनी केली होती.<ref name="MalvanWeekly">{{cite web |title=मालवणचा आठवडा बाजार |website=Konkan Samwad |url=https://konkansamwad.com/konkan_samwad_news_-7743-10621 |access-date=11 August 2026 |language=mr }}</ref> या वृत्तानुसार मुख्य बाजारपेठेत मासे मार्केट, कोकणी मेवा आणि स्थानिक भाजी विक्रेते यांच्यासह इतर दुकानदारांचा व्यापार चालतो. त्यामुळे मालवणचा आठवडा बाजार हा स्थानिक व्यापारव्यवस्थेशी जोडलेला असल्याचे दिसून येते.<ref name="MalvanWeekly"/> === कुडाळ–माणगाव परिसर === कुडाळ तालुक्यातील माणगाव येथे आठवडा बाजार भरत असल्याची नोंद ४ ऑगस्ट २०२६ रोजीच्या स्थानिक वृत्तात आढळते. या आठवडा बाजाराच्या निमित्ताने "माझे गाव आरोग्य संपन्न गाव" या शासकीय उपक्रमांतर्गत जनजागृती रॅलीचे आयोजन करण्यात आले होते. प्राथमिक आरोग्य केंद्र माणगाव, उपकेंद्र माणगाव, आयुष्मान आरोग्य मंदिर कालेली आणि ग्रामपंचायत माणगाव यांच्या संयुक्त विद्यमाने हा उपक्रम आयोजित करण्यात आला होता.<ref name="MangaonKudalWeekly"/> या उदाहरणातून आठवडा बाजाराच्या दिवशी बाजारात येणाऱ्या नागरिकांपर्यंत सार्वजनिक जनजागृतीचे उपक्रम पोहोचविण्यासाठी बाजाराचे ठिकाण वापरले जात असल्याचे दिसते. मात्र या वृत्ताच्या आधारे माणगावच्या बाजाराच्या व्यापाराचे स्वरूप किंवा आर्थिक उलाढालीबाबत निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="MangaonKudalWeekly"/> === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील इतर बाजार === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील आठवडी बाजारांच्या संदर्भात २०२४ मधील वृत्तानुसार, देवगड तालुक्यातील मिठबांव, गिरगाव आणि वैभववाडी शहर, कणकवली-कोळोशी, कुडाळ शहर, मालवण-पोईप, मसदे, सावंतवाडी तालुक्यातील आरोस आणि वेंगुर्ले तालुक्यातील आडेली येथे आठवडी बाजार भरतात. २० नोव्हेंबर २०२४ रोजी विधानसभा निवडणुकीच्या मतदानाच्या पार्श्वभूमीवर या बाजारांना त्या दिवशी बंद ठेवण्याचे आदेश देण्यात आले होते.<ref name="SindhudurgMarkets2024"/> == आठवडी बाजार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था == कोकणातील आठवडी बाजारांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी घनिष्ठ संबंध राहिला आहे. स्थानिक पातळीवर उपलब्ध होणाऱ्या कृषी उत्पादनांची, मासळीची, सुकी मासळीची आणि इतर वस्तूंची विक्री करण्यासाठी या बाजारांमुळे नियमित बाजारपेठ उपलब्ध होत असे. त्यामुळे उत्पादक, विक्रेते आणि ग्राहक यांच्यातील व्यवहारांना स्थानिक पातळीवर एक निश्चित व्यासपीठ मिळत असे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === शेतकरी आणि स्थानिक उत्पादक === आठवडी बाजारांमुळे स्थानिक शेतकरी आणि लहान उत्पादकांना आपल्या उत्पादनांची स्थानिक ग्राहकांपर्यंत विक्री करण्याची संधी मिळते. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या अभ्यासात ग्रामीण बाजारांची रचना, विक्रेते आणि पारंपरिक फिरत्या विक्रेत्यांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> आधुनिक काळात महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजाराची संकल्पना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेचा उद्देश शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनांच्या थेट विक्रीसाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देणे हा आहे. त्यामुळे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट संपर्काला प्रोत्साहन मिळते.<ref name="MSAMB201920"/> === स्थानिक व्यापार आणि बाजारपेठ === आठवडी बाजार हे आसपासच्या गावांतील स्थानिक व्यापाराला चालना देणारे केंद्र म्हणूनही कार्य करतात. ठरावीक दिवशी बाजार भरत असल्यामुळे विविध गावांतील विक्रेते आणि ग्राहक एकाच ठिकाणी येतात. त्यामुळे स्थानिक उत्पादनांची देवाणघेवाण तसेच दैनंदिन गरजेच्या वस्तूंची उपलब्धता यांना नियमित स्वरूप प्राप्त होते.<ref name="CensusWeekly1968"/> ऐतिहासिक नोंदींमध्ये म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याचे नमूद केले आहे. या बाजाराचा नदीमार्ग आणि स्थलमार्गाशी असलेला संबंध स्थानिक व्यापाराच्या भौगोलिक स्वरूपाचे उदाहरण देतो.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === ग्रामीण बाजारव्यवस्थेतील स्थान === आठवडी बाजारांची रचना ही कायमस्वरूपी मोठ्या बाजारपेठांपेक्षा वेगळी असून त्यांचे कार्य ठरावीक दिवशी आणि ठरावीक ठिकाणी केंद्रित असते. ग्रामीण भागातील लोकांच्या दैनंदिन गरजा, स्थानिक उत्पादनांची विक्री आणि आसपासच्या गावांतील व्यापार यांना जोडणारी ही बाजारव्यवस्था दीर्घकाळापासून अस्तित्वात आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासामुळे या बाजारव्यवस्थेचे जिल्हा आणि तालुकानिहाय स्वरूप तसेच ग्रामीण विक्रेते आणि बाजारातील व्यापारपद्धतींचे ऐतिहासिक दस्तऐवजीकरण उपलब्ध होते.<ref name="CensusWeekly1968"/> == मासळी आणि सुकी मासळीचा व्यापार == कोकणाच्या किनारी भौगोलिक परिस्थितीमुळे मासेमारीचा स्थानिक अर्थव्यवस्थेशी घनिष्ठ संबंध राहिला आहे. आठवडी बाजारांमध्ये ताजी मासळी तसेच सुकी मासळीची विक्री होत असल्याच्या ऐतिहासिक आणि आधुनिक नोंदी आढळतात. त्यामुळे मासळीचा व्यापार हा कोकणातील काही आठवडी बाजारांच्या स्वरूपाचा एक महत्त्वाचा भाग राहिला आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === सुकी मासळीची विक्री === ऐतिहासिक *Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi* मध्ये म्हाप्रळ येथील आठवडी बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याची स्पष्ट नोंद आहे. यावरून सुकी मासळीची विक्री ही कोकणातील बाजारव्यवस्थेतील जुनी व्यापारपरंपरा असल्याचे दिसून येते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळातही सुकी मासळीचा व्यापार काही कोकणी बाजारांमध्ये सुरू असल्याचे उपलब्ध वृत्तस्रोतांमधून दिसते. २०२६ मधील म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारावरील वृत्तानुसार, बाजारात सुकी मासळीच्या खरेदीसाठी ग्राहकांची गर्दी होत असून सुकी मासळीबरोबरच ओली मासळी, भाज्या, धान्य, मसाले आणि इतर वस्तूंचीही विक्री केली जाते.<ref name="Mhapral2026"/> === मासळी व्यापाराचे स्थानिक स्वरूप === कोकणातील किनारी भागांमध्ये मासळीच्या उपलब्धतेचा आणि स्थानिक बाजारपेठांचा परस्पर संबंध राहिला आहे. आठवडी बाजारामुळे आसपासच्या ग्रामीण भागातील ग्राहकांना मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंची खरेदी करण्यासाठी नियमित बाजारपेठ उपलब्ध होत असे. ऐतिहासिक म्हाप्रळ बाजाराच्या नोंदीत सुकी मासळीच्या विक्रीचा उल्लेख आढळतो, तर आधुनिक वृत्तांतांमध्ये ताजी आणि सुकी मासळी या दोन्ही प्रकारच्या विक्रीचा उल्लेख आढळतो.<ref name="RatnagiriGazetteer"/><ref name="Mhapral2026"/> === मासळी व्यापार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === मासळी आणि सुकी मासळीच्या विक्रीमुळे किनारी भागातील उत्पादन आणि ग्रामीण ग्राहक यांच्यातील बाजारसंबंध दृढ होण्यास मदत झाली. सुकी मासळी ही साठवणूक आणि वाहतूक सुलभ करणारे उत्पादन असल्यामुळे तिचा व्यापार किनारी भागाबरोबरच अंतर्गत ग्रामीण बाजारांशीही संबंधित राहिला आहे. महाराष्ट्रातील सुकी मासळी क्षेत्रावरील २०२६ च्या अहवालात राज्यातील सुकी मासळीच्या उत्पादन, व्यापार आणि बाजारव्यवस्थेशी संबंधित विविध बाबींचा आढावा घेण्यात आला आहे.<ref name="DriedFishMaharashtra2026">{{cite report |title=Dried Fish Matters: Maharashtra Report 2026 |publisher=Dried Fish Matters |year=2026 |url=https://driedfishmatters.org/wp-content/uploads/2026/05/DFM-Maharashtra-report-2026.pdf |access-date=11 August 2026 }}</ref> कोकणातील आठवडी बाजारांचा अभ्यास करताना मासळीचा व्यापार हा केवळ एक वस्तूविषयक घटक म्हणून न पाहता, किनारी उत्पादन, ग्रामीण बाजारपेठ आणि स्थानिक उपभोग यांना जोडणाऱ्या आर्थिक प्रक्रियेचा भाग म्हणून पाहता येतो. == किनारी मत्स्यव्यवसाय आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था == कोकणातील किनारी भागातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित समुदायांचे महत्त्वाचे स्थान आहे. मासेमारी, त्यावर आधारित उपजीविका आणि स्थानिक आर्थिक व्यवहार यांचा परस्परसंबंध किनारी समुदायांच्या सामाजिक-आर्थिक जीवनाशी जोडलेला आहे. Goa आणि Maharashtra मधील किनारी मासेमारी समुदायांच्या संदर्भातील Sawant यांच्या अभ्यासात या समुदायांशी संबंधित सूक्ष्म वित्तीय कार्यक्रम आणि त्यांच्या आर्थिक व्यवहारांचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="Sawant2017"/> आठवडी बाजारांच्या संदर्भात पाहता, मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित उत्पादनांची स्थानिक बाजारपेठेत देवाणघेवाण होणे ही किनारी अर्थव्यवस्थेची एक महत्त्वाची बाब आहे. कोकणातील बाजारांमध्ये मासळी आणि सुकी मासळीच्या विक्रीच्या ऐतिहासिक नोंदी आढळतात.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित समुदाय, स्थानिक उत्पादन आणि बाजारपेठ यांच्यातील संबंधांचा विचार केल्यास आठवडी बाजार हे किनारी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील उत्पादन आणि स्थानिक उपभोग यांना जोडणारे एक माध्यम म्हणून पाहता येतात.<ref name="Sawant2017">{{cite journal |last=Sawant |first=Shekhar V. |title=Best Practices in Microfinance Programmes in Konkan: Coastal Fishing Communities: A Case Study of Goa and Maharashtra |journal=Journal of Commerce & Management Thought |volume=8 |issue=3 |pages=589–601 |year=2017 }}</ref><ref name="RatnagiriGazetteer"/> == शेतकरी, स्थानिक उत्पादक आणि विक्रेत्यांची भूमिका == कोकणातील आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक शेतकरी, उत्पादक आणि विक्रेत्यांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. स्थानिक पातळीवर उपलब्ध होणाऱ्या उत्पादनांची विक्री करण्यासाठी आठवडी बाजार हे एक नियमित माध्यम ठरले. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासात ग्रामीण बाजारांतील विक्रेते, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === शेतकऱ्यांची भूमिका === आठवडी बाजारामुळे स्थानिक शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनांची परिसरातील ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध होते. भाजीपाला आणि इतर स्थानिक कृषी उत्पादनांची विक्री ही ग्रामीण बाजारव्यवस्थेचा एक भाग राहिली आहे. म्हाप्रळच्या ऐतिहासिक आठवडी बाजारात भाजीपाला विकला जात असल्याची नोंद *Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi* मध्ये आढळते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळात महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजाराची संकल्पना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेमध्ये शेतकऱ्यांना आपल्या उत्पादनांची थेट ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्यावर भर देण्यात आला आहे.<ref name="MSAMB201920"/> === स्थानिक उत्पादक === कोकणातील स्थानिक उत्पादनांचे स्वरूप भौगोलिक आणि आर्थिक परिस्थितीनुसार बदलते. कृषी उत्पादनांबरोबरच मासळी, सुकी मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंची बाजारांमध्ये देवाणघेवाण होत असल्याच्या नोंदी आढळतात.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काजू उद्योगाचा अभ्यास करणाऱ्या Shinde आणि Balasubramanian यांच्या संशोधनात काजू उद्योगाशी संबंधित वाहतूकव्यवस्था आणि बाजारव्यवस्थेचा विचार करण्यात आला आहे. हा संदर्भ सिंधुदुर्गातील स्थानिक उत्पादन आणि बाजारव्यवस्थेतील संबंध समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो.<ref name="Shinde2021">{{cite journal |last=Shinde |first=Shilpa C. |last2=Balasubramanian |first2=Natarajan |title=Optimal Transportation System & Resilience: A Study of Sindhudurg District Cashew Industry |journal=Alinteri Journal of Agricultural Sciences |volume=36 |issue=2 |pages=171–178 |year=2021 }}</ref> === विक्रेते आणि पारंपरिक फिरते विक्रेते === आठवडी बाजारांच्या अभ्यासात विक्रेत्यांचे स्थान महत्त्वाचे आहे. *Weekly Markets in Maharashtra* या Census प्रकाशनात पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांच्या स्वरूपाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे आठवडी बाजार ही केवळ उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट देवाणघेवाणीची व्यवस्था नसून विविध प्रकारच्या विक्रेत्यांचा सहभाग असलेली ग्रामीण बाजारव्यवस्था होती, असे दिसून येते.<ref name="CensusWeekly1968"/> विक्रेत्यांच्या सहभागामुळे आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक उत्पादनांबरोबरच ग्रामीण दैनंदिन गरजांच्या विविध वस्तू उपलब्ध होत असत. त्यामुळे बाजार हा आसपासच्या गावांसाठी नियमित खरेदी-विक्रीचे केंद्र म्हणून कार्यरत राहिला. == बाजार आणि वाहतूक व्यवस्था == कोकणातील आठवडी बाजारांच्या विकासात स्थानिक वाहतूकमार्गांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. बाजारांची ठिकाणे ही गावे, नदीमार्ग आणि स्थलमार्ग यांच्याशी जोडलेली असल्याचे ऐतिहासिक नोंदींमधून दिसून येते. त्यामुळे स्थानिक उत्पादनांची बाजारपेठेपर्यंत वाहतूक आणि ग्राहकांची बाजारात ये-जा यांच्यात परस्परसंबंध निर्माण झाला.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === नदीमार्ग आणि बाजार === ऐतिहासिक काळातील म्हाप्रळच्या उदाहरणावरून नदीमार्गाचा बाजारव्यवस्थेशी असलेला संबंध स्पष्ट होतो. म्हाप्रळपर्यंत सावित्री नदीमार्गे नौकांची वाहतूक होत असे. त्यामुळे नदीमार्ग हा स्थानिक व्यापार आणि बाजारपेठेशी संबंधित वाहतुकीचा एक भाग होता.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> म्हाप्रळ आणि परिसरातील बाजारव्यवस्थेचा विचार करताना नदीमार्गामुळे किनारी व अंतर्गत भागांमधील वस्तूंच्या वाहतुकीसाठी उपलब्ध झालेल्या संपर्काचे महत्त्व लक्षात येते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === स्थलमार्ग आणि बाजारकेंद्रे === नदीमार्गाबरोबरच स्थलमार्गांचाही बाजारांच्या स्थानाशी संबंध होता. म्हाप्रळपासून आसपासच्या भागांशी रस्त्याने संपर्क असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे बाजारकेंद्रांची निवड आणि त्यांची कार्यक्षमता ही स्थानिक वाहतूकसुविधांशी संबंधित असल्याचे दिसून येते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> ठाणे जिल्ह्याच्या ऐतिहासिक नोंदींमध्ये विविध गावे व शहरांमध्ये आठवडी आणि अर्ध-आठवडी बाजार अस्तित्वात असल्याचे नमूद केले आहे. यावरून बाजारकेंद्रे ही ग्रामीण आणि निमशहरी वस्तींच्या स्थानिक व्यापारव्यवस्थेशी जोडलेली होती, असे दिसते.<ref name="ThanaGazetteer"/> === आधुनिक वाहतूकव्यवस्थेचा प्रभाव === आधुनिक काळात बाजारपेठांपर्यंत उत्पादन पोहोचविण्यासाठी वाहतूकव्यवस्थेचे महत्त्व वाढले आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काजू उद्योगाचा अभ्यास करताना Shinde आणि Balasubramanian यांनी उत्पादन, वाहतूक आणि बाजारव्यवस्था यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. हा अभ्यास स्थानिक उत्पादनांना बाजारपेठेशी जोडण्यासाठी वाहतूकव्यवस्थेचे महत्त्व समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो.<ref name="Shinde2021"/> अशा प्रकारे कोकणातील आठवडी बाजारांच्या संदर्भात नदीमार्ग, स्थलमार्ग आणि आधुनिक वाहतूकव्यवस्था यांचा विचार बाजारकेंद्रांच्या भौगोलिक आणि आर्थिक स्वरूपाशी संबंधित घटक म्हणून करता येतो. == आधुनिक काळातील बदल == आधुनिक काळात कोकणातील आठवडी बाजारांच्या स्वरूपात काही बदल झाले असले, तरी स्थानिक पातळीवरील बाजारव्यवस्थेचे महत्त्व कायम असल्याचे उपलब्ध नोंदींमधून दिसून येते. पारंपरिक बाजारांबरोबरच शेतकरी आणि उत्पादकांना थेट ग्राहकांशी जोडण्यासाठी आधुनिक बाजारव्यवस्थेच्या विविध योजना आणि उपक्रम राबविण्यात आले आहेत.<ref name="MSAMB201920"/> === पारंपरिक बाजारांचे सातत्य === कोकणातील काही पारंपरिक आठवडी बाजार आजही सुरू असल्याच्या नोंदी आढळतात. म्हाप्रळचा आठवडी बाजार याचे उदाहरण आहे. २०२६ मधील वृत्तानुसार, या बाजारात सुकी मासळी, ओली मासळी, भाज्या, धान्य, मसाले, कपडे आणि इतर वस्तूंची विक्री होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Mhapral2026"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध ठिकाणी आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंदही आधुनिक वृत्तस्रोतांमध्ये आढळते. यामध्ये जिल्ह्यातील विविध तालुक्यांतील बाजारकेंद्रांचा समावेश आहे.<ref name="SindhudurgMarkets2024"/> === शेतकरी आठवडे बाजार === आधुनिक कृषी पणन व्यवस्थेत शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनांची थेट ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याच्या उद्देशाने महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजाराची संकल्पना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेमुळे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट संपर्काला प्रोत्साहन देण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.<ref name="MSAMB201920"/> === बाजाराचे बदलते स्वरूप === आठवडी बाजारांच्या पारंपरिक स्वरूपाबरोबरच बाजारांमध्ये उपलब्ध होणाऱ्या वस्तूंच्या प्रकारातही विविधता दिसून येते. म्हाप्रळच्या आधुनिक बाजारावरील वृत्तात मासळी आणि भाज्यांबरोबरच धान्य, मसाले, कपडे, भांडी, विद्युत वस्तू आणि इतर दैनंदिन वापराच्या वस्तूंच्या विक्रीचा उल्लेख आहे.<ref name="Mhapral2026"/> यामुळे आधुनिक आठवडी बाजार हे केवळ स्थानिक कृषी उत्पादनांच्या देवाणघेवाणीपुरते मर्यादित न राहता ग्रामीण भागातील विविध दैनंदिन गरजा पूर्ण करणाऱ्या बाजारव्यवस्थेचा भाग बनले असल्याचे उपलब्ध उदाहरणांवरून दिसून येते. == आव्हाने आणि बदलती बाजारव्यवस्था == आठवडी बाजारांच्या पारंपरिक स्वरूपावर स्थानिक परिस्थिती, वाहतूकव्यवस्था आणि बाजारपेठेतील बदलांचा परिणाम होत असतो. काही ठिकाणी बाजाराचे ठिकाण बदलणे, बाजाराच्या दिवशी निर्बंध येणे किंवा पारंपरिक बाजारपेठेच्या वापराबाबत स्थानिक पातळीवर बदल होणे, अशा घटना आधुनिक काळातील बाजारव्यवस्थेतील बदल दर्शवितात.<ref name="MalvanWeekly"/><ref name="SindhudurgMarkets2024"/> === बाजाराचे ठिकाण आणि व्यवस्थापन === मालवणच्या आठवडा बाजाराच्या संदर्भात बाजाराचे ठिकाण बदलल्याची नोंद आढळते. कोरोना काळात हा बाजार तात्पुरत्या स्वरूपात दुसऱ्या ठिकाणी हलविण्यात आला होता. त्यानंतर बाजार पुन्हा मुख्य बाजारपेठेत भरविण्याची मागणी व्यापाऱ्यांकडून करण्यात आली होती.<ref name="MalvanWeekly"/> या उदाहरणातून आठवडी बाजाराचे ठिकाण हे विक्रेते, ग्राहक आणि स्थानिक व्यापारासाठी महत्त्वाचे असल्याचे दिसून येते. बाजाराचे स्थान बदलल्यास बाजाराशी संबंधित व्यापारी आणि ग्राहकांच्या नियमित व्यवहारांवर त्याचा परिणाम होऊ शकतो. === सार्वजनिक व्यवस्था आणि बाजार === आठवडी बाजारांच्या व्यवस्थापनात सार्वजनिक प्रशासनाशी संबंधित बाबींचाही संबंध येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात २०२४ मध्ये विधानसभा निवडणुकीच्या पार्श्वभूमीवर काही आठवडी बाजार बंद ठेवण्याचे आदेश देण्यात आले होते. जिल्ह्यातील विविध ठिकाणच्या आठवडी बाजारांचा त्यामध्ये समावेश होता.<ref name="SindhudurgMarkets2024"/> अशा घटनांमधून आठवडी बाजार हे स्थानिक सार्वजनिक व्यवस्थेचा भाग असल्याचे दिसून येते. बाजार सुरू ठेवणे, त्याचे ठिकाण निश्चित करणे किंवा विशिष्ट परिस्थितीत त्यावर निर्बंध घालणे यासाठी स्थानिक प्रशासनाच्या निर्णयांची भूमिका असू शकते. === पारंपरिक आणि आधुनिक बाजारव्यवस्थेचा संबंध === पारंपरिक आठवडी बाजारांबरोबरच आधुनिक काळात शेतकरी आठवडे बाजारासारख्या व्यवस्थांमधून उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यात थेट संपर्क निर्माण करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे. महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळाच्या उपक्रमांमधून या प्रकारच्या बाजारव्यवस्थेला संस्थात्मक स्वरूप देण्याचा प्रयत्न दिसून येतो.<ref name="MSAMB201920"/> त्यामुळे कोकणातील आठवडी बाजारांचा अभ्यास करताना पारंपरिक बाजारांचे सातत्य आणि आधुनिक बाजारव्यवस्थेतील बदल या दोन्ही बाबींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. == चित्रदालन == <gallery widths="250" heights="180"> File:कोकणातील गावातील आठवडी बाजार.jpg|कोकणातील गावातील आठवडी बाजार<br />Weekly Market in a Konkan Village File:Konkan real treasure.jpg|कोकणातील स्थानिक उत्पादनांचा बाजार<br />Local Produce Market in Konkan </gallery> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == अधिक वाचन == * Rangnekar, D. V. ''Weekly Markets in Maharashtra''. Census of India, 1961, Volume 10, Part VII-C. Superintendent of Census Operations, Maharashtra, 1968. * Catanach, Ian J. ''Rural Credit in Western India, 1875–1930: Rural Credit and the Co-operative Movement in the Bombay Presidency''. University of California Press, Berkeley, 1970. * Sawant, Shekhar V. "Best Practices in Microfinance Programmes in Konkan: Coastal Fishing Communities: A Case Study of Goa and Maharashtra". ''Journal of Commerce & Management Thought'', 8(3), 2017, pp. 589–601. * Shinde, Shilpa C.; Balasubramanian, N. "Optimal Transportation System & Resilience: A Study of Sindhudurg District Cashew Industry". ''Alinteri Journal of Agriculture Sciences'', 36(2), 2021, pp. 171–178. * Dried Fish Matters. ''Dried Fish Matters: Maharashtra Report 2026''. 2026. * Campbell, James MacNabb (ed.). ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi''. Government Central Press, Bombay, 1880. * Campbell, James MacNabb (ed.). ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana District''. Government Central Press, Bombay, 1882. == बाह्य दुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/home.html Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer] — महाराष्ट्र शासन, Gazetteers Department * [https://mahapanan.maharashtra.gov.in/ पणन संचालनालय, महाराष्ट्र शासन] * [https://www.msamb.com/ महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळ] {{कोकण लोकजीवन}} [[वर्ग:कोकण]] 49yzdbjzz4v20turj9whvf4i431eelx 0 382659 2701312 2701178 2026-08-12T12:01:27Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2701312 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = कंबोडिया क्रिकेट संघाचा<br/>इंडोनेशिया दौरा, २०२५-२६ | team1_image = Flag of Indonesia.svg | team1_name = इंडोनेशिया | team2_image = Flag of Cambodia.svg | team2_name = कंबोडिया | from_date = २३ | to_date = २९ डिसेंबर २०२५ | no_of_twenty20s = 9 | team1_twenty20s_won = 8 | team2_twenty20s_won = 0 | team1_twenty20s_most_runs = धर्म केसुमा (१९३) | team2_twenty20s_most_runs = शाह अबरार हुसेन (२७९) | team1_twenty20s_most_wickets = एप्रिलियांडी राहायु (१२) | team2_twenty20s_most_wickets = एटिएन ब्यूक्स (७) }} '''कंबोडिया क्रिकेट संघाचा इंडोनेशिया दौरा, २०२५-२६''' हा डिसेंबर २०२५ मध्ये [[कंबोडिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|कंबोडिया क्रिकेट संघाने]] [[इंडोनेशिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|इंडोनेशियाचा]] केलेला दौरा होता. या दौऱ्यात नऊ [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळविण्यात आले.<ref name="espn">{{संकेतस्थळ स्रोत | url = https://www.espn.in/cricket/series/_/id/24078/24078 | title = Cambodia tour of Indonesia 2025/26 | website = ईएसपीएन क्रिकइन्फो | access-date = १२ ऑगस्ट २०२६ | language = en }}</ref> ही मालिका २३ ते २९ डिसेंबर २०२५ दरम्यान [[बाली]]मधील [[जिंबरण]] येथील उदयाना क्रिकेट मैदानावर खेळविण्यात आली.<ref name="schedule">{{संकेतस्थळ स्रोत | url = https://www.cricbuzz.com/cricket-series/11377/cambodia-tour-of-indonesia-2025/matches | title = Cambodia tour of Indonesia, 2025 – Matches | website = क्रिकबझ | access-date = १२ ऑगस्ट २०२६ | language = en }}</ref> इंडोनेशियाने नऊपैकी आठ सामने जिंकून मालिका ८–० ने जिंकली. पाचवा सामना पावसामुळे निकालाविना राहिला.<ref name="schedule" /> मालिकेतील नवव्या आणि शेवटच्या सामन्यात इंडोनेशियाने कंबोडियाचा ६ गडी राखून पराभव केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | url = https://www.icc-cricket.com/matches/268745/ca/ | title = Indonesia v Cambodia – 9th T20I | website = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] | date = २९ डिसेंबर २०२५ | access-date = १२ ऑगस्ट २०२६ | language = en }}</ref> कंबोडियाच्या शाह अबरार हुसेनने मालिकेत सर्वाधिक २७९ धावा केल्या, तर इंडोनेशियाच्या धर्म केसुमाने १९३ धावा केल्या. गोलंदाजीत इंडोनेशियाच्या एप्रिलियांडी राहायुने सर्वाधिक १२ बळी घेतले, तर कंबोडियाच्या एटिएन ब्यूक्सने ७ बळी घेतले.<ref name="espn" /> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espn.in/cricket/series/_/id/24078/24078 ईएसपीएन क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] * [https://www.icc-cricket.com/matches/268745/ca/ आयसीसीवरील नवव्या टी२०आ सामन्याचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:कंबोडिया क्रिकेट संघाचे इंडोनेशिया दौरे|२०२५-२६]] o80zurh1kmzs4jxou61bpq2rktnu46a 0 382663 2701314 2701227 2026-08-12T12:03:36Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2701314 wikitext text/x-wiki '''जेडन रिचर्ड लेनॉक्स''' (जन्म १४ डिसेंबर १९९४) हा {{Cr|NZL}}चा क्रिकेटपटू आहे. [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२५–२६|डिसेंबर २०२५ मध्ये, भारताच्या दौऱ्यावर]] जाणाऱ्या 'ब्लॅक कॅप्स'च्या (न्यू झीलंड संघ) एकदिवसीय संघात लेनॉक्सची निवड करण्यात आली.<ref>{{Cite web |trans-title=भारताविरुद्धच्या एकदिवसीय मालिकेत न्यूझीलंडचे नेतृत्व ब्रेसवेल करणार; टी२० मालिकेसाठी सँटनरचे पुनरागमन|title=Bracewell to lead New Zealand in ODIs against India, Santner to return for T20Is |url=https://www.espncricinfo.com/story/michael-bracewell-to-lead-new-zealand-in-odis-against-india-mitchell-santner-to-return-for-t20is-1516909 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251223184525/https://www.espncricinfo.com/story/michael-bracewell-to-lead-new-zealand-in-odis-against-india-mitchell-santner-to-return-for-t20is-1516909 |archive-date=२३ डिसेंबर २०२५|access-date=१२ ऑगस्ट २०२६|website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |language=en}}</ref> त्याने दुसऱ्या [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामन्यातून पदार्पण केले. [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|मे २०२६ मध्ये बांगलादेशविरुद्ध]] मिरपूर येथे त्याने [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] पदार्पण केले ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * {{cricinfo|id=1206769}} [[वर्ग:न्यू झीलंडचे एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू]] pow2savwkwn1n4rwhrelahf5mjhyg5s 2701315 2701314 2026-08-12T12:03:47Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2701315 wikitext text/x-wiki '''जेडन रिचर्ड लेनॉक्स''' (जन्म १४ डिसेंबर १९९४) हा {{Cr|NZL}}चा क्रिकेटपटू आहे. [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२५–२६|डिसेंबर २०२५ मध्ये, भारताच्या दौऱ्यावर]] जाणाऱ्या 'ब्लॅक कॅप्स'च्या (न्यू झीलंड संघ) एकदिवसीय संघात लेनॉक्सची निवड करण्यात आली.<ref>{{Cite web |trans-title=भारताविरुद्धच्या एकदिवसीय मालिकेत न्यूझीलंडचे नेतृत्व ब्रेसवेल करणार; टी२० मालिकेसाठी सँटनरचे पुनरागमन|title=Bracewell to lead New Zealand in ODIs against India, Santner to return for T20Is |url=https://www.espncricinfo.com/story/michael-bracewell-to-lead-new-zealand-in-odis-against-india-mitchell-santner-to-return-for-t20is-1516909 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251223184525/https://www.espncricinfo.com/story/michael-bracewell-to-lead-new-zealand-in-odis-against-india-mitchell-santner-to-return-for-t20is-1516909 |archive-date=२३ डिसेंबर २०२५|access-date=१२ ऑगस्ट २०२६|website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |language=en}}</ref> त्याने दुसऱ्या [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामन्यातून पदार्पण केले. [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|मे २०२६ मध्ये बांगलादेशविरुद्ध]] मिरपूर येथे त्याने [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] पदार्पण केले ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * {{cricinfo|id=1206769}} [[वर्ग:न्यू झीलंडचे एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:इ.स. १९९४ मधील जन्म]] kbtcnpuvbqu0f1fiyhr1kimyn0y0xcr 2701317 2701315 2026-08-12T12:03:54Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2701317 wikitext text/x-wiki '''जेडन रिचर्ड लेनॉक्स''' (जन्म १४ डिसेंबर १९९४) हा {{Cr|NZL}}चा क्रिकेटपटू आहे. [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२५–२६|डिसेंबर २०२५ मध्ये, भारताच्या दौऱ्यावर]] जाणाऱ्या 'ब्लॅक कॅप्स'च्या (न्यू झीलंड संघ) एकदिवसीय संघात लेनॉक्सची निवड करण्यात आली.<ref>{{Cite web |trans-title=भारताविरुद्धच्या एकदिवसीय मालिकेत न्यूझीलंडचे नेतृत्व ब्रेसवेल करणार; टी२० मालिकेसाठी सँटनरचे पुनरागमन|title=Bracewell to lead New Zealand in ODIs against India, Santner to return for T20Is |url=https://www.espncricinfo.com/story/michael-bracewell-to-lead-new-zealand-in-odis-against-india-mitchell-santner-to-return-for-t20is-1516909 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251223184525/https://www.espncricinfo.com/story/michael-bracewell-to-lead-new-zealand-in-odis-against-india-mitchell-santner-to-return-for-t20is-1516909 |archive-date=२३ डिसेंबर २०२५|access-date=१२ ऑगस्ट २०२६|website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |language=en}}</ref> त्याने दुसऱ्या [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामन्यातून पदार्पण केले. [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|मे २०२६ मध्ये बांगलादेशविरुद्ध]] मिरपूर येथे त्याने [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] पदार्पण केले ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * {{cricinfo|id=1206769}} [[वर्ग:न्यू झीलंडचे एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:इ.स. १९९४ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] igqgecivld2hbb5nl9kz8tycndlb53p 2 382667 2701374 2701262 2026-08-12T14:54:32Z श्रावणी गावंड 184735 नवीन लेख जोडला. 2701374 wikitext text/x-wiki '''कणकेश्वर मंदिर''' s5ugrosdtjguc3xpihsn5f417ik28oz 0 382693 2701313 2026-08-12T12:02:29Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2701313 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६]] h9gkpf8tvfcr4lfkmvds8pstxt7kq49 0 382694 2701318 2026-08-12T12:04:48Z Dharmadhyaksha 28394 [[नवगढ]] कडे पुनर्निर्देशित 2701318 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[नवगढ]] f3mmfb37tzsal6wk2f9tnshd02hrq0z 0 382695 2701326 2026-08-12T12:26:49Z अभय नातू 206 पूर्ण नाव 2701326 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[जेडन लेनॉक्स]] 1yt766mfezx8hfhwjl52lssxctqzbi2 3 382696 2701331 2026-08-12T12:33:07Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2701331 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Majhe gav}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १८:०३, १२ ऑगस्ट २०२६ (IST) 8a5oq9l1ksfog33mvsv3wy19rmqfvvr 1 382697 2701335 2026-08-12T12:37:28Z Majhe gav 186186 नवीन पान: माझे गाव – देवठाण देवठाण हे महाराष्ट्रातील अहिल्यानगर जिल्ह्यातील अकोले तालुक्यात निसर्गरम्य, ऐतिहासिक, धार्मिक आणि कृषीसमृद्ध गाव आहे. सह्याद्रीच्या कुशीत, आढळा नदीच्या पवि... 2701335 wikitext text/x-wiki माझे गाव – देवठाण देवठाण हे महाराष्ट्रातील अहिल्यानगर जिल्ह्यातील अकोले तालुक्यात निसर्गरम्य, ऐतिहासिक, धार्मिक आणि कृषीसमृद्ध गाव आहे. सह्याद्रीच्या कुशीत, आढळा नदीच्या पवित्र तीरावर वसलेले देवठाण हे गाव आपल्या नैसर्गिक सौंदर्यासोबतच समृद्ध सांस्कृतिक, धार्मिक आणि ऐतिहासिक वारशासाठी ओळखले जाते. भौगोलिक वैशिष्ट्य अकोले तालुका भौगोलिक दृष्ट्या तीन प्रमुख नदीखोऱ्यांमध्ये विभागला जातो: 1. मुळा नदीचे खोरे – कोतूळ परिसर 2. प्रवरा नदीचे खोरे – भंडारदरा परिसर 3. आढळा नदीचे खोरे – देवठाण–समशेरपूर परिसर देवठाण हे आढळा नदीच्या पवित्र तीरावर वसलेले आहे. गावात विविध देवतांची मंदिरे असल्यामुळे या गावाला "देवठाण" (देवतांचे स्थान) हे नाव पडले असावे, अशी स्थानिकांची श्रद्धा आहे. देवठाण गावाबरोबरच गावाच्या चारही बाजूंना बारावाड्यांनी वसलेला हा परिसर गावाच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक समृद्धीचे प्रतीक आहे. या सर्व वाड्या-वस्त्यांमधील नागरिकांनी गावची एकता, आपुलकी आणि परंपरा आजपर्यंत जपली आहे. गावाच्या मध्यभागी असलेल्या चौकात एक भव्य, पुरातन लिंबाचे झाड आहे. या झाडाभोवती पूर्वजांनी दगडी पार बांधला असून आजही हे ठिकाण गावकऱ्यांच्या भेटीगाठी, विश्रांती आणि संवादाचे केंद्र आहे. या लिंबाच्या झाडाला बांधलेली विशाल पुरातन घंटा गावाच्या इतिहासाची साक्ष देत उभी आहे. देवठाणची ऐतिहासिक ओळख व स्वातंत्र्यलढ्यातील योगदान देवठाण हे केवळ धार्मिक आणि कृषीसमृद्ध गाव नसून ऐतिहासिक वारसा लाभलेले गाव आहे. भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात योगदान देणारे थोर स्वातंत्र्यसैनिक देवठाण गावाला लाभले ही गावासाठी अभिमानाची बाब आहे. कै. अमृतभाई मेहता आणि कै. सक्रू बुधा मेंगाळ यांनी भारताच्या स्वातंत्र्य संग्रामात आपला खारीचा वाटा उचलला. त्यांच्या कार्याचा उल्लेख अनेक ऐतिहासिक संदर्भ आणि पुस्तकांमध्ये आढळतो. ब्रिटिश राजवटीच्या काळात या स्वातंत्र्यसैनिकांनी अनेक वेळा भूमिगत राहून स्वातंत्र्य चळवळीला सहकार्य केले. त्यांच्या कार्यामुळे ब्रिटिश प्रशासनाचे लक्ष देवठाण गावाकडे वेधले गेले होते. अशा या थोर स्वातंत्र्यसैनिकांच्या त्यागामुळे देवठाण गावाचे ऐतिहासिक महत्त्व अधिक वाढले असून ते गावाची शान आहेत. देवठाणची धार्मिक परंपरा देवठाण गाव धार्मिक परंपरेने अत्यंत समृद्ध आहे. गावात आणि परिसरात अनेक प्राचीन देवस्थाने आहेत: - श्रीराम, लक्ष्मण व सीता मंदिर - श्री विठ्ठल–रुक्मिणी मंदिर - संत ज्ञानेश्वर माऊली मंदिर - श्री महादेव मंदिर – येथील पुरातन व कलात्मक नंदी विशेष आकर्षण आहे. - श्री हनुमान मंदिर - श्री दत्त महाराज मंदिर - आढळा नदीकडे जाणाऱ्या मार्गावर श्री शनिमहाराज मंदिर - बसस्थानकाजवळ श्री काशाई माता मंदिर (ग्रामदैवत) - आढळा धरणाच्या मार्गावर श्री खंडोबा महाराज मंदिर - विरगाव खिंडीत श्री भैरवनाथ मंदिर - रेडाईजवळ श्री रेणुका माता मंदिर - गणेशखिंडीत श्री पानोबा महाराज मंदिर - हिवरगाव रस्त्यावर श्री गहिनीनाथ मंदिर या सर्व मंदिरांमुळे देवठाण हे खऱ्या अर्थाने "देवतांचे स्थान" म्हणून देवठाण ओळखले जाते. गावातील सर्व प्राचीन मंदिरांचा काळानुसार जीर्णोद्धार करण्यात आला असून गावकऱ्यांनी आपल्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक वारशाचे जतन केले आहे. पूर्वजांनी निर्माण केलेल्या परंपरा आजही श्रद्धेने आणि उत्साहाने सुरू आहेत. निसर्गसौंदर्य व आढळा धरण देवठाण गावावर निसर्गाची विशेष कृपा आहे. गावाच्या चारही बाजूंनी सह्याद्रीच्या हिरव्यागार डोंगररांगा उभ्या आहेत. या डोंगररांगांमधून वाहणारी आढळा माई गावाला जीवनदान देते. आढळा नदीच्या पाण्यामुळे परिसर हिरवागार, सुजलाम आणि सुफलाम झाला आहे. देवठाणच्या विकासात आढळा धरणाचा मोठा वाटा आहे. या धरणाचे बांधकाम सन १९६६ मध्ये सुरू झाले आणि १९७६ मध्ये पूर्ण होऊन सिंचनासाठी खुले करण्यात आले. या प्रकल्पाची पाणी साठवण क्षमता सुमारे १०६० दशलक्ष घनफूट (१ टीएमसी) आहे. धरणातून उजवा व डावा असे दोन कालवे निघतात. या कालव्यांमुळे परिसरातील शेतीला मोठा फायदा झाला असून कृषी विकासाला चालना मिळाली आहे. शिक्षणाची परंपरा देवठाण गावाला शिक्षणाची समृद्ध परंपरा लाभली आहे. सन १९५५ पासून येथे प्राथमिक शिक्षणाची सुरुवात झाली. जुन्या शाळेच्या इमारतीवर १९५५ हे वर्ष कोरलेले होते. गावातील इयत्ता १ ली ते ४ थी पर्यंतची मराठी प्राथमिक शाळा पूर्वी "जीवन शिक्षण विद्या मंदिर" या नावाने ओळखली जात असे, हे नाव गावकऱ्यांच्या मनात आजही विशेष स्थान ठेवते. सध्या ही शाळा जिल्हा परिषद शाळा म्हणून कार्यरत आहे. इयत्ता ५ वी ते १२ वी पर्यंत आढळा माध्यमिक विद्यालय विद्यार्थ्यांना शिक्षणाची संधी उपलब्ध करून देते. सांस्कृतिक व धार्मिक वारसा देवठाणची सांस्कृतिक परंपरा आजही जिवंत आहे. दररोज संध्याकाळी श्री विठ्ठल–रुक्मिणी मंदिरात हरिपाठ होतो. त्यामुळे गावात भक्ती, संस्कार, वारकरी परंपरा आणि एकोप्याची भावना जपली गेली आहे. दरवर्षी श्रीराम नवमी हा गावातील सर्वात मोठा धार्मिक उत्सव मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. या निमित्ताने देवठाण येथे भव्य यात्रा भरते. यात्रेची सुरुवात ग्रामदैवत श्री काशाई मातेच्या काठीच्या मिरवणुकीने होते. त्यानंतर रामनवमीच्या दिवशी श्रीराम जन्मोत्सव मोठ्या भक्तिभावाने साजरा केला जातो. या यात्रेत गावातील नागरिक तसेच पंचक्रोशीतील हजारो भाविक सहभागी होतात. पूर्वी गावातील युवक मंडळे सामाजिक, ऐतिहासिक आणि पौराणिक विषयांवरील नाटके सादर करीत असत. या माध्यमातून गावातील कलाकारांना व्यासपीठ मिळाले आणि कला, संस्कृती, आपुलकी व बंधुभाव अधिक दृढ झाला. तसेच वैकुंठवासी परमपूज्य ह.भ.प. मुखेकर बाबा यांनी सुरू केलेल्या परंपरेनुसार दरवर्षी गावात भव्य भागवत सप्ताह आयोजित केला जातो. दहा दिवस चालणाऱ्या या सप्ताहात प्रवचने, हरिकीर्तने, भजन आणि नामस्मरणाचे कार्यक्रम होतात. सांगता गोपाळकाला उत्सवाने होते आणि संपूर्ण गावासाठी महाप्रसादरूप गावजेवण आयोजित केले जाते. शेती व ग्रामीण अर्थव्यवस्था देवठाण गावातील बहुतांश लोकांचा प्रमुख व्यवसाय शेती आहे. पूर्वी देवठाण बाजरी हा एक वेगळा ब्रँड म्हणून प्रसिद्ध होता. मात्र कालांतराने हायब्रीड बाजरीच्या आगमनामुळे देवठाण बाजरीचे महत्त्व कमी झाले. नंतर कांदा, ऊस, गहू, बाजरी ही प्रमुख पिके घेतली जाऊ लागली. आज काळानुसार शेतकरी आधुनिक शेतीकडे वळले असून कांद्याबरोबरच डाळिंब, द्राक्षे, केळी तसेच विविध नगदी व फळपिकांचे उत्पादन घेत आहेत. शेतीला पूरक व्यवसाय म्हणून दुग्ध व्यवसायाने गावाच्या अर्थव्यवस्थेला मोठा हातभार लावला आहे. गावात दररोज हजारो लिटर दुधाचे उत्पादन होते. तसेच अनेक प्रगतिशील शेतकऱ्यांनी कुक्कुटपालन व्यवसाय सुरू केला आहे. आधुनिक शेती, दुग्ध व्यवसाय आणि कुक्कुटपालन यांच्या संगमामुळे देवठाणची ग्रामीण अर्थव्यवस्था अधिक मजबूत झाली आहे. अभिमानाचे देवठाण आढळा नदी, आढळा धरण, सुपीक जमीन, सह्याद्रीचे निसर्गसौंदर्य, धार्मिक परंपरा, ऐतिहासिक वारसा, शिक्षणाची उज्ज्वल वाटचाल, स्वातंत्र्यसैनिकांचे योगदान, मेहनती शेतकरी आणि गावकऱ्यांमधील प्रेम, आपुलकी व एकोप्यामुळे देवठाण हे आज अकोले तालुक्यातील प्रगत, समृद्ध आणि आदर्श गाव म्हणून ओळखले जाते. शब्दांकन – श्री कैलास एकनाथ शेळके. 2gnoaotefcimjx9fqw36abs4d16lc6a 2701339 2701335 2026-08-12T12:41:22Z Majhe gav 186186 2701339 wikitext text/x-wiki '''माझे गाव – देवठाण'''' देवठाण हे महाराष्ट्रातील अहिल्यानगर जिल्ह्यातील अकोले तालुक्यात निसर्गरम्य, ऐतिहासिक, धार्मिक आणि कृषीसमृद्ध गाव आहे. सह्याद्रीच्या कुशीत, आढळा नदीच्या पवित्र तीरावर वसलेले देवठाण हे गाव आपल्या नैसर्गिक सौंदर्यासोबतच समृद्ध सांस्कृतिक, धार्मिक आणि ऐतिहासिक वारशासाठी ओळखले जाते. भौगोलिक वैशिष्ट्य अकोले तालुका भौगोलिक दृष्ट्या तीन प्रमुख नदीखोऱ्यांमध्ये विभागला जातो: 1. मुळा नदीचे खोरे – कोतूळ परिसर 2. प्रवरा नदीचे खोरे – भंडारदरा परिसर 3. आढळा नदीचे खोरे – देवठाण–समशेरपूर परिसर देवठाण हे आढळा नदीच्या पवित्र तीरावर वसलेले आहे. गावात विविध देवतांची मंदिरे असल्यामुळे या गावाला "देवठाण" (देवतांचे स्थान) हे नाव पडले असावे, अशी स्थानिकांची श्रद्धा आहे. देवठाण गावाबरोबरच गावाच्या चारही बाजूंना बारावाड्यांनी वसलेला हा परिसर गावाच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक समृद्धीचे प्रतीक आहे. या सर्व वाड्या-वस्त्यांमधील नागरिकांनी गावची एकता, आपुलकी आणि परंपरा आजपर्यंत जपली आहे. गावाच्या मध्यभागी असलेल्या चौकात एक भव्य, पुरातन लिंबाचे झाड आहे. या झाडाभोवती पूर्वजांनी दगडी पार बांधला असून आजही हे ठिकाण गावकऱ्यांच्या भेटीगाठी, विश्रांती आणि संवादाचे केंद्र आहे. या लिंबाच्या झाडाला बांधलेली विशाल पुरातन घंटा गावाच्या इतिहासाची साक्ष देत उभी आहे. देवठाणची ऐतिहासिक ओळख व स्वातंत्र्यलढ्यातील योगदान देवठाण हे केवळ धार्मिक आणि कृषीसमृद्ध गाव नसून ऐतिहासिक वारसा लाभलेले गाव आहे. भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात योगदान देणारे थोर स्वातंत्र्यसैनिक देवठाण गावाला लाभले ही गावासाठी अभिमानाची बाब आहे. कै. अमृतभाई मेहता आणि कै. सक्रू बुधा मेंगाळ यांनी भारताच्या स्वातंत्र्य संग्रामात आपला खारीचा वाटा उचलला. त्यांच्या कार्याचा उल्लेख अनेक ऐतिहासिक संदर्भ आणि पुस्तकांमध्ये आढळतो. ब्रिटिश राजवटीच्या काळात या स्वातंत्र्यसैनिकांनी अनेक वेळा भूमिगत राहून स्वातंत्र्य चळवळीला सहकार्य केले. त्यांच्या कार्यामुळे ब्रिटिश प्रशासनाचे लक्ष देवठाण गावाकडे वेधले गेले होते. अशा या थोर स्वातंत्र्यसैनिकांच्या त्यागामुळे देवठाण गावाचे ऐतिहासिक महत्त्व अधिक वाढले असून ते गावाची शान आहेत. देवठाणची धार्मिक परंपरा देवठाण गाव धार्मिक परंपरेने अत्यंत समृद्ध आहे. गावात आणि परिसरात अनेक प्राचीन देवस्थाने आहेत: - श्रीराम, लक्ष्मण व सीता मंदिर - श्री विठ्ठल–रुक्मिणी मंदिर - संत ज्ञानेश्वर माऊली मंदिर - श्री महादेव मंदिर – येथील पुरातन व कलात्मक नंदी विशेष आकर्षण आहे. - श्री हनुमान मंदिर - श्री दत्त महाराज मंदिर - आढळा नदीकडे जाणाऱ्या मार्गावर श्री शनिमहाराज मंदिर - बसस्थानकाजवळ श्री काशाई माता मंदिर (ग्रामदैवत) - आढळा धरणाच्या मार्गावर श्री खंडोबा महाराज मंदिर - विरगाव खिंडीत श्री भैरवनाथ मंदिर - रेडाईजवळ श्री रेणुका माता मंदिर - गणेशखिंडीत श्री पानोबा महाराज मंदिर - हिवरगाव रस्त्यावर श्री गहिनीनाथ मंदिर या सर्व मंदिरांमुळे देवठाण हे खऱ्या अर्थाने "देवतांचे स्थान" म्हणून देवठाण ओळखले जाते. गावातील सर्व प्राचीन मंदिरांचा काळानुसार जीर्णोद्धार करण्यात आला असून गावकऱ्यांनी आपल्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक वारशाचे जतन केले आहे. पूर्वजांनी निर्माण केलेल्या परंपरा आजही श्रद्धेने आणि उत्साहाने सुरू आहेत. निसर्गसौंदर्य व आढळा धरण देवठाण गावावर निसर्गाची विशेष कृपा आहे. गावाच्या चारही बाजूंनी सह्याद्रीच्या हिरव्यागार डोंगररांगा उभ्या आहेत. या डोंगररांगांमधून वाहणारी आढळा माई गावाला जीवनदान देते. आढळा नदीच्या पाण्यामुळे परिसर हिरवागार, सुजलाम आणि सुफलाम झाला आहे. देवठाणच्या विकासात आढळा धरणाचा मोठा वाटा आहे. या धरणाचे बांधकाम सन १९६६ मध्ये सुरू झाले आणि १९७६ मध्ये पूर्ण होऊन सिंचनासाठी खुले करण्यात आले. या प्रकल्पाची पाणी साठवण क्षमता सुमारे १०६० दशलक्ष घनफूट (१ टीएमसी) आहे. धरणातून उजवा व डावा असे दोन कालवे निघतात. या कालव्यांमुळे परिसरातील शेतीला मोठा फायदा झाला असून कृषी विकासाला चालना मिळाली आहे. शिक्षणाची परंपरा देवठाण गावाला शिक्षणाची समृद्ध परंपरा लाभली आहे. सन १९५५ पासून येथे प्राथमिक शिक्षणाची सुरुवात झाली. जुन्या शाळेच्या इमारतीवर १९५५ हे वर्ष कोरलेले होते. गावातील इयत्ता १ ली ते ४ थी पर्यंतची मराठी प्राथमिक शाळा पूर्वी "जीवन शिक्षण विद्या मंदिर" या नावाने ओळखली जात असे, हे नाव गावकऱ्यांच्या मनात आजही विशेष स्थान ठेवते. सध्या ही शाळा जिल्हा परिषद शाळा म्हणून कार्यरत आहे. इयत्ता ५ वी ते १२ वी पर्यंत आढळा माध्यमिक विद्यालय विद्यार्थ्यांना शिक्षणाची संधी उपलब्ध करून देते. सांस्कृतिक व धार्मिक वारसा देवठाणची सांस्कृतिक परंपरा आजही जिवंत आहे. दररोज संध्याकाळी श्री विठ्ठल–रुक्मिणी मंदिरात हरिपाठ होतो. त्यामुळे गावात भक्ती, संस्कार, वारकरी परंपरा आणि एकोप्याची भावना जपली गेली आहे. दरवर्षी श्रीराम नवमी हा गावातील सर्वात मोठा धार्मिक उत्सव मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. या निमित्ताने देवठाण येथे भव्य यात्रा भरते. यात्रेची सुरुवात ग्रामदैवत श्री काशाई मातेच्या काठीच्या मिरवणुकीने होते. त्यानंतर रामनवमीच्या दिवशी श्रीराम जन्मोत्सव मोठ्या भक्तिभावाने साजरा केला जातो. या यात्रेत गावातील नागरिक तसेच पंचक्रोशीतील हजारो भाविक सहभागी होतात. पूर्वी गावातील युवक मंडळे सामाजिक, ऐतिहासिक आणि पौराणिक विषयांवरील नाटके सादर करीत असत. या माध्यमातून गावातील कलाकारांना व्यासपीठ मिळाले आणि कला, संस्कृती, आपुलकी व बंधुभाव अधिक दृढ झाला. तसेच वैकुंठवासी परमपूज्य ह.भ.प. मुखेकर बाबा यांनी सुरू केलेल्या परंपरेनुसार दरवर्षी गावात भव्य भागवत सप्ताह आयोजित केला जातो. दहा दिवस चालणाऱ्या या सप्ताहात प्रवचने, हरिकीर्तने, भजन आणि नामस्मरणाचे कार्यक्रम होतात. सांगता गोपाळकाला उत्सवाने होते आणि संपूर्ण गावासाठी महाप्रसादरूप गावजेवण आयोजित केले जाते. शेती व ग्रामीण अर्थव्यवस्था देवठाण गावातील बहुतांश लोकांचा प्रमुख व्यवसाय शेती आहे. पूर्वी देवठाण बाजरी हा एक वेगळा ब्रँड म्हणून प्रसिद्ध होता. मात्र कालांतराने हायब्रीड बाजरीच्या आगमनामुळे देवठाण बाजरीचे महत्त्व कमी झाले. नंतर कांदा, ऊस, गहू, बाजरी ही प्रमुख पिके घेतली जाऊ लागली. आज काळानुसार शेतकरी आधुनिक शेतीकडे वळले असून कांद्याबरोबरच डाळिंब, द्राक्षे, केळी तसेच विविध नगदी व फळपिकांचे उत्पादन घेत आहेत. शेतीला पूरक व्यवसाय म्हणून दुग्ध व्यवसायाने गावाच्या अर्थव्यवस्थेला मोठा हातभार लावला आहे. गावात दररोज हजारो लिटर दुधाचे उत्पादन होते. तसेच अनेक प्रगतिशील शेतकऱ्यांनी कुक्कुटपालन व्यवसाय सुरू केला आहे. आधुनिक शेती, दुग्ध व्यवसाय आणि कुक्कुटपालन यांच्या संगमामुळे देवठाणची ग्रामीण अर्थव्यवस्था अधिक मजबूत झाली आहे. अभिमानाचे देवठाण आढळा नदी, आढळा धरण, सुपीक जमीन, सह्याद्रीचे निसर्गसौंदर्य, धार्मिक परंपरा, ऐतिहासिक वारसा, शिक्षणाची उज्ज्वल वाटचाल, स्वातंत्र्यसैनिकांचे योगदान, मेहनती शेतकरी आणि गावकऱ्यांमधील प्रेम, आपुलकी व एकोप्यामुळे देवठाण हे आज अकोले तालुक्यातील प्रगत, समृद्ध आणि आदर्श गाव म्हणून ओळखले जाते. शब्दांकन – श्री कैलास एकनाथ शेळके. o2q2zlflfz7zld6jr2wqro3snd7zihx 2 382698 2701343 2026-08-12T12:51:49Z Majhe gav 186186 नवीन पान: माझे गाव – देवठाण देवठाण हे महाराष्ट्रातील अहिल्यानगर जिल्ह्यातील अकोले तालुक्यात निसर्गरम्य, ऐतिहासिक, धार्मिक आणि कृषीसमृद्ध गाव आहे. सह्याद्रीच्या कुशीत, आढळा नदीच्या पवि... 2701343 wikitext text/x-wiki माझे गाव – देवठाण देवठाण हे महाराष्ट्रातील अहिल्यानगर जिल्ह्यातील अकोले तालुक्यात निसर्गरम्य, ऐतिहासिक, धार्मिक आणि कृषीसमृद्ध गाव आहे. सह्याद्रीच्या कुशीत, आढळा नदीच्या पवित्र तीरावर वसलेले देवठाण हे गाव आपल्या नैसर्गिक सौंदर्यासोबतच समृद्ध सांस्कृतिक, धार्मिक आणि ऐतिहासिक वारशासाठी ओळखले जाते. भौगोलिक वैशिष्ट्य अकोले तालुका भौगोलिक दृष्ट्या तीन प्रमुख नदीखोऱ्यांमध्ये विभागला जातो: 1. मुळा नदीचे खोरे – कोतूळ परिसर 2. प्रवरा नदीचे खोरे – भंडारदरा परिसर 3. आढळा नदीचे खोरे – देवठाण–समशेरपूर परिसर देवठाण हे आढळा नदीच्या पवित्र तीरावर वसलेले आहे. गावात विविध देवतांची मंदिरे असल्यामुळे या गावाला "देवठाण" (देवतांचे स्थान) हे नाव पडले असावे, अशी स्थानिकांची श्रद्धा आहे. देवठाण गावाबरोबरच गावाच्या चारही बाजूंना बारावाड्यांनी वसलेला हा परिसर गावाच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक समृद्धीचे प्रतीक आहे. या सर्व वाड्या-वस्त्यांमधील नागरिकांनी गावची एकता, आपुलकी आणि परंपरा आजपर्यंत जपली आहे. गावाच्या मध्यभागी असलेल्या चौकात एक भव्य, पुरातन लिंबाचे झाड आहे. या झाडाभोवती पूर्वजांनी दगडी पार बांधला असून आजही हे ठिकाण गावकऱ्यांच्या भेटीगाठी, विश्रांती आणि संवादाचे केंद्र आहे. या लिंबाच्या झाडाला बांधलेली विशाल पुरातन घंटा गावाच्या इतिहासाची साक्ष देत उभी आहे. देवठाणची ऐतिहासिक ओळख व स्वातंत्र्यलढ्यातील योगदान देवठाण हे केवळ धार्मिक आणि कृषीसमृद्ध गाव नसून ऐतिहासिक वारसा लाभलेले गाव आहे. भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात योगदान देणारे थोर स्वातंत्र्यसैनिक देवठाण गावाला लाभले ही गावासाठी अभिमानाची बाब आहे. कै. अमृतभाई मेहता आणि कै. सक्रू बुधा मेंगाळ यांनी भारताच्या स्वातंत्र्य संग्रामात आपला खारीचा वाटा उचलला. त्यांच्या कार्याचा उल्लेख अनेक ऐतिहासिक संदर्भ आणि पुस्तकांमध्ये आढळतो. ब्रिटिश राजवटीच्या काळात या स्वातंत्र्यसैनिकांनी अनेक वेळा भूमिगत राहून स्वातंत्र्य चळवळीला सहकार्य केले. त्यांच्या कार्यामुळे ब्रिटिश प्रशासनाचे लक्ष देवठाण गावाकडे वेधले गेले होते. अशा या थोर स्वातंत्र्यसैनिकांच्या त्यागामुळे देवठाण गावाचे ऐतिहासिक महत्त्व अधिक वाढले असून ते गावाची शान आहेत. देवठाणची धार्मिक परंपरा देवठाण गाव धार्मिक परंपरेने अत्यंत समृद्ध आहे. गावात आणि परिसरात अनेक प्राचीन देवस्थाने आहेत: - श्रीराम, लक्ष्मण व सीता मंदिर - श्री विठ्ठल–रुक्मिणी मंदिर - संत ज्ञानेश्वर माऊली मंदिर - श्री महादेव मंदिर – येथील पुरातन व कलात्मक नंदी विशेष आकर्षण आहे. - श्री हनुमान मंदिर - श्री दत्त महाराज मंदिर - आढळा नदीकडे जाणाऱ्या मार्गावर श्री शनिमहाराज मंदिर - बसस्थानकाजवळ श्री काशाई माता मंदिर (ग्रामदैवत) - आढळा धरणाच्या मार्गावर श्री खंडोबा महाराज मंदिर - विरगाव खिंडीत श्री भैरवनाथ मंदिर - रेडाईजवळ श्री रेणुका माता मंदिर - गणेशखिंडीत श्री पानोबा महाराज मंदिर - हिवरगाव रस्त्यावर श्री गहिनीनाथ मंदिर या सर्व मंदिरांमुळे देवठाण हे खऱ्या अर्थाने "देवतांचे स्थान" म्हणून देवठाण ओळखले जाते. गावातील सर्व प्राचीन मंदिरांचा काळानुसार जीर्णोद्धार करण्यात आला असून गावकऱ्यांनी आपल्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक वारशाचे जतन केले आहे. पूर्वजांनी निर्माण केलेल्या परंपरा आजही श्रद्धेने आणि उत्साहाने सुरू आहेत. निसर्गसौंदर्य व आढळा धरण देवठाण गावावर निसर्गाची विशेष कृपा आहे. गावाच्या चारही बाजूंनी सह्याद्रीच्या हिरव्यागार डोंगररांगा उभ्या आहेत. या डोंगररांगांमधून वाहणारी आढळा माई गावाला जीवनदान देते. आढळा नदीच्या पाण्यामुळे परिसर हिरवागार, सुजलाम आणि सुफलाम झाला आहे. देवठाणच्या विकासात आढळा धरणाचा मोठा वाटा आहे. या धरणाचे बांधकाम सन १९६६ मध्ये सुरू झाले आणि १९७६ मध्ये पूर्ण होऊन सिंचनासाठी खुले करण्यात आले. या प्रकल्पाची पाणी साठवण क्षमता सुमारे १०६० दशलक्ष घनफूट (१ टीएमसी) आहे. धरणातून उजवा व डावा असे दोन कालवे निघतात. या कालव्यांमुळे परिसरातील शेतीला मोठा फायदा झाला असून कृषी विकासाला चालना मिळाली आहे. शिक्षणाची परंपरा देवठाण गावाला शिक्षणाची समृद्ध परंपरा लाभली आहे. सन १९५५ पासून येथे प्राथमिक शिक्षणाची सुरुवात झाली. जुन्या शाळेच्या इमारतीवर १९५५ हे वर्ष कोरलेले होते. गावातील इयत्ता १ ली ते ४ थी पर्यंतची मराठी प्राथमिक शाळा पूर्वी "जीवन शिक्षण विद्या मंदिर" या नावाने ओळखली जात असे, हे नाव गावकऱ्यांच्या मनात आजही विशेष स्थान ठेवते. सध्या ही शाळा जिल्हा परिषद शाळा म्हणून कार्यरत आहे. इयत्ता ५ वी ते १२ वी पर्यंत आढळा माध्यमिक विद्यालय विद्यार्थ्यांना शिक्षणाची संधी उपलब्ध करून देते. सांस्कृतिक व धार्मिक वारसा देवठाणची सांस्कृतिक परंपरा आजही जिवंत आहे. दररोज संध्याकाळी श्री विठ्ठल–रुक्मिणी मंदिरात हरिपाठ होतो. त्यामुळे गावात भक्ती, संस्कार, वारकरी परंपरा आणि एकोप्याची भावना जपली गेली आहे. दरवर्षी श्रीराम नवमी हा गावातील सर्वात मोठा धार्मिक उत्सव मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. या निमित्ताने देवठाण येथे भव्य यात्रा भरते. यात्रेची सुरुवात ग्रामदैवत श्री काशाई मातेच्या काठीच्या मिरवणुकीने होते. त्यानंतर रामनवमीच्या दिवशी श्रीराम जन्मोत्सव मोठ्या भक्तिभावाने साजरा केला जातो. या यात्रेत गावातील नागरिक तसेच पंचक्रोशीतील हजारो भाविक सहभागी होतात. पूर्वी गावातील युवक मंडळे सामाजिक, ऐतिहासिक आणि पौराणिक विषयांवरील नाटके सादर करीत असत. या माध्यमातून गावातील कलाकारांना व्यासपीठ मिळाले आणि कला, संस्कृती, आपुलकी व बंधुभाव अधिक दृढ झाला. तसेच वैकुंठवासी परमपूज्य ह.भ.प. मुखेकर बाबा यांनी सुरू केलेल्या परंपरेनुसार दरवर्षी गावात भव्य भागवत सप्ताह आयोजित केला जातो. दहा दिवस चालणाऱ्या या सप्ताहात प्रवचने, हरिकीर्तने, भजन आणि नामस्मरणाचे कार्यक्रम होतात. सांगता गोपाळकाला उत्सवाने होते आणि संपूर्ण गावासाठी महाप्रसादरूप गावजेवण आयोजित केले जाते. शेती व ग्रामीण अर्थव्यवस्था देवठाण गावातील बहुतांश लोकांचा प्रमुख व्यवसाय शेती आहे. पूर्वी देवठाण बाजरी हा एक वेगळा ब्रँड म्हणून प्रसिद्ध होता. मात्र कालांतराने हायब्रीड बाजरीच्या आगमनामुळे देवठाण बाजरीचे महत्त्व कमी झाले. नंतर कांदा, ऊस, गहू, बाजरी ही प्रमुख पिके घेतली जाऊ लागली. आज काळानुसार शेतकरी आधुनिक शेतीकडे वळले असून कांद्याबरोबरच डाळिंब, द्राक्षे, केळी तसेच विविध नगदी व फळपिकांचे उत्पादन घेत आहेत. शेतीला पूरक व्यवसाय म्हणून दुग्ध व्यवसायाने गावाच्या अर्थव्यवस्थेला मोठा हातभार लावला आहे. गावात दररोज हजारो लिटर दुधाचे उत्पादन होते. तसेच अनेक प्रगतिशील शेतकऱ्यांनी कुक्कुटपालन व्यवसाय सुरू केला आहे. आधुनिक शेती, दुग्ध व्यवसाय आणि कुक्कुटपालन यांच्या संगमामुळे देवठाणची ग्रामीण अर्थव्यवस्था अधिक मजबूत झाली आहे. अभिमानाचे देवठाण आढळा नदी, आढळा धरण, सुपीक जमीन, सह्याद्रीचे निसर्गसौंदर्य, धार्मिक परंपरा, ऐतिहासिक वारसा, शिक्षणाची उज्ज्वल वाटचाल, स्वातंत्र्यसैनिकांचे योगदान, मेहनती शेतकरी आणि गावकऱ्यांमधील प्रेम, आपुलकी व एकोप्यामुळे देवठाण हे आज अकोले तालुक्यातील प्रगत, समृद्ध आणि आदर्श गाव म्हणून ओळखले जाते. शब्दांकन – कैलास एकनाथ शेळके. adtehxjxt4pwwtq0lixhmvix82whr3s 0 382699 2701360 2026-08-12T14:25:43Z संतोष गोरे 135680 दीक्षा घेतल्यावरचे नाव 2701360 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[देव मामलेदार]] 5xpajzqdo9bks7u648f4vyuiqh85pm8 0 382700 2701362 2026-08-12T14:26:30Z संतोष गोरे 135680 मूळ नाव 2701362 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[देव मामलेदार]] 5xpajzqdo9bks7u648f4vyuiqh85pm8 0 382701 2701388 2026-08-12T16:59:04Z Jonathansammy 17110 "[[:en:Special:Redirect/revision/1342914228|Shirke]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2701388 wikitext text/x-wiki '''शिरके''' हे कुळी मराठ्यांचे एक कुळ आहे. ते प्रामुख्याने [[महाराष्ट्र]] आणि त्याच्या सीमावर्ती राज्यांमध्ये राहतात. == इतिहास == १५व्या शतकात [[बहामनी सल्तनत|बहामनी सल्तनतीच्या]] काळात, तसेच त्यानंतरच्या १६व्या आणि १७व्या शतकांत [[आदिलशाही|दख्खनमधील आदिलशाही]] आणि [[निजामशाही|निझामशाही]] सल्तनतींच्या काळात, शिरके कुळाकडे किनारपट्टीच्या [[कोकण]] प्रदेशातील तसेच [[Western Maharashtra|पश्चिम महाराष्ट्रातील]] काही अंतर्गत भागांतील [[देशमुख|देशमुखी]] हक्क होते.[ <ref name="jstor.org">{{जर्नल स्रोत|last=Kulkarni|first=G.T.|date=1992|title=Deccan (Maharashtra) Under the Muslim Rulers From Khaljis to Shivaji: A Study in Interaction, Profesor S.M. Katre Felicitation|journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute|volume=51/52|pages=501–510|jstor=42930434}}</ref> बहामनी काळात शिरक्यांच्या जहागिरीचे मुख्य ठाणे खेळणा (नंतरचा [[विशाळगड]]) येथे होते. <ref name="Ali1996">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&pg=PR9|title=The African Dispersal in the Deccan: From Medieval to Modern Times|last=Shanti Sadiq Ali|publisher=Orient Blackswan|year=1996|isbn=978-81-250-0485-1|pages=45–46}}</ref> शिरकेंनी सुर्वेंशी विवाहसंबंध जोडले आणि त्यांच्या प्रदेशांवर नियंत्रण ठेवले. १७व्या शतकाच्या मध्यावर, [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याचे]] संस्थापक [[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांनी]] सुर्वे आणि शिरके या घराण्यांना लष्करी कारवाईद्वारे किंवा विवाहसंबंधांच्या माध्यमातून आपल्या प्रभावाखाली आणले. {{Sfn|Gordon|1993}} शिरके हे [[शहाजीराजे भोसले|शहाजी]], [[छत्रपती शिवाजी महाराज|शिवाजी]], [[संभाजी महाराज|संभाजी]], [[राजाराम भोसले|राजाराम]] आणि [[शाहू पहिले|शाहू]] यांसारख्या [[भोसले]] शासकांचे नातेवाईक होते. शिरके हे अल्पायुषी [[सातारा संस्थान|सातार संस्थानाचे]] राजा प्रतापसिंह यांचे नातेवाईक आणि विश्वासू होते. १८३९ मध्ये, त्यांनी स्वतःला पुन्हा सत्तेवर आणण्याची विनंती करण्यासाठी शिरके कुटुंबातील एका सदस्याला लंडनला पाठवले. <ref name="Kulkarni1995">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=SYOSHaZnBy8C&pg=PP15|title=The Satara Raj, 1818-1848: A Study in History, Administration, and Culture|last=Sumitra Kulkarni|publisher=Mittal Publications|year=1995|isbn=978-81-7099-581-4|pages=25, 33}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * मराठा कुळ व्यवस्था * [[मराठा घराणी व राज्ये|मराठा राजवंश आणि राज्यांची यादी]] * [[भोसले|भोंसले (वंश)]] * गायकवाड * [[शिंदे घराणे|हाऊस ऑफ सिंधिया]] * परमार (वंश) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:आडनावे]] 5uoq1q9imvq9jukb2q85tpkm668hbua 2701441 2701388 2026-08-13T02:48:13Z अभय नातू 206 removed [[Category:आडनावे]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2701441 wikitext text/x-wiki '''शिरके''' हे कुळी मराठ्यांचे एक कुळ आहे. ते प्रामुख्याने [[महाराष्ट्र]] आणि त्याच्या सीमावर्ती राज्यांमध्ये राहतात. == इतिहास == १५व्या शतकात [[बहामनी सल्तनत|बहामनी सल्तनतीच्या]] काळात, तसेच त्यानंतरच्या १६व्या आणि १७व्या शतकांत [[आदिलशाही|दख्खनमधील आदिलशाही]] आणि [[निजामशाही|निझामशाही]] सल्तनतींच्या काळात, शिरके कुळाकडे किनारपट्टीच्या [[कोकण]] प्रदेशातील तसेच [[Western Maharashtra|पश्चिम महाराष्ट्रातील]] काही अंतर्गत भागांतील [[देशमुख|देशमुखी]] हक्क होते.[ <ref name="jstor.org">{{जर्नल स्रोत|last=Kulkarni|first=G.T.|date=1992|title=Deccan (Maharashtra) Under the Muslim Rulers From Khaljis to Shivaji: A Study in Interaction, Profesor S.M. Katre Felicitation|journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute|volume=51/52|pages=501–510|jstor=42930434}}</ref> बहामनी काळात शिरक्यांच्या जहागिरीचे मुख्य ठाणे खेळणा (नंतरचा [[विशाळगड]]) येथे होते. <ref name="Ali1996">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&pg=PR9|title=The African Dispersal in the Deccan: From Medieval to Modern Times|last=Shanti Sadiq Ali|publisher=Orient Blackswan|year=1996|isbn=978-81-250-0485-1|pages=45–46}}</ref> शिरकेंनी सुर्वेंशी विवाहसंबंध जोडले आणि त्यांच्या प्रदेशांवर नियंत्रण ठेवले. १७व्या शतकाच्या मध्यावर, [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याचे]] संस्थापक [[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांनी]] सुर्वे आणि शिरके या घराण्यांना लष्करी कारवाईद्वारे किंवा विवाहसंबंधांच्या माध्यमातून आपल्या प्रभावाखाली आणले. {{Sfn|Gordon|1993}} शिरके हे [[शहाजीराजे भोसले|शहाजी]], [[छत्रपती शिवाजी महाराज|शिवाजी]], [[संभाजी महाराज|संभाजी]], [[राजाराम भोसले|राजाराम]] आणि [[शाहू पहिले|शाहू]] यांसारख्या [[भोसले]] शासकांचे नातेवाईक होते. शिरके हे अल्पायुषी [[सातारा संस्थान|सातार संस्थानाचे]] राजा प्रतापसिंह यांचे नातेवाईक आणि विश्वासू होते. १८३९ मध्ये, त्यांनी स्वतःला पुन्हा सत्तेवर आणण्याची विनंती करण्यासाठी शिरके कुटुंबातील एका सदस्याला लंडनला पाठवले. <ref name="Kulkarni1995">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=SYOSHaZnBy8C&pg=PP15|title=The Satara Raj, 1818-1848: A Study in History, Administration, and Culture|last=Sumitra Kulkarni|publisher=Mittal Publications|year=1995|isbn=978-81-7099-581-4|pages=25, 33}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * मराठा कुळ व्यवस्था * [[मराठा घराणी व राज्ये|मराठा राजवंश आणि राज्यांची यादी]] * [[भोसले|भोंसले (वंश)]] * गायकवाड * [[शिंदे घराणे|हाऊस ऑफ सिंधिया]] * परमार (वंश) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठी आडनावे]] auktxjq16zig8k6fxro5ltwv25b3b9c 3 382702 2701399 2026-08-12T18:56:14Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2701399 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Chandrakant Manjulkar}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ००:२६, १३ ऑगस्ट २०२६ (IST) lye620l045yqgz43fdsaluzo52kzqmv 0 382703 2701404 2026-08-12T20:23:50Z AdvAnantGholam 172574 नवीन पान: ''''कोकणातील देवळांची वास्तुशैली''' ही केवळ धार्मिक वास्तूंच्या निर्मितीशी संबंधित परंपरा नसून, या प्रदेशाचा भूगोल, हवामान, स्थानिक बांधकाम साहित्य, पारंपरिक कारागिरी, धार्मिक श्... 2701404 wikitext text/x-wiki ''''कोकणातील देवळांची वास्तुशैली''' ही केवळ धार्मिक वास्तूंच्या निर्मितीशी संबंधित परंपरा नसून, या प्रदेशाचा भूगोल, हवामान, स्थानिक बांधकाम साहित्य, पारंपरिक कारागिरी, धार्मिक श्रद्धा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक परंपरा यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेली वास्तुपरंपरा आहे. कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना त्यांच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच वास्तुरचना, बांधकाम तंत्र, स्थानिक साहित्य, परिसर नियोजन आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक पर्यावरणाशी जुळवून घेतलेल्या बांधकाम पद्धती आणि पारंपरिक ज्ञानाचा वापर दिसून येतो. <ref name="KorlekarDesai2025">{{cite book |last=Korlekar |first=Vivek T. |last2=Desai |first2=Chetan S. |chapter=Temple Architecture in the Konkan: Integrating Sustainability and Cultural Legacy |title=Proceedings of the IIA International Research Conference 2024 – Anveshan, 29–31 August, Thiruvananthapuram, India: Asian Architectural Strategies for a Sustainable Future |pages=107–130 |doi=10.1007/978-981-96-8789-3_6 }}</ref> कोकणातील देऊळ वास्तुशैली एकसंध किंवा सर्व प्रदेशात समान स्वरूपाची नाही. स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, बांधकाम साहित्य, धार्मिक परंपरा, कारागिरी आणि ऐतिहासिक विकास यांनुसार तिच्या स्वरूपात प्रादेशिक विविधता दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक मंदिर वास्तुशैलीच्या अभ्यासात मंदिरांची रचना कोकणाच्या भूगोलाशी, स्थानिक साहित्याशी आणि पारंपरिक नियोजनपद्धतीशी संबंधित असल्याचे तसेच मंदिर ही कोकणातील स्वतंत्र वास्तु-प्रकार म्हणून अभ्यासता येणारी परंपरा असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="Potdar2020">{{cite journal |last=Potdar |first=Komal |title=Vernacular Temple Architecture in Sindhudurg District, Konkan Region, Maharashtra |journal=INTACH Journal of Heritage Studies |volume=4 |issue=1 |year=2020 }}</ref> कोकणातील धार्मिक वास्तूंचे वैशिष्ट्य त्यांच्या स्थानिक आणि तुलनेने लहान प्रमाणातील वास्तुरचनेतही दिसून येते. Smita Dalvi आणि Mustansir Dalvi यांच्या अभ्यासानुसार कोकणातील अनेक धार्मिक वास्तू स्थानिक घरांच्या आणि नागरी वास्तूंच्या प्रमाणाशी साधर्म्य राखणाऱ्या, स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरीवर आधारित होत्या. या वास्तूंमध्ये धार्मिक ओळख ही केवळ बाह्य भव्यतेतून व्यक्त न होता वास्तूच्या अंतर्गत धार्मिक वापर, प्रतीकात्मक घटक आणि स्थानिक सांस्कृतिक संदर्भातूनही व्यक्त होत असे. <ref name="DalviDalvi2010">{{cite book |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |chapter=Dismantling Cosmopolitanism: Transformations in the Sacred Heritage of the Non-Monumental in the Konkan |editor-last=Prashad |editor-first=Deependra |title=New Architecture and Urbanism: Development of Indian Traditions |pages=112–117 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |location=Newcastle upon Tyne |year=2010 |doi=10.5848/CSP.1892.00016 }}</ref><ref name="DalviDalvi2014">{{cite magazine |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |title=Politicizing the Sacred: Religious Architecture in the Konkan |magazine=Take on Art |volume=IV |issue=13 |date=January 2014 }}</ref> == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीची संकल्पना == कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा विचार केवळ मंदिराच्या बाह्य आकारावरून करणे योग्य ठरत नाही. मंदिराची निवडलेली जागा, परिसराशी असलेले नाते, गर्भगृह आणि मंडपाची रचना, प्रवेशमार्ग, छत, बांधकाम साहित्य, लाकडी आणि दगडी घटक, अलंकरण, धार्मिक उपयोग आणि स्थानिक समुदायाशी असलेले संबंध या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार केल्यास या वास्तुपरंपरेचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिरांना पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक संसाधनांचा वापर, वास्तुघटक आणि सामाजिक-सांस्कृतिक सातत्य यांचा परस्परसंबंध असलेल्या वास्तू म्हणून पाहिले आहे. त्यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिरांच्या वास्तुशैलीचे विश्लेषण करण्यासाठी स्थानिक साहित्य, बांधकाम तंत्र आणि मंदिरांच्या सामाजिक भूमिकेचा विचार करण्यात आला आहे. <ref name="KorlekarDesai2025"/> === कोकण आणि देऊळ वास्तू === कोकणाचा नैसर्गिक प्रदेश अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांगांच्या दरम्यान पसरलेला असून त्यामध्ये किनारी प्रदेश, डोंगराळ भाग, पठारी प्रदेश, नद्या, खाड्या आणि दऱ्याखोऱ्यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या पूर्वेस सह्याद्री पर्वतरांगा, पश्चिमेस अरबी समुद्र असून या प्रदेशाचे भौगोलिक स्वरूप डोंगराळ, मध्यम उताराच्या पठारी आणि किनारी अशा तीन व्यापक भागांत विभागता येते. <ref name="GSDAKonkan">{{cite web |title=Konkan |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/ |website=Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्येही कोकणाच्या भौगोलिक स्वरूपात सह्याद्री, अरबी समुद्र, नद्या, किनारी मैदाने, लेटराइट पठारे आणि डोंगराळ प्रदेश यांचा परस्परसंबंध स्पष्टपणे नोंदविला आहे. या भौगोलिक विविधतेचा पारंपरिक वास्तुरचनेवर परिणाम होणे स्वाभाविक आहे. <ref name="GazetteerRatnagiriGeography">{{cite web |title=Physical Features and Natural Resources — Geographical Regions |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> === प्रादेशिक वैशिष्ट्ये === कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार बदल दिसून येतात. सिंधुदुर्गातील मंदिरांच्या अभ्यासात स्थानिक भूगोल, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, मंदिराचे नियोजन आणि पारंपरिक design systems यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. त्यामुळे कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना एका मंदिराच्या स्वरूपाला संपूर्ण कोकणाची सर्वसाधारण वास्तुशैली मानण्याऐवजी विविध स्थानिक उदाहरणांचा तुलनात्मक अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="Potdar2020"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपात ऐतिहासिक काळानुसारही बदल झाले आहेत. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासात कोकणातील पारंपरिक धार्मिक वास्तूंच्या मूळ स्थानिक आणि non-monumental स्वरूपात आधुनिक काळात झालेल्या परिवर्तनाचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यांच्या मते काही जुन्या वास्तूंच्या पुनर्बांधणीदरम्यान स्थानिक प्रमाण आणि साहित्य यांऐवजी अधिक भव्य, आधुनिक आणि प्रतीकात्मक स्वरूप स्वीकारले गेले. <ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="DalviDalvi2014"/> === वास्तु आणि ग्रामजीवन === कोकणातील मंदिर हे केवळ देवतेच्या उपासनेचे स्थान नसून अनेक ठिकाणी ग्रामजीवनातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवहारांचे केंद्र राहिले आहे. धार्मिक उत्सव, जत्रा, सामुदायिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरा यांमुळे मंदिर आणि गावाचा परस्परसंबंध दृढ झाला आहे. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासातही कोकणातील मंदिरांना धार्मिक वास्तूंबरोबरच समुदायाच्या सामाजिक जीवनाशी संबंधित केंद्रे म्हणून पाहिले आहे. मंदिरांमध्ये धार्मिक विधींव्यतिरिक्त विविध सामाजिक उपक्रम आणि उत्सव होत असल्यामुळे वास्तूला स्थानिक सांस्कृतिक ओळख जतन करण्याचे कार्यही प्राप्त होते. <ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात Dalvi आणि Dalvi यांनी मंदिर, घर, वस्ती आणि सार्वजनिक अवकाश यांच्यातील संबंधावर भर दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार पारंपरिक कोकणी वस्तीमध्ये धार्मिक आणि नागरी वास्तूंचे स्वरूप स्थानिक जीवनपद्धतीशी सुसंगत होते. <ref name="DalviDalvi2010"/> === धार्मिक वास्तू आणि सांस्कृतिक वारसा === कोकणातील मंदिर वास्तूंचे महत्त्व त्यांच्या स्थापत्यरचनेपुरते मर्यादित नसून त्या स्थानिक सांस्कृतिक वारशाच्या भौतिक अभिव्यक्ती आहेत. वास्तूशी संबंधित बांधकाम तंत्र, काष्ठशिल्प, अलंकरण, धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांमधून पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेले ज्ञान व्यक्त होते. या दृष्टीने कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास हा वास्तुकला, इतिहास, लोकसंस्कृती, पर्यावरण आणि वारसा संवर्धन या सर्व क्षेत्रांना जोडणारा बहुविषयक अभ्यास ठरतो. Korlekar आणि Desai यांनी मंदिरांच्या वास्तुशैलीचा संबंध sustainability आणि cultural legacy शी जोडला आहे, तर Potdar यांनी सिंधुदुर्गातील मंदिरांचे स्थानिक वास्तु-प्रकार म्हणून दस्तऐवजीकरण करण्यावर भर दिला आहे. <ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> === हवामान आणि पर्जन्यमान === कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवर या प्रदेशाच्या हवामानाचा आणि विशेषतः मान्सूनच्या पर्जन्यमानाचा प्रभाव महत्त्वाचा आहे. अरबी समुद्रालगतचा प्रदेश, सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांचा भूभाग आणि मान्सूनमुळे होणारा मोठ्या प्रमाणातील पाऊस यांमुळे पारंपरिक वास्तूंच्या बांधकामात पावसापासून संरक्षण, छताची रचना, पाण्याचा निचरा आणि बांधकाम साहित्याची निवड या बाबींना महत्त्व प्राप्त झाले. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण प्रदेशात मान्सूनच्या काळात मोठ्या प्रमाणात पर्जन्यमान होते आणि प्रदेशाच्या भौगोलिक रचनेत डोंगराळ, पठारी आणि किनारी भागांचा समावेश होतो.<ref name="GSDAKonkan"/> या पर्यावरणीय परिस्थितीचा पारंपरिक वास्तुरचनेशी संबंध कोकणातील मंदिरांच्या अभ्यासातही अधोरेखित करण्यात आला आहे. Korlekar आणि Desai यांनी कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक पर्यावरण, उपलब्ध संसाधने, पारंपरिक बांधकाम पद्धती आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. त्यांच्या अभ्यासाच्या चौकटीत sustainability आणि cultural legacy हे मंदिर वास्तुशैलीच्या अभ्यासातील महत्त्वाचे घटक मानले आहेत.<ref name="KorlekarDesai2025"/> पावसाळ्यात मोठ्या प्रमाणात पर्जन्यमान होणाऱ्या कोकण प्रदेशात छताची रचना ही वास्तूच्या संरक्षणातील महत्त्वाची बाब ठरते. किनारी महाराष्ट्रातील पारंपरिक वस्तीच्या अभ्यासात स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या वास्तुरचनेचा उल्लेख करताना लाकडी घटकांवर आधारित कौलारू छतांचा वापर नोंदविण्यात आला आहे. Harihareshwar येथील अभ्यासात पारंपरिक घरांच्या छतांसाठी लाकडी battens वर आधारित कौलारू रचना आढळत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच अभ्यासात अशा कौलारू छतांना वास्तूचा तुलनेने अधिक संवेदनशील भाग मानले असून, त्यांच्या देखभालीशी संबंधित अडचणींचाही उल्लेख केला आहे.<ref name="ManjrekarSharmaKeskar2021">{{cite book |last=Manjrekar |first=Shraddha Mahore |last2=Sharma |first2=Pallavi |last3=Keskar |first3=Poorva |chapter=Built Environment of Indian Villages: A Case Study of Coastal Village of Maharashtra |title=Architecture & Planning for Villages |year=2021 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीच्या अभ्यासातही हवामान, स्थानिक पर्यावरण आणि उपलब्ध संसाधनांशी जुळवून घेतलेल्या पारंपरिक बांधकाम पद्धतींना महत्त्व दिले आहे. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासानुसार कोकणातील मंदिर वास्तू स्थानिक संसाधनांचा वापर, पारंपरिक बांधकामज्ञान आणि पर्यावरणीय जाणीव यांच्याशी संबंधित आहेत. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना वास्तूच्या धार्मिक स्वरूपाबरोबरच ती ज्या भौगोलिक आणि पर्यावरणीय परिस्थितीत विकसित झाली त्या परिस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="ManjrekarSharmaKeskar2021"/> === स्थानिक बांधकाम साहित्य === कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या बांधकाम साहित्याचा वापर. दगड, लेटराइट किंवा जांभा दगड, लाकूड, माती, चुन्याचे मिश्रण आणि कौले यांचा प्रदेशातील विविध पारंपरिक वास्तूंमध्ये उपयोग झालेला आढळतो. स्थानिक साहित्याचा वापर हा केवळ उपलब्धतेमुळे झालेला नसून, स्थानिक हवामान, बांधकाम तंत्र आणि कारागिरीशी त्याचा संबंध आहे.<ref name="Potdar2020"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील vernacular temple architecture वरील Komal Potdar यांच्या अभ्यासात मंदिरांची रचना स्थानिक भूगोल, स्थानिक बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक planning systems यांच्याशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट केले आहे. या अभ्यासात मंदिरांना कोकणाशी निगडित स्वतंत्र वास्तु-प्रकार म्हणून पाहून त्यांच्या वास्तुघटकांचे आणि प्रतीकात्मकतेचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="Potdar2020"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या संदर्भात Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथात लाकडी वास्तुघटक आणि काष्ठकारागिरीचा व्यापक अभ्यास आढळतो. कोकणातील काष्ठवास्तू समजून घेण्यासाठी हा दख्खनी संदर्भ उपयुक्त ठरतो.<ref name="Mate1967">{{cite book |last=Mate |first=Madhukar Shripad |title=Deccan Woodwork |series=Deccan College Building Centenary & Silver Jubilee Series |volume=49 |publisher=Deccan College Postgraduate and Research Institute |location=Poona |year=1967 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये रत्नागिरी आणि सावंतवाडी परिसरातील विविध प्रकारच्या दगडांची आणि लेटराइटची नोंद आहे. बांधकामासाठी वापरता येणाऱ्या स्थानिक दगडांच्या उपलब्धतेमुळे पारंपरिक वास्तूंमध्ये स्थानिक खडकांचा वापर करण्यास अनुकूल परिस्थिती निर्माण झाली होती.<ref name="GazetteerStone"/> === जांभा दगड आणि इतर दगडांचा वापर === कोकणातील मंदिरांच्या बांधकामात स्थानिक दगडांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्नागिरी जिल्ह्यात बांधकामासाठी उपयुक्त अशा granite-gneiss, quartzite, Deccan trap आणि laterite यांसारख्या विविध प्रकारच्या खडकांची उपलब्धता असल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आहे. त्यामुळे कोकणातील पारंपरिक वास्तूंमध्ये स्थानिक भूगर्भीय परिस्थिती आणि उपलब्ध बांधकाम साहित्य यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेता येतो.<ref name="GazetteerStone">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Building Stones |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_economic.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> मंदिरांच्या प्रत्यक्ष वास्तुरचनेत कोणत्या प्रकारचा दगड वापरला आहे, याचे स्वरूप मंदिरनिहाय बदलू शकते. उदाहरणार्थ, कुंकेश्वर मंदिराच्या पायाभरणीत granite, तर वरच्या बांधकामात आणि घुमटात laterite वापरल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आहे. यावरून एका मंदिराच्या वास्तूतही संरचनात्मक गरज आणि उपलब्धतेनुसार भिन्न प्रकारच्या दगडांचा वापर झालेला दिसून येतो.<ref name="GazetteerKunkeshvar">{{cite web |title=Kunkeshvar |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Kunkeshvar.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> वाळवळ आणि आकेरी परिसरात बांधकामासाठी उपयुक्त दगडांच्या खाणी असल्याचीही गॅझेटियरमध्ये नोंद आहे. वाळवळ येथील दगड quartz किंवा quartzite प्रकारचा असल्याचे, तर आकेरी येथील कठीण slate-coloured talc-schist प्रकारचा दगड बांधकामासाठी विशेष उपयुक्त असल्याचे जुन्या Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer मध्ये नमूद केले आहे.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना त्यामुळे केवळ “जांभा दगड” या एका साहित्यावर भर न देता, स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या विविध दगडांचे प्रकार, त्यांचे भौगोलिक वितरण आणि विशिष्ट मंदिरांमध्ये झालेला त्यांचा वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. वाळवळ आणि आकेरी परिसरातील बांधकामासाठी उपयुक्त दगडांच्या उपलब्धतेची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आहे. या नोंदीमुळे सावंतवाडी परिसरातील स्थानिक दगड आणि पारंपरिक बांधकाम यांच्यातील संबंधाचा ऐतिहासिक संदर्भ उपलब्ध होतो.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone">{{cite web |title=Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer — Minerals |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pro2_minerals.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण मंदिर हे स्थानिक दगडी वास्तूचे उदाहरण आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटियरनुसार हे मंदिर नदीकाठी असून त्याच्या वास्तूत दगडाचा वापर झालेला आहे. मंदिरातील स्तंभांवरील कोरीव कामाचाही गॅझेटियरमध्ये उल्लेख आहे.<ref name="GazetteerValaval"/> कुंकेश्वर मंदिराच्या बांधकामात साहित्याच्या विविधतेचे स्पष्ट उदाहरण दिसते. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरनुसार मंदिराच्या पायाभरणीत ग्रॅनाइटचा, तर त्याच्या वरच्या बांधकामात आणि घुमटात लेटराइटचा वापर करण्यात आला आहे. त्यामुळे एकाच मंदिराच्या वास्तूमध्येही भिन्न प्रकारच्या दगडांचा उपयोग त्यांच्या संरचनात्मक किंवा उपलब्धतेनुसार करण्यात आल्याचे दिसते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> कुंकेश्वर मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर असलेल्या शिलालेखानुसार मंदिराची दुरुस्ती आणि विस्तार इ.स. १६८० मध्ये झाल्याचीही गॅझेटियरमध्ये नोंद आहे. त्यामुळे वास्तूचे बांधकाम साहित्य समजून घेताना त्याच्या ऐतिहासिक दुरुस्ती आणि विस्ताराच्या टप्प्यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुशैलीमध्ये लाकडाला विशेष महत्त्व आहे. धार्मिक आणि लौकिक अशा दोन्ही प्रकारच्या वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर वास्तुघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork">{{cite conference |last=Hadap |first=Nitin |title=Konkan Woodwork: A Preliminary Note |booktitle=Proceedings of the 73rd Session of the Indian History Congress |location=Mumbai }}</ref> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील लाकडी कलापरंपरेचे क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे अध्ययन करण्यात आले आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणाऱ्या लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, bracket figures, ceiling panels, lintels आणि इतर काष्ठघटकांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. तसेच काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून त्यावर कोरीव काम करून वास्तूला कलात्मक स्वरूप देण्यात आले. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तुचा अभ्यास हा वास्तुशास्त्र आणि काष्ठशिल्प या दोन्हींच्या संगमातून करणे आवश्यक ठरते. दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या संदर्भातून दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, कारागिरी आणि काष्ठशिल्पाची व्यापक पार्श्वभूमी समजण्यास मदत होते.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना स्थानिक लाकूड, कारागिरीचे तंत्र, धार्मिक उपयोग आणि वास्तूतील लाकडी घटकांचे परस्परसंबंध यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तु ही कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीची केवळ सजावटीची बाब नसून तिच्या संरचनात्मक आणि सांस्कृतिक स्वरूपाचा महत्त्वाचा भाग आहे. === काष्ठशिल्प आणि मंदिर वास्तु === काष्ठशिल्प हे कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीतील महत्त्वाचे कलात्मक वैशिष्ट्य मानता येते. लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, छताचे पटल आणि इतर घटकांवर केलेले कोरीव काम वास्तूला धार्मिक आणि कलात्मक अभिव्यक्ती प्रदान करते. Hadap यांच्या क्षेत्रीय अभ्यासात कोकणातील धार्मिक वास्तूंमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लाकडी कोरीव काम आढळल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पाच्या अभ्यासात त्यावरील प्रतिमा, अलंकरणात्मक नमुने, तंत्र, शैली, संभाव्य कालमान आणि सामाजिक-धार्मिक संदर्भ यांचा विचार करता येतो. त्यामुळे काष्ठशिल्प हे केवळ सजावट नसून स्थानिक इतिहास, धार्मिक प्रतीके आणि पारंपरिक कारागिरी यांचे दस्तऐवजीकरण करणारे माध्यम ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांवर अलीकडे स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासामुळे रत्नागिरी जिल्ह्यातील मंदिरांमध्ये जतन झालेल्या काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र कलाविषय आणि वास्तुघटक म्हणून अभ्यास करण्याची दिशा पुढे आली आहे.<ref name="BokilJoshiAmbalkarGaikwad2026">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Joshi |first2=Renuka |last3=Ambalkar |first3=Janhavi |last4=Gaikwad |first4=Tanvi |title=Case Study of Kashthashilpa Panels from Someshwara and Vishweshwar Temple of Pawas, Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Kalākalpa: IGNCA Journal of Arts |volume=X |issue=2 |year=2026 |pages=71–84 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |location=New Delhi |issn=2456-8201 }}</ref> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांमधील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना काष्ठशिल्प-पटलांची रचना, त्यावरील अलंकरण, वापरलेले साहित्य, कारागिरीचे तंत्र आणि त्यांचा मंदिराच्या धार्मिक व वास्तुशास्त्रीय संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. अशा अभ्यासातून रत्नागिरी जिल्ह्यातील तसेच व्यापक कोकणातील काष्ठशिल्प परंपरेची स्थानिक वैशिष्ट्ये आणि तिचे वास्तुशिल्पाशी असलेले संबंध अधिक स्पष्ट होण्यास मदत होते.<ref name="BokilJoshiAmbalkarGaikwad2026"/> === काष्ठवास्तुतील संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक घटक === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये लाकूड हे एकाच वेळी संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक माध्यम म्हणून वापरले गेले आहे. स्तंभ, तुळया, छताचे घटक आणि चौकटी यांसारख्या भागांना संरचनात्मक भूमिका असताना त्यांच्यावर केलेले कोरीव काम वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काही धार्मिक वास्तूंमध्ये काष्ठशिल्पाचे घटक देवतेशी संबंधित धार्मिक प्रतीके, पौराणिक प्रतिमा किंवा स्थानिक कलापरंपरेशी निगडित अलंकरण दर्शवू शकतात. मात्र, अशा प्रतिमांचे स्वरूप आणि अर्थ मंदिरनिहाय बदलू शकतात. त्यामुळे काष्ठशिल्पातील प्रतिमांचा अर्थ लावताना प्रत्यक्ष वास्तू-अभ्यास, शिल्पविषयक दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भ यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="BokilJoshiAmbalkarGaikwad2026"/> काष्ठवास्तूचे संवर्धन करताना तिच्या संरचनात्मक भूमिकेबरोबरच काष्ठशिल्पाचे कलात्मक आणि ऐतिहासिक महत्त्वही लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूंच्या दस्तऐवजीकरणाच्या अभ्यासातून लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताचे पटल आणि इतर वास्तुघटकांचे नोंदणीकरण करण्यात आले आहे. अशा वास्तुघटकांचे दस्तऐवजीकरण हे त्यांच्या वास्तुशास्त्रीय, कलात्मक आणि सांस्कृतिक मूल्यांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> == कोकणातील मंदिर स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास == कोकणातील मंदिर स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास एका विशिष्ट कालखंडात अचानक निर्माण झालेला वास्तुप्रकार म्हणून पाहता येत नाही. या प्रदेशातील धार्मिक वास्तूंच्या पुरातत्त्वीय नोंदींमध्ये प्राचीन शैलकृत गुहा आणि ब्राह्मणical धार्मिक वास्तू आढळतात; रत्नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत गुहा याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> दक्षिण कोकणातील अलीकडील पुरातत्त्वीय संशोधनातूनही रत्नागिरी जिल्ह्यातील नव्याने नोंद झालेल्या शैलकृत गुहांची माहिती उपलब्ध झाली आहे.<ref name="BokilKamble2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या पुढील विकासाचा अभ्यास करताना स्थानिक दगडी वास्तू, काष्ठवास्तु, लेटराइटचा वापर आणि स्थानिक बांधकाम परंपरा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपात स्थानिक साहित्य, कारागिरी आणि वास्तुरचनेचा परस्परसंबंध दिसून येतो; विशेषतः कोकणातील काष्ठवास्तू आणि धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासातून लाकडी वास्तुघटकांची दीर्घकालीन परंपरा स्पष्ट होते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास केवळ वास्तूच्या बाह्य स्वरूपावर आधारित न राहता पुरातत्त्वीय अवशेष, वास्तुरचना, शिल्पकला, प्रतिमाशास्त्र, उपलब्ध ऐतिहासिक साधने आणि स्थानिक वास्तुपरंपरा यांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून करणे आवश्यक आहे. कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तूंच्या अभ्यासात वास्तुरचना आणि प्रतिमाशास्त्राचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे, तर कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या आधुनिक अभ्यासात वास्तू, स्थानिक परंपरा आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांवर भर देण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर स्थापत्याच्या ऐतिहासिक विकासाचा कालानुक्रम ठरविताना मात्र प्रत्येक वास्तूचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय, ऐतिहासिक आणि वास्तुशास्त्रीय पुरावा विचारात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध पुराव्यावरून वेगवेगळ्या कालखंडांतील वास्तूंची वैशिष्ट्ये ओळखता येतात; परंतु सर्व आधुनिक कोकणी मंदिररचना एका अखंड आणि एकरेषीय वास्तु-विकासातून निर्माण झाल्या असे सर्वसाधारणपणे मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKamble2025"/> === प्राचीन धार्मिक वास्तू === कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासासाठी रत्नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत गुहा महत्त्वपूर्ण पुरातत्त्वीय उदाहरण ठरतात. कातळगाव आणि जावडे ही गावे लांजा तालुक्यात असून, त्यांच्यामधून वाहणाऱ्या स्थानिक प्रवाहाच्या परिसरातील लेटराइट किंवा फेरिक्रीटच्या थरात या गुहा कोरण्यात आल्या आहेत. या स्थळावर अनेक गुहा, स्वतंत्र शिल्पे आणि वास्तुघटक आढळतात.<ref name="JogeKatalgaon2018">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |last3=Dhanawade |first3=Anjay |last4=Ganvir |first4=Shrikant |last5=Dalavi |first5=Hemant |title=Early Brahmanical Rock Cut Caves at Katalgaon-Javade, District Ratnagiri, Maharashtra, India |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Sri Lanka |volume=62 |issue=2 |year=2018 |pages=65–115 }}</ref> Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार कातळगाव–जावडे येथील गुहा साधारण इ.स. चौथे–पाचवे शतक या कालखंडाशी संबंधित आहेत. या स्थळाचे महत्त्व केवळ गुहांच्या प्राचीनतेत नसून त्यांच्या वास्तुरचनेत आणि त्यांच्याशी संबंधित शिल्पप्रतिमांमध्ये आहे. या वास्तूंच्या आधारे पश्चिम किनारपट्टीवरील महाराष्ट्रात ब्राह्मणical धार्मिक परंपरांच्या प्रसाराचा आणि त्यांच्या आरंभीच्या वास्तुरूपांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> या गुहांपैकी अनेक गुहा आकाराने लहान आणि एककक्षीय आहेत. काही गुहांमध्ये साधे उंचवटे किंवा आसने, तर काही ठिकाणी अधिक विकसित पादपीठे आणि कोनाडे आढळतात. अभ्यासकांनी या वास्तुरचनेची तुलना महाराष्ट्र, गोवा आणि दख्खनमधील इतर आरंभीच्या शैलकृत धार्मिक वास्तूंशी केली आहे. कातळगाव–जावडे येथील गुहांमध्ये प्रवेशरचनेचे स्वरूपही वैशिष्ट्यपूर्ण आहे; बहुतेक गुहांमध्ये स्वतंत्र दरवाजाची विकसित चौकट आढळत नसल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील वास्तुसमूहात धार्मिक परंपरांची विविधता दिसून येते. काही गुहांमध्ये विष्णूशी संबंधित प्रतिमा आढळतात, तर इतर गुहांमध्ये कार्तिकेय, ब्रह्मा किंवा शिव, शिव-पार्वती आणि गंगावतरणाशी संबंधित प्रतिमाशिल्पे आढळतात. त्यामुळे या स्थळाचा अभ्यास केवळ वास्तुशास्त्रीय दृष्टीने न करता प्रतिमाशास्त्र आणि धार्मिक इतिहासाच्या संदर्भातही केला जातो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील गुहांमध्ये आढळणाऱ्या प्रतिमांमध्ये विष्णू, नरसिंह, कार्तिकेय, शिव-पार्वती आणि इतर धार्मिक विषयांचे दर्शन घडते. काही प्रतिमांच्या स्थानिक अर्थनिर्मितीचेही अभ्यासात उल्लेख आहेत. यावरून प्राचीन धार्मिक वास्तू आणि नंतरच्या लोकश्रद्धा यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करण्यासाठीही हे स्थळ महत्त्वाचे ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> या गुहांच्या वास्तुरचनेत साधेपणा आणि कार्यप्रधानता दिसून येते. अभ्यासकांच्या मते कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तू कोकणातील या प्रकारच्या वास्तुपरंपरेच्या आरंभीच्या स्वरूपाचे प्रतिनिधित्व करतात. त्यांची रचना दख्खन आणि पश्चिम भारतातील इतर आरंभीच्या शैलकृत वास्तूंशी काही प्रमाणात साम्य दर्शवते. त्यामुळे कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तूंचा इतिहास हा व्यापक दख्खनी शैलकृत वास्तुपरंपरेपासून पूर्णपणे वेगळा नव्हता, असे तुलनात्मक वास्तु-अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या उपलब्धतेचा प्रश्नही महत्त्वाचा आहे. Raghunath Bokil आणि Riya Kamble यांच्या 2025 मधील अभ्यासानुसार दक्षिण कोकणात योग्य खडक किंवा वास्तुशिल्पासाठी उपयुक्त साहित्याची मर्यादित उपलब्धता असल्यामुळे शैलकृत वास्तूंची संख्या तुलनेने मर्यादित आहे. तरीही रत्नागिरी जिल्ह्यात गेल्या काही दशकांत विविध अभ्यासकांनी अनेक शैलकृत वास्तू आणि गुहा ओळखल्या आहेत. त्यांच्या अभ्यासात संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्नागिरी तालुक्यातील एका नव्याने नोंद झालेल्या गुहेचा उल्लेख आहे.<ref name="BokilKamble2025">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Kamble |first2=Riya |title=Newly Discovered Rock-Cut Caves from the Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Journal of Studies in South Asia |volume=1 |issue=1 |year=2025 |pages=17–24 |issn=3107-8451 }}</ref> या नव्या पुरातत्त्वीय नोंदींमुळे रत्नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील शैलकृत धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास अद्याप पूर्ण झालेला नसल्याचे दिसते. त्यामुळे प्राचीन धार्मिक वास्तूंचा इतिहास निश्चित करण्यासाठी नव्या पुरातत्त्वीय शोधांचे दस्तऐवजीकरण, स्थळांचा तुलनात्मक अभ्यास आणि उपलब्ध शिल्प-वास्तुघटकांचे शास्त्रीय विश्लेषण आवश्यक आहे.<ref name="BokilKamble2025"/> कातळगाव–जावडे आणि रत्नागिरी जिल्ह्यातील इतर शैलकृत वास्तू या नंतरच्या कोकणी मंदिर वास्तुशैलीच्या थेट आणि एकमेव पूर्वरूप म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध पुरातत्त्वीय अभ्यास मात्र या वास्तूंमधून कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तुरचना, शैलकृत स्थापत्य आणि प्रतिमाशास्त्रीय परंपरांचा महत्त्वपूर्ण पुरावा उपलब्ध करून देतात. त्यामुळे कोकणातील मंदिर स्थापत्याच्या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास करताना या शैलकृत वास्तूंचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भ म्हणून विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKamble2025"/> === शिलाहार आणि मध्ययुगीन परंपरा === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहार राजवटीला महत्त्वाचे स्थान आहे. दक्षिण कोकणातील शिलाहार घराण्याची सत्ता साधारण इ.स. ७७० ते १०२० या कालखंडात होती. या घराण्याचा प्रभाव सह्याद्री आणि समुद्र यांच्या दरम्यानच्या दक्षिण कोकण प्रदेशावर होता. त्यांच्या इतिहासाची माहिती प्रामुख्याने ताम्रपट, शिलालेख आणि इतर ऐतिहासिक साधनांमधून उपलब्ध होते. रत्नागिरी जिल्ह्यातील खारेपाटण ताम्रपट हे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी विशेष महत्त्वाचे साधन मानले जाते.<ref name="GazetteerShilaharas">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Silaharas |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref><ref name="Khobrekar2002">{{cite book |last=Khobarekar |first=V. G. |title=Konkan, from the Earliest to 1818 A.D.: A Study in Political and Socio-economic Aspects |publisher=Snehavardhan Publishing House |location=Pune |year=2002 |pages=436 }}</ref> शिलाहारांच्या काळातील राजकीय इतिहासाबरोबरच धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचाही विकास झाला. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये शिलाहारांच्या काळातील मंदिरांचा धार्मिक कार्याबरोबरच शिक्षण आणि सत्रव्यवस्थेशी संबंध असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे मध्ययुगीन कोकणातील देवळे ही केवळ उपासनेची स्थळे नसून धार्मिक, शैक्षणिक आणि सामाजिक जीवनाशी संबंधित संस्था म्हणूनही कार्यरत होती असे उपलब्ध ऐतिहासिक साधनांवरून दिसून येते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय प्रभावाचा विस्तार काळानुसार बदलत गेला. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींनुसार त्यांच्या सत्तेचा संबंध गोवा, रत्नागिरी आणि खारेपाटण परिसराशी होता. खारेपाटण येथील ताम्रपटांमधून शिलाहार राजांची वंशावळ, त्यांच्या राजकीय संबंधांची माहिती आणि तत्कालीन प्रशासनाचे काही पैलू समोर येतात.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="Khobrekar2002"/> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास करताना केवळ राजाश्रयावर भर देणे योग्य ठरणार नाही. ताम्रपट आणि इतर ऐतिहासिक साधनांमधून धार्मिक संस्थांना देण्यात आलेल्या आश्रयाची माहिती मिळते; परंतु आज अस्तित्वात असलेल्या प्रत्येक मंदिराची वास्तुरचना शिलाहारकालीन आहे असे केवळ त्या प्रदेशावर शिलाहारांची सत्ता होती म्हणून म्हणता येत नाही. एखाद्या मंदिराचे कालमान निश्चित करण्यासाठी त्याची वास्तुशैली, शिलालेख, मूर्तिशिल्प, बांधकामातील स्तर आणि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या विकासात स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती आणि उपलब्ध बांधकाम साहित्य यांचाही प्रभाव राहिला. पुढील काळात कोकणातील मंदिर वास्तूंमध्ये दगड, लेटराइट आणि लाकूड यांचा विविध प्रकारे वापर झालेला दिसतो. त्यामुळे मध्ययुगीन मंदिर स्थापत्याचा अभ्यास हा केवळ राजवंशांच्या इतिहासाच्या चौकटीत न करता स्थानिक वास्तुपरंपरा, कारागिरी आणि उपलब्ध संसाधने यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> शिलाहारांच्या राजवटीच्या समाप्तीनंतर कोकणातील राजकीय सत्ता विविध राजघराण्यांच्या प्रभावाखाली गेली. दक्षिण कोकणातील शिलाहारांची सत्ता इ.स. ११व्या शतकाच्या प्रारंभी संपुष्टात आल्याचे रत्नागिरी गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यानंतरच्या काळात चालुक्य, कदंब, यादव आणि इतर राजकीय सत्तांच्या प्रभावामुळे कोकणाच्या राजकीय इतिहासात बदल झाले.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन काळातील धार्मिक वास्तूंच्या परंपरेचा अभ्यास करताना या राजकीय बदलांबरोबरच स्थानिक देवस्थानांची सातत्याने चालत आलेली परंपरा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. अनेक देवस्थानांच्या वास्तूंमध्ये कालांतराने दुरुस्ती, विस्तार, पुनर्बांधणी किंवा नवीन वास्तुघटकांची भर पडल्यामुळे आजची वास्तू ही एका विशिष्ट ऐतिहासिक कालखंडाचीच निर्मिती आहे असे गृहीत धरता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील मध्ययुगीन मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास हा वास्तूच्या मूळ निर्मितीबरोबरच तिच्या नंतरच्या परिवर्तनांचाही अभ्यास ठरतो.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="DalviDalvi2010"/> === आधुनिक काळातील परिवर्तन === कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये आधुनिक काळात दुरुस्ती, पुनर्बांधणी, विस्तार आणि नवीन बांधकाम साहित्याचा वापर यांमुळे काही बदल झाले आहेत. पारंपरिक मंदिरांच्या वास्तूमध्ये स्थानिक साहित्य, काष्ठवास्तु, कौलारू छत आणि स्थानिक कारागिरी यांना महत्त्व असताना आधुनिक काळात त्यांच्या देखभालीसाठी आणि पुनर्बांधणीसाठी नव्या बांधकाम पद्धतींचा वापर होऊ लागला आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील आधुनिक अभ्यासांमध्ये पारंपरिक बांधकामज्ञान आणि सांस्कृतिक वारसा यांचे जतन हा महत्त्वाचा विषय म्हणून पुढे आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक पुनर्बांधणीमुळे काही मंदिरांच्या मूळ वास्तुरचनेत बदल होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अलीकडील अभ्यास आणि वास्तुशिक्षणाच्या प्रकल्पांमध्ये पारंपरिक मंदिरांच्या नूतनीकरणामुळे त्यांच्या मूळ वास्तुगुणांमध्ये बदल होण्याच्या प्रश्नाकडे लक्ष वेधण्यात आले आहे. काही उदाहरणांमध्ये पारंपरिक ग्रामदेवतांच्या मंदिरांचे नूतनीकरण करून त्यांना अधिक एकसंध आधुनिक काँक्रीट स्वरूप देण्यात आल्याने पूर्वीच्या वास्तुरचनेतील वैशिष्ट्ये कमी झाल्याचे निरीक्षण नोंदविण्यात आले आहे.<ref name="Deulkathan2025">{{cite web |title=Kala Ghoda Arts Festival 2025: This project by college students showcases stories of temple architecture in Konkan |url=https://www.mid-day.com/mumbai-guide/things-to-do/article/konkan-calling-23471346 |website=Mid-day |date=25 January 2025 |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक काळातील परिवर्तन केवळ मंदिराच्या मुख्य वास्तूपुरते मर्यादित नसून मंदिर परिसरातील उपयुक्तताविषयक बांधकामांमध्येही दिसून येते. भाविकांसाठी सुविधा, प्रवेशमार्ग, सभागृह, स्वच्छतागृहे, निवासव्यवस्था आणि इतर सोयी निर्माण करताना पारंपरिक मंदिर परिसराच्या मूळ रचनेशी त्यांचा संबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते. त्यामुळे मंदिराच्या संवर्धनात धार्मिक वापराच्या गरजा आणि वास्तु-वारशाचे जतन यांच्यात संतुलन राखणे महत्त्वाचे ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काही ऐतिहासिक मंदिरांच्या बाबतीत आधुनिक संवर्धन आणि पुनर्स्थापना प्रकल्पही हाती घेण्यात आले आहेत. रत्नागिरी जिल्ह्यातील धूतपापेश्वर मंदिराच्या संवर्धन प्रकल्पात मंदिर, उपदेवालये, उपयुक्तता-विषयक वास्तू आणि परिसरातील पर्यावरणीय घटक यांचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे. या मंदिराच्या वास्तूमध्ये शिलाहार आणि पेशवा काळातील शैलींचे स्थानिक कोकणी साहित्याशी झालेले अनुकूलन दिसून येते, अशी नोंद संवर्धन प्रकल्पाच्या दस्तऐवजात आहे.<ref name="DhootapapeshwarConservation">{{cite web |title=Dhootapapeshwar Temple — Management Plan & DPR & Conservation Works |url=https://anlassociates.com/projects/dhootapapeshwar-temple-management-plan-dpr-conservation-works |website=Abha Narain Lambah Associates |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक काळात मंदिर वास्तूंकडे केवळ धार्मिक वापराच्या दृष्टीने न पाहता सांस्कृतिक वारसा आणि वास्तु-अभ्यासाच्या दृष्टीनेही पाहिले जात आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवर आधारित अलीकडील शैक्षणिक आणि वास्तुशिक्षणाच्या प्रकल्पांमध्ये मंदिरांचे दस्तऐवजीकरण, प्रतिकृती तयार करणे आणि त्यांच्या वास्तु-सांस्कृतिक संदर्भाचा अभ्यास करण्याचा प्रयत्न झाला आहे. यामुळे पारंपरिक मंदिर वास्तुशैलीकडे नव्या पिढीचे आणि वास्तु-अभ्यासकांचे लक्ष वेधले जात आहे.<ref name="Deulkathan2025"/> आधुनिक परिवर्तनाच्या प्रक्रियेत पर्यटनाचाही प्रभाव वाढत आहे. मंदिरांना धार्मिक स्थळांबरोबरच सांस्कृतिक आणि वारसा स्थळे म्हणून पाहिले जाऊ लागल्याने त्यांच्या परिसरात पर्यटक आणि भाविकांसाठी सुविधा निर्माण करण्याची गरज वाढली आहे. महाराष्ट्रातील वारसा स्थळांच्या विकासाच्या योजनांमध्ये संरक्षण, दस्तऐवजीकरण आणि पर्यटकांसाठी मूलभूत सुविधा यांचा एकत्रित विचार केला जात असल्याचे दिसून येते.<ref name="RaigadTourism">{{cite web |title=Tourism |url=https://raigad.gov.in/en/tourism-eng/ |website=District Raigad, Government of Maharashtra |publisher=District Administration, Raigad |access-date=13 August 2026 }}</ref> तथापि, आधुनिक सुविधा आणि पारंपरिक वास्तुशैली यांच्यात संतुलन राखणे हे कोकणातील मंदिरांच्या संवर्धनातील महत्त्वाचे आव्हान आहे. पारंपरिक वास्तूंच्या दुरुस्ती किंवा पुनर्बांधणीमध्ये स्थानिक साहित्य, मूळ वास्तुरचना, काष्ठशिल्प, कौलारू छत, अलंकरण आणि मंदिराभोवतालचे सांस्कृतिक पर्यावरण यांचा विचार केल्यास वास्तूचे ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्य अधिक प्रभावीपणे जतन करता येऊ शकते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DhootapapeshwarConservation"/> आधुनिक काळातील परिवर्तनामुळे कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे स्वरूप काही ठिकाणी बदलले असले तरी पारंपरिक वास्तुज्ञान, स्थानिक साहित्य आणि काष्ठशिल्प यांचे महत्त्व अद्याप कायम आहे. त्यामुळे आधुनिक पुनर्बांधणी आणि पारंपरिक वारसा यांच्यात समतोल साधणे हे कोकणातील मंदिर वास्तूंच्या भविष्यातील संवर्धनासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> == मंदिराचे स्थान आणि परिसर नियोजन == === देवस्थान आणि ग्रामजीवन === कोकणातील मंदिर हे केवळ धार्मिक उपासनेचे स्थान नसून अनेक गावांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा एक महत्त्वाचा केंद्रबिंदू राहिले आहे. विशेषतः ग्रामदैवतांच्या देवळांना गावाच्या संरक्षणाशी, स्थानिक श्रद्धांशी आणि सामुदायिक धार्मिक आचारांशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मालवण येथील *Deulwada* वरील वास्तु-अभ्यासात ग्रामदैवतांना गावाचे रक्षक मानले जात असून, त्यांचे देवस्थान हे स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि विधींशी संबंधित सार्वजनिक जागा म्हणून वर्णन केले आहे.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील देवस्थानांच्या रचनेत मंदिराचा मुख्य गाभारा किंवा देवालय हा केंद्रस्थानी असला तरी त्याभोवतालचा परिसरही धार्मिक आणि सामाजिक वापराचा भाग असतो. देवस्थानाच्या परिसरात धार्मिक विधी, उत्सव, सामुदायिक कार्यक्रम आणि भाविकांच्या एकत्र येण्याच्या प्रक्रिया घडत असल्यामुळे मंदिराचा अवकाश हा केवळ वास्तूच्या आतील भागापुरता मर्यादित राहत नाही. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना मंदिर आणि त्याच्या सभोवतालच्या ग्रामवस्तीचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DalviDalvi2010"/> ग्रामदैवतांच्या देवळांभोवती निर्माण झालेला *Deulwada* किंवा देवस्थान परिसर हा स्थानिक धार्मिक जीवनाच्या संघटनेत महत्त्वाची भूमिका बजावतो. अशा परिसरात एका प्रमुख देवतेबरोबर इतर संबंधित देवतांची देवळे किंवा धार्मिक घटक असू शकतात. त्यामुळे देवस्थानाची रचना ही केवळ एका स्वतंत्र मंदिराची वास्तू न राहता स्थानिक धार्मिक विश्वाची भौतिक अभिव्यक्ती बनते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या सामाजिक संदर्भाचा विचार करताना स्थानिक परंपरा आणि वास्तू यांचे नातेही महत्त्वाचे ठरते. धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात वास्तूचे स्वरूप, तिचा परिसर आणि त्या परिसराशी निगडित सामाजिक-सांस्कृतिक व्यवहार यांचा एकत्रित विचार करण्याची आवश्यकता असल्याचे कोकणातील sacred heritage वरील अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="DalviDalvi2010"/> मंदिर आणि ग्रामजीवन यांचे नाते उत्सव, धार्मिक विधी आणि सामुदायिक सहभागाच्या माध्यमातून अधिक स्पष्ट होते. अशा प्रसंगी मंदिराचा परिसर तात्पुरत्या स्वरूपात मोठ्या सामुदायिक वापरासाठी खुला होतो. त्यामुळे मंदिराच्या वास्तु-अभ्यासात नियमित धार्मिक वापराबरोबरच उत्सवकालीन वापराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan">{{cite web |title=The Deulwada of Malvan, Sindhudurg district, Konkan, Maharashtra |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Deulwada-Document-2018.pdf |website=IES College of Architecture |year=2018 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैली समजून घेताना म्हणूनच देवळाची वास्तू आणि ग्रामसमाज यांना परस्परांपासून स्वतंत्र मानणे योग्य ठरणार नाही. देवस्थान, ग्रामदैवत, धार्मिक परंपरा, सार्वजनिक अवकाश आणि स्थानिक सांस्कृतिक व्यवहार यांच्या परस्परसंबंधातून मंदिराला त्याचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व प्राप्त होते.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DalviDalvi2010"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुंकेश्वर मंदिर हे समुद्र आणि मंदिर यांच्या भौगोलिक संबंधाचे स्पष्ट उदाहरण आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार हे प्राचीन शिवमंदिर अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर स्थित आहे. मंदिर, समुद्रकिनारा आणि आसपासचा नैसर्गिक परिसर यांचे एकत्रित अस्तित्व या देवस्थानाला विशिष्ट भौगोलिक आणि धार्मिक स्वरूप प्राप्त करून देते.<ref name="KunkeshwarTourism">{{cite web |title=Kunkeshwar |url=https://maharashtratourism.gov.in/beach/kunkeshwar/ |website=Department of Tourism, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> === मंदिराभोवतालची रचना === कोकणातील काही मंदिरसमूहांमध्ये मुख्य देवालयाबरोबरच इतर देवतांची मंदिरे, मंडप आणि धार्मिक वापराच्या जागा एकत्रितपणे आढळतात. मालवण येथील देऊळवाड्यात पाच प्रमुख देवतांची मंदिरे एका धार्मिक परिसरात समूहाने स्थित आहेत. या मंदिरांचा विकास वेगवेगळ्या कालखंडांत झाला असून, काही मंदिरांमध्ये कालांतराने बाह्य मंडपांची भरही पडली आहे.<ref name="DeulwadaMalvan">{{cite web |title=The Deulwada of Malvan, Sindhudurg District, Konkan, Maharashtra |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Deulwada-Document-2018.pdf |website=IES College of Architecture |year=2018 |access-date=13 August 2026 }}</ref> मालवणच्या देऊळवाड्याचा परिसर धार्मिक वापराबरोबरच सार्वजनिक आणि सामुदायिक वापरासाठीही महत्त्वाचा आहे. दस्तऐवजीकरणानुसार या मंदिरांतील मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या लोककलांच्या कार्यक्रमांसाठी केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिराभोवतालच्या रचनेत नैसर्गिक घटकांचाही समावेश होऊ शकतो. मालवणच्या देऊळवाड्यात काही वडाची झाडे ‘महा पुरुष’ म्हणून पूजली जातात. या झाडांभोवती प्रदक्षिणेसाठी चौथरा बांधलेला आहे. त्यामुळे काही ठिकाणी धार्मिक अवकाशाची रचना केवळ बांधलेल्या मंदिरांपुरती मर्यादित न राहता वृक्षांसारख्या नैसर्गिक घटकांनाही सामावून घेते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूह मंदिर आणि जलपरिसर यांच्या परस्परसंबंधाचे उदाहरण देतो. हा मंदिरसमूह दामापूर तलावाच्या बांधावर विकसित झाला असून, मूळ भगवती मंदिराबरोबर सातेरी देवी, नारायण आणि ब्राह्मण मंदिर अशी आणखी तीन मंदिरे या परिसरात आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati">{{cite web |title=Baandh Rakshak Bhagwati: The Sacred Waterfront |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Dhamapur-Bhagwati-Document-2019.pdf |website=IES College of Architecture |year=2019 |access-date=13 August 2026 }}</ref> दामापूरच्या भगवती मंदिराचा सभामंडप धार्मिक वापराबरोबरच सामुदायिक वापरासाठीही महत्त्वाचा आहे. दस्तऐवजीकरणानुसार या सभामंडपाचा उपयोग पंचायत बैठका आणि उत्सवांच्या वेळी होणाऱ्या सामुदायिक जमावासाठी केला जातो. त्यामुळे मंदिराच्या वास्तुरचनेतील मंडप हा काही ठिकाणी धार्मिक तसेच सामाजिक व्यवहारांसाठी वापरला जाणारा अवकाश ठरतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये पारंपरिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली लेटराइट दगडी बांधकामपद्धती आणि काष्ठचौकट यांचा वापर झाल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे. मंदिरांमध्ये अक्षीय नियोजन, चौकोनी गर्भगृह आणि त्याला जोडलेला मंडप आढळतो; मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त स्वरूपाचे आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati"/> या उदाहरणांवरून कोकणातील मंदिराभोवतालची रचना मंदिरनिहाय आणि परिसरनिहाय बदलत असल्याचे दिसते. काही ठिकाणी अनेक देवालयांचा समूह, काही ठिकाणी नैसर्गिक घटकांशी संबंधित धार्मिक अवकाश, तर काही ठिकाणी जलस्रोताशी निगडित मंदिरपरिसर आढळतो. त्यामुळे सर्व कोकणी मंदिरांसाठी एकच निश्चित परिसर-नियोजन पद्धती अस्तित्वात आहे असे म्हणता येत नाही.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना त्यामुळे मुख्य देवालयाबरोबरच त्याचा परिसर, संबंधित देवालये, मंडप, नैसर्गिक घटक आणि सामुदायिक वापर यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. मालवण आणि दामापूर येथील उदाहरणे धार्मिक वास्तू आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक जीवन यांच्यातील संबंध स्पष्ट करतात.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> == कोकणातील मंदिराची वास्तुरचना == === गर्भगृह === गर्भगृह हे मंदिराच्या धार्मिक आणि वास्तुरचनेतील प्रमुख घटकांपैकी एक आहे. मुख्य देवतेची प्रतिमा किंवा विग्रह ज्या पवित्र कक्षात प्रतिष्ठित केला जातो, त्या कक्षाला गर्भगृह किंवा गाभारा म्हणतात. भारतीय मंदिर वास्तुशैलीच्या मूलभूत रचनेत गर्भगृहाला मध्यवर्ती स्थान असून त्याच्या पुढे भक्तांच्या प्रवेशासाठी आणि उपासनेसाठी मंडपाची रचना केली जाते.<ref name="TempleArchitectureBasic">{{cite web |title=Three key forms of temple architecture |url=https://amritmahotsav.nic.in/blogdetail.htm?70= |website=Azadi Ka Amrit Mahotsav |publisher=Government of India |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिरांमध्ये गर्भगृहाची रचना स्थानिक वास्तुपरंपरा आणि बांधकामपद्धतीशी संबंधित असल्याचे काही प्रत्यक्ष मंदिर-अभ्यासांत दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरांची रचना पारंपरिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेल्या लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकटीच्या पद्धतीत करण्यात आली आहे. या मंदिरांमध्ये अक्षीय नियोजन असून चौकोनी गर्भगृहाला मंडप जोडलेला आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरसमूहातील गर्भगृह आणि मंडप यांचे परस्परसंबंध मंदिराच्या एकूण वास्तुरचनेचा महत्त्वाचा भाग आहेत. गर्भगृह हे देवतेच्या प्रतिष्ठापनेसाठी केंद्रस्थानी असताना त्याला जोडलेला मंडप धार्मिक उपासना तसेच सामुदायिक वापरासाठी उपयोगात येतो. त्यामुळे या उदाहरणात गर्भगृह आणि मंडप यांच्यातील वास्तुगत संबंध हा केवळ प्रवेशाचा नसून धार्मिक आणि सामाजिक वापराशीही संबंधित आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील सर्व मंदिरांच्या गर्भगृहांची रचना एकसारखी आहे असे मानता येत नाही. मंदिराची देवता, कालखंड, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य आणि नंतर झालेल्या विस्तार किंवा पुनर्बांधणीमुळे गर्भगृहाच्या आकारमानात आणि त्याच्या सभोवतालच्या वास्तुरचनेत फरक आढळू शकतो. त्यामुळे कोकणातील गर्भगृहाच्या वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करताना प्रत्येक मंदिराचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण विचारात घेणे आवश्यक आहे. गर्भगृहाच्या वास्तुरचनेचा अभ्यास करताना त्याचे आकारमान, भिंतींची रचना, प्रवेशद्वार, देवतेची प्रतिष्ठापना, प्रकाशव्यवस्था, मंडपाशी असलेला संबंध आणि त्यावर असलेल्या छताच्या किंवा शिखराच्या रचनेचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध कोकणी मंदिर-अभ्यासांमधून या घटकांमध्ये स्थानिक बांधकामपद्धती आणि काष्ठवास्तूचा प्रभाव काही ठिकाणी दिसून येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> म्हणून कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीतील गर्भगृह हे केवळ देवतेची प्रतिष्ठापना असलेले बंदिस्त कक्ष म्हणून न पाहता, मंदिराच्या अक्षीय नियोजनाचा आणि धार्मिक अवकाशाचा केंद्रबिंदू म्हणून अभ्यासणे आवश्यक आहे. दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाचे उदाहरण या संदर्भात स्थानिक कोकणी बांधकामपरंपरा आणि गर्भगृह-मंडप यांच्या परस्परसंबंधाचा प्रत्यक्ष नमुना उपलब्ध करून देते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> === अंतराळ === अंतराळ हा गर्भगृह आणि मंडप यांना जोडणारा मधला वास्तुघटक आहे. मंदिराच्या अंतर्गत रचनेत तो गर्भगृहातील अधिक अंतर्मुख आणि पवित्र अवकाश आणि मंडपातील तुलनेने अधिक खुल्या अवकाश यांच्यामधील संक्रमणाचा भाग म्हणून कार्य करतो. भारतीय मंदिर स्थापत्याच्या अभ्यासात अंतराळाला गर्भगृह आणि मंडप यांच्यामधील intermediate chamber किंवा vestibule म्हणून वर्णन केले जाते.<ref name="TempleArchitectureAntarala"/> कोकणातील मंदिर वास्तुरचनेत अंतराळाची उपस्थिती मंदिरानुसार बदलू शकते. त्यामुळे प्रत्येक कोकणी मंदिरात गर्भगृह आणि मंडप यांच्या दरम्यान स्वतंत्र अंतराळ असतेच असे मानता येत नाही. उपलब्ध मंदिर-दस्तऐवजीकरणात गर्भगृह, अंतराळ आणि मंडप यांची रचना आढळणाऱ्या मंदिरांची उदाहरणे आहेत; मात्र कोकणातील सर्व मंदिरांसाठी एकच आराखडा लागू होतो असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अंतराळाची वास्तुगत भूमिका मुख्यतः गर्भगृह आणि मंडप यांच्यातील जोडणीशी संबंधित आहे. त्यामुळे मंदिराच्या अक्षीय नियोजनाचा अभ्यास करताना गर्भगृह, अंतराळ आणि मंडप यांची परस्परसंबंधित मांडणी विचारात घेतली जाते. भारतीय मंदिर स्थापत्याच्या अभ्यासक्रमीय संदर्भांमध्येही अंतराळाला गर्भगृह आणि मंडप यांना जोडणारा मध्यवर्ती वास्तुघटक म्हणून स्पष्ट केले आहे.<ref name="TempleArchitectureAntarala"/> कोकणातील स्थानिक मंदिर वास्तुशैलीचा विचार करताना मात्र अंतराळाची रचना केवळ स्थापत्यशास्त्रीय संज्ञेच्या आधारे निश्चित करता येत नाही. स्थानिक बांधकाम साहित्य, मंदिराचा कालखंड, उपलब्ध जागा, नंतर झालेले विस्तार आणि पुनर्बांधणी यांमुळे गर्भगृह आणि मंडप यांच्यातील संक्रमण-अवकाशाचे स्वरूप बदलू शकते. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यास स्थानिक साहित्य, पारंपरिक बांधकामपद्धती आणि वास्तुघटक यांच्या परस्परसंबंधावर भर देतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अंतराळाचा अभ्यास करताना त्याचे आकारमान, गर्भगृहाशी असलेले प्रमाण, मंडपाशी असलेली जोडणी, प्रवेशद्वाराची रचना आणि त्यावरील अलंकरण यांचा स्वतंत्र विचार करता येतो. अशा तपशीलांच्या आधारे एखाद्या मंदिराची वास्तुरचना, तिचे कालानुक्रमिक स्तर आणि नंतरच्या काळात झालेल्या बदलांचा अभ्यास करण्यास मदत होऊ शकते. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांच्या दस्तऐवजीकरणात अंतराळ हा स्वतंत्र वास्तुघटक म्हणून नोंदविणे उपयुक्त ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीची विविधता लक्षात घेता अंतराळाला सर्व मंदिरांचे अनिवार्य वैशिष्ट्य मानण्याऐवजी, ज्या मंदिरात हा वास्तुघटक प्रत्यक्ष आढळतो तेथे त्याच्या रचना आणि कार्याचा स्वतंत्र अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. === मंडप === मंडप हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील महत्त्वाचा अवकाश असून तो गर्भगृहासमोरील उपासना, दर्शन आणि सामुदायिक वापरासाठीचा भाग असतो. भारतीय मंदिर स्थापत्याच्या विविध परंपरांमध्ये मंडपाचे स्वरूप मंदिराच्या आकारमानानुसार आणि वास्तुशैलीनुसार बदलते. काही मंदिरांमध्ये तो गर्भगृहाला थेट जोडलेला असतो, तर काही ठिकाणी गर्भगृह आणि मंडप यांच्यामध्ये अंतराळासारखा मध्यवर्ती वास्तुघटक असतो.<ref name="TempleArchitectureMandapa"/> कोकणातील मंदिरांमध्ये मंडपाच्या रचनेत स्थानिक बांधकामपद्धतीचा प्रभाव दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणात गर्भगृहाला जोडलेला मंडप, खुले आणि स्तंभयुक्त मंडप तसेच लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकटीचा वापर नोंदविण्यात आला आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिराच्या उदाहरणातून मंडप हा केवळ गर्भगृहाकडे जाणारा मार्ग नसून मंदिराच्या धार्मिक आणि सामाजिक वापराचा महत्त्वाचा अवकाश असल्याचे दिसते. या मंदिराचा सभामंडप पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या वेळी सामुदायिक जमावासाठी वापरला जात असल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण येथील देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणातही मंदिरसमूहातील मंडपांना धार्मिक कार्याबरोबरच सामुदायिक वापराचे महत्त्व असल्याचे दिसून येते. काही मंडपांमध्ये सामुदायिक बैठका, अनौपचारिक वर्ग, कीर्तन आणि दशावतार यांसारखे सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील मंडपांच्या रचनेत लाकूड आणि दगड या दोन्ही स्थानिक साहित्यांचा वापर आढळू शकतो. काष्ठवास्तूच्या अभ्यासातून स्तंभ, तुळया, कंस आणि छताच्या संरचनेत लाकडाची भूमिका स्पष्ट होते; तर काही मंदिरसमूहांमध्ये लेटराइट दगड आणि लाकडी चौकटी यांचा संयुक्त वापर आढळतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> मंडपाचे स्वरूप मंदिरनिहाय बदलू शकते. काही ठिकाणी तो खुला आणि स्तंभयुक्त असतो, तर काही मंदिरांमध्ये अधिक बंदिस्त किंवा विस्तारित सभामंडप आढळतो. त्यामुळे कोकणातील सर्व मंदिरांच्या मंडपांची एकच निश्चित रचना आहे असे मानणे योग्य ठरणार नाही. मंदिराचा कालखंड, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, स्थानिक कारागिरी, धार्मिक उपयोग आणि नंतर झालेल्या विस्तारामुळे मंडपाच्या रचनेत विविधता निर्माण होऊ शकते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना मंडपाच्या आकारमानाबरोबरच त्याची गर्भगृहाशी असलेली जोडणी, स्तंभांची मांडणी, छताची रचना, प्रवेशव्यवस्था, अलंकरण आणि सामुदायिक वापर यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. अशा प्रकारे मंडप हा धार्मिक वास्तूचा वास्तुगत घटक असण्याबरोबरच स्थानिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडलेला अवकाश म्हणूनही अभ्यासता येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DeulwadaMalvan"/> === सभामंडप === सभामंडप हा मंदिरातील तुलनेने विस्तृत आणि सामुदायिक वापरासाठी खुला असलेला वास्तुघटक आहे. गर्भगृहाच्या तुलनेत त्याचा वापर अधिक व्यापक स्वरूपाचा असू शकतो. दर्शन, धार्मिक विधी, भजन, कीर्तन, प्रवचन तसेच उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांसाठी सभामंडपाचा उपयोग केला जातो. त्याचे स्वरूप मंदिराच्या परंपरा, आकारमान आणि स्थानिक वास्तुरचनेनुसार बदलते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील काही मंदिरांमध्ये सभामंडपाला धार्मिक उपयोगाबरोबरच सामाजिक महत्त्व प्राप्त झालेले दिसते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिराचा सभामंडप किंवा बाह्य सभागृह हे सामुदायिक वापराचे महत्त्वाचे स्थान आहे. या सभामंडपात पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या वेळी सामुदायिक जमाव होत असल्याची नोंद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरात सभामंडपाचे स्थान मंदिराच्या वास्तुरचनेत विशेषत्वाने अधोरेखित होते. उपलब्ध दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिराचे शिखर गर्भगृहाच्या वर नसून सभामंडपाच्या वर स्थित आहे. त्यामुळे या विशिष्ट मंदिररचनेत सभामंडपाला केवळ जोड-वास्तुघटक न मानता वास्तु-संरचनेतील विशेष महत्त्वाचा भाग प्राप्त झालेला दिसतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण येथील देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणातूनही मंदिरातील मंडपांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक वापराचे स्वरूप स्पष्ट होते. काही मंडपांमध्ये सामुदायिक बैठका, अनौपचारिक वर्ग, कीर्तन आणि दशावतार यांसारखे सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे मंदिरातील सभामंडप हा धार्मिक अवकाशाबरोबरच स्थानिक सांस्कृतिक व्यवहारांसाठी वापरला जाणारा सार्वजनिक अवकाश ठरू शकतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> सभामंडपाच्या रचनेत स्तंभ, तुळया, छत आणि प्रवेशव्यवस्था यांना महत्त्व असते. कोकणातील काही मंदिरांमध्ये स्थानिक काष्ठवास्तु आणि दगडी बांधकाम यांचा संयुक्त वापर आढळतो. दामापूर भगवती मंदिरसमूहातील मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त असून मंदिरांच्या बांधकामात लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकटीचा वापर झाल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सभामंडपाचा आकार आणि रचना सर्व कोकणी मंदिरांमध्ये एकसारखी नसते. काही मंदिरांमध्ये तो मुख्य गर्भगृहाला जोडलेला लहान मंडप असू शकतो, तर काही ठिकाणी तो अधिक विस्तृत सामुदायिक अवकाशाच्या स्वरूपात विकसित झालेला आढळतो. त्यामुळे सभामंडपाच्या रचनेचा अभ्यास मंदिराच्या कालखंड, स्थानिक बांधकाम साहित्य, धार्मिक उपयोग आणि नंतर झालेल्या विस्ताराच्या संदर्भात करणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील सभामंडपाचे वैशिष्ट्य समजून घेताना त्याच्या वास्तुरचनेबरोबरच सामाजिक उपयोगाचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. दामापूर आणि मालवण येथील उदाहरणांवरून सभामंडप हा धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामुदायिक जीवन यांच्यामधील दुवा म्हणून कार्य करू शकतो; मात्र ही वैशिष्ट्ये सर्व कोकणी मंदिरांना समानपणे लागू होतात असे मानता येत नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DeulwadaMalvan"/> === प्रवेशद्वार === मंदिराचे प्रवेशद्वार हे बाह्य परिसरातून मंदिराच्या धार्मिक अवकाशात प्रवेश घडवून आणणारे महत्त्वाचे वास्तुघटक आहे. विशेषतः गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराला धार्मिक आणि प्रतीकात्मक महत्त्व प्राप्त होते, कारण त्यातून भक्ताला देवतेच्या दर्शनाच्या पवित्र अवकाशाकडे प्रवेश मिळतो. मंदिर-द्वाराच्या चौकटी, उंबरठा, ललाटपट्टी आणि त्यावरील अलंकरण यांचा स्वतंत्र वास्तु-अभ्यास केला जातो.<ref name="TempleDoorwayJio">{{cite web |title=The Temple Doorway |url=https://exhibits.jioinstitute.edu.in/spotlight/hindu-temple-doorway-context-and-manifestations |website=Jio Institute |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील काही मंदिरांमध्ये प्रवेशद्वाराच्या रचनेत लाकडाचा आणि काष्ठकोरीव कामाचा विशेष वापर झालेला दिसतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात अंतराळाकडे जाणाऱ्या लाकडी प्रवेशद्वाराचा उल्लेख असून त्यावरील कोरीव कामाची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरातील अंतराळाचे लाकडी प्रवेशद्वार काष्ठशिल्पाचे उल्लेखनीय उदाहरण आहे. त्याच्या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण असून विविध शाखांवर सिंह, हनुमान आणि गरुड यांच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. ललाटबिंबाच्या भागात गणेशाची प्रतिमा असून द्वारशाखांच्या वरच्या आडव्या पट्टीवर नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे शिल्प असल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> या प्रकारच्या अलंकरणातून मंदिराच्या प्रवेशद्वाराला केवळ कार्यात्मक वास्तुघटक न राहता धार्मिक आणि कलात्मक अर्थ प्राप्त होतो. तथापि, एखाद्या विशिष्ट शिल्पाला विशिष्ट धार्मिक अर्थ देताना स्थानिक परंपरा, शिल्पविषयक अभ्यास किंवा उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावा यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ प्रतिमेच्या स्वरूपावरून तिचा निश्चित अर्थ ठरविणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील प्रवेशद्वारांची रचना सर्व मंदिरांमध्ये एकसारखी नसते. मंदिराचा कालखंड, बांधकाम साहित्य, स्थानिक कारागिरी, मंदिराचे आकारमान आणि नंतर झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार प्रवेशद्वाराचे स्वरूप बदलू शकते. त्यामुळे दामापूरसारख्या विशिष्ट उदाहरणातील काष्ठशिल्पयुक्त प्रवेशद्वाराला सर्व कोकणी मंदिरांचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य मानता येत नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> मंदिराच्या प्रवेशद्वाराचा अभ्यास करताना द्वारचौकट, शाखा, ललाटबिंब, उंबरठा, शिल्प-अलंकरण, वापरलेले साहित्य आणि त्याचा गर्भगृह, अंतराळ किंवा मंडपाशी असलेला संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील काही मंदिरांमध्ये या वास्तुघटकांमध्ये काष्ठवास्तु आणि स्थानिक कारागिरीचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> === प्राकार === प्राकार म्हणजे मंदिराच्या मुख्य धार्मिक वास्तूभोवती निर्माण केलेला संरक्षित किंवा सीमांकित परिसर. मोठ्या मंदिरसमूहांमध्ये प्राकार हा भिंत, प्रदक्षिणामार्ग, उपदेवळे आणि इतर वास्तुघटक यांना सामावून घेणारा अवकाश असू शकतो. भारतीय मंदिर स्थापत्यात प्राकाराची रचना मंदिराच्या आकारमानानुसार आणि स्थानिक वास्तुपरंपरेनुसार बदलते.<ref name="BrihadisvaraPrakara">{{cite web |title=Brihadisvara Temple — Enclosure |url=https://ignca.gov.in/brhadishvaratemple/ENCLOSURE/images/Des_Ec.html |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |publisher=Government of India |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिरांच्या बाबतीत प्राकाराची रचना सर्व मंदिरांमध्ये एकसारखी आढळते असे म्हणता येत नाही. मालवण येथील देऊळवाडा हा स्वतंत्र मंदिराऐवजी पाच प्रमुख देवतांच्या मंदिरांचा धार्मिक समूह म्हणून विकसित झालेला आहे. त्यामुळे या प्रकारच्या देवस्थानात मंदिरसमूहाचा परिसर, अंतर्गत मार्ग आणि संबंधित मोकळ्या जागा यांचा विचार मंदिराच्या व्यापक अवकाशरचनेचा भाग म्हणून करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणातून मंदिरसमूहातील विविध देवालये परस्पर संबंधित धार्मिक अवकाशात स्थित असल्याचे दिसते. या देवालयांभोवतीच्या परिसराचा उपयोग धार्मिक विधी, उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो. त्यामुळे कोकणातील मंदिरपरिसराचा अभ्यास करताना केवळ भिंतींनी बंदिस्त केलेल्या प्राकारापेक्षा देवालयाभोवतालच्या संपूर्ण धार्मिक अवकाशाचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> प्राकाराच्या संदर्भात प्रदक्षिणेची जागा आणि मंदिराभोवतालची मोकळी जागा यांनाही महत्त्व प्राप्त होऊ शकते. तथापि, एखाद्या मंदिराभोवती मोकळी जागा आहे म्हणून तिला वास्तुशास्त्रीय अर्थाने प्राकार म्हणणे योग्य ठरणार नाही. प्राकाराची ओळख करण्यासाठी त्या वास्तूची प्रत्यक्ष रचना, सीमाभिंत, प्रवेशव्यवस्था आणि प्रदक्षिणा-अवकाश यांचे दस्तऐवजीकरण आवश्यक आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक भूगोल, मंदिराचा आकार, देवस्थानाची रचना आणि कालानुसार झालेले बदल यांमुळे परिसररचनेत विविधता निर्माण झाली आहे. काही देवस्थानांमध्ये अनेक देवालयांचा समूह आढळतो, तर काही मंदिरांमध्ये मुख्य देवालयाभोवती मर्यादित मोकळी जागा किंवा इतर वास्तुघटक असतात. त्यामुळे दक्षिण भारतातील मोठ्या मंदिरांमध्ये आढळणाऱ्या बहुप्राकार पद्धतीला कोकणातील सर्व मंदिरांचे वैशिष्ट्य मानता येत नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> म्हणून कोकणातील प्राकाराचा अभ्यास करताना त्याची भौतिक सीमा, प्रवेशमार्ग, प्रदक्षिणा-अवकाश, उपदेवळे, मोकळी जागा आणि धार्मिक-सामुदायिक वापर यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध मंदिर-दस्तऐवजीकरणावरून प्राकाराचे स्वरूप मंदिरनिहाय बदलते आणि त्याचे अचूक स्वरूप प्रत्यक्ष वास्तु-अभ्यासातून निश्चित करणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === दीपमाळ === दीपमाळ हा महाराष्ट्रातील मंदिरशिल्पातील एक वैशिष्ट्यपूर्ण वास्तुघटक आहे. साधारणपणे विटा किंवा दगडांचा निमुळता होत जाणारा स्तंभ उभारून त्यावर दिवे ठेवण्यासाठी ओळीने हात, कोनाडे किंवा दिव्यांची जागा तयार केली जाते. धार्मिक उत्सव, दीपोत्सव आणि विशेष पूजाविधींच्या वेळी या दीपमाळांवर दिवे प्रज्वलित केले जातात. मराठी विश्वकोशानुसार दीपमाळ ही महाराष्ट्रीय मंदिरशिल्पाचे विशेष वैशिष्ट्य मानली जाते.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala">{{cite web |title=दीपमाळ – १ |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/18525/ |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=13 August 2026 }}</ref> दीपमाळेचा उपयोग केवळ प्रकाशासाठी नसून तिचा धार्मिक आणि उत्सवी संदर्भही महत्त्वाचा आहे. उत्सवप्रसंगी, दिवाळीच्या काळात आणि त्रिपुरी पौर्णिमेस दीपमाळा प्रज्वलित करण्याची परंपरा आढळते. तसेच नवसपूर्तीसाठी देवळासमोर दीपमाळ उभारण्याची प्रथा महाराष्ट्रात रूढ झाल्याची नोंद मराठी विश्वकोशात आहे.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> कोकणातील मंदिरपरिसरातही दीपमाळांचे उदाहरण आढळते. सावंतवाडी तालुक्यातील वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण मंदिराच्या परिसरातील दीपमाळांची नोंद उपलब्ध आहे. त्यामुळे कोकणातील काही मंदिरांच्या परिसररचनेत दीपमाळ हा धार्मिक आणि दृश्यदृष्ट्या महत्त्वाचा घटक असल्याचे दिसून येते.<ref name="WikimediaWalawalDeepmala">{{cite web |title=File:Deepmala at temple courtyard, Walawal.jpg |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Deepmala_at_temple_courtyard,_Walawal.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=13 August 2026 }}</ref> दीपमाळेची रचना मंदिराच्या परिसरातील इतर वास्तुघटकांपासून स्वतंत्र उभी असू शकते. तिच्या उंचीमुळे आणि दिव्यांच्या रांगांमुळे ती मंदिराच्या प्रांगणात दृश्यदृष्ट्या उठून दिसते. मात्र, प्रत्येक कोकणी मंदिरात दीपमाळ असतेच असे मानता येत नाही. तिची उपस्थिती, संख्या, आकार आणि रचना मंदिरनिहाय बदलू शकते. दीपमाळेच्या ऐतिहासिक विकासाबाबतही सावधगिरी आवश्यक आहे. मराठी विश्वकोशात दीपमाळेला महाराष्ट्रीय मंदिरशिल्पाचे वैशिष्ट्य म्हटले असले तरी तिच्या उगमाबाबत विविध मते आढळतात. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या विशिष्ट दीपमाळेचे कालमान किंवा तिच्या निर्मितीमागील ऐतिहासिक कारण निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण, शिलालेख किंवा इतर पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना त्यामुळे दीपमाळेचा विचार केवळ सजावटीचा घटक म्हणून न करता धार्मिक विधी, उत्सवपरंपरा, मंदिराचा परिसर आणि स्थानिक शिल्पपरंपरा यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते. दीपमाळ ही मंदिर आणि सामुदायिक धार्मिक जीवन यांच्यातील दृश्य व धार्मिक संबंध व्यक्त करणाऱ्या वास्तुघटकांपैकी एक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> === शिखर आणि छत === मंदिराच्या वास्तुरचनेत शिखर आणि छत हे गर्भगृह व मंदिराच्या वरच्या संरचनेशी संबंधित महत्त्वाचे वास्तुघटक आहेत. भारतीय मंदिर स्थापत्याच्या विविध परंपरांमध्ये गर्भगृहाच्या वर शिखराची रचना केली जाते; मात्र शिखराचे स्वरूप प्रदेश, कालखंड, बांधकामपद्धती आणि स्थापत्यपरंपरेनुसार बदलते. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना शिखर आणि छत या दोन्ही घटकांचा स्वतंत्र तसेच परस्परसंबंधित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिरांमध्ये स्थानिक हवामानाचा छताच्या रचनेवर प्रभाव दिसून येतो. कोकणात मोठ्या प्रमाणात पर्जन्यमान होत असल्यामुळे पावसाचे पाणी जलदगतीने खाली वाहून जाण्यासाठी उताराची छतव्यवस्था उपयुक्त ठरते. कोकणातील मंदिर वास्तूंवरील अभ्यासात उतरत्या छपरांचा, कौलांचा आणि त्यांना आधार देणाऱ्या लाकडी संरचनेचा उल्लेख आढळतो. वालावल येथील लक्ष्मीनारायण मंदिराच्या छताची उतरती रचना याचे उदाहरण म्हणून नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="LoksattaKonkanTemple">{{cite web |last=जोशी |first=मृणाल |title=कोकणातील मंदिर वारसावास्तू आणि काष्ठशिल्पाकृती |url=https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/heritage-temple-in-konkan-1246377/ |website=लोकसत्ता |date=20 June 2016 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील पारंपरिक मंदिरांच्या छतांवर कौलांचा वापर आढळतो. उपलब्ध वास्तु-अभ्यासानुसार नळीची तसेच मंगलोरी कौले वापरली जात असून, पाऊस आणि वाऱ्यापासून संरक्षणासाठी कौलांच्या आधाररचनेत लाकडी पट्ट्या आणि बांबूच्या कामट्यांचा उपयोग केला जातो.<ref name="LoksattaKonkanTemple"/> छताची रचना ही केवळ पावसापासून संरक्षण करणारी व्यवस्था नसून मंदिराच्या काष्ठवास्तूशीही संबंधित आहे. लाकडी तुळया, खांब आणि इतर संरचनात्मक घटक छताचा भार पेलण्यासाठी वापरले जाऊ शकतात. त्यामुळे कोकणातील काही मंदिरांमध्ये छत, काष्ठवास्तु आणि स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेली बांधकामपद्धती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="LoksattaKonkanTemple"/> कोकणातील मंदिरांच्या शिखररचनेत मात्र एकसारखेपणा आढळतो असे म्हणता येत नाही. दामापूर येथील भगवती मंदिर याचे विशेष उदाहरण आहे. या मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणानुसार शिखर गर्भगृहाच्या वर नसून सभामंडप किंवा बाह्य सभागृहाच्या वर स्थित आहे. या वैशिष्ट्यामुळे त्या विशिष्ट मंदिराच्या वास्तुरचनेत सभामंडपाला विशेष स्थान प्राप्त झालेले दिसते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या उदाहरणावरून शिखराची स्थिती ही मंदिराच्या एकूण नियोजनाशी निगडित असू शकते. या मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये चौकोनी गर्भगृह, त्याला जोडलेला मंडप, अक्षीय नियोजन, लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकट यांचा वापर नोंदविण्यात आला आहे. त्यामुळे शिखर, मंडप आणि स्थानिक बांधकामपद्धती यांचा परस्परसंबंध त्या मंदिराच्या स्वतंत्र वास्तुरचनेच्या संदर्भात अभ्यासता येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील छतांची रचना आणि मंदिराचे बाह्य स्वरूप स्थानिक वास्तुपरंपरेशी जोडलेले असल्याचेही अभ्यासातून दिसते. कोकणातील काही मंदिरांच्या वास्तूंमध्ये पारंपरिक निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली काष्ठचौकट आणि लेटराइट बांधकामपद्धती आढळते. त्यामुळे धार्मिक वास्तू आणि स्थानिक निवासवास्तू यांच्यात बांधकामतंत्राच्या पातळीवर काही साम्यस्थळे निर्माण झालेली दिसतात.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DalviDalvi2010"/> तथापि, कोकणातील सर्व मंदिरांना उतरते कौलारू छत किंवा विशिष्ट प्रकारचे शिखर असते असे सार्वत्रिक विधान करता येणार नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक परंपरा, उपलब्ध साहित्य, वास्तूचा आकार, धार्मिक गरजा आणि नंतरच्या काळातील पुनर्बांधणी यांनुसार शिखर व छताच्या स्वरूपात बदल होऊ शकतो. त्यामुळे प्रत्येक मंदिराच्या प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरणावर आधारित स्वतंत्र निष्कर्ष काढणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अशा प्रकारे कोकणातील मंदिरांच्या शिखर आणि छताचा अभ्यास करताना धार्मिक स्थापत्यपरंपरेबरोबरच स्थानिक हवामान, पर्जन्यमान, काष्ठवास्तू, कौलारू छत, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि स्थानिक बांधकामतंत्र यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. यामुळे कोकणातील मंदिर वास्तुशैली ही केवळ धार्मिक स्थापत्यपरंपरा नसून स्थानिक पर्यावरण आणि कारागिरीशी जुळवून घेतलेली वास्तुपरंपरा म्हणून अधिक स्पष्ट होते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="LoksattaKonkanTemple"/> == कोकणातील काष्ठवास्तु == === लाकडी स्तंभ === कोकणातील काष्ठवास्तु परंपरेमध्ये लाकडी स्तंभांना संरचनात्मक तसेच कलात्मक महत्त्व आहे. मंदिरांच्या मंडपांची आणि इतर धार्मिक वास्तुघटकांची भारवाहक रचना करण्यासाठी लाकडी स्तंभांचा वापर झाल्याचे कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासातून दिसून येते. नितीन हाडप यांच्या अभ्यासात कोकणातील धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताची पटलरचना आणि इतर काष्ठघटक आढळल्याची नोंद आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> लाकडी स्तंभांची भूमिका केवळ भारवाहक घटकापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. काही मंदिरांमध्ये स्तंभांवर कोरीव काम किंवा चित्रित काष्ठपटल आढळतात. हाडप यांच्या क्षेत्र-अभ्यासात काही मंदिरांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगविलेल्या लाकडी पटलांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे स्तंभ हा एकाच वेळी संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक घटक म्हणून कार्य करू शकतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना लाकडी स्तंभांची रचना, त्यांचे प्रमाण, पायथा, दंड, शीर्षभाग, कंसाशी असलेला संबंध आणि त्यावरील कोरीव किंवा चित्रित अलंकरण यांचा स्वतंत्र विचार करता येतो. मात्र, या सर्व घटकांची एकच प्रमाणबद्ध रचना संपूर्ण कोकणात अस्तित्वात होती असे मानता येत नाही. स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध लाकूड, वास्तूचा प्रकार आणि मंदिराच्या कालखंडानुसार त्यात बदल होऊ शकतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> महाराष्ट्रातील आणि दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या अभ्यासातही लाकडी बांधकाम आणि अलंकरण यांना वास्तुशिल्पाचा स्वतंत्र विषय म्हणून महत्त्व प्राप्त झाले आहे. माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या अभ्यासग्रंथाने दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि तिच्या अलंकरणाच्या अभ्यासाला महत्त्वपूर्ण आधार दिला आहे.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या मंडपांमध्ये लाकडी स्तंभांची रचना ही छताच्या भारवाहक संरचनेशी थेट संबंधित असते. स्तंभांवर तुळया आणि कंस बसवून त्यावर छताची संरचना उभारली जाऊ शकते. अशा रचनेत स्तंभ, तुळया, कंस आणि छत हे स्वतंत्र घटक न राहता एकमेकांशी जोडलेली संरचनात्मक व्यवस्था तयार करतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> लाकडी स्तंभांवरील कोरीवकामात धार्मिक प्रतिमा, वनस्पतिजन्य अलंकरण, प्राणी-आकृती किंवा इतर स्थानिक कलापरंपरेशी संबंधित आकृतिबंध आढळू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट आकृतीचा धार्मिक किंवा ऐतिहासिक अर्थ निश्चित करताना प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरण, शिल्पविषयक अभ्यास आणि स्थानिक परंपरा यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ दृश्य साम्याच्या आधारे त्या प्रतिमेचा निश्चित अर्थ लावणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांच्या अलीकडील अभ्यासामुळे रत्नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठशिल्प परंपरेचे आणखी एक विशिष्ट उदाहरण उपलब्ध झाले आहे. या अभ्यासात काष्ठशिल्प-पटलांच्या रचना आणि त्यांवरील अलंकरणाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="BokilJoshiAmbalkarGaikwad2026"/> त्यामुळे कोकणातील लाकडी स्तंभांचा अभ्यास करताना त्यांच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठकोरीव काम, चित्रित पटल, स्थानिक कारागिरी आणि मंदिराच्या सामाजिक-धार्मिक वापराशी असलेला संबंध यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणावरून कोकणातील काष्ठवास्तु ही कार्यात्मक बांधकामपद्धती आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा परस्परसंबंध दर्शविणारी परंपरा असल्याचे दिसते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="BokilJoshiAmbalkarGaikwad2026"/> === तुळया आणि कंस === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये तुळया आणि कंस हे संरचनात्मक तसेच अलंकरणात्मक महत्त्व असलेले वास्तुघटक आहेत. लाकडी स्तंभांवर येणाऱ्या तुळया छताच्या भारवाहक रचनेचा भाग बनतात, तर कंस हे स्तंभ, तुळया आणि छताच्या संरचनेतील भारवहन व जोडणीमध्ये उपयोगी पडतात. कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात लाकडी स्तंभांबरोबरच कंस, छताची पटलरचना आणि इतर काष्ठघटकांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठवास्तूतील कंसांना काही ठिकाणी कलात्मक स्वरूपही प्राप्त झालेले दिसते. नितीन हाडप यांच्या कोकण काष्ठवास्तूच्या अभ्यासात धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमध्ये कोरीव कंस-आकृत्यांचा उल्लेख आहे. या कंसांवर मानवी, प्राणी किंवा इतर अलंकरणात्मक आकृतिबंध आढळू शकतात. त्यामुळे कंस हा केवळ संरचनात्मक घटक न राहता वास्तूच्या दृश्यरचनेचा भागही बनतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या मंडपांमध्ये तुळया आणि कंस यांची रचना लाकडी स्तंभांशी एकत्रितपणे केली जाते. अशा वेळी स्तंभ, कंस, तुळया आणि छत हे परस्परांशी जोडलेले संरचनात्मक घटक म्हणून कार्य करतात. या रचनेचा अभ्यास करताना केवळ काष्ठशिल्पाकडे न पाहता भारवहनाची पद्धत, जोडणीचे तंत्र आणि वापरलेल्या लाकडाचा प्रकार यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि तिच्या अलंकरणाच्या अभ्यासात महत्त्वाचा संदर्भ आहे. या ग्रंथात दख्खनमधील काष्ठकामाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला असून त्यातून लाकडी वास्तुघटक आणि अलंकरणपरंपरेच्या अभ्यासाला ऐतिहासिक आधार मिळतो.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील कंसांच्या अलंकरणामध्ये स्थानिक कारागिरीची वैशिष्ट्ये दिसू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट कंसावरील आकृतीला धार्मिक, पौराणिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ देताना प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरण आणि शिल्पविषयक अभ्यासाचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ आकृतीच्या बाह्य स्वरूपावरून तिचा निश्चित अर्थ ठरविणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांच्या अभ्यासामुळे रत्नागिरी जिल्ह्यातील मंदिर काष्ठकलेच्या परंपरेचे आणखी एक स्थानिक उदाहरण उपलब्ध होते. या अभ्यासात मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांची रचना आणि अलंकरण यांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे तुळया, कंस, पटल आणि इतर काष्ठघटक यांचा परस्परसंबंध मंदिराच्या एकूण काष्ठवास्तुच्या अभ्यासात विचारात घेता येतो.<ref name="BokilJoshiAmbalkarGaikwad2026"/> कोकणातील सर्व मंदिरांमध्ये तुळया आणि कंसांची रचना एकसारखी आहे असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध लाकूड, वास्तूचे आकारमान आणि नंतर झालेल्या दुरुस्ती किंवा पुनर्बांधणीमुळे या घटकांच्या आकारात, प्रमाणात आणि अलंकरणात बदल होऊ शकतो. त्यामुळे तुळया आणि कंसांचा अभ्यास मंदिरनिहाय दस्तऐवजीकरणावर आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अशा प्रकारे कोकणातील तुळया आणि कंस हे काष्ठवास्तूच्या संरचनात्मक तंत्राबरोबरच स्थानिक कलात्मक अभिव्यक्तीचेही घटक आहेत. त्यांच्या अभ्यासातून कोकणातील पारंपरिक बांधकामतंत्र, काष्ठकोरीव काम आणि धार्मिक वास्तूंमध्ये विकसित झालेली स्थानिक कारागिरी यांचे परस्परसंबंध अधिक स्पष्ट होऊ शकतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> === लाकडी छत === कोकणातील पारंपरिक वास्तुशैलीमध्ये लाकडी छताची रचना ही काष्ठवास्तूचा महत्त्वाचा भाग आहे. छताच्या संरचनेत लाकडी तुळया, आधारकाष्ठ आणि इतर भारवाहक घटकांचा उपयोग करून त्यावर छताचे आच्छादन केले जाते. कोकणातील मंदिर वास्तूंच्या अभ्यासात लाकूड आणि स्थानिक बांधकाम साहित्य यांचा संयुक्त वापर ही महत्त्वाची बाब म्हणून समोर येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> कोकणातील उच्च पर्जन्यमानाच्या हवामानामुळे छताची रचना पावसाचे पाणी जलदपणे बाहेर वाहून नेण्यास अनुकूल असणे आवश्यक ठरते. भारतीय स्थापत्याच्या अभ्यासात उच्च पर्जन्यमानाच्या प्रदेशातील मंदिरांमध्ये उताराच्या छतांचा वापर आणि त्या छतांना लाकडी तुळया व joists यांचा आधार दिल्याची उदाहरणे नोंदविण्यात आली आहेत. कोकण आणि कनारा प्रदेशातील मंदिरांच्या छतांच्या संदर्भातही अशा उताराच्या रचनांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="IGNCAHighRainfallTempleRoof"/> कोकणातील मंदिरांच्या छतांमध्ये कौलांचा वापर काही ठिकाणी आढळतो. उताराचे कौलारू छत पावसाचे पाणी खाली वाहून नेण्यास उपयुक्त ठरते आणि भिंतींना थेट पावसापासून काही प्रमाणात संरक्षण मिळते. मात्र, या वैशिष्ट्याला सर्व कोकणी मंदिरांचे अपरिहार्य किंवा एकमेव वैशिष्ट्य मानता येत नाही; मंदिरनिहाय रचनेत फरक आढळू शकतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहातील वास्तू पारंपरिक कोकणी निवासवास्तूंच्या बांधकामपद्धतीशी साधर्म्य असलेल्या laterite masonry आणि timber framing मध्ये उभारलेल्या असल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे. या मंदिरसमूहातील गर्भगृह आणि मंडप यांच्या रचनेत काष्ठचौकटीचा वापर झालेला आहे. त्यामुळे मंदिराच्या छताच्या संरचनेचा अभ्यास करताना स्थानिक काष्ठवास्तू आणि पारंपरिक निवासवास्तू यांच्यातील तांत्रिक साम्याचाही विचार करता येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> लाकडी छताचा अभ्यास केवळ बाह्य कौलारू आच्छादनापुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. तुळया, छताला आधार देणारे लाकडी घटक, स्तंभ आणि कंस यांची परस्पर जोडणी ही छताच्या संरचनात्मक व्यवस्थेचा भाग असते. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना छत आणि त्याला आधार देणाऱ्या काष्ठघटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> लाकडी छताच्या रचनेत स्थानिक कारागिरीलाही महत्त्व असू शकते. छताची भारवाहक रचना ही मूलतः संरचनात्मक असली तरी तिच्याशी संबंधित तुळया, कंस किंवा पटलांवर अलंकरण केलेले आढळल्यास ते वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपाचा भाग बनते. कोकणातील काष्ठवास्तूवरील अभ्यासात अशा काष्ठघटकांच्या अलंकरणाची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचा अभ्यास रत्नागिरी जिल्ह्यातील मंदिर काष्ठपरंपरेचे आणखी एक स्थानिक उदाहरण देतो. या अभ्यासामुळे मंदिरांतील काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण आणि त्यांच्या अलंकरणाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यास आधार मिळतो; मात्र त्या अभ्यासाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील सर्व मंदिरांच्या छतांची एकसारखी रचना असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="BokilJoshiAmbalkarGaikwad2026"/> अशा प्रकारे कोकणातील लाकडी छत ही स्थानिक हवामान, पर्जन्यमान, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक काष्ठतंत्र यांच्यातील परस्परसंबंधातून विकसित झालेली वास्तुरचनात्मक व्यवस्था म्हणून अभ्यासता येते. तिचे स्वरूप मंदिरनिहाय बदलू शकते आणि त्यासाठी प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरणावर आधारित निष्कर्ष काढणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> === दरवाजे आणि चौकटी === कोकणातील काष्ठवास्तु परंपरेमध्ये दरवाजे आणि त्यांच्या लाकडी चौकटींना संरचनात्मक तसेच कलात्मक महत्त्व आहे. मंदिराच्या अंतर्गत भागाकडे जाणारा प्रवेश हा केवळ ये-जा करण्यासाठीचा घटक नसून, त्याच्या चौकटीवरील कोरीव काम, प्रमाण आणि वापरलेले साहित्य यांमुळे तो मंदिराच्या एकूण वास्तुरचनेचा आणि अलंकरणाचा भाग बनतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात अंतराळाकडे जाणाऱ्या लाकडी प्रवेशद्वाराचे प्रत्यक्ष वर्णन करण्यात आले आहे. या द्वारचौकटीवर कोरीव अलंकरण असून त्यामध्ये वेलबुट्टी, सिंह, हनुमान, गरुड आणि गणेश यांच्या प्रतिमांचा समावेश आहे. द्वाराच्या वरच्या भागात नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे अलंकरण असल्याची नोंद या दस्तऐवजीकरणात आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या उदाहरणातून मंदिरातील दरवाजा हा संरचनात्मक घटक आणि काष्ठशिल्पाचा नमुना या दोन्ही स्वरूपांत कार्य करू शकतो असे दिसते. द्वारचौकटीवरील आकृतिबंध, त्यांची मांडणी आणि कोरीव तंत्र यांमधून स्थानिक कारागिरीची वैशिष्ट्ये अभ्यासता येतात. मात्र, दामापूरच्या या उदाहरणाला संपूर्ण कोकणातील सर्व मंदिरांच्या दरवाजांची समान रचना मानता येत नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात मंदिरांसह इतर पारंपरिक वास्तूंमध्येही लाकडी दरवाजे, चौकटी आणि संबंधित काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. या अभ्यासातून कोकणातील लाकूडकाम ही केवळ सजावटीची कला नसून पारंपरिक वास्तुरचनेचा एक भाग असल्याचे दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> दरवाजाच्या चौकटीमध्ये उभ्या द्वारशाखा, वरचा आडवा भाग, उंबरठा आणि त्यावरील अलंकरण यांचा समावेश असू शकतो. मंदिराच्या प्रकारानुसार या घटकांचे आकारमान, प्रमाण आणि अलंकरण बदलते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट मंदिराच्या द्वाररचनेचा अभ्यास करताना त्या वास्तूचे प्रत्यक्ष मोजमाप, छायाचित्रण आणि काष्ठशिल्पाचे दस्तऐवजीकरण महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> मंदिराच्या प्रवेशद्वारावरील प्रतिमांचे धार्मिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ लावताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. दामापूरच्या द्वारावरील गणेश, हनुमान, गरुड, सिंह, नाग आणि कीर्तिमुख यांसारख्या प्रतिमा प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणातून नोंदविल्या जाऊ शकतात; परंतु त्या प्रतिमांच्या स्थानिक अर्थपरंपरेबाबत स्वतंत्र पुरावा उपलब्ध असल्याशिवाय व्यापक धार्मिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाच्या व्यापक संदर्भातून दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरणाच्या परंपरेचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील दरवाजे आणि चौकटींचा अभ्यास करताना हा व्यापक दख्खनी काष्ठपरंपरेचा संदर्भ उपयुक्त ठरतो; मात्र कोकणातील विशिष्ट मंदिराबाबतचे निष्कर्ष प्रत्यक्ष स्थानिक दस्तऐवजीकरणावरच आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="Mate1967"/> अशा प्रकारे कोकणातील मंदिरांचे दरवाजे आणि चौकटी हे वास्तूच्या प्रवेशव्यवस्थेचा भाग असण्याबरोबरच काष्ठशिल्प, स्थानिक कारागिरी आणि धार्मिक अलंकरणाच्या परंपरेचे महत्त्वपूर्ण घटक आहेत. त्यांचा अभ्यास करताना संरचनात्मक उपयोग, लाकडाची निवड, बांधणीचे तंत्र, चौकटीचे प्रमाण आणि कोरीव अलंकरण या सर्व बाबींचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> === काष्ठकोरीव काम === कोकणातील काष्ठवास्तु परंपरेमध्ये काष्ठकोरीव कामाला महत्त्वाचे कलात्मक स्थान आहे. लाकूड हे केवळ वास्तूच्या संरचनात्मक उपयोगासाठी न वापरता स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, चौकटी, छताची पटलं आणि इतर वास्तुघटकांवर अलंकरणासाठीही वापरले गेले आहे. नितीन हाडप यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्र-अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये अशा विविध काष्ठघटकांवरील कोरीव कामाची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठकोरीव कामाच्या परंपरेचा अभ्यास करताना त्यातील तंत्र, आकृतिबंध, वापरलेले लाकूड, वास्तुघटकावरील स्थान आणि त्याचा धार्मिक किंवा सामाजिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. हाडप यांच्या अभ्यासात कोकणातील काष्ठकामाच्या शैली, तंत्र, अलंकरणात्मक घटक, प्रतिमाशास्त्र आणि त्यांचा सामाजिक-धार्मिक इतिहास यांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> मंदिरांमध्ये काष्ठकोरीव कामाचा वापर विशेषतः प्रवेशद्वार, द्वारचौकट, स्तंभ, कंस आणि छताशी संबंधित पटलांमध्ये दिसून येतो. काही मंदिरांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगविलेली लाकडी पटलं आढळल्याची नोंदही कोकणातील क्षेत्र-अभ्यासात करण्यात आली आहे. त्यामुळे काष्ठशिल्प हे मंदिराच्या संरचनात्मक वास्तूशी स्वतंत्रपणे जोडलेले नसून तिच्या अंतर्गत आणि बाह्य दृश्यरचनेचाही भाग बनू शकते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरातील लाकडी प्रवेशद्वार हे कोकणातील काष्ठकोरीव कामाचे एक प्रत्यक्ष उदाहरण आहे. या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण असून सिंह, हनुमान, गरुड आणि गणेश यांच्या प्रतिमांची नोंद करण्यात आली आहे. द्वाराच्या वरच्या भागात नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे अलंकरण असल्याचे मंदिराच्या वास्तु-दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचा स्वतंत्र अभ्यास रत्नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठकोरीव परंपरेचे स्थानिक उदाहरण उपलब्ध करून देतो. या अभ्यासात मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांची रचना आणि त्यावरील अलंकरण यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे पावस येथील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास कोकणातील मंदिर-काष्ठकलेच्या प्रादेशिक स्वरूपाचा विचार करण्यासाठी उपयुक्त ठरतो.<ref name="BokilJoshiAmbalkarGaikwad2026"/> काष्ठकोरीव कामातील प्रतिमांचे स्वरूप आणि आशय यांचा अभ्यास करताना प्रतिमाशास्त्रीय संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या प्रतिमेचे धार्मिक किंवा पौराणिक स्वरूप निश्चित करण्यासाठी प्रत्यक्ष शिल्पाचे निरीक्षण, उपलब्ध दस्तऐवजीकरण, स्थानिक परंपरा आणि संबंधित ऐतिहासिक साहित्य यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ बाह्य साम्याच्या आधारे एखाद्या आकृतीचा निश्चित अर्थ लावणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथातून दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरणाच्या व्यापक परंपरेचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील काष्ठकोरीव कामाचा विचार करताना हा संदर्भ प्रादेशिक काष्ठपरंपरेच्या व्यापक संदर्भासाठी उपयुक्त ठरतो; तथापि, कोकणातील विशिष्ट मंदिराबाबतचे निष्कर्ष स्थानिक वास्तु-दस्तऐवजीकरणावर आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="Mate1967"/> काष्ठकोरीव कामाच्या परंपरेत धार्मिक वास्तूंबरोबरच लौकिक वास्तूंचाही समावेश होतो. त्यामुळे कोकणातील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास केवळ मंदिरांच्या अलंकरणापुरता मर्यादित न ठेवता स्थानिक वास्तू, धार्मिक वस्तू आणि उत्सवपरंपरेशी संबंधित काष्ठघटकांच्या संदर्भातही करता येतो. हाडप यांच्या क्षेत्र-अभ्यासात धार्मिक वास्तूंव्यतिरिक्त पालख्या, उत्सवासाठी वापरले जाणारे लाकडी रथ आणि votive shrines यांसारख्या काष्ठघटकांचाही उल्लेख आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठकोरीव कामाचे स्वरूप मंदिरानुसार बदलू शकते. वापरलेले लाकूड, कारागिरांची परंपरा, मंदिराचा कालखंड, धार्मिक आशय, उपलब्ध साधने आणि नंतरच्या दुरुस्ती किंवा पुनर्बांधणीमुळे कोरीव कामाच्या शैलीत आणि अलंकरणात परिवर्तन होऊ शकते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील काष्ठशिल्पाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील काष्ठकोरीव परंपरेचे एकसमान स्वरूप निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काष्ठकोरीव काम हे म्हणूनच वास्तुशास्त्रीय, कलात्मक आणि सांस्कृतिक अभ्यासाचा विषय आहे. त्यातून स्थानिक कारागिरी, धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, बांधकामतंत्र आणि सामाजिक-सांस्कृतिक स्मृती यांचा परस्परसंबंध समजून घेता येतो. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे या परंपरेचे मंदिरनिहाय दस्तऐवजीकरण करणे तिच्या संवर्धनासाठीही महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="BokilJoshiAmbalkarGaikwad2026"/> == कोकणातील मंदिरांतील शिल्पकला == === दगडी शिल्पकला === कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या कलात्मक परंपरेमध्ये दगडी शिल्पकलेला महत्त्वाचे स्थान आहे. दगडाचा उपयोग मंदिरांच्या वास्तुघटकांबरोबरच देवतांच्या प्रतिमा, अलंकरणात्मक घटक, शिल्पपट आणि इतर धार्मिक प्रतिमांच्या निर्मितीसाठी झालेला आढळतो. मात्र, कोकणातील दगडी शिल्पकलेचे स्वरूप सर्व प्रदेशात एकसारखे राहिलेले नाही. उपलब्ध दगड, स्थानिक कारागिरी, धार्मिक परंपरा आणि वास्तूचा कालखंड यांनुसार शिल्परचनेत विविधता निर्माण झालेली दिसते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> रत्नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील प्रारंभीच्या ब्राह्मणical शैलकृत गुहा या कोकणातील प्राचीन धार्मिक शिल्पपरंपरेचा महत्त्वपूर्ण पुरातत्त्वीय पुरावा देतात. या स्थळावर वास्तुरचना, प्रतिमाशास्त्रीय घटक आणि विखुरलेल्या शिल्पसामग्रीचा अभ्यास करण्यात आला आहे. संशोधनानुसार या स्थळावरील पुरावे साधारण इ.स. चौथे–पाचवे शतक या कालखंडाशी संबंधित असून, पश्चिम महाराष्ट्राच्या किनारी भागात शैव आणि वैष्णव धार्मिक परंपरांच्या प्रसाराचा अभ्यास करण्यासाठी ते महत्त्वाचे ठरतात.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथे आढळणाऱ्या शिल्पसामग्रीमध्ये शैव आणि वैष्णव प्रतिमाशैलीशी संबंधित पुरावे आढळतात. पुढील अभ्यासात गुहा-संकुलाच्या विविध ठिकाणी आढळलेल्या स्वतंत्र शिल्पांचा तसेच नव्याने उघडकीस आलेल्या उत्खननातील शिल्पीय घटकांचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे हे स्थळ केवळ शैलकृत वास्तू म्हणून नव्हे तर प्रारंभीच्या ब्राह्मणical प्रतिमाशास्त्राच्या अभ्यासासाठीही महत्त्वाचे आहे.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शिल्पांमध्ये लेटराइट किंवा ferricrete सारख्या स्थानिक दगडी पदार्थांचा वापर झाल्याची नोंद संशोधनात आहे. उदाहरणार्थ, काही मातृका-प्रतिमा अशा दगडी पदार्थात कोरलेल्या आढळतात. यावरून कोकणातील प्राचीन शिल्पकारांनी उपलब्ध स्थानिक दगडी साहित्याचा वापर धार्मिक प्रतिमांच्या निर्मितीत केला असावा, असा निष्कर्ष त्या विशिष्ट स्थळाच्या पुराव्यावरून काढता येतो.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शिल्पपरंपरेचा विचार करताना तिचा नंतरच्या कोकणी मंदिरांच्या दगडी शिल्पकलेशी थेट आणि अखंड विकासक्रम म्हणून संबंध जोडताना सावधगिरी आवश्यक आहे. हे स्थळ प्राचीन धार्मिक वास्तू आणि प्रतिमाशास्त्रीय पुरावे उपलब्ध करून देते; मात्र त्यावरून पुढील मध्ययुगीन किंवा आधुनिक मंदिरांतील प्रत्येक दगडी शिल्पाचा थेट उगम याच परंपरेत झाला असे सिद्ध होत नाही.<ref name="JogeEtAl2018"/> कोकणातील मंदिरांच्या दगडी शिल्पकलेत देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक प्रतीके, अलंकरणात्मक आकृतिबंध आणि वास्तुघटकांशी संबंधित कोरीव काम यांचा समावेश होऊ शकतो. या शिल्पांचा अभ्यास करताना प्रतिमेचे स्वरूप, तिचे मंदिरातील स्थान, वापरलेला दगड, कोरीव तंत्र, शैलीगत वैशिष्ट्ये आणि संबंधित धार्मिक परंपरा यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> स्थानिक दगडांच्या उपलब्धतेचा मंदिरशिल्पावर परिणाम होऊ शकतो. कोकणात लेटराइट, काळा दगड आणि इतर स्थानिक खडक उपलब्ध असल्यामुळे विविध वास्तूंमध्ये त्यांचा वापर झालेला आढळतो. मात्र, एखाद्या मंदिरातील विशिष्ट शिल्प कोणत्या दगडात कोरले आहे याचा निष्कर्ष त्या वास्तूच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणावर आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="GazetteerStone"/> कोकणातील दगडी शिल्पकलेचा अभ्यास केवळ स्वतंत्र मूर्ती किंवा शिल्पपटांपुरता मर्यादित राहत नाही. मंदिराच्या प्रवेशद्वारांवरील अलंकरण, भिंतींवरील कोरीव घटक, स्तंभ, पायाभरणीशी संबंधित शिल्पीय भाग आणि धार्मिक प्रतिमांची स्थानिक मांडणी यांचाही विचार करावा लागतो. त्यामुळे दगडी शिल्पकला ही मंदिराच्या वास्तुरचनेपासून पूर्णपणे स्वतंत्र नसून तिच्या स्थापत्य-अलंकरणाचा एक भाग म्हणूनही अभ्यासता येते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> रत्नागिरी जिल्ह्यातील प्राचीन शैलकृत वास्तूंच्या अभ्यासामुळे कोकणातील धार्मिक प्रतिमाशास्त्राचा इतिहास अधिक व्यापक संदर्भात समजण्यास मदत होते. कातळगाव–जावडे येथील संशोधनात आढळणाऱ्या शिल्पीय पुराव्यांमधून पश्चिम किनारपट्टीवरील प्रारंभीच्या ब्राह्मणical परंपरांचा अभ्यास करता येतो. या पुराव्यांचे महत्त्व त्यांच्या स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.<ref name="JogeEtAl2018"/> अशा प्रकारे कोकणातील दगडी शिल्पकला ही प्राचीन धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, स्थानिक दगडी साहित्य, मंदिर स्थापत्य आणि प्रादेशिक कारागिरी यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेल्या कलापरंपरांचा व्यापक समूह म्हणून पाहता येते. तिचा अभ्यास करताना प्राचीन शैलकृत स्थळे आणि मंदिरशिल्प यांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध पुरातत्त्वीय आणि वास्तु-अभ्यासांमधील पुरावे परस्परांशी तुलना करताना प्रत्येक स्थळाचा स्वतंत्र कालखंड, वास्तुरचना आणि शिल्पसंदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="JogeEtAl2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === काष्ठशिल्प === कोकणातील मंदिरांच्या कलात्मक परंपरेमध्ये काष्ठशिल्पाला स्वतंत्र महत्त्व आहे. लाकूड हे मंदिराच्या संरचनेतील उपयोगी साहित्य असण्याबरोबरच धार्मिक प्रतिमा, वनस्पतिजन्य आकृतिबंध, प्राणी-आकृती, अलंकरणात्मक पटल आणि इतर शिल्पीय घटकांच्या निर्मितीसाठीही वापरले गेले आहे. त्यामुळे कोकणातील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास हा केवळ सजावटीच्या कामाचा अभ्यास न राहता वास्तू, कारागिरी आणि धार्मिक कलाविष्कार यांच्या परस्परसंबंधाचा अभ्यास ठरतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> काष्ठशिल्पाचे स्थान मंदिराच्या वास्तुरचनेनुसार बदलते. प्रवेशद्वारे, द्वारचौकटी, स्तंभ, कंस, तुळया, छताची पटलं आणि मंडपातील इतर काष्ठघटक यांवर कोरीव काम किंवा चित्रित अलंकरण आढळू शकते. कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये अशा विविध काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरातील लाकडी प्रवेशद्वार हे काष्ठशिल्पाचे प्रत्यक्ष उदाहरण आहे. या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण असून सिंह, हनुमान, गरुड आणि गणेश यांच्या प्रतिमांची नोंद करण्यात आली आहे. द्वाराच्या वरच्या भागात नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे अलंकरण असल्याचे मंदिराच्या वास्तु-दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> रत्नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचा अलीकडील अभ्यास या परंपरेचे आणखी एक महत्त्वाचे स्थानिक उदाहरण उपलब्ध करून देतो. या अभ्यासात मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचे स्वरूप आणि त्यावरील अलंकरण यांचा स्वतंत्रपणे विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे पावस येथील उदाहरण कोकणातील मंदिर-काष्ठशिल्पाच्या प्रादेशिक अभ्यासासाठी उपयुक्त ठरते.<ref name="BokilJoshiAmbalkarGaikwad2026"/> काष्ठशिल्पातील प्रतिमांचे स्वरूप समजून घेताना त्यांचा वास्तूमधील संदर्भ महत्त्वाचा असतो. एखादी प्रतिमा प्रवेशद्वारावर, स्तंभावर, कंसावर किंवा स्वतंत्र पटलावर कोरलेली आहे का, तिची इतर प्रतिमांशी मांडणी कशी आहे आणि ती कोणत्या वास्तुघटकाचा भाग आहे, याचा विचार केल्यास शिल्परचनेचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. अशा अभ्यासासाठी प्रत्यक्ष वास्तुदस्तऐवजीकरण आणि शिल्पांचे छायाचित्रण महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पामध्ये धार्मिक प्रतिमांबरोबरच वेलबुट्टी, पुष्परचना, प्राणी-आकृती आणि इतर अलंकरणात्मक आकृतिबंधांचा वापर होऊ शकतो. तथापि, एखाद्या विशिष्ट आकृतीचा धार्मिक किंवा पौराणिक अर्थ निश्चित करताना स्थानिक परंपरा, उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे आणि प्रतिमाशास्त्रीय अभ्यास यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ दृश्य साम्यावरून प्रतिमेची ओळख निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पाच्या निर्मितीत कारागिरांचे कौशल्य आणि स्थानिक काष्ठपरंपरा महत्त्वाची असते. दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरणाच्या व्यापक अभ्यासासाठी माधुकर श्रीपाद माटे यांचा <i>Deccan Woodwork</i> हा ग्रंथ महत्त्वाचा संदर्भ आहे. या व्यापक संदर्भाच्या आधारे कोकणातील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास दख्खनमधील मोठ्या काष्ठपरंपरेच्या संदर्भात करता येतो; मात्र विशिष्ट कोकणी मंदिराबाबतचे निष्कर्ष स्थानिक पुराव्यांवरच आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठशिल्पाचे वैशिष्ट्य त्याच्या वास्तूशी असलेल्या एकात्म संबंधातही दिसून येते. स्तंभ, कंस, तुळया, दरवाजे आणि छताची पटलं हे संरचनात्मक किंवा कार्यात्मक घटक असतानाच त्यांवर केलेले कोरीव काम मंदिराच्या अंतर्गत दृश्यरचनेला कलात्मक स्वरूप देऊ शकते. त्यामुळे काष्ठशिल्प आणि काष्ठवास्तु यांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्याबरोबरच त्यांचा परस्परसंबंधही लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना मंदिरातील पटलांची रचना, त्यावरील अलंकरण, वापरलेले लाकूड, कारागिरीचे तंत्र आणि त्यांचा वास्तूमधील संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. अशा मंदिरनिहाय अभ्यासातून कोकणातील काष्ठशिल्प परंपरेतील स्थानिक वैशिष्ट्ये अधिक स्पष्ट होऊ शकतात.<ref name="BokilJoshiAmbalkarGaikwad2026"/> काष्ठशिल्पाची परंपरा स्थिर नसून कालानुसार तिच्या स्वरूपात बदल होऊ शकतो. मंदिराची पुनर्बांधणी, काष्ठघटकांची दुरुस्ती, नवीन पटलांची निर्मिती किंवा जुन्या शिल्पांचे पुनर्वापर यांमुळे मूळ वास्तूतील काष्ठशिल्प आणि नंतरच्या काळातील हस्तक्षेप यांमध्ये फरक निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे एखाद्या मंदिरातील काष्ठशिल्पाचे कालमान निश्चित करताना प्रत्यक्ष वास्तु-अभ्यास, कारागिरीचे स्वरूप आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अशा प्रकारे कोकणातील मंदिर-काष्ठशिल्प हे धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, स्थानिक कारागिरी, वास्तुरचना आणि अलंकरणपरंपरा यांचा संगम दर्शविणारे महत्त्वाचे कलामाध्यम आहे. त्याचे मंदिरनिहाय दस्तऐवजीकरण केल्यास कोकणातील स्थानिक काष्ठपरंपरेतील शैलीगत विविधता, तांत्रिक वैशिष्ट्ये आणि सांस्कृतिक संदर्भ अधिक स्पष्टपणे अभ्यासता येऊ शकतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="BokilJoshiAmbalkarGaikwad2026"/> === पौराणिक आणि धार्मिक प्रतिमा === कोकणातील मंदिरशिल्पामध्ये पौराणिक आणि धार्मिक प्रतिमांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या प्रतिमा दगड, लाकूड किंवा इतर वास्तुघटकांवर कोरलेल्या किंवा चित्रित स्वरूपात आढळू शकतात. मंदिरातील प्रतिमांचा अभ्यास करताना त्यांचे धार्मिक स्वरूप, वास्तूमधील स्थान, कलात्मक मांडणी आणि स्थानिक परंपरेशी असलेले संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> रत्नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील प्रारंभीच्या ब्राह्मणical शैलकृत गुहांमध्ये शैव आणि वैष्णव परंपरांशी संबंधित पुरातत्त्वीय व शिल्पीय पुरावे आढळतात. या स्थळाच्या अभ्यासातून प्रारंभीच्या धार्मिक प्रतिमाशास्त्राचा आणि कोकणातील ब्राह्मणical धार्मिक परंपरांच्या प्रसाराचा अभ्यास करता येतो.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शिल्पपरंपरेमध्ये विविध धार्मिक प्रतिमांचा समावेश असून, गंगावतरणाच्या प्रसंगाचे शिल्पांकनही या स्थळाशी संबंधित संशोधनात स्वतंत्रपणे अभ्यासले गेले आहे. या शिल्पाच्या अभ्यासातून प्रारंभीच्या शैव प्रतिमाशास्त्रातील कथात्मक प्रसंगांचे दगडी शिल्परूपात केलेले चित्रण समजून घेता येते.<ref name="JogeGangavataran">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |title=A Historical Study of Early Sculptures of 'Gangavataran' with Reference of Konkan, Maharashtra, India |year=2022 }}</ref> पुढील काळातील मंदिरांमध्ये धार्मिक प्रतिमा केवळ स्वतंत्र मूर्तींच्या स्वरूपात न राहता वास्तूच्या विविध घटकांवरील अलंकरणाचा भाग बनू शकतात. प्रवेशद्वार, द्वारचौकट, कंस, स्तंभ किंवा काष्ठपटल यांवर देवता, पौराणिक व्यक्तिरेखा, प्राणी आणि प्रतीकात्मक आकृतिबंध कोरलेले किंवा चित्रित केलेले आढळू शकतात. कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्र-अभ्यासात अशा धार्मिक आणि अलंकरणात्मक काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरातील लाकडी प्रवेशद्वार हे याचे प्रत्यक्ष उदाहरण आहे. द्वारचौकटीवरील काष्ठशिल्पात गणेश, हनुमान आणि गरुड यांसारख्या धार्मिक प्रतिमांची तसेच सिंह, नाग आणि कीर्तिमुख यांसारख्या आकृतिबंधांची नोंद मंदिराच्या वास्तु-दस्तऐवजीकरणात करण्यात आली आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> पौराणिक किंवा धार्मिक प्रतिमांचे मंदिरातील स्थान त्यांच्या वास्तुशिल्पीय संदर्भाशीही संबंधित असते. प्रवेशद्वारावरील प्रतिमा, मंडपातील काष्ठपटलावरील प्रतिमा किंवा स्वतंत्र दगडी मूर्ती यांचे स्थान आणि उपयोग वेगवेगळे असू शकतात. त्यामुळे प्रतिमेचा अर्थ केवळ तिच्या दृश्य स्वरूपावरून निश्चित न करता ती मंदिराच्या कोणत्या वास्तुघटकाचा भाग आहे, याचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पातील पौराणिक प्रतिमांचा अभ्यास करताना स्थानिक कारागिरी आणि उपलब्ध तंत्रज्ञानालाही महत्त्व आहे. पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांवरील अलंकरणाचा स्वतंत्र अभ्यास झालेला असून, अशा मंदिरनिहाय दस्तऐवजीकरणातून रत्नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठशिल्प परंपरेतील प्रतिमाविषयक आणि अलंकरणात्मक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="BokilJoshiAmbalkarGaikwad2026"/> कोकणातील धार्मिक प्रतिमांमध्ये शैव, वैष्णव, शक्त आणि स्थानिक ग्रामदैवत परंपरांशी संबंधित विविध स्वरूपे आढळण्याची शक्यता आहे; तथापि, एखाद्या विशिष्ट मंदिरात कोणत्या धार्मिक परंपरेतील प्रतिमा आहेत याचा निष्कर्ष त्या मंदिराच्या प्रत्यक्ष पुराव्यावर आधारित असणे आवश्यक आहे. स्थानिक देवस्थानाची परंपरा, शिलालेख, प्रतिमेची ओळख, स्थापत्य-संदर्भ आणि उपलब्ध ऐतिहासिक साधने यांचा परस्पर विचार केल्याशिवाय व्यापक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="JogeEtAl2018"/> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणातून कोकणातील ग्रामदैवतांच्या देवस्थान-समूहाचे महत्त्व स्पष्ट होते. ग्रामदैवते ही गावाच्या संरक्षणाशी संबंधित धार्मिक परंपरेचा भाग मानली जात असून त्यांची मंदिरे एका देवस्थान-परिसरात समूहाने वसलेली असू शकतात. त्यामुळे धार्मिक प्रतिमाशास्त्राचा अभ्यास करताना केवळ मूर्तीच्या कलात्मक स्वरूपापेक्षा तिचे देवस्थान, ग्रामपरंपरा आणि सामाजिक संदर्भ यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="DeulwadaMalvan"/> == कोकणातील मंदिरांतील शिल्पकला == == कावी कला आणि मंदिर अलंकरण == कोकणातील मंदिरांच्या अलंकरणपरंपरेमध्ये कावी कला ही वैशिष्ट्यपूर्ण भित्तिअलंकरण तंत्र म्हणून महत्त्वाची आहे. कावी कलेचा संबंध कोकणाच्या किनारी सांस्कृतिक भू-दृश्याशी असून तिच्या निर्मितीत स्थानिक साहित्य, चुन्याचा गिलावा आणि लाल ऑक्साइड यांचा वापर केला जातो. ही कला प्रामुख्याने धार्मिक वास्तूंशी संबंधित असली तरी तिचा वापर इतर धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमध्येही झालेला आढळतो.<ref name="HavanjeDSouza2020">{{cite journal |last=Havanje |first=Janardhan Rao |last2=D'Souza |first2=Caroline |title=Kaavi Kalé: The indigenous architectural ornamentation technique of the Konkan Coast, India |journal=Journal of Traditional Building, Architecture and Urbanism |issue=1 |year=2020 |pages=383–394 |doi=10.51303/jtbau.vi1.365 }}</ref> === कावी कलेचे स्वरूप === कावी कला ही वास्तूच्या पृष्ठभागावर केलेली कोरकामाधारित अलंकरणपद्धती आहे. प्रथम वास्तूच्या पृष्ठभागावर चुन्याचा गिलावा केला जातो आणि त्यावर लाल ऑक्साइडचा थर दिला जातो. त्यानंतर या पृष्ठभागावर विशिष्ट पद्धतीने रेषा किंवा आकृतिबंध कोरले जातात. कोरलेल्या भागातून खालील पांढऱ्या चुन्याचा थर दिसू लागल्यामुळे लाल आणि पांढऱ्या रंगातील विरोधाभासातून अलंकरणात्मक आकृत्या स्पष्ट होतात.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासानुसार ‘Kaavi’ किंवा ‘Kavé’ या संज्ञेचा संबंध लाल ऑक्साइडशी, तर ‘Kalé’ या संज्ञेचा संबंध कलाप्रकाराशी आहे. या तंत्रातून वास्तूच्या पृष्ठभागावर भित्तिचित्रात्मक रचना, अलंकरणात्मक आकृतिबंध आणि विविध सजावटीच्या रचना निर्माण केल्या जातात.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेचे वैशिष्ट्य तिच्या स्थानिक साहित्याच्या वापरात आणि पृष्ठभागावरील कोरकामाच्या तंत्रात दिसून येते. लाल ऑक्साइड, चुन्याचा गिलावा आणि स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेली इतर सामग्री यांचा वापर करून वास्तूच्या भिंतींना आणि संबंधित पृष्ठभागांना अलंकरणात्मक स्वरूप दिले जाते. त्यामुळे कावी कला ही स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा परस्परसंबंध दर्शविणारी पद्धत म्हणून अभ्यासता येते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेमध्ये वापरले जाणारे आकृतिबंध धार्मिक आणि लोकपरंपरांशी संबंधित असू शकतात. Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासात या कलेतील रचना, आकृतिबंध आणि त्यांच्या प्रतिमाशास्त्रीय स्वरूपाचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे कावी कलेचा अभ्यास केवळ सजावटीच्या तंत्राच्या दृष्टीने न करता तिच्या सांस्कृतिक आणि धार्मिक संदर्भातही करता येतो.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कला प्रामुख्याने हिंदू मंदिरांमध्ये आढळते; तथापि, तिचा वापर चर्च, मशीद, जैन मंदिरे, लोकदेवतांची मंदिरे आणि काही निवासी वास्तूंमध्येही झाल्याचे Havanje आणि D’Souza यांच्या विस्तृत सर्वेक्षणात नमूद केले आहे. त्यामुळे कावी कलेला केवळ मंदिर-अलंकरणाची पद्धत मानणे मर्यादित ठरेल; ती कोकणाच्या व्यापक वास्तुसांस्कृतिक परंपरेचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेच्या अभ्यासात तिच्या भौगोलिक प्रसाराचाही विचार महत्त्वाचा आहे. संशोधनानुसार ही परंपरा कोकण किनारपट्टीशी संबंधित असून महाराष्ट्र, गोवा आणि कर्नाटकाच्या किनारी भागांमध्ये तिचे विविध नमुने आढळतात. त्यामुळे कावी कलेचा अभ्यास करताना आधुनिक प्रशासकीय सीमांपेक्षा कोकणाच्या व्यापक सांस्कृतिक भू-दृश्याचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेचे स्वरूप तिच्या वास्तूशी असलेल्या एकात्म संबंधामुळेही महत्त्वाचे ठरते. ही कला स्वतंत्र चित्रफलकावर मर्यादित न राहता वास्तूच्या भिंती, कमानी, स्तंभ किंवा इतर पृष्ठभागांच्या रचनेशी जोडली जाऊ शकते. त्यामुळे कावी कलेतील आकृतिबंधांचा अभ्यास करताना त्यांचा वास्तूमधील स्थान, पृष्ठभागाची रचना आणि आसपासच्या स्थापत्यघटकांशी असलेला संबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कला ही पारंपरिक वास्तु-अलंकरणाची पद्धत असल्यामुळे तिच्या संरक्षणासाठी मूळ साहित्य, पृष्ठभागाची रचना आणि पारंपरिक तंत्र यांचे ज्ञान आवश्यक आहे. Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासात कावी कलेच्या तंत्राबरोबरच तिच्या संवर्धनाच्या संभाव्य पद्धतींचाही विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे या कलेचे दस्तऐवजीकरण आणि पारंपरिक तंत्राचे जतन हे तिच्या दीर्घकालीन संवर्धनासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> पौराणिक आणि धार्मिक प्रतिमांचा अभ्यास हा म्हणूनच शिल्पकला, प्रतिमाशास्त्र, वास्तुशैली आणि स्थानिक धार्मिक-सांस्कृतिक परंपरा यांना जोडणारा विषय आहे. कोकणातील प्राचीन शैलकृत स्थळांपासून पुढील मंदिरांतील दगडी व काष्ठशिल्पांपर्यंत उपलब्ध पुराव्यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केल्यास या प्रदेशातील धार्मिक कलापरंपरेतील सातत्य आणि विविधता अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येते.<ref name="JogeEtAl2018"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="BokilJoshiAmbalkarGaikwad2026"/> === तंत्र आणि स्थानिक साहित्य === कावी कलेची निर्मिती वास्तूच्या पृष्ठभागावर केलेल्या विशिष्ट गिलावा आणि कोरकामाच्या तंत्रावर आधारित आहे. Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासानुसार प्रथम वास्तूच्या पृष्ठभागावर चुन्याचा गिलावा केला जातो आणि त्यावर लाल ऑक्साइडचा थर देण्यात येतो. त्यानंतर या पृष्ठभागावर कोरकाम करून खालील चुन्याचा थर उघड केला जातो. त्यामुळे लाल आणि पांढऱ्या रंगांचा विरोधाभास निर्माण होऊन अलंकरणात्मक आकृतिबंध स्पष्ट होतात.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या साहित्यामध्ये स्थानिक लेटराइटपासून मिळणारा लाल ऑक्साइड, चुन्याचा गिलावा आणि शंखापासून तयार होणारा चुनाही महत्त्वाचा आहे. Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासात laterite, red oxide आणि shell lime यांना कावी कलेच्या तांत्रिक प्रक्रियेशी संबंधित प्रमुख साहित्य म्हणून नमूद केले आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील लाल रंगाचा थर हा स्वतंत्र चित्ररंगाच्या स्वरूपात लावला जात नाही; तो वास्तूच्या तयार केलेल्या पृष्ठभागावर वापरल्या जाणाऱ्या तांत्रिक प्रक्रियेचा भाग असतो. लाल ऑक्साइडच्या थरावर केलेल्या incised work मुळे त्याखालील पांढरा चुन्याचा पृष्ठभाग दिसू लागतो आणि त्यातून कावी कलेचे वैशिष्ट्यपूर्ण द्विरंगी स्वरूप निर्माण होते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> या तंत्रामध्ये कोरकामाची प्रक्रिया अत्यंत महत्त्वाची असते. लाल ऑक्साइडचा थर पूर्णपणे कठीण होण्यापूर्वी त्यावर आकृतिबंध कोरण्याची प्रक्रिया केली जाते. त्यामुळे कलाकाराला पृष्ठभागाची स्थिती, गिलाव्याची जाडी आणि कोरकामाची खोली यांचे योग्य भान असणे आवश्यक असते. कावी कलेवरील अभ्यासात या तंत्राचा अभ्यास प्रत्यक्ष स्थळ-सर्वेक्षण आणि on-site experiments यांच्या आधारे करण्यात आला आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील आकृतिबंध वास्तूच्या पृष्ठभागाशी एकरूप केले जातात. त्यामुळे ही कला स्वतंत्र चित्रफलकावर रंगविलेल्या चित्रापेक्षा वास्तूच्या अंगभूत अलंकरणाशी अधिक जवळची आहे. भिंती, कमानी, स्तंभ, कड्या किंवा इतर वास्तुघटकांवर केलेल्या रचनांमधून वास्तू आणि अलंकरण यांचे एकात्म स्वरूप दिसून येते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेच्या तंत्रात स्थानिक साहित्याचा वापर झाल्यामुळे ही कला कोकणाच्या पारंपरिक वास्तुपरंपरेशी जोडलेली आहे. स्थानिक भूगोलात उपलब्ध असलेल्या लेटराइटशी संबंधित लाल ऑक्साइड आणि चुन्यावर आधारित पृष्ठभाग-तंत्र यामुळे कावी कलेला विशिष्ट प्रादेशिक स्वरूप प्राप्त झाले आहे. तथापि, एखाद्या विशिष्ट मंदिरात वापरलेले साहित्य आणि त्याची अचूक प्रक्रिया निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेच्या निर्मितीत कारागिरांचे कौशल्यही महत्त्वाचे आहे. कोरलेल्या रेषांची अचूकता, आकृतिबंधांची पुनरावृत्ती, पृष्ठभागावरील प्रमाणबद्धता आणि गिलाव्याच्या स्थितीचे नियंत्रण यामुळे अंतिम कलात्मक परिणाम निश्चित होतो. त्यामुळे कावी कला ही केवळ साहित्यांची साधी रासायनिक किंवा बांधकाम प्रक्रिया नसून पारंपरिक तांत्रिक कौशल्य आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा संगम आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेच्या अभ्यासात तिच्या तांत्रिक प्रक्रियेबरोबरच संवर्धनाचाही विचार करण्यात आला आहे. मूळ पृष्ठभाग, चुन्याचा गिलावा आणि लाल ऑक्साइडचा थर यांचे स्वरूप लक्षात न घेता केलेली दुरुस्ती मूळ कलेच्या स्वरूपावर परिणाम करू शकते. त्यामुळे अशा वास्तूंच्या संवर्धनात पारंपरिक साहित्य आणि मूळ तंत्र यांचे दस्तऐवजीकरण महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> अशा प्रकारे कावी कलेचे तंत्र हे स्थानिक साहित्य, चुन्यावरील पृष्ठभाग-प्रक्रिया, लाल ऑक्साइडचा थर, सूक्ष्म कोरकाम आणि पारंपरिक कारागिरी यांच्या एकत्रित वापरावर आधारित आहे. त्यामुळे कावी कला ही कोकणातील वास्तू-अलंकरणाची स्वतंत्र तांत्रिक आणि कलात्मक परंपरा म्हणून अभ्यासता येते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> === मंदिरांतील उपयोग === कावी कलेचा मंदिरांतील उपयोग हा कोकणातील पारंपरिक वास्तु-अलंकरणाचा महत्त्वाचा भाग आहे. चुन्याच्या गिलाव्याने तयार केलेल्या वास्तूच्या पृष्ठभागावर लाल ऑक्साइडचा थर देऊन त्यावर कोरकाम केले जाते. या प्रक्रियेत तयार होणाऱ्या लाल-पांढऱ्या आकृतिबंधांमुळे मंदिराच्या भिंती आणि इतर वास्तुघटकांना विशिष्ट अलंकरणात्मक स्वरूप प्राप्त होते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासानुसार कावी कला प्रामुख्याने हिंदू मंदिरांमध्ये आढळते. तथापि, तिचा वापर केवळ हिंदू मंदिरांपुरता मर्यादित नसून चर्च, मशीद, जैन मंदिरे, लोकदेवतांची मंदिरे आणि काही निवासी वास्तूंमध्येही या तंत्राची उदाहरणे आढळतात. त्यामुळे कावी कलेचा मंदिरांतील उपयोग हा कोकणाच्या व्यापक वास्तुसांस्कृतिक परंपरेचा एक भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> मंदिरांमध्ये कावी अलंकरणाचा उपयोग वास्तूच्या भिंती आणि इतर पृष्ठभागांवर सजावटीच्या रचना निर्माण करण्यासाठी केला जातो. या रचनांमध्ये धार्मिक आशयाशी संबंधित प्रतिमा तसेच वनस्पतिजन्य, भूमितीय आणि लोकपरंपरेशी संबंधित आकृतिबंधांचा समावेश होऊ शकतो. Havan​je आणि D’Souza यांनी कावी कलेतील compositions आणि त्यांच्या iconographic स्वरूपाचाही अभ्यास केला आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील आकृतिबंध मंदिराच्या वास्तुरचनेपासून स्वतंत्र नसतात. भिंती, कमानी, स्तंभ किंवा इतर पृष्ठभागांवर केलेले अलंकरण त्या वास्तुघटकाच्या आकारमानाशी आणि रचनेशी जुळवून घेतले जाते. त्यामुळे कावी कला ही स्वतंत्र चित्रकला नसून वास्तूच्या पृष्ठभागाशी एकरूप होणारी architectural ornamentation technique म्हणून समजली जाते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेचा धार्मिक उपयोग तिच्या प्रतिमाविषयक स्वरूपाशीही संबंधित आहे. मंदिरातील धार्मिक कथानक, देवतांशी संबंधित आकृतिबंध किंवा स्थानिक धार्मिक परंपरेतील प्रतिमा वास्तू-अलंकरणाचा भाग बनू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील कावी आकृतीची देवता, कथा किंवा धार्मिक प्रतीक म्हणून ओळख निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूचे प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरण आणि प्रतिमाशास्त्रीय अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेचा मंदिरातील उपयोग हा केवळ दृश्य सौंदर्यापुरता मर्यादित नसून वास्तूच्या सांस्कृतिक ओळखीशीही संबंधित आहे. या कलेचा प्रसार कोकण किनारपट्टीच्या व्यापक सांस्कृतिक भू-दृश्याशी जोडलेला असून तिच्या निर्मितीत स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरीचा वापर होतो. त्यामुळे कावी अलंकरण हे मंदिराच्या वास्तुरचनेबरोबरच त्या प्रदेशाच्या स्थानिक कलास्मृतीचेही प्रतिनिधित्व करते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कला मंदिरांच्या संवर्धनाच्या दृष्टीनेही महत्त्वाची आहे. मूळ चुन्याचा गिलावा, लाल ऑक्साइडचा थर आणि त्यावरील कोरकाम यांची रचना टिकवून ठेवणे आवश्यक असते. आधुनिक पुनर्बांधणी किंवा अयोग्य पृष्ठभाग-उपचारामुळे मूळ कावी अलंकरण नष्ट होऊ शकते. त्यामुळे अशा वास्तूंच्या दुरुस्तीपूर्वी कावी कलेचे छायाचित्रण, रेखांकन आणि साहित्यविषयक दस्तऐवजीकरण करणे उपयुक्त ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकणातील मंदिरांमध्ये कावी कलेचा उपयोग हा स्थानिक वास्तुशैली, धार्मिक परंपरा आणि पारंपरिक कारागिरी यांच्या परस्परसंबंधाचे उदाहरण आहे. तिच्या अभ्यासातून मंदिराच्या भिंती किंवा इतर पृष्ठभागांवरील अलंकरणाबरोबरच स्थानिक साहित्य, तांत्रिक कौशल्य, धार्मिक प्रतिमाविषय आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाण यांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> == कोकणातील मंदिरांवरील चित्रकला == === भित्तिचित्रे === कोकणातील मंदिरांच्या कलात्मक परंपरेचा अभ्यास करताना भित्तिचित्रांकडे स्वतंत्र कलापरंपरा म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. मंदिराच्या भिंती, कमानी किंवा इतर वास्तुपृष्ठभागांवर धार्मिक कथानक, देवतांचे स्वरूप, प्रतीकात्मक आकृतिबंध किंवा स्थानिक सांस्कृतिक विषयांचे चित्रण केले जाऊ शकते. मात्र, अशा चित्रकलेचा अभ्यास करताना ती कावी कलेपासून वेगळी ओळखणे आवश्यक आहे; कावी कला ही चुन्याने तयार केलेल्या पृष्ठभागावर लाल ऑक्साइडच्या थरावर कोरकाम करून निर्माण केली जाणारी वास्तु-अलंकरण पद्धत आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकण किनारपट्टीतील मंदिरांच्या भित्तिचित्रपरंपरेचा संबंध स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडलेला आहे. उपलब्ध अभ्यासांमध्ये कावी कलेच्या संदर्भात मंदिरांच्या भिंतींवर धार्मिक प्रतिमा आणि कथात्मक रचना निर्माण करण्याची परंपरा नोंदविली आहे. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांच्या भित्तिअलंकरणाचा अभ्यास करताना चित्रविषय, तंत्र, पृष्ठभाग, वापरलेले रंगद्रव्य आणि वास्तूमधील स्थान या सर्व बाबींचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील भित्तिअलंकरण आणि स्वतंत्र चित्रित भित्तिचित्र यांच्यामध्ये तांत्रिक फरक आहे. कावीमध्ये चुन्याच्या पृष्ठभागावर लाल ऑक्साइडचा थर देऊन त्यावर कोरकाम केले जाते आणि त्यामुळे खालील पांढरा पृष्ठभाग दिसून येतो. त्यामुळे कावीची दृश्यभाषा मुख्यतः लाल-पांढऱ्या विरोधाभासावर आधारित असते. याउलट, रंगद्रव्यांचा वापर करून थेट चित्रित केलेली भित्तिचित्रे स्वतंत्र चित्रकला-तंत्राचा भाग मानता येतात.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकणातील धार्मिक भित्तिअलंकरणामध्ये स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरीचा प्रभाव दिसून येतो. वास्तूच्या पृष्ठभागाची पूर्वतयारी, चुन्याचा वापर, स्थानिक रंगद्रव्ये आणि उपलब्ध साधने यांचा कलाकृतीच्या टिकाऊपणावर परिणाम होतो. कावी कलेच्या अभ्यासातून स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक तंत्र यांचा वास्तू-अलंकरणाशी असलेला संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> मंदिरांतील भित्तिचित्रांचा आशय धार्मिक असला तरी त्यामध्ये स्थानिक सांस्कृतिक स्मृती आणि लोकपरंपरांचे प्रतिबिंब आढळू शकते. तथापि, एखाद्या मंदिरातील विशिष्ट चित्राचा विषय, कालखंड किंवा प्रतीकात्मक अर्थ निश्चित करताना प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरण, चित्राचे निरीक्षण, स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोत यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ दृश्य साम्यावरून चित्राचा विषय किंवा कालमान निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. कोकणातील मंदिरांच्या भित्तिअलंकरणाचा अभ्यास करताना वास्तूच्या संरक्षणाची बाबही महत्त्वाची ठरते. जुन्या भित्तिअलंकरणावर आधुनिक रंग, सिमेंटचा गिलावा, फरशा किंवा इतर पृष्ठभाग लावल्यास मूळ कलाकृती झाकली किंवा नष्ट होऊ शकते. कोकणातील मंदिरांमधील पारंपरिक mural painting चे अस्तित्व धोक्यात असल्याचे वृत्तांकन झाले असून काही ठिकाणी जुन्या चित्रांच्या जागी आधुनिक साहित्य वापरले जात असल्याची नोंद आहे.<ref name="KonkanMuralConservationNews">{{cite news |title=Painter tries to revive dying art of mural painting in temples |work=Deccan Chronicle |date=1 May 2016 }}</ref> कावी कलेवरील आधुनिक संशोधनातही या परंपरेच्या संवर्धनाची गरज अधोरेखित करण्यात आली आहे. पारंपरिक तंत्र, मूळ साहित्य आणि वास्तूचा पृष्ठभाग यांचा विचार न करता केलेली दुरुस्ती कलात्मक वैशिष्ट्यांवर परिणाम करू शकते. त्यामुळे मंदिरातील भित्तिअलंकरणाचे संवर्धन करताना प्रथम त्याचे छायाचित्रण, मोजमाप, साहित्याचे दस्तऐवजीकरण आणि स्थिती-अहवाल तयार करणे उपयुक्त ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकणातील मंदिरांवरील भित्तिचित्रांचा अभ्यास हा म्हणूनच केवळ चित्रकलेचा अभ्यास नसून वास्तुशैली, धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, स्थानिक साहित्य, कारागिरी आणि सांस्कृतिक वारसा यांचा संयुक्त अभ्यास आहे. उपलब्ध पुराव्यांनुसार प्रत्येक मंदिरातील चित्रपरंपरेचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे; सर्व कोकणी मंदिरांमध्ये एकसारखी भित्तिचित्रपरंपरा होती असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HavanjeDSouza2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === धार्मिक विषयांचे चित्रण === कोकणातील धार्मिक वास्तूंवरील चित्र-अलंकरणामध्ये धार्मिक विषय, देवतांच्या प्रतिमा, पौराणिक कथांशी संबंधित प्रसंग आणि स्थानिक धार्मिक-सांस्कृतिक परंपरांतील आकृतिबंध यांना स्थान मिळू शकते. विशेषतः कावी कलेच्या संदर्भात धार्मिक वास्तूंच्या भिंतींवरील अलंकरणामध्ये पौराणिक आणि धार्मिक आशयाचा वापर झाल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. तथापि, प्रत्येक मंदिरातील चित्रविषय स्वतंत्रपणे दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे निश्चित करणे आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील धार्मिक विषयांचे चित्रण हे वास्तूच्या पृष्ठभागाशी एकात्म असते. लाल ऑक्साइडच्या थरावर कोरलेल्या आकृतिबंधांमधून देवता, पौराणिक व्यक्तिरेखा किंवा कथानकात्मक प्रसंग व्यक्त केले जाऊ शकतात. त्यामुळे अशा रचनांचा अभ्यास करताना केवळ चित्रातील आकृतीकडे न पाहता ती वास्तूच्या कोणत्या भागावर आहे, तिची इतर आकृतिबंधांशी मांडणी कशी आहे आणि त्या वास्तूचा धार्मिक उपयोग काय आहे, यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकणातील कावी परंपरेचा भौगोलिक विस्तार महाराष्ट्राच्या किनारी भागापासून गोवा आणि कर्नाटकाच्या किनारी प्रदेशापर्यंत आढळतो. या व्यापक सांस्कृतिक प्रदेशात धार्मिक वास्तू, स्थानिक देवस्थान आणि लोकपरंपरा यांच्याशी संबंधित चित्र-अलंकरणाची विविध रूपे विकसित झाली आहेत. त्यामुळे कावीतील धार्मिक विषयांचा अभ्यास करताना कोकणाच्या व्यापक सांस्कृतिक भू-दृश्याचा विचार करणे उपयुक्त ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील धार्मिक आशयाबरोबरच स्थानिक लोकपरंपरा आणि दैनंदिन जीवनाशी संबंधित विषयांचाही वापर झाल्याचे आधुनिक अभ्यासांमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे धार्मिक वास्तूवरील चित्र-अलंकरण हे केवळ देवतांच्या प्रतिमांचे माध्यम न राहता त्या समाजाच्या सांस्कृतिक स्मृती आणि जीवनानुभवांचे दृश्य माध्यमही बनू शकते. मात्र, विशिष्ट चित्राला स्थानिक ऐतिहासिक घटना किंवा विशिष्ट लोककथेचे चित्रण म्हणून ओळखण्यासाठी स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे.<ref name="KaaviCulturalArtforms">{{cite book |last=Bhadale |first=Akshata Sunil |last2=Manjrekar |first2=Shraddha Mahore |chapter=Conducive Built Environment for the Promotion of Cultural Artforms in Konkan |title=Architecture & Planning for Urban Villages: A Transformational Discourse in Architecture and Planning |editor-last=Khatri |editor-first=Anand |editor2-last=Pundir |editor2-first=Manju Baisoya |editor3-last=Khan |editor3-first=Nisar |editor4-last=Sharma |editor4-first=Lovlesh |pages=205–217 |publisher=Urban Village Charitable Trust |location=New Delhi |year=2023 |isbn=978-81-959811-6-8 }}</ref> कावी कलेच्या धार्मिक विषयांचे स्वरूप समजून घेताना प्रतिमाशास्त्रीय पद्धतीचा वापर महत्त्वाचा ठरतो. देवतेची ओळख, तिची आयुधे, वाहन, मुद्रा, सहचर आकृती, कथानकातील स्थान आणि इतर प्रतिमांशी असलेला संबंध यांचा विचार केल्यास चित्राचा आशय अधिक अचूकपणे समजून घेता येतो. अशा प्रकारचा अभ्यास प्रत्यक्ष चित्रांचे उच्च-गुणवत्तेचे दस्तऐवजीकरण आणि तुलनात्मक संदर्भांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> काही धार्मिक वास्तूंमध्ये चित्र-अलंकरण हे मंदिराच्या धार्मिक अनुभवाचा भाग बनते. मंदिराच्या भिंती, सभामंडप किंवा इतर सार्वजनिक वापराच्या भागांवरील चित्रे भक्तांना धार्मिक कथा, देवतांचे स्वरूप किंवा सांस्कृतिक स्मृती यांची दृश्य ओळख करून देऊ शकतात. त्यामुळे चित्रकला आणि मंदिराच्या सामाजिक-धार्मिक वापराचा परस्परसंबंधही अभ्यासता येतो.<ref name="DalviDalvi2014"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात वास्तू आणि स्थानिक समुदाय यांचे संबंध महत्त्वाचे असल्याचे Dalvi आणि Dalvi यांनी अधोरेखित केले आहे. स्थानिक साहित्य, हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या बांधकामपद्धती आणि विविध समुदायांच्या धार्मिक आचारांचे वास्तुरूपात होणारे प्रकटीकरण यामुळे धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास व्यापक सांस्कृतिक संदर्भात करता येतो.<ref name="DalviDalvi2014"/> धार्मिक चित्र-अलंकरणाचे संरक्षण करताना त्यातील मूळ साहित्य आणि तंत्र जतन करणे आवश्यक आहे. विशेषतः कावीमध्ये चुन्याचा पृष्ठभाग, लाल ऑक्साइडचा थर आणि त्यावरील कोरकाम हे कलाकृतीच्या स्वरूपाचे अविभाज्य घटक आहेत. आधुनिक रंग, सिमेंट किंवा अन्य पृष्ठभाग वापरून केलेल्या दुरुस्तीमुळे मूळ चित्र-अलंकरणाचा ऐतिहासिक आणि कलात्मक संदर्भ नष्ट होऊ शकतो. त्यामुळे संवर्धनापूर्वी मूळ कलाकृतीचे दस्तऐवजीकरण आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> अशा प्रकारे कोकणातील मंदिरांमधील धार्मिक विषयांचे चित्रण हे धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, स्थानिक कलापरंपरा, वास्तु-अलंकरण आणि सांस्कृतिक स्मृती यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेता येते. उपलब्ध अभ्यासांवरून कावी कलेत धार्मिक आणि पौराणिक आशयाचे महत्त्व दिसून येते; परंतु कोकणातील प्रत्येक मंदिरासाठी समान चित्रविषय किंवा समान चित्रशैली होती असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. मंदिरनिहाय प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरण हा त्यासाठी अधिक विश्वसनीय आधार ठरतो.<ref name="HavanjeDSouza2020"/><ref name="DalviDalvi2014"/> == स्थानिक बांधकाम साहित्य आणि तंत्र == === जांभा दगड आणि लेटराइट === कोकणातील पारंपरिक वास्तूंमध्ये स्थानिक दगडी साहित्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. विशेषतः लेटराइट हा कोकणातील वास्तुशैलीशी संबंधित प्रमुख बांधकाम साहित्यांपैकी एक मानला जातो. रत्नागिरी जिल्ह्यात लेटराइटचे विस्तृत भौगोलिक क्षेत्र आढळते आणि विविध प्रकारचे बांधकामयोग्य खडक उपलब्ध असल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये करण्यात आली आहे.<ref name="GazetteerStone"/> रत्नागिरी जिल्ह्याच्या भूगर्भीय रचनेमध्ये लेटराइटचे विस्तृत थर आढळतात. गॅझेटियरनुसार जिल्ह्याच्या विविध भागांत, विशेषतः किनारी आणि पश्चिम घाटालगतच्या प्रदेशात, लेटराइटचे मोठे प्रसारक्षेत्र आहे. त्यामुळे स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या या दगडाचा बांधकामासाठी उपयोग होणे ही प्रदेशाच्या भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित बाब मानता येते.<ref name="GazetteerGeology">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Geology |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> लेटराइटचा उपयोग बांधकामासाठी करण्यामागे त्याची स्थानिक उपलब्धता आणि तुलनेने सुलभ घडणक्षमता हे घटक महत्त्वाचे आहेत. जुन्या रत्नागिरी-सावंतवाडी गॅझेटियरमध्ये लेटराइट हा बांधकामासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरला जाणारा दगड असल्याचे नमूद केले असून, त्याची रचना तुलनेने छिद्रयुक्त असल्यामुळे तो कापणे आणि आकार देणे शक्य असल्याचे वर्णन आढळते. तथापि, लेटराइटच्या गुणवत्तेनुसार त्याची हवामानप्रतिरोधकता बदलू शकते. <ref name="GazetteerBuildingStone">{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency — Ratnagiri and Savantvadi: Minerals |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/pro1_minerals.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील वास्तूंमध्ये लेटराइटचा वापर भिंती, पायाभरणी किंवा इतर वास्तुघटकांच्या निर्मितीत वेगवेगळ्या प्रकारे झालेला आढळू शकतो. मात्र, प्रत्येक मंदिरात लेटराइटचा वापर समान पद्धतीने झाला आहे असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक दगडाची उपलब्धता, वास्तूचा प्रकार, कारागिरी आणि नंतरच्या दुरुस्ती यांनुसार बांधकामपद्धतीत फरक निर्माण होऊ शकतो.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या वास्तु-दस्तऐवजीकरणात laterite masonry आणि timber framing या बांधकामपद्धतीचा उल्लेख आहे. या उदाहरणातून कोकणातील धार्मिक वास्तूंमध्ये स्थानिक दगडी बांधकाम आणि काष्ठरचना यांचा संयुक्त वापर झाल्याचे दिसून येते. त्यामुळे कोकणातील मंदिर वास्तुशैली समजून घेताना दगड आणि लाकूड यांना परस्परविरोधी साहित्य न मानता एकत्रित बांधकामप्रणाली म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> जांभा दगड ही संज्ञा कोकणातील लालसर लेटराइट दगडासाठी प्रचलित आहे. तथापि, शास्त्रीय किंवा दस्तऐवजीकरणाच्या संदर्भात एखाद्या विशिष्ट वास्तूमध्ये वापरलेला दगड नेमका कोणत्या प्रकारचा आहे हे निश्चित करण्यासाठी प्रत्यक्ष वास्तु-परीक्षण किंवा विश्वसनीय दस्तऐवजीकरण आवश्यक आहे. केवळ दगडाचा रंग किंवा बाह्य स्वरूप पाहून त्याला लेटराइट किंवा जांभा दगड म्हणून निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. कोकणातील स्थानिक दगडांच्या वापराचा संबंध केवळ उपलब्धतेशी नसून वास्तूच्या पर्यावरणीय परिस्थितीशीही जोडलेला आहे. स्थानिक हवामान, पर्जन्यमान, भूभाग आणि बांधकामतंत्र यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेऊन साहित्याची निवड केली जाऊ शकते. आधुनिक मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासांमध्येही स्थानिक साहित्य आणि पर्यावरणीय परिस्थिती यांचा वास्तुरचनेशी संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> कुंकेश्वर मंदिराच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये पायाभरणीसाठी ग्रॅनाइट आणि वरच्या बांधकामात लेटराइटचा वापर झाल्याची नोंद आहे. यावरून एका मंदिराच्या बांधकामातही वेगवेगळ्या वास्तुघटकांसाठी भिन्न प्रकारच्या दगडांचा वापर केला जाऊ शकतो, हे स्पष्ट होते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> अशा प्रकारे कोकणातील जांभा दगड आणि लेटराइटचा अभ्यास हा केवळ बांधकाम साहित्याच्या इतिहासापुरता मर्यादित राहत नाही. त्यातून प्रदेशाची भूगर्भीय रचना, स्थानिक साहित्याची उपलब्धता, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि मंदिर वास्तुशैली यांच्यातील परस्परसंबंध समजून घेता येतो. तथापि, विशिष्ट मंदिरातील दगडाच्या वापराबाबत निष्कर्ष काढताना त्या मंदिराचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण हा सर्वात विश्वसनीय आधार ठरतो.<ref name="GazetteerStone"/><ref name="GazetteerBuildingStone"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> == संदर्भ == sz6fqp14z1ibzz7zcq28fljek9dvqfg 2701405 2701404 2026-08-12T20:23:52Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]]) 2701405 wikitext text/x-wiki ''''कोकणातील देवळांची वास्तुशैली''' ही केवळ धार्मिक वास्तूंच्या निर्मितीशी संबंधित परंपरा नसून, या प्रदेशाचा भूगोल, हवामान, स्थानिक बांधकाम साहित्य, पारंपरिक कारागिरी, धार्मिक श्रद्धा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक परंपरा यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेली वास्तुपरंपरा आहे. कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना त्यांच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच वास्तुरचना, बांधकाम तंत्र, स्थानिक साहित्य, परिसर नियोजन आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक पर्यावरणाशी जुळवून घेतलेल्या बांधकाम पद्धती आणि पारंपरिक ज्ञानाचा वापर दिसून येतो. <ref name="KorlekarDesai2025">{{cite book |last=Korlekar |first=Vivek T. |last2=Desai |first2=Chetan S. |chapter=Temple Architecture in the Konkan: Integrating Sustainability and Cultural Legacy |title=Proceedings of the IIA International Research Conference 2024 – Anveshan, 29–31 August, Thiruvananthapuram, India: Asian Architectural Strategies for a Sustainable Future |pages=107–130 |doi=10.1007/978-981-96-8789-3_6 }}</ref> कोकणातील देऊळ वास्तुशैली एकसंध किंवा सर्व प्रदेशात समान स्वरूपाची नाही. स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, बांधकाम साहित्य, धार्मिक परंपरा, कारागिरी आणि ऐतिहासिक विकास यांनुसार तिच्या स्वरूपात प्रादेशिक विविधता दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक मंदिर वास्तुशैलीच्या अभ्यासात मंदिरांची रचना कोकणाच्या भूगोलाशी, स्थानिक साहित्याशी आणि पारंपरिक नियोजनपद्धतीशी संबंधित असल्याचे तसेच मंदिर ही कोकणातील स्वतंत्र वास्तु-प्रकार म्हणून अभ्यासता येणारी परंपरा असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="Potdar2020">{{cite journal |last=Potdar |first=Komal |title=Vernacular Temple Architecture in Sindhudurg District, Konkan Region, Maharashtra |journal=INTACH Journal of Heritage Studies |volume=4 |issue=1 |year=2020 }}</ref> कोकणातील धार्मिक वास्तूंचे वैशिष्ट्य त्यांच्या स्थानिक आणि तुलनेने लहान प्रमाणातील वास्तुरचनेतही दिसून येते. Smita Dalvi आणि Mustansir Dalvi यांच्या अभ्यासानुसार कोकणातील अनेक धार्मिक वास्तू स्थानिक घरांच्या आणि नागरी वास्तूंच्या प्रमाणाशी साधर्म्य राखणाऱ्या, स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरीवर आधारित होत्या. या वास्तूंमध्ये धार्मिक ओळख ही केवळ बाह्य भव्यतेतून व्यक्त न होता वास्तूच्या अंतर्गत धार्मिक वापर, प्रतीकात्मक घटक आणि स्थानिक सांस्कृतिक संदर्भातूनही व्यक्त होत असे. <ref name="DalviDalvi2010">{{cite book |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |chapter=Dismantling Cosmopolitanism: Transformations in the Sacred Heritage of the Non-Monumental in the Konkan |editor-last=Prashad |editor-first=Deependra |title=New Architecture and Urbanism: Development of Indian Traditions |pages=112–117 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |location=Newcastle upon Tyne |year=2010 |doi=10.5848/CSP.1892.00016 }}</ref><ref name="DalviDalvi2014">{{cite magazine |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |title=Politicizing the Sacred: Religious Architecture in the Konkan |magazine=Take on Art |volume=IV |issue=13 |date=January 2014 }}</ref> == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीची संकल्पना == कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा विचार केवळ मंदिराच्या बाह्य आकारावरून करणे योग्य ठरत नाही. मंदिराची निवडलेली जागा, परिसराशी असलेले नाते, गर्भगृह आणि मंडपाची रचना, प्रवेशमार्ग, छत, बांधकाम साहित्य, लाकडी आणि दगडी घटक, अलंकरण, धार्मिक उपयोग आणि स्थानिक समुदायाशी असलेले संबंध या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार केल्यास या वास्तुपरंपरेचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिरांना पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक संसाधनांचा वापर, वास्तुघटक आणि सामाजिक-सांस्कृतिक सातत्य यांचा परस्परसंबंध असलेल्या वास्तू म्हणून पाहिले आहे. त्यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिरांच्या वास्तुशैलीचे विश्लेषण करण्यासाठी स्थानिक साहित्य, बांधकाम तंत्र आणि मंदिरांच्या सामाजिक भूमिकेचा विचार करण्यात आला आहे. <ref name="KorlekarDesai2025"/> === कोकण आणि देऊळ वास्तू === कोकणाचा नैसर्गिक प्रदेश अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांगांच्या दरम्यान पसरलेला असून त्यामध्ये किनारी प्रदेश, डोंगराळ भाग, पठारी प्रदेश, नद्या, खाड्या आणि दऱ्याखोऱ्यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या पूर्वेस सह्याद्री पर्वतरांगा, पश्चिमेस अरबी समुद्र असून या प्रदेशाचे भौगोलिक स्वरूप डोंगराळ, मध्यम उताराच्या पठारी आणि किनारी अशा तीन व्यापक भागांत विभागता येते. <ref name="GSDAKonkan">{{cite web |title=Konkan |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/ |website=Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्येही कोकणाच्या भौगोलिक स्वरूपात सह्याद्री, अरबी समुद्र, नद्या, किनारी मैदाने, लेटराइट पठारे आणि डोंगराळ प्रदेश यांचा परस्परसंबंध स्पष्टपणे नोंदविला आहे. या भौगोलिक विविधतेचा पारंपरिक वास्तुरचनेवर परिणाम होणे स्वाभाविक आहे. <ref name="GazetteerRatnagiriGeography">{{cite web |title=Physical Features and Natural Resources — Geographical Regions |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> === प्रादेशिक वैशिष्ट्ये === कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार बदल दिसून येतात. सिंधुदुर्गातील मंदिरांच्या अभ्यासात स्थानिक भूगोल, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, मंदिराचे नियोजन आणि पारंपरिक design systems यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. त्यामुळे कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना एका मंदिराच्या स्वरूपाला संपूर्ण कोकणाची सर्वसाधारण वास्तुशैली मानण्याऐवजी विविध स्थानिक उदाहरणांचा तुलनात्मक अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="Potdar2020"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपात ऐतिहासिक काळानुसारही बदल झाले आहेत. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासात कोकणातील पारंपरिक धार्मिक वास्तूंच्या मूळ स्थानिक आणि non-monumental स्वरूपात आधुनिक काळात झालेल्या परिवर्तनाचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यांच्या मते काही जुन्या वास्तूंच्या पुनर्बांधणीदरम्यान स्थानिक प्रमाण आणि साहित्य यांऐवजी अधिक भव्य, आधुनिक आणि प्रतीकात्मक स्वरूप स्वीकारले गेले. <ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="DalviDalvi2014"/> === वास्तु आणि ग्रामजीवन === कोकणातील मंदिर हे केवळ देवतेच्या उपासनेचे स्थान नसून अनेक ठिकाणी ग्रामजीवनातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवहारांचे केंद्र राहिले आहे. धार्मिक उत्सव, जत्रा, सामुदायिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरा यांमुळे मंदिर आणि गावाचा परस्परसंबंध दृढ झाला आहे. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासातही कोकणातील मंदिरांना धार्मिक वास्तूंबरोबरच समुदायाच्या सामाजिक जीवनाशी संबंधित केंद्रे म्हणून पाहिले आहे. मंदिरांमध्ये धार्मिक विधींव्यतिरिक्त विविध सामाजिक उपक्रम आणि उत्सव होत असल्यामुळे वास्तूला स्थानिक सांस्कृतिक ओळख जतन करण्याचे कार्यही प्राप्त होते. <ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात Dalvi आणि Dalvi यांनी मंदिर, घर, वस्ती आणि सार्वजनिक अवकाश यांच्यातील संबंधावर भर दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार पारंपरिक कोकणी वस्तीमध्ये धार्मिक आणि नागरी वास्तूंचे स्वरूप स्थानिक जीवनपद्धतीशी सुसंगत होते. <ref name="DalviDalvi2010"/> === धार्मिक वास्तू आणि सांस्कृतिक वारसा === कोकणातील मंदिर वास्तूंचे महत्त्व त्यांच्या स्थापत्यरचनेपुरते मर्यादित नसून त्या स्थानिक सांस्कृतिक वारशाच्या भौतिक अभिव्यक्ती आहेत. वास्तूशी संबंधित बांधकाम तंत्र, काष्ठशिल्प, अलंकरण, धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांमधून पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेले ज्ञान व्यक्त होते. या दृष्टीने कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास हा वास्तुकला, इतिहास, लोकसंस्कृती, पर्यावरण आणि वारसा संवर्धन या सर्व क्षेत्रांना जोडणारा बहुविषयक अभ्यास ठरतो. Korlekar आणि Desai यांनी मंदिरांच्या वास्तुशैलीचा संबंध sustainability आणि cultural legacy शी जोडला आहे, तर Potdar यांनी सिंधुदुर्गातील मंदिरांचे स्थानिक वास्तु-प्रकार म्हणून दस्तऐवजीकरण करण्यावर भर दिला आहे. <ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> === हवामान आणि पर्जन्यमान === कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवर या प्रदेशाच्या हवामानाचा आणि विशेषतः मान्सूनच्या पर्जन्यमानाचा प्रभाव महत्त्वाचा आहे. अरबी समुद्रालगतचा प्रदेश, सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांचा भूभाग आणि मान्सूनमुळे होणारा मोठ्या प्रमाणातील पाऊस यांमुळे पारंपरिक वास्तूंच्या बांधकामात पावसापासून संरक्षण, छताची रचना, पाण्याचा निचरा आणि बांधकाम साहित्याची निवड या बाबींना महत्त्व प्राप्त झाले. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण प्रदेशात मान्सूनच्या काळात मोठ्या प्रमाणात पर्जन्यमान होते आणि प्रदेशाच्या भौगोलिक रचनेत डोंगराळ, पठारी आणि किनारी भागांचा समावेश होतो.<ref name="GSDAKonkan"/> या पर्यावरणीय परिस्थितीचा पारंपरिक वास्तुरचनेशी संबंध कोकणातील मंदिरांच्या अभ्यासातही अधोरेखित करण्यात आला आहे. Korlekar आणि Desai यांनी कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक पर्यावरण, उपलब्ध संसाधने, पारंपरिक बांधकाम पद्धती आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. त्यांच्या अभ्यासाच्या चौकटीत sustainability आणि cultural legacy हे मंदिर वास्तुशैलीच्या अभ्यासातील महत्त्वाचे घटक मानले आहेत.<ref name="KorlekarDesai2025"/> पावसाळ्यात मोठ्या प्रमाणात पर्जन्यमान होणाऱ्या कोकण प्रदेशात छताची रचना ही वास्तूच्या संरक्षणातील महत्त्वाची बाब ठरते. किनारी महाराष्ट्रातील पारंपरिक वस्तीच्या अभ्यासात स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या वास्तुरचनेचा उल्लेख करताना लाकडी घटकांवर आधारित कौलारू छतांचा वापर नोंदविण्यात आला आहे. Harihareshwar येथील अभ्यासात पारंपरिक घरांच्या छतांसाठी लाकडी battens वर आधारित कौलारू रचना आढळत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच अभ्यासात अशा कौलारू छतांना वास्तूचा तुलनेने अधिक संवेदनशील भाग मानले असून, त्यांच्या देखभालीशी संबंधित अडचणींचाही उल्लेख केला आहे.<ref name="ManjrekarSharmaKeskar2021">{{cite book |last=Manjrekar |first=Shraddha Mahore |last2=Sharma |first2=Pallavi |last3=Keskar |first3=Poorva |chapter=Built Environment of Indian Villages: A Case Study of Coastal Village of Maharashtra |title=Architecture & Planning for Villages |year=2021 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीच्या अभ्यासातही हवामान, स्थानिक पर्यावरण आणि उपलब्ध संसाधनांशी जुळवून घेतलेल्या पारंपरिक बांधकाम पद्धतींना महत्त्व दिले आहे. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासानुसार कोकणातील मंदिर वास्तू स्थानिक संसाधनांचा वापर, पारंपरिक बांधकामज्ञान आणि पर्यावरणीय जाणीव यांच्याशी संबंधित आहेत. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना वास्तूच्या धार्मिक स्वरूपाबरोबरच ती ज्या भौगोलिक आणि पर्यावरणीय परिस्थितीत विकसित झाली त्या परिस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="ManjrekarSharmaKeskar2021"/> === स्थानिक बांधकाम साहित्य === कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या बांधकाम साहित्याचा वापर. दगड, लेटराइट किंवा जांभा दगड, लाकूड, माती, चुन्याचे मिश्रण आणि कौले यांचा प्रदेशातील विविध पारंपरिक वास्तूंमध्ये उपयोग झालेला आढळतो. स्थानिक साहित्याचा वापर हा केवळ उपलब्धतेमुळे झालेला नसून, स्थानिक हवामान, बांधकाम तंत्र आणि कारागिरीशी त्याचा संबंध आहे.<ref name="Potdar2020"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील vernacular temple architecture वरील Komal Potdar यांच्या अभ्यासात मंदिरांची रचना स्थानिक भूगोल, स्थानिक बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक planning systems यांच्याशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट केले आहे. या अभ्यासात मंदिरांना कोकणाशी निगडित स्वतंत्र वास्तु-प्रकार म्हणून पाहून त्यांच्या वास्तुघटकांचे आणि प्रतीकात्मकतेचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="Potdar2020"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या संदर्भात Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथात लाकडी वास्तुघटक आणि काष्ठकारागिरीचा व्यापक अभ्यास आढळतो. कोकणातील काष्ठवास्तू समजून घेण्यासाठी हा दख्खनी संदर्भ उपयुक्त ठरतो.<ref name="Mate1967">{{cite book |last=Mate |first=Madhukar Shripad |title=Deccan Woodwork |series=Deccan College Building Centenary & Silver Jubilee Series |volume=49 |publisher=Deccan College Postgraduate and Research Institute |location=Poona |year=1967 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी परिसरातील विविध प्रकारच्या दगडांची आणि लेटराइटची नोंद आहे. बांधकामासाठी वापरता येणाऱ्या स्थानिक दगडांच्या उपलब्धतेमुळे पारंपरिक वास्तूंमध्ये स्थानिक खडकांचा वापर करण्यास अनुकूल परिस्थिती निर्माण झाली होती.<ref name="GazetteerStone"/> === जांभा दगड आणि इतर दगडांचा वापर === कोकणातील मंदिरांच्या बांधकामात स्थानिक दगडांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात बांधकामासाठी उपयुक्त अशा granite-gneiss, quartzite, Deccan trap आणि laterite यांसारख्या विविध प्रकारच्या खडकांची उपलब्धता असल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आहे. त्यामुळे कोकणातील पारंपरिक वास्तूंमध्ये स्थानिक भूगर्भीय परिस्थिती आणि उपलब्ध बांधकाम साहित्य यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेता येतो.<ref name="GazetteerStone">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Building Stones |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_economic.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> मंदिरांच्या प्रत्यक्ष वास्तुरचनेत कोणत्या प्रकारचा दगड वापरला आहे, याचे स्वरूप मंदिरनिहाय बदलू शकते. उदाहरणार्थ, कुंकेश्वर मंदिराच्या पायाभरणीत granite, तर वरच्या बांधकामात आणि घुमटात laterite वापरल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आहे. यावरून एका मंदिराच्या वास्तूतही संरचनात्मक गरज आणि उपलब्धतेनुसार भिन्न प्रकारच्या दगडांचा वापर झालेला दिसून येतो.<ref name="GazetteerKunkeshvar">{{cite web |title=Kunkeshvar |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Kunkeshvar.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> वाळवळ आणि आकेरी परिसरात बांधकामासाठी उपयुक्त दगडांच्या खाणी असल्याचीही गॅझेटियरमध्ये नोंद आहे. वाळवळ येथील दगड quartz किंवा quartzite प्रकारचा असल्याचे, तर आकेरी येथील कठीण slate-coloured talc-schist प्रकारचा दगड बांधकामासाठी विशेष उपयुक्त असल्याचे जुन्या Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer मध्ये नमूद केले आहे.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना त्यामुळे केवळ “जांभा दगड” या एका साहित्यावर भर न देता, स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या विविध दगडांचे प्रकार, त्यांचे भौगोलिक वितरण आणि विशिष्ट मंदिरांमध्ये झालेला त्यांचा वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. वाळवळ आणि आकेरी परिसरातील बांधकामासाठी उपयुक्त दगडांच्या उपलब्धतेची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आहे. या नोंदीमुळे सावंतवाडी परिसरातील स्थानिक दगड आणि पारंपरिक बांधकाम यांच्यातील संबंधाचा ऐतिहासिक संदर्भ उपलब्ध होतो.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone">{{cite web |title=Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer — Minerals |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pro2_minerals.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण मंदिर हे स्थानिक दगडी वास्तूचे उदाहरण आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरनुसार हे मंदिर नदीकाठी असून त्याच्या वास्तूत दगडाचा वापर झालेला आहे. मंदिरातील स्तंभांवरील कोरीव कामाचाही गॅझेटियरमध्ये उल्लेख आहे.<ref name="GazetteerValaval"/> कुंकेश्वर मंदिराच्या बांधकामात साहित्याच्या विविधतेचे स्पष्ट उदाहरण दिसते. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरनुसार मंदिराच्या पायाभरणीत ग्रॅनाइटचा, तर त्याच्या वरच्या बांधकामात आणि घुमटात लेटराइटचा वापर करण्यात आला आहे. त्यामुळे एकाच मंदिराच्या वास्तूमध्येही भिन्न प्रकारच्या दगडांचा उपयोग त्यांच्या संरचनात्मक किंवा उपलब्धतेनुसार करण्यात आल्याचे दिसते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> कुंकेश्वर मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर असलेल्या शिलालेखानुसार मंदिराची दुरुस्ती आणि विस्तार इ.स. १६८० मध्ये झाल्याचीही गॅझेटियरमध्ये नोंद आहे. त्यामुळे वास्तूचे बांधकाम साहित्य समजून घेताना त्याच्या ऐतिहासिक दुरुस्ती आणि विस्ताराच्या टप्प्यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुशैलीमध्ये लाकडाला विशेष महत्त्व आहे. धार्मिक आणि लौकिक अशा दोन्ही प्रकारच्या वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर वास्तुघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork">{{cite conference |last=Hadap |first=Nitin |title=Konkan Woodwork: A Preliminary Note |booktitle=Proceedings of the 73rd Session of the Indian History Congress |location=Mumbai }}</ref> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील लाकडी कलापरंपरेचे क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे अध्ययन करण्यात आले आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणाऱ्या लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, bracket figures, ceiling panels, lintels आणि इतर काष्ठघटकांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. तसेच काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून त्यावर कोरीव काम करून वास्तूला कलात्मक स्वरूप देण्यात आले. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तुचा अभ्यास हा वास्तुशास्त्र आणि काष्ठशिल्प या दोन्हींच्या संगमातून करणे आवश्यक ठरते. दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या संदर्भातून दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, कारागिरी आणि काष्ठशिल्पाची व्यापक पार्श्वभूमी समजण्यास मदत होते.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना स्थानिक लाकूड, कारागिरीचे तंत्र, धार्मिक उपयोग आणि वास्तूतील लाकडी घटकांचे परस्परसंबंध यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तु ही कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीची केवळ सजावटीची बाब नसून तिच्या संरचनात्मक आणि सांस्कृतिक स्वरूपाचा महत्त्वाचा भाग आहे. === काष्ठशिल्प आणि मंदिर वास्तु === काष्ठशिल्प हे कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीतील महत्त्वाचे कलात्मक वैशिष्ट्य मानता येते. लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, छताचे पटल आणि इतर घटकांवर केलेले कोरीव काम वास्तूला धार्मिक आणि कलात्मक अभिव्यक्ती प्रदान करते. Hadap यांच्या क्षेत्रीय अभ्यासात कोकणातील धार्मिक वास्तूंमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लाकडी कोरीव काम आढळल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पाच्या अभ्यासात त्यावरील प्रतिमा, अलंकरणात्मक नमुने, तंत्र, शैली, संभाव्य कालमान आणि सामाजिक-धार्मिक संदर्भ यांचा विचार करता येतो. त्यामुळे काष्ठशिल्प हे केवळ सजावट नसून स्थानिक इतिहास, धार्मिक प्रतीके आणि पारंपरिक कारागिरी यांचे दस्तऐवजीकरण करणारे माध्यम ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांवर अलीकडे स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासामुळे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंदिरांमध्ये जतन झालेल्या काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र कलाविषय आणि वास्तुघटक म्हणून अभ्यास करण्याची दिशा पुढे आली आहे.<ref name="BokilJoshiAmbalkarGaikwad2026">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Joshi |first2=Renuka |last3=Ambalkar |first3=Janhavi |last4=Gaikwad |first4=Tanvi |title=Case Study of Kashthashilpa Panels from Someshwara and Vishweshwar Temple of Pawas, Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Kalākalpa: IGNCA Journal of Arts |volume=X |issue=2 |year=2026 |pages=71–84 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |location=New Delhi |issn=2456-8201 }}</ref> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांमधील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना काष्ठशिल्प-पटलांची रचना, त्यावरील अलंकरण, वापरलेले साहित्य, कारागिरीचे तंत्र आणि त्यांचा मंदिराच्या धार्मिक व वास्तुशास्त्रीय संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. अशा अभ्यासातून रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तसेच व्यापक कोकणातील काष्ठशिल्प परंपरेची स्थानिक वैशिष्ट्ये आणि तिचे वास्तुशिल्पाशी असलेले संबंध अधिक स्पष्ट होण्यास मदत होते.<ref name="BokilJoshiAmbalkarGaikwad2026"/> === काष्ठवास्तुतील संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक घटक === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये लाकूड हे एकाच वेळी संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक माध्यम म्हणून वापरले गेले आहे. स्तंभ, तुळया, छताचे घटक आणि चौकटी यांसारख्या भागांना संरचनात्मक भूमिका असताना त्यांच्यावर केलेले कोरीव काम वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काही धार्मिक वास्तूंमध्ये काष्ठशिल्पाचे घटक देवतेशी संबंधित धार्मिक प्रतीके, पौराणिक प्रतिमा किंवा स्थानिक कलापरंपरेशी निगडित अलंकरण दर्शवू शकतात. मात्र, अशा प्रतिमांचे स्वरूप आणि अर्थ मंदिरनिहाय बदलू शकतात. त्यामुळे काष्ठशिल्पातील प्रतिमांचा अर्थ लावताना प्रत्यक्ष वास्तू-अभ्यास, शिल्पविषयक दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भ यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="BokilJoshiAmbalkarGaikwad2026"/> काष्ठवास्तूचे संवर्धन करताना तिच्या संरचनात्मक भूमिकेबरोबरच काष्ठशिल्पाचे कलात्मक आणि ऐतिहासिक महत्त्वही लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूंच्या दस्तऐवजीकरणाच्या अभ्यासातून लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताचे पटल आणि इतर वास्तुघटकांचे नोंदणीकरण करण्यात आले आहे. अशा वास्तुघटकांचे दस्तऐवजीकरण हे त्यांच्या वास्तुशास्त्रीय, कलात्मक आणि सांस्कृतिक मूल्यांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> == कोकणातील मंदिर स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास == कोकणातील मंदिर स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास एका विशिष्ट कालखंडात अचानक निर्माण झालेला वास्तुप्रकार म्हणून पाहता येत नाही. या प्रदेशातील धार्मिक वास्तूंच्या पुरातत्त्वीय नोंदींमध्ये प्राचीन शैलकृत गुहा आणि ब्राह्मणical धार्मिक वास्तू आढळतात; रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत गुहा याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> दक्षिण कोकणातील अलीकडील पुरातत्त्वीय संशोधनातूनही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नव्याने नोंद झालेल्या शैलकृत गुहांची माहिती उपलब्ध झाली आहे.<ref name="BokilKamble2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या पुढील विकासाचा अभ्यास करताना स्थानिक दगडी वास्तू, काष्ठवास्तु, लेटराइटचा वापर आणि स्थानिक बांधकाम परंपरा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपात स्थानिक साहित्य, कारागिरी आणि वास्तुरचनेचा परस्परसंबंध दिसून येतो; विशेषतः कोकणातील काष्ठवास्तू आणि धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासातून लाकडी वास्तुघटकांची दीर्घकालीन परंपरा स्पष्ट होते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास केवळ वास्तूच्या बाह्य स्वरूपावर आधारित न राहता पुरातत्त्वीय अवशेष, वास्तुरचना, शिल्पकला, प्रतिमाशास्त्र, उपलब्ध ऐतिहासिक साधने आणि स्थानिक वास्तुपरंपरा यांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून करणे आवश्यक आहे. कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तूंच्या अभ्यासात वास्तुरचना आणि प्रतिमाशास्त्राचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे, तर कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या आधुनिक अभ्यासात वास्तू, स्थानिक परंपरा आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांवर भर देण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर स्थापत्याच्या ऐतिहासिक विकासाचा कालानुक्रम ठरविताना मात्र प्रत्येक वास्तूचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय, ऐतिहासिक आणि वास्तुशास्त्रीय पुरावा विचारात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध पुराव्यावरून वेगवेगळ्या कालखंडांतील वास्तूंची वैशिष्ट्ये ओळखता येतात; परंतु सर्व आधुनिक कोकणी मंदिररचना एका अखंड आणि एकरेषीय वास्तु-विकासातून निर्माण झाल्या असे सर्वसाधारणपणे मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKamble2025"/> === प्राचीन धार्मिक वास्तू === कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासासाठी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत गुहा महत्त्वपूर्ण पुरातत्त्वीय उदाहरण ठरतात. कातळगाव आणि जावडे ही गावे लांजा तालुक्यात असून, त्यांच्यामधून वाहणाऱ्या स्थानिक प्रवाहाच्या परिसरातील लेटराइट किंवा फेरिक्रीटच्या थरात या गुहा कोरण्यात आल्या आहेत. या स्थळावर अनेक गुहा, स्वतंत्र शिल्पे आणि वास्तुघटक आढळतात.<ref name="JogeKatalgaon2018">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |last3=Dhanawade |first3=Anjay |last4=Ganvir |first4=Shrikant |last5=Dalavi |first5=Hemant |title=Early Brahmanical Rock Cut Caves at Katalgaon-Javade, District Ratnagiri, Maharashtra, India |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Sri Lanka |volume=62 |issue=2 |year=2018 |pages=65–115 }}</ref> Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार कातळगाव–जावडे येथील गुहा साधारण इ.स. चौथे–पाचवे शतक या कालखंडाशी संबंधित आहेत. या स्थळाचे महत्त्व केवळ गुहांच्या प्राचीनतेत नसून त्यांच्या वास्तुरचनेत आणि त्यांच्याशी संबंधित शिल्पप्रतिमांमध्ये आहे. या वास्तूंच्या आधारे पश्चिम किनारपट्टीवरील महाराष्ट्रात ब्राह्मणical धार्मिक परंपरांच्या प्रसाराचा आणि त्यांच्या आरंभीच्या वास्तुरूपांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> या गुहांपैकी अनेक गुहा आकाराने लहान आणि एककक्षीय आहेत. काही गुहांमध्ये साधे उंचवटे किंवा आसने, तर काही ठिकाणी अधिक विकसित पादपीठे आणि कोनाडे आढळतात. अभ्यासकांनी या वास्तुरचनेची तुलना महाराष्ट्र, गोवा आणि दख्खनमधील इतर आरंभीच्या शैलकृत धार्मिक वास्तूंशी केली आहे. कातळगाव–जावडे येथील गुहांमध्ये प्रवेशरचनेचे स्वरूपही वैशिष्ट्यपूर्ण आहे; बहुतेक गुहांमध्ये स्वतंत्र दरवाजाची विकसित चौकट आढळत नसल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील वास्तुसमूहात धार्मिक परंपरांची विविधता दिसून येते. काही गुहांमध्ये विष्णूशी संबंधित प्रतिमा आढळतात, तर इतर गुहांमध्ये कार्तिकेय, ब्रह्मा किंवा शिव, शिव-पार्वती आणि गंगावतरणाशी संबंधित प्रतिमाशिल्पे आढळतात. त्यामुळे या स्थळाचा अभ्यास केवळ वास्तुशास्त्रीय दृष्टीने न करता प्रतिमाशास्त्र आणि धार्मिक इतिहासाच्या संदर्भातही केला जातो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील गुहांमध्ये आढळणाऱ्या प्रतिमांमध्ये विष्णू, नरसिंह, कार्तिकेय, शिव-पार्वती आणि इतर धार्मिक विषयांचे दर्शन घडते. काही प्रतिमांच्या स्थानिक अर्थनिर्मितीचेही अभ्यासात उल्लेख आहेत. यावरून प्राचीन धार्मिक वास्तू आणि नंतरच्या लोकश्रद्धा यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करण्यासाठीही हे स्थळ महत्त्वाचे ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> या गुहांच्या वास्तुरचनेत साधेपणा आणि कार्यप्रधानता दिसून येते. अभ्यासकांच्या मते कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तू कोकणातील या प्रकारच्या वास्तुपरंपरेच्या आरंभीच्या स्वरूपाचे प्रतिनिधित्व करतात. त्यांची रचना दख्खन आणि पश्चिम भारतातील इतर आरंभीच्या शैलकृत वास्तूंशी काही प्रमाणात साम्य दर्शवते. त्यामुळे कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तूंचा इतिहास हा व्यापक दख्खनी शैलकृत वास्तुपरंपरेपासून पूर्णपणे वेगळा नव्हता, असे तुलनात्मक वास्तु-अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या उपलब्धतेचा प्रश्नही महत्त्वाचा आहे. Raghunath Bokil आणि Riya Kamble यांच्या 2025 मधील अभ्यासानुसार दक्षिण कोकणात योग्य खडक किंवा वास्तुशिल्पासाठी उपयुक्त साहित्याची मर्यादित उपलब्धता असल्यामुळे शैलकृत वास्तूंची संख्या तुलनेने मर्यादित आहे. तरीही रत्‍नागिरी जिल्ह्यात गेल्या काही दशकांत विविध अभ्यासकांनी अनेक शैलकृत वास्तू आणि गुहा ओळखल्या आहेत. त्यांच्या अभ्यासात संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका नव्याने नोंद झालेल्या गुहेचा उल्लेख आहे.<ref name="BokilKamble2025">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Kamble |first2=Riya |title=Newly Discovered Rock-Cut Caves from the Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Journal of Studies in South Asia |volume=1 |issue=1 |year=2025 |pages=17–24 |issn=3107-8451 }}</ref> या नव्या पुरातत्त्वीय नोंदींमुळे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील शैलकृत धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास अद्याप पूर्ण झालेला नसल्याचे दिसते. त्यामुळे प्राचीन धार्मिक वास्तूंचा इतिहास निश्चित करण्यासाठी नव्या पुरातत्त्वीय शोधांचे दस्तऐवजीकरण, स्थळांचा तुलनात्मक अभ्यास आणि उपलब्ध शिल्प-वास्तुघटकांचे शास्त्रीय विश्लेषण आवश्यक आहे.<ref name="BokilKamble2025"/> कातळगाव–जावडे आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील इतर शैलकृत वास्तू या नंतरच्या कोकणी मंदिर वास्तुशैलीच्या थेट आणि एकमेव पूर्वरूप म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध पुरातत्त्वीय अभ्यास मात्र या वास्तूंमधून कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तुरचना, शैलकृत स्थापत्य आणि प्रतिमाशास्त्रीय परंपरांचा महत्त्वपूर्ण पुरावा उपलब्ध करून देतात. त्यामुळे कोकणातील मंदिर स्थापत्याच्या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास करताना या शैलकृत वास्तूंचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भ म्हणून विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKamble2025"/> === शिलाहार आणि मध्ययुगीन परंपरा === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहार राजवटीला महत्त्वाचे स्थान आहे. दक्षिण कोकणातील शिलाहार घराण्याची सत्ता साधारण इ.स. ७७० ते १०२० या कालखंडात होती. या घराण्याचा प्रभाव सह्याद्री आणि समुद्र यांच्या दरम्यानच्या दक्षिण कोकण प्रदेशावर होता. त्यांच्या इतिहासाची माहिती प्रामुख्याने ताम्रपट, शिलालेख आणि इतर ऐतिहासिक साधनांमधून उपलब्ध होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खारेपाटण ताम्रपट हे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी विशेष महत्त्वाचे साधन मानले जाते.<ref name="GazetteerShilaharas">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Silaharas |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref><ref name="Khobrekar2002">{{cite book |last=Khobarekar |first=V. G. |title=Konkan, from the Earliest to 1818 A.D.: A Study in Political and Socio-economic Aspects |publisher=Snehavardhan Publishing House |location=Pune |year=2002 |pages=436 }}</ref> शिलाहारांच्या काळातील राजकीय इतिहासाबरोबरच धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचाही विकास झाला. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये शिलाहारांच्या काळातील मंदिरांचा धार्मिक कार्याबरोबरच शिक्षण आणि सत्रव्यवस्थेशी संबंध असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे मध्ययुगीन कोकणातील देवळे ही केवळ उपासनेची स्थळे नसून धार्मिक, शैक्षणिक आणि सामाजिक जीवनाशी संबंधित संस्था म्हणूनही कार्यरत होती असे उपलब्ध ऐतिहासिक साधनांवरून दिसून येते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय प्रभावाचा विस्तार काळानुसार बदलत गेला. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींनुसार त्यांच्या सत्तेचा संबंध गोवा, रत्‍नागिरी आणि खारेपाटण परिसराशी होता. खारेपाटण येथील ताम्रपटांमधून शिलाहार राजांची वंशावळ, त्यांच्या राजकीय संबंधांची माहिती आणि तत्कालीन प्रशासनाचे काही पैलू समोर येतात.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="Khobrekar2002"/> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास करताना केवळ राजाश्रयावर भर देणे योग्य ठरणार नाही. ताम्रपट आणि इतर ऐतिहासिक साधनांमधून धार्मिक संस्थांना देण्यात आलेल्या आश्रयाची माहिती मिळते; परंतु आज अस्तित्वात असलेल्या प्रत्येक मंदिराची वास्तुरचना शिलाहारकालीन आहे असे केवळ त्या प्रदेशावर शिलाहारांची सत्ता होती म्हणून म्हणता येत नाही. एखाद्या मंदिराचे कालमान निश्चित करण्यासाठी त्याची वास्तुशैली, शिलालेख, मूर्तिशिल्प, बांधकामातील स्तर आणि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या विकासात स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती आणि उपलब्ध बांधकाम साहित्य यांचाही प्रभाव राहिला. पुढील काळात कोकणातील मंदिर वास्तूंमध्ये दगड, लेटराइट आणि लाकूड यांचा विविध प्रकारे वापर झालेला दिसतो. त्यामुळे मध्ययुगीन मंदिर स्थापत्याचा अभ्यास हा केवळ राजवंशांच्या इतिहासाच्या चौकटीत न करता स्थानिक वास्तुपरंपरा, कारागिरी आणि उपलब्ध संसाधने यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> शिलाहारांच्या राजवटीच्या समाप्तीनंतर कोकणातील राजकीय सत्ता विविध राजघराण्यांच्या प्रभावाखाली गेली. दक्षिण कोकणातील शिलाहारांची सत्ता इ.स. ११व्या शतकाच्या प्रारंभी संपुष्टात आल्याचे रत्‍नागिरी गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यानंतरच्या काळात चालुक्य, कदंब, यादव आणि इतर राजकीय सत्तांच्या प्रभावामुळे कोकणाच्या राजकीय इतिहासात बदल झाले.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन काळातील धार्मिक वास्तूंच्या परंपरेचा अभ्यास करताना या राजकीय बदलांबरोबरच स्थानिक देवस्थानांची सातत्याने चालत आलेली परंपरा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. अनेक देवस्थानांच्या वास्तूंमध्ये कालांतराने दुरुस्ती, विस्तार, पुनर्बांधणी किंवा नवीन वास्तुघटकांची भर पडल्यामुळे आजची वास्तू ही एका विशिष्ट ऐतिहासिक कालखंडाचीच निर्मिती आहे असे गृहीत धरता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील मध्ययुगीन मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास हा वास्तूच्या मूळ निर्मितीबरोबरच तिच्या नंतरच्या परिवर्तनांचाही अभ्यास ठरतो.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="DalviDalvi2010"/> === आधुनिक काळातील परिवर्तन === कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये आधुनिक काळात दुरुस्ती, पुनर्बांधणी, विस्तार आणि नवीन बांधकाम साहित्याचा वापर यांमुळे काही बदल झाले आहेत. पारंपरिक मंदिरांच्या वास्तूमध्ये स्थानिक साहित्य, काष्ठवास्तु, कौलारू छत आणि स्थानिक कारागिरी यांना महत्त्व असताना आधुनिक काळात त्यांच्या देखभालीसाठी आणि पुनर्बांधणीसाठी नव्या बांधकाम पद्धतींचा वापर होऊ लागला आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील आधुनिक अभ्यासांमध्ये पारंपरिक बांधकामज्ञान आणि सांस्कृतिक वारसा यांचे जतन हा महत्त्वाचा विषय म्हणून पुढे आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक पुनर्बांधणीमुळे काही मंदिरांच्या मूळ वास्तुरचनेत बदल होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अलीकडील अभ्यास आणि वास्तुशिक्षणाच्या प्रकल्पांमध्ये पारंपरिक मंदिरांच्या नूतनीकरणामुळे त्यांच्या मूळ वास्तुगुणांमध्ये बदल होण्याच्या प्रश्नाकडे लक्ष वेधण्यात आले आहे. काही उदाहरणांमध्ये पारंपरिक ग्रामदेवतांच्या मंदिरांचे नूतनीकरण करून त्यांना अधिक एकसंध आधुनिक काँक्रीट स्वरूप देण्यात आल्याने पूर्वीच्या वास्तुरचनेतील वैशिष्ट्ये कमी झाल्याचे निरीक्षण नोंदविण्यात आले आहे.<ref name="Deulkathan2025">{{cite web |title=Kala Ghoda Arts Festival 2025: This project by college students showcases stories of temple architecture in Konkan |url=https://www.mid-day.com/mumbai-guide/things-to-do/article/konkan-calling-23471346 |website=Mid-day |date=25 January 2025 |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक काळातील परिवर्तन केवळ मंदिराच्या मुख्य वास्तूपुरते मर्यादित नसून मंदिर परिसरातील उपयुक्तताविषयक बांधकामांमध्येही दिसून येते. भाविकांसाठी सुविधा, प्रवेशमार्ग, सभागृह, स्वच्छतागृहे, निवासव्यवस्था आणि इतर सोयी निर्माण करताना पारंपरिक मंदिर परिसराच्या मूळ रचनेशी त्यांचा संबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते. त्यामुळे मंदिराच्या संवर्धनात धार्मिक वापराच्या गरजा आणि वास्तु-वारशाचे जतन यांच्यात संतुलन राखणे महत्त्वाचे ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काही ऐतिहासिक मंदिरांच्या बाबतीत आधुनिक संवर्धन आणि पुनर्स्थापना प्रकल्पही हाती घेण्यात आले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील धूतपापेश्वर मंदिराच्या संवर्धन प्रकल्पात मंदिर, उपदेवालये, उपयुक्तता-विषयक वास्तू आणि परिसरातील पर्यावरणीय घटक यांचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे. या मंदिराच्या वास्तूमध्ये शिलाहार आणि पेशवा काळातील शैलींचे स्थानिक कोकणी साहित्याशी झालेले अनुकूलन दिसून येते, अशी नोंद संवर्धन प्रकल्पाच्या दस्तऐवजात आहे.<ref name="DhootapapeshwarConservation">{{cite web |title=Dhootapapeshwar Temple — Management Plan & DPR & Conservation Works |url=https://anlassociates.com/projects/dhootapapeshwar-temple-management-plan-dpr-conservation-works |website=Abha Narain Lambah Associates |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक काळात मंदिर वास्तूंकडे केवळ धार्मिक वापराच्या दृष्टीने न पाहता सांस्कृतिक वारसा आणि वास्तु-अभ्यासाच्या दृष्टीनेही पाहिले जात आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवर आधारित अलीकडील शैक्षणिक आणि वास्तुशिक्षणाच्या प्रकल्पांमध्ये मंदिरांचे दस्तऐवजीकरण, प्रतिकृती तयार करणे आणि त्यांच्या वास्तु-सांस्कृतिक संदर्भाचा अभ्यास करण्याचा प्रयत्न झाला आहे. यामुळे पारंपरिक मंदिर वास्तुशैलीकडे नव्या पिढीचे आणि वास्तु-अभ्यासकांचे लक्ष वेधले जात आहे.<ref name="Deulkathan2025"/> आधुनिक परिवर्तनाच्या प्रक्रियेत पर्यटनाचाही प्रभाव वाढत आहे. मंदिरांना धार्मिक स्थळांबरोबरच सांस्कृतिक आणि वारसा स्थळे म्हणून पाहिले जाऊ लागल्याने त्यांच्या परिसरात पर्यटक आणि भाविकांसाठी सुविधा निर्माण करण्याची गरज वाढली आहे. महाराष्ट्रातील वारसा स्थळांच्या विकासाच्या योजनांमध्ये संरक्षण, दस्तऐवजीकरण आणि पर्यटकांसाठी मूलभूत सुविधा यांचा एकत्रित विचार केला जात असल्याचे दिसून येते.<ref name="RaigadTourism">{{cite web |title=Tourism |url=https://raigad.gov.in/en/tourism-eng/ |website=District Raigad, Government of Maharashtra |publisher=District Administration, Raigad |access-date=13 August 2026 }}</ref> तथापि, आधुनिक सुविधा आणि पारंपरिक वास्तुशैली यांच्यात संतुलन राखणे हे कोकणातील मंदिरांच्या संवर्धनातील महत्त्वाचे आव्हान आहे. पारंपरिक वास्तूंच्या दुरुस्ती किंवा पुनर्बांधणीमध्ये स्थानिक साहित्य, मूळ वास्तुरचना, काष्ठशिल्प, कौलारू छत, अलंकरण आणि मंदिराभोवतालचे सांस्कृतिक पर्यावरण यांचा विचार केल्यास वास्तूचे ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्य अधिक प्रभावीपणे जतन करता येऊ शकते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DhootapapeshwarConservation"/> आधुनिक काळातील परिवर्तनामुळे कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे स्वरूप काही ठिकाणी बदलले असले तरी पारंपरिक वास्तुज्ञान, स्थानिक साहित्य आणि काष्ठशिल्प यांचे महत्त्व अद्याप कायम आहे. त्यामुळे आधुनिक पुनर्बांधणी आणि पारंपरिक वारसा यांच्यात समतोल साधणे हे कोकणातील मंदिर वास्तूंच्या भविष्यातील संवर्धनासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> == मंदिराचे स्थान आणि परिसर नियोजन == === देवस्थान आणि ग्रामजीवन === कोकणातील मंदिर हे केवळ धार्मिक उपासनेचे स्थान नसून अनेक गावांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा एक महत्त्वाचा केंद्रबिंदू राहिले आहे. विशेषतः ग्रामदैवतांच्या देवळांना गावाच्या संरक्षणाशी, स्थानिक श्रद्धांशी आणि सामुदायिक धार्मिक आचारांशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मालवण येथील *Deulwada* वरील वास्तु-अभ्यासात ग्रामदैवतांना गावाचे रक्षक मानले जात असून, त्यांचे देवस्थान हे स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि विधींशी संबंधित सार्वजनिक जागा म्हणून वर्णन केले आहे.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील देवस्थानांच्या रचनेत मंदिराचा मुख्य गाभारा किंवा देवालय हा केंद्रस्थानी असला तरी त्याभोवतालचा परिसरही धार्मिक आणि सामाजिक वापराचा भाग असतो. देवस्थानाच्या परिसरात धार्मिक विधी, उत्सव, सामुदायिक कार्यक्रम आणि भाविकांच्या एकत्र येण्याच्या प्रक्रिया घडत असल्यामुळे मंदिराचा अवकाश हा केवळ वास्तूच्या आतील भागापुरता मर्यादित राहत नाही. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना मंदिर आणि त्याच्या सभोवतालच्या ग्रामवस्तीचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DalviDalvi2010"/> ग्रामदैवतांच्या देवळांभोवती निर्माण झालेला *Deulwada* किंवा देवस्थान परिसर हा स्थानिक धार्मिक जीवनाच्या संघटनेत महत्त्वाची भूमिका बजावतो. अशा परिसरात एका प्रमुख देवतेबरोबर इतर संबंधित देवतांची देवळे किंवा धार्मिक घटक असू शकतात. त्यामुळे देवस्थानाची रचना ही केवळ एका स्वतंत्र मंदिराची वास्तू न राहता स्थानिक धार्मिक विश्वाची भौतिक अभिव्यक्ती बनते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या सामाजिक संदर्भाचा विचार करताना स्थानिक परंपरा आणि वास्तू यांचे नातेही महत्त्वाचे ठरते. धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात वास्तूचे स्वरूप, तिचा परिसर आणि त्या परिसराशी निगडित सामाजिक-सांस्कृतिक व्यवहार यांचा एकत्रित विचार करण्याची आवश्यकता असल्याचे कोकणातील sacred heritage वरील अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="DalviDalvi2010"/> मंदिर आणि ग्रामजीवन यांचे नाते उत्सव, धार्मिक विधी आणि सामुदायिक सहभागाच्या माध्यमातून अधिक स्पष्ट होते. अशा प्रसंगी मंदिराचा परिसर तात्पुरत्या स्वरूपात मोठ्या सामुदायिक वापरासाठी खुला होतो. त्यामुळे मंदिराच्या वास्तु-अभ्यासात नियमित धार्मिक वापराबरोबरच उत्सवकालीन वापराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan">{{cite web |title=The Deulwada of Malvan, Sindhudurg district, Konkan, Maharashtra |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Deulwada-Document-2018.pdf |website=IES College of Architecture |year=2018 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैली समजून घेताना म्हणूनच देवळाची वास्तू आणि ग्रामसमाज यांना परस्परांपासून स्वतंत्र मानणे योग्य ठरणार नाही. देवस्थान, ग्रामदैवत, धार्मिक परंपरा, सार्वजनिक अवकाश आणि स्थानिक सांस्कृतिक व्यवहार यांच्या परस्परसंबंधातून मंदिराला त्याचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व प्राप्त होते.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DalviDalvi2010"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुंकेश्वर मंदिर हे समुद्र आणि मंदिर यांच्या भौगोलिक संबंधाचे स्पष्ट उदाहरण आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार हे प्राचीन शिवमंदिर अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर स्थित आहे. मंदिर, समुद्रकिनारा आणि आसपासचा नैसर्गिक परिसर यांचे एकत्रित अस्तित्व या देवस्थानाला विशिष्ट भौगोलिक आणि धार्मिक स्वरूप प्राप्त करून देते.<ref name="KunkeshwarTourism">{{cite web |title=Kunkeshwar |url=https://maharashtratourism.gov.in/beach/kunkeshwar/ |website=Department of Tourism, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> === मंदिराभोवतालची रचना === कोकणातील काही मंदिरसमूहांमध्ये मुख्य देवालयाबरोबरच इतर देवतांची मंदिरे, मंडप आणि धार्मिक वापराच्या जागा एकत्रितपणे आढळतात. मालवण येथील देऊळवाड्यात पाच प्रमुख देवतांची मंदिरे एका धार्मिक परिसरात समूहाने स्थित आहेत. या मंदिरांचा विकास वेगवेगळ्या कालखंडांत झाला असून, काही मंदिरांमध्ये कालांतराने बाह्य मंडपांची भरही पडली आहे.<ref name="DeulwadaMalvan">{{cite web |title=The Deulwada of Malvan, Sindhudurg District, Konkan, Maharashtra |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Deulwada-Document-2018.pdf |website=IES College of Architecture |year=2018 |access-date=13 August 2026 }}</ref> मालवणच्या देऊळवाड्याचा परिसर धार्मिक वापराबरोबरच सार्वजनिक आणि सामुदायिक वापरासाठीही महत्त्वाचा आहे. दस्तऐवजीकरणानुसार या मंदिरांतील मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या लोककलांच्या कार्यक्रमांसाठी केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिराभोवतालच्या रचनेत नैसर्गिक घटकांचाही समावेश होऊ शकतो. मालवणच्या देऊळवाड्यात काही वडाची झाडे ‘महा पुरुष’ म्हणून पूजली जातात. या झाडांभोवती प्रदक्षिणेसाठी चौथरा बांधलेला आहे. त्यामुळे काही ठिकाणी धार्मिक अवकाशाची रचना केवळ बांधलेल्या मंदिरांपुरती मर्यादित न राहता वृक्षांसारख्या नैसर्गिक घटकांनाही सामावून घेते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूह मंदिर आणि जलपरिसर यांच्या परस्परसंबंधाचे उदाहरण देतो. हा मंदिरसमूह दामापूर तलावाच्या बांधावर विकसित झाला असून, मूळ भगवती मंदिराबरोबर सातेरी देवी, नारायण आणि ब्राह्मण मंदिर अशी आणखी तीन मंदिरे या परिसरात आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati">{{cite web |title=Baandh Rakshak Bhagwati: The Sacred Waterfront |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Dhamapur-Bhagwati-Document-2019.pdf |website=IES College of Architecture |year=2019 |access-date=13 August 2026 }}</ref> दामापूरच्या भगवती मंदिराचा सभामंडप धार्मिक वापराबरोबरच सामुदायिक वापरासाठीही महत्त्वाचा आहे. दस्तऐवजीकरणानुसार या सभामंडपाचा उपयोग पंचायत बैठका आणि उत्सवांच्या वेळी होणाऱ्या सामुदायिक जमावासाठी केला जातो. त्यामुळे मंदिराच्या वास्तुरचनेतील मंडप हा काही ठिकाणी धार्मिक तसेच सामाजिक व्यवहारांसाठी वापरला जाणारा अवकाश ठरतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये पारंपरिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली लेटराइट दगडी बांधकामपद्धती आणि काष्ठचौकट यांचा वापर झाल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे. मंदिरांमध्ये अक्षीय नियोजन, चौकोनी गर्भगृह आणि त्याला जोडलेला मंडप आढळतो; मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त स्वरूपाचे आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati"/> या उदाहरणांवरून कोकणातील मंदिराभोवतालची रचना मंदिरनिहाय आणि परिसरनिहाय बदलत असल्याचे दिसते. काही ठिकाणी अनेक देवालयांचा समूह, काही ठिकाणी नैसर्गिक घटकांशी संबंधित धार्मिक अवकाश, तर काही ठिकाणी जलस्रोताशी निगडित मंदिरपरिसर आढळतो. त्यामुळे सर्व कोकणी मंदिरांसाठी एकच निश्चित परिसर-नियोजन पद्धती अस्तित्वात आहे असे म्हणता येत नाही.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना त्यामुळे मुख्य देवालयाबरोबरच त्याचा परिसर, संबंधित देवालये, मंडप, नैसर्गिक घटक आणि सामुदायिक वापर यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. मालवण आणि दामापूर येथील उदाहरणे धार्मिक वास्तू आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक जीवन यांच्यातील संबंध स्पष्ट करतात.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> == कोकणातील मंदिराची वास्तुरचना == === गर्भगृह === गर्भगृह हे मंदिराच्या धार्मिक आणि वास्तुरचनेतील प्रमुख घटकांपैकी एक आहे. मुख्य देवतेची प्रतिमा किंवा विग्रह ज्या पवित्र कक्षात प्रतिष्ठित केला जातो, त्या कक्षाला गर्भगृह किंवा गाभारा म्हणतात. भारतीय मंदिर वास्तुशैलीच्या मूलभूत रचनेत गर्भगृहाला मध्यवर्ती स्थान असून त्याच्या पुढे भक्तांच्या प्रवेशासाठी आणि उपासनेसाठी मंडपाची रचना केली जाते.<ref name="TempleArchitectureBasic">{{cite web |title=Three key forms of temple architecture |url=https://amritmahotsav.nic.in/blogdetail.htm?70= |website=Azadi Ka Amrit Mahotsav |publisher=Government of India |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिरांमध्ये गर्भगृहाची रचना स्थानिक वास्तुपरंपरा आणि बांधकामपद्धतीशी संबंधित असल्याचे काही प्रत्यक्ष मंदिर-अभ्यासांत दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरांची रचना पारंपरिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेल्या लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकटीच्या पद्धतीत करण्यात आली आहे. या मंदिरांमध्ये अक्षीय नियोजन असून चौकोनी गर्भगृहाला मंडप जोडलेला आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरसमूहातील गर्भगृह आणि मंडप यांचे परस्परसंबंध मंदिराच्या एकूण वास्तुरचनेचा महत्त्वाचा भाग आहेत. गर्भगृह हे देवतेच्या प्रतिष्ठापनेसाठी केंद्रस्थानी असताना त्याला जोडलेला मंडप धार्मिक उपासना तसेच सामुदायिक वापरासाठी उपयोगात येतो. त्यामुळे या उदाहरणात गर्भगृह आणि मंडप यांच्यातील वास्तुगत संबंध हा केवळ प्रवेशाचा नसून धार्मिक आणि सामाजिक वापराशीही संबंधित आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील सर्व मंदिरांच्या गर्भगृहांची रचना एकसारखी आहे असे मानता येत नाही. मंदिराची देवता, कालखंड, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य आणि नंतर झालेल्या विस्तार किंवा पुनर्बांधणीमुळे गर्भगृहाच्या आकारमानात आणि त्याच्या सभोवतालच्या वास्तुरचनेत फरक आढळू शकतो. त्यामुळे कोकणातील गर्भगृहाच्या वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करताना प्रत्येक मंदिराचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण विचारात घेणे आवश्यक आहे. गर्भगृहाच्या वास्तुरचनेचा अभ्यास करताना त्याचे आकारमान, भिंतींची रचना, प्रवेशद्वार, देवतेची प्रतिष्ठापना, प्रकाशव्यवस्था, मंडपाशी असलेला संबंध आणि त्यावर असलेल्या छताच्या किंवा शिखराच्या रचनेचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध कोकणी मंदिर-अभ्यासांमधून या घटकांमध्ये स्थानिक बांधकामपद्धती आणि काष्ठवास्तूचा प्रभाव काही ठिकाणी दिसून येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> म्हणून कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीतील गर्भगृह हे केवळ देवतेची प्रतिष्ठापना असलेले बंदिस्त कक्ष म्हणून न पाहता, मंदिराच्या अक्षीय नियोजनाचा आणि धार्मिक अवकाशाचा केंद्रबिंदू म्हणून अभ्यासणे आवश्यक आहे. दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाचे उदाहरण या संदर्भात स्थानिक कोकणी बांधकामपरंपरा आणि गर्भगृह-मंडप यांच्या परस्परसंबंधाचा प्रत्यक्ष नमुना उपलब्ध करून देते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> === अंतराळ === अंतराळ हा गर्भगृह आणि मंडप यांना जोडणारा मधला वास्तुघटक आहे. मंदिराच्या अंतर्गत रचनेत तो गर्भगृहातील अधिक अंतर्मुख आणि पवित्र अवकाश आणि मंडपातील तुलनेने अधिक खुल्या अवकाश यांच्यामधील संक्रमणाचा भाग म्हणून कार्य करतो. भारतीय मंदिर स्थापत्याच्या अभ्यासात अंतराळाला गर्भगृह आणि मंडप यांच्यामधील intermediate chamber किंवा vestibule म्हणून वर्णन केले जाते.<ref name="TempleArchitectureAntarala"/> कोकणातील मंदिर वास्तुरचनेत अंतराळाची उपस्थिती मंदिरानुसार बदलू शकते. त्यामुळे प्रत्येक कोकणी मंदिरात गर्भगृह आणि मंडप यांच्या दरम्यान स्वतंत्र अंतराळ असतेच असे मानता येत नाही. उपलब्ध मंदिर-दस्तऐवजीकरणात गर्भगृह, अंतराळ आणि मंडप यांची रचना आढळणाऱ्या मंदिरांची उदाहरणे आहेत; मात्र कोकणातील सर्व मंदिरांसाठी एकच आराखडा लागू होतो असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अंतराळाची वास्तुगत भूमिका मुख्यतः गर्भगृह आणि मंडप यांच्यातील जोडणीशी संबंधित आहे. त्यामुळे मंदिराच्या अक्षीय नियोजनाचा अभ्यास करताना गर्भगृह, अंतराळ आणि मंडप यांची परस्परसंबंधित मांडणी विचारात घेतली जाते. भारतीय मंदिर स्थापत्याच्या अभ्यासक्रमीय संदर्भांमध्येही अंतराळाला गर्भगृह आणि मंडप यांना जोडणारा मध्यवर्ती वास्तुघटक म्हणून स्पष्ट केले आहे.<ref name="TempleArchitectureAntarala"/> कोकणातील स्थानिक मंदिर वास्तुशैलीचा विचार करताना मात्र अंतराळाची रचना केवळ स्थापत्यशास्त्रीय संज्ञेच्या आधारे निश्चित करता येत नाही. स्थानिक बांधकाम साहित्य, मंदिराचा कालखंड, उपलब्ध जागा, नंतर झालेले विस्तार आणि पुनर्बांधणी यांमुळे गर्भगृह आणि मंडप यांच्यातील संक्रमण-अवकाशाचे स्वरूप बदलू शकते. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यास स्थानिक साहित्य, पारंपरिक बांधकामपद्धती आणि वास्तुघटक यांच्या परस्परसंबंधावर भर देतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अंतराळाचा अभ्यास करताना त्याचे आकारमान, गर्भगृहाशी असलेले प्रमाण, मंडपाशी असलेली जोडणी, प्रवेशद्वाराची रचना आणि त्यावरील अलंकरण यांचा स्वतंत्र विचार करता येतो. अशा तपशीलांच्या आधारे एखाद्या मंदिराची वास्तुरचना, तिचे कालानुक्रमिक स्तर आणि नंतरच्या काळात झालेल्या बदलांचा अभ्यास करण्यास मदत होऊ शकते. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांच्या दस्तऐवजीकरणात अंतराळ हा स्वतंत्र वास्तुघटक म्हणून नोंदविणे उपयुक्त ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीची विविधता लक्षात घेता अंतराळाला सर्व मंदिरांचे अनिवार्य वैशिष्ट्य मानण्याऐवजी, ज्या मंदिरात हा वास्तुघटक प्रत्यक्ष आढळतो तेथे त्याच्या रचना आणि कार्याचा स्वतंत्र अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. === मंडप === मंडप हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील महत्त्वाचा अवकाश असून तो गर्भगृहासमोरील उपासना, दर्शन आणि सामुदायिक वापरासाठीचा भाग असतो. भारतीय मंदिर स्थापत्याच्या विविध परंपरांमध्ये मंडपाचे स्वरूप मंदिराच्या आकारमानानुसार आणि वास्तुशैलीनुसार बदलते. काही मंदिरांमध्ये तो गर्भगृहाला थेट जोडलेला असतो, तर काही ठिकाणी गर्भगृह आणि मंडप यांच्यामध्ये अंतराळासारखा मध्यवर्ती वास्तुघटक असतो.<ref name="TempleArchitectureMandapa"/> कोकणातील मंदिरांमध्ये मंडपाच्या रचनेत स्थानिक बांधकामपद्धतीचा प्रभाव दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणात गर्भगृहाला जोडलेला मंडप, खुले आणि स्तंभयुक्त मंडप तसेच लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकटीचा वापर नोंदविण्यात आला आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिराच्या उदाहरणातून मंडप हा केवळ गर्भगृहाकडे जाणारा मार्ग नसून मंदिराच्या धार्मिक आणि सामाजिक वापराचा महत्त्वाचा अवकाश असल्याचे दिसते. या मंदिराचा सभामंडप पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या वेळी सामुदायिक जमावासाठी वापरला जात असल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण येथील देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणातही मंदिरसमूहातील मंडपांना धार्मिक कार्याबरोबरच सामुदायिक वापराचे महत्त्व असल्याचे दिसून येते. काही मंडपांमध्ये सामुदायिक बैठका, अनौपचारिक वर्ग, कीर्तन आणि दशावतार यांसारखे सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील मंडपांच्या रचनेत लाकूड आणि दगड या दोन्ही स्थानिक साहित्यांचा वापर आढळू शकतो. काष्ठवास्तूच्या अभ्यासातून स्तंभ, तुळया, कंस आणि छताच्या संरचनेत लाकडाची भूमिका स्पष्ट होते; तर काही मंदिरसमूहांमध्ये लेटराइट दगड आणि लाकडी चौकटी यांचा संयुक्त वापर आढळतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> मंडपाचे स्वरूप मंदिरनिहाय बदलू शकते. काही ठिकाणी तो खुला आणि स्तंभयुक्त असतो, तर काही मंदिरांमध्ये अधिक बंदिस्त किंवा विस्तारित सभामंडप आढळतो. त्यामुळे कोकणातील सर्व मंदिरांच्या मंडपांची एकच निश्चित रचना आहे असे मानणे योग्य ठरणार नाही. मंदिराचा कालखंड, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, स्थानिक कारागिरी, धार्मिक उपयोग आणि नंतर झालेल्या विस्तारामुळे मंडपाच्या रचनेत विविधता निर्माण होऊ शकते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना मंडपाच्या आकारमानाबरोबरच त्याची गर्भगृहाशी असलेली जोडणी, स्तंभांची मांडणी, छताची रचना, प्रवेशव्यवस्था, अलंकरण आणि सामुदायिक वापर यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. अशा प्रकारे मंडप हा धार्मिक वास्तूचा वास्तुगत घटक असण्याबरोबरच स्थानिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडलेला अवकाश म्हणूनही अभ्यासता येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DeulwadaMalvan"/> === सभामंडप === सभामंडप हा मंदिरातील तुलनेने विस्तृत आणि सामुदायिक वापरासाठी खुला असलेला वास्तुघटक आहे. गर्भगृहाच्या तुलनेत त्याचा वापर अधिक व्यापक स्वरूपाचा असू शकतो. दर्शन, धार्मिक विधी, भजन, कीर्तन, प्रवचन तसेच उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांसाठी सभामंडपाचा उपयोग केला जातो. त्याचे स्वरूप मंदिराच्या परंपरा, आकारमान आणि स्थानिक वास्तुरचनेनुसार बदलते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील काही मंदिरांमध्ये सभामंडपाला धार्मिक उपयोगाबरोबरच सामाजिक महत्त्व प्राप्त झालेले दिसते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिराचा सभामंडप किंवा बाह्य सभागृह हे सामुदायिक वापराचे महत्त्वाचे स्थान आहे. या सभामंडपात पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या वेळी सामुदायिक जमाव होत असल्याची नोंद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरात सभामंडपाचे स्थान मंदिराच्या वास्तुरचनेत विशेषत्वाने अधोरेखित होते. उपलब्ध दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिराचे शिखर गर्भगृहाच्या वर नसून सभामंडपाच्या वर स्थित आहे. त्यामुळे या विशिष्ट मंदिररचनेत सभामंडपाला केवळ जोड-वास्तुघटक न मानता वास्तु-संरचनेतील विशेष महत्त्वाचा भाग प्राप्त झालेला दिसतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण येथील देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणातूनही मंदिरातील मंडपांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक वापराचे स्वरूप स्पष्ट होते. काही मंडपांमध्ये सामुदायिक बैठका, अनौपचारिक वर्ग, कीर्तन आणि दशावतार यांसारखे सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे मंदिरातील सभामंडप हा धार्मिक अवकाशाबरोबरच स्थानिक सांस्कृतिक व्यवहारांसाठी वापरला जाणारा सार्वजनिक अवकाश ठरू शकतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> सभामंडपाच्या रचनेत स्तंभ, तुळया, छत आणि प्रवेशव्यवस्था यांना महत्त्व असते. कोकणातील काही मंदिरांमध्ये स्थानिक काष्ठवास्तु आणि दगडी बांधकाम यांचा संयुक्त वापर आढळतो. दामापूर भगवती मंदिरसमूहातील मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त असून मंदिरांच्या बांधकामात लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकटीचा वापर झाल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सभामंडपाचा आकार आणि रचना सर्व कोकणी मंदिरांमध्ये एकसारखी नसते. काही मंदिरांमध्ये तो मुख्य गर्भगृहाला जोडलेला लहान मंडप असू शकतो, तर काही ठिकाणी तो अधिक विस्तृत सामुदायिक अवकाशाच्या स्वरूपात विकसित झालेला आढळतो. त्यामुळे सभामंडपाच्या रचनेचा अभ्यास मंदिराच्या कालखंड, स्थानिक बांधकाम साहित्य, धार्मिक उपयोग आणि नंतर झालेल्या विस्ताराच्या संदर्भात करणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील सभामंडपाचे वैशिष्ट्य समजून घेताना त्याच्या वास्तुरचनेबरोबरच सामाजिक उपयोगाचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. दामापूर आणि मालवण येथील उदाहरणांवरून सभामंडप हा धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामुदायिक जीवन यांच्यामधील दुवा म्हणून कार्य करू शकतो; मात्र ही वैशिष्ट्ये सर्व कोकणी मंदिरांना समानपणे लागू होतात असे मानता येत नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DeulwadaMalvan"/> === प्रवेशद्वार === मंदिराचे प्रवेशद्वार हे बाह्य परिसरातून मंदिराच्या धार्मिक अवकाशात प्रवेश घडवून आणणारे महत्त्वाचे वास्तुघटक आहे. विशेषतः गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराला धार्मिक आणि प्रतीकात्मक महत्त्व प्राप्त होते, कारण त्यातून भक्ताला देवतेच्या दर्शनाच्या पवित्र अवकाशाकडे प्रवेश मिळतो. मंदिर-द्वाराच्या चौकटी, उंबरठा, ललाटपट्टी आणि त्यावरील अलंकरण यांचा स्वतंत्र वास्तु-अभ्यास केला जातो.<ref name="TempleDoorwayJio">{{cite web |title=The Temple Doorway |url=https://exhibits.jioinstitute.edu.in/spotlight/hindu-temple-doorway-context-and-manifestations |website=Jio Institute |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील काही मंदिरांमध्ये प्रवेशद्वाराच्या रचनेत लाकडाचा आणि काष्ठकोरीव कामाचा विशेष वापर झालेला दिसतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात अंतराळाकडे जाणाऱ्या लाकडी प्रवेशद्वाराचा उल्लेख असून त्यावरील कोरीव कामाची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरातील अंतराळाचे लाकडी प्रवेशद्वार काष्ठशिल्पाचे उल्लेखनीय उदाहरण आहे. त्याच्या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण असून विविध शाखांवर सिंह, हनुमान आणि गरुड यांच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. ललाटबिंबाच्या भागात गणेशाची प्रतिमा असून द्वारशाखांच्या वरच्या आडव्या पट्टीवर नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे शिल्प असल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> या प्रकारच्या अलंकरणातून मंदिराच्या प्रवेशद्वाराला केवळ कार्यात्मक वास्तुघटक न राहता धार्मिक आणि कलात्मक अर्थ प्राप्त होतो. तथापि, एखाद्या विशिष्ट शिल्पाला विशिष्ट धार्मिक अर्थ देताना स्थानिक परंपरा, शिल्पविषयक अभ्यास किंवा उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावा यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ प्रतिमेच्या स्वरूपावरून तिचा निश्चित अर्थ ठरविणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील प्रवेशद्वारांची रचना सर्व मंदिरांमध्ये एकसारखी नसते. मंदिराचा कालखंड, बांधकाम साहित्य, स्थानिक कारागिरी, मंदिराचे आकारमान आणि नंतर झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार प्रवेशद्वाराचे स्वरूप बदलू शकते. त्यामुळे दामापूरसारख्या विशिष्ट उदाहरणातील काष्ठशिल्पयुक्त प्रवेशद्वाराला सर्व कोकणी मंदिरांचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य मानता येत नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> मंदिराच्या प्रवेशद्वाराचा अभ्यास करताना द्वारचौकट, शाखा, ललाटबिंब, उंबरठा, शिल्प-अलंकरण, वापरलेले साहित्य आणि त्याचा गर्भगृह, अंतराळ किंवा मंडपाशी असलेला संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील काही मंदिरांमध्ये या वास्तुघटकांमध्ये काष्ठवास्तु आणि स्थानिक कारागिरीचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> === प्राकार === प्राकार म्हणजे मंदिराच्या मुख्य धार्मिक वास्तूभोवती निर्माण केलेला संरक्षित किंवा सीमांकित परिसर. मोठ्या मंदिरसमूहांमध्ये प्राकार हा भिंत, प्रदक्षिणामार्ग, उपदेवळे आणि इतर वास्तुघटक यांना सामावून घेणारा अवकाश असू शकतो. भारतीय मंदिर स्थापत्यात प्राकाराची रचना मंदिराच्या आकारमानानुसार आणि स्थानिक वास्तुपरंपरेनुसार बदलते.<ref name="BrihadisvaraPrakara">{{cite web |title=Brihadisvara Temple — Enclosure |url=https://ignca.gov.in/brhadishvaratemple/ENCLOSURE/images/Des_Ec.html |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |publisher=Government of India |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिरांच्या बाबतीत प्राकाराची रचना सर्व मंदिरांमध्ये एकसारखी आढळते असे म्हणता येत नाही. मालवण येथील देऊळवाडा हा स्वतंत्र मंदिराऐवजी पाच प्रमुख देवतांच्या मंदिरांचा धार्मिक समूह म्हणून विकसित झालेला आहे. त्यामुळे या प्रकारच्या देवस्थानात मंदिरसमूहाचा परिसर, अंतर्गत मार्ग आणि संबंधित मोकळ्या जागा यांचा विचार मंदिराच्या व्यापक अवकाशरचनेचा भाग म्हणून करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणातून मंदिरसमूहातील विविध देवालये परस्पर संबंधित धार्मिक अवकाशात स्थित असल्याचे दिसते. या देवालयांभोवतीच्या परिसराचा उपयोग धार्मिक विधी, उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो. त्यामुळे कोकणातील मंदिरपरिसराचा अभ्यास करताना केवळ भिंतींनी बंदिस्त केलेल्या प्राकारापेक्षा देवालयाभोवतालच्या संपूर्ण धार्मिक अवकाशाचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> प्राकाराच्या संदर्भात प्रदक्षिणेची जागा आणि मंदिराभोवतालची मोकळी जागा यांनाही महत्त्व प्राप्त होऊ शकते. तथापि, एखाद्या मंदिराभोवती मोकळी जागा आहे म्हणून तिला वास्तुशास्त्रीय अर्थाने प्राकार म्हणणे योग्य ठरणार नाही. प्राकाराची ओळख करण्यासाठी त्या वास्तूची प्रत्यक्ष रचना, सीमाभिंत, प्रवेशव्यवस्था आणि प्रदक्षिणा-अवकाश यांचे दस्तऐवजीकरण आवश्यक आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक भूगोल, मंदिराचा आकार, देवस्थानाची रचना आणि कालानुसार झालेले बदल यांमुळे परिसररचनेत विविधता निर्माण झाली आहे. काही देवस्थानांमध्ये अनेक देवालयांचा समूह आढळतो, तर काही मंदिरांमध्ये मुख्य देवालयाभोवती मर्यादित मोकळी जागा किंवा इतर वास्तुघटक असतात. त्यामुळे दक्षिण भारतातील मोठ्या मंदिरांमध्ये आढळणाऱ्या बहुप्राकार पद्धतीला कोकणातील सर्व मंदिरांचे वैशिष्ट्य मानता येत नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> म्हणून कोकणातील प्राकाराचा अभ्यास करताना त्याची भौतिक सीमा, प्रवेशमार्ग, प्रदक्षिणा-अवकाश, उपदेवळे, मोकळी जागा आणि धार्मिक-सामुदायिक वापर यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध मंदिर-दस्तऐवजीकरणावरून प्राकाराचे स्वरूप मंदिरनिहाय बदलते आणि त्याचे अचूक स्वरूप प्रत्यक्ष वास्तु-अभ्यासातून निश्चित करणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === दीपमाळ === दीपमाळ हा महाराष्ट्रातील मंदिरशिल्पातील एक वैशिष्ट्यपूर्ण वास्तुघटक आहे. साधारणपणे विटा किंवा दगडांचा निमुळता होत जाणारा स्तंभ उभारून त्यावर दिवे ठेवण्यासाठी ओळीने हात, कोनाडे किंवा दिव्यांची जागा तयार केली जाते. धार्मिक उत्सव, दीपोत्सव आणि विशेष पूजाविधींच्या वेळी या दीपमाळांवर दिवे प्रज्वलित केले जातात. मराठी विश्वकोशानुसार दीपमाळ ही महाराष्ट्रीय मंदिरशिल्पाचे विशेष वैशिष्ट्य मानली जाते.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala">{{cite web |title=दीपमाळ – १ |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/18525/ |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=13 August 2026 }}</ref> दीपमाळेचा उपयोग केवळ प्रकाशासाठी नसून तिचा धार्मिक आणि उत्सवी संदर्भही महत्त्वाचा आहे. उत्सवप्रसंगी, दिवाळीच्या काळात आणि त्रिपुरी पौर्णिमेस दीपमाळा प्रज्वलित करण्याची परंपरा आढळते. तसेच नवसपूर्तीसाठी देवळासमोर दीपमाळ उभारण्याची प्रथा महाराष्ट्रात रूढ झाल्याची नोंद मराठी विश्वकोशात आहे.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> कोकणातील मंदिरपरिसरातही दीपमाळांचे उदाहरण आढळते. सावंतवाडी तालुक्यातील वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण मंदिराच्या परिसरातील दीपमाळांची नोंद उपलब्ध आहे. त्यामुळे कोकणातील काही मंदिरांच्या परिसररचनेत दीपमाळ हा धार्मिक आणि दृश्यदृष्ट्या महत्त्वाचा घटक असल्याचे दिसून येते.<ref name="WikimediaWalawalDeepmala">{{cite web |title=File:Deepmala at temple courtyard, Walawal.jpg |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Deepmala_at_temple_courtyard,_Walawal.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=13 August 2026 }}</ref> दीपमाळेची रचना मंदिराच्या परिसरातील इतर वास्तुघटकांपासून स्वतंत्र उभी असू शकते. तिच्या उंचीमुळे आणि दिव्यांच्या रांगांमुळे ती मंदिराच्या प्रांगणात दृश्यदृष्ट्या उठून दिसते. मात्र, प्रत्येक कोकणी मंदिरात दीपमाळ असतेच असे मानता येत नाही. तिची उपस्थिती, संख्या, आकार आणि रचना मंदिरनिहाय बदलू शकते. दीपमाळेच्या ऐतिहासिक विकासाबाबतही सावधगिरी आवश्यक आहे. मराठी विश्वकोशात दीपमाळेला महाराष्ट्रीय मंदिरशिल्पाचे वैशिष्ट्य म्हटले असले तरी तिच्या उगमाबाबत विविध मते आढळतात. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या विशिष्ट दीपमाळेचे कालमान किंवा तिच्या निर्मितीमागील ऐतिहासिक कारण निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण, शिलालेख किंवा इतर पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना त्यामुळे दीपमाळेचा विचार केवळ सजावटीचा घटक म्हणून न करता धार्मिक विधी, उत्सवपरंपरा, मंदिराचा परिसर आणि स्थानिक शिल्पपरंपरा यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते. दीपमाळ ही मंदिर आणि सामुदायिक धार्मिक जीवन यांच्यातील दृश्य व धार्मिक संबंध व्यक्त करणाऱ्या वास्तुघटकांपैकी एक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> === शिखर आणि छत === मंदिराच्या वास्तुरचनेत शिखर आणि छत हे गर्भगृह व मंदिराच्या वरच्या संरचनेशी संबंधित महत्त्वाचे वास्तुघटक आहेत. भारतीय मंदिर स्थापत्याच्या विविध परंपरांमध्ये गर्भगृहाच्या वर शिखराची रचना केली जाते; मात्र शिखराचे स्वरूप प्रदेश, कालखंड, बांधकामपद्धती आणि स्थापत्यपरंपरेनुसार बदलते. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना शिखर आणि छत या दोन्ही घटकांचा स्वतंत्र तसेच परस्परसंबंधित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिरांमध्ये स्थानिक हवामानाचा छताच्या रचनेवर प्रभाव दिसून येतो. कोकणात मोठ्या प्रमाणात पर्जन्यमान होत असल्यामुळे पावसाचे पाणी जलदगतीने खाली वाहून जाण्यासाठी उताराची छतव्यवस्था उपयुक्त ठरते. कोकणातील मंदिर वास्तूंवरील अभ्यासात उतरत्या छपरांचा, कौलांचा आणि त्यांना आधार देणाऱ्या लाकडी संरचनेचा उल्लेख आढळतो. वालावल येथील लक्ष्मीनारायण मंदिराच्या छताची उतरती रचना याचे उदाहरण म्हणून नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="LoksattaKonkanTemple">{{cite web |last=जोशी |first=मृणाल |title=कोकणातील मंदिर वारसावास्तू आणि काष्ठशिल्पाकृती |url=https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/heritage-temple-in-konkan-1246377/ |website=लोकसत्ता |date=20 June 2016 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील पारंपरिक मंदिरांच्या छतांवर कौलांचा वापर आढळतो. उपलब्ध वास्तु-अभ्यासानुसार नळीची तसेच मंगलोरी कौले वापरली जात असून, पाऊस आणि वाऱ्यापासून संरक्षणासाठी कौलांच्या आधाररचनेत लाकडी पट्ट्या आणि बांबूच्या कामट्यांचा उपयोग केला जातो.<ref name="LoksattaKonkanTemple"/> छताची रचना ही केवळ पावसापासून संरक्षण करणारी व्यवस्था नसून मंदिराच्या काष्ठवास्तूशीही संबंधित आहे. लाकडी तुळया, खांब आणि इतर संरचनात्मक घटक छताचा भार पेलण्यासाठी वापरले जाऊ शकतात. त्यामुळे कोकणातील काही मंदिरांमध्ये छत, काष्ठवास्तु आणि स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेली बांधकामपद्धती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="LoksattaKonkanTemple"/> कोकणातील मंदिरांच्या शिखररचनेत मात्र एकसारखेपणा आढळतो असे म्हणता येत नाही. दामापूर येथील भगवती मंदिर याचे विशेष उदाहरण आहे. या मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणानुसार शिखर गर्भगृहाच्या वर नसून सभामंडप किंवा बाह्य सभागृहाच्या वर स्थित आहे. या वैशिष्ट्यामुळे त्या विशिष्ट मंदिराच्या वास्तुरचनेत सभामंडपाला विशेष स्थान प्राप्त झालेले दिसते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या उदाहरणावरून शिखराची स्थिती ही मंदिराच्या एकूण नियोजनाशी निगडित असू शकते. या मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये चौकोनी गर्भगृह, त्याला जोडलेला मंडप, अक्षीय नियोजन, लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकट यांचा वापर नोंदविण्यात आला आहे. त्यामुळे शिखर, मंडप आणि स्थानिक बांधकामपद्धती यांचा परस्परसंबंध त्या मंदिराच्या स्वतंत्र वास्तुरचनेच्या संदर्भात अभ्यासता येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील छतांची रचना आणि मंदिराचे बाह्य स्वरूप स्थानिक वास्तुपरंपरेशी जोडलेले असल्याचेही अभ्यासातून दिसते. कोकणातील काही मंदिरांच्या वास्तूंमध्ये पारंपरिक निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली काष्ठचौकट आणि लेटराइट बांधकामपद्धती आढळते. त्यामुळे धार्मिक वास्तू आणि स्थानिक निवासवास्तू यांच्यात बांधकामतंत्राच्या पातळीवर काही साम्यस्थळे निर्माण झालेली दिसतात.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DalviDalvi2010"/> तथापि, कोकणातील सर्व मंदिरांना उतरते कौलारू छत किंवा विशिष्ट प्रकारचे शिखर असते असे सार्वत्रिक विधान करता येणार नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक परंपरा, उपलब्ध साहित्य, वास्तूचा आकार, धार्मिक गरजा आणि नंतरच्या काळातील पुनर्बांधणी यांनुसार शिखर व छताच्या स्वरूपात बदल होऊ शकतो. त्यामुळे प्रत्येक मंदिराच्या प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरणावर आधारित स्वतंत्र निष्कर्ष काढणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अशा प्रकारे कोकणातील मंदिरांच्या शिखर आणि छताचा अभ्यास करताना धार्मिक स्थापत्यपरंपरेबरोबरच स्थानिक हवामान, पर्जन्यमान, काष्ठवास्तू, कौलारू छत, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि स्थानिक बांधकामतंत्र यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. यामुळे कोकणातील मंदिर वास्तुशैली ही केवळ धार्मिक स्थापत्यपरंपरा नसून स्थानिक पर्यावरण आणि कारागिरीशी जुळवून घेतलेली वास्तुपरंपरा म्हणून अधिक स्पष्ट होते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="LoksattaKonkanTemple"/> == कोकणातील काष्ठवास्तु == === लाकडी स्तंभ === कोकणातील काष्ठवास्तु परंपरेमध्ये लाकडी स्तंभांना संरचनात्मक तसेच कलात्मक महत्त्व आहे. मंदिरांच्या मंडपांची आणि इतर धार्मिक वास्तुघटकांची भारवाहक रचना करण्यासाठी लाकडी स्तंभांचा वापर झाल्याचे कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासातून दिसून येते. नितीन हाडप यांच्या अभ्यासात कोकणातील धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताची पटलरचना आणि इतर काष्ठघटक आढळल्याची नोंद आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> लाकडी स्तंभांची भूमिका केवळ भारवाहक घटकापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. काही मंदिरांमध्ये स्तंभांवर कोरीव काम किंवा चित्रित काष्ठपटल आढळतात. हाडप यांच्या क्षेत्र-अभ्यासात काही मंदिरांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगविलेल्या लाकडी पटलांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे स्तंभ हा एकाच वेळी संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक घटक म्हणून कार्य करू शकतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना लाकडी स्तंभांची रचना, त्यांचे प्रमाण, पायथा, दंड, शीर्षभाग, कंसाशी असलेला संबंध आणि त्यावरील कोरीव किंवा चित्रित अलंकरण यांचा स्वतंत्र विचार करता येतो. मात्र, या सर्व घटकांची एकच प्रमाणबद्ध रचना संपूर्ण कोकणात अस्तित्वात होती असे मानता येत नाही. स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध लाकूड, वास्तूचा प्रकार आणि मंदिराच्या कालखंडानुसार त्यात बदल होऊ शकतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> महाराष्ट्रातील आणि दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या अभ्यासातही लाकडी बांधकाम आणि अलंकरण यांना वास्तुशिल्पाचा स्वतंत्र विषय म्हणून महत्त्व प्राप्त झाले आहे. माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या अभ्यासग्रंथाने दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि तिच्या अलंकरणाच्या अभ्यासाला महत्त्वपूर्ण आधार दिला आहे.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या मंडपांमध्ये लाकडी स्तंभांची रचना ही छताच्या भारवाहक संरचनेशी थेट संबंधित असते. स्तंभांवर तुळया आणि कंस बसवून त्यावर छताची संरचना उभारली जाऊ शकते. अशा रचनेत स्तंभ, तुळया, कंस आणि छत हे स्वतंत्र घटक न राहता एकमेकांशी जोडलेली संरचनात्मक व्यवस्था तयार करतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> लाकडी स्तंभांवरील कोरीवकामात धार्मिक प्रतिमा, वनस्पतिजन्य अलंकरण, प्राणी-आकृती किंवा इतर स्थानिक कलापरंपरेशी संबंधित आकृतिबंध आढळू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट आकृतीचा धार्मिक किंवा ऐतिहासिक अर्थ निश्चित करताना प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरण, शिल्पविषयक अभ्यास आणि स्थानिक परंपरा यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ दृश्य साम्याच्या आधारे त्या प्रतिमेचा निश्चित अर्थ लावणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांच्या अलीकडील अभ्यासामुळे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठशिल्प परंपरेचे आणखी एक विशिष्ट उदाहरण उपलब्ध झाले आहे. या अभ्यासात काष्ठशिल्प-पटलांच्या रचना आणि त्यांवरील अलंकरणाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="BokilJoshiAmbalkarGaikwad2026"/> त्यामुळे कोकणातील लाकडी स्तंभांचा अभ्यास करताना त्यांच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठकोरीव काम, चित्रित पटल, स्थानिक कारागिरी आणि मंदिराच्या सामाजिक-धार्मिक वापराशी असलेला संबंध यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणावरून कोकणातील काष्ठवास्तु ही कार्यात्मक बांधकामपद्धती आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा परस्परसंबंध दर्शविणारी परंपरा असल्याचे दिसते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="BokilJoshiAmbalkarGaikwad2026"/> === तुळया आणि कंस === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये तुळया आणि कंस हे संरचनात्मक तसेच अलंकरणात्मक महत्त्व असलेले वास्तुघटक आहेत. लाकडी स्तंभांवर येणाऱ्या तुळया छताच्या भारवाहक रचनेचा भाग बनतात, तर कंस हे स्तंभ, तुळया आणि छताच्या संरचनेतील भारवहन व जोडणीमध्ये उपयोगी पडतात. कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात लाकडी स्तंभांबरोबरच कंस, छताची पटलरचना आणि इतर काष्ठघटकांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठवास्तूतील कंसांना काही ठिकाणी कलात्मक स्वरूपही प्राप्त झालेले दिसते. नितीन हाडप यांच्या कोकण काष्ठवास्तूच्या अभ्यासात धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमध्ये कोरीव कंस-आकृत्यांचा उल्लेख आहे. या कंसांवर मानवी, प्राणी किंवा इतर अलंकरणात्मक आकृतिबंध आढळू शकतात. त्यामुळे कंस हा केवळ संरचनात्मक घटक न राहता वास्तूच्या दृश्यरचनेचा भागही बनतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या मंडपांमध्ये तुळया आणि कंस यांची रचना लाकडी स्तंभांशी एकत्रितपणे केली जाते. अशा वेळी स्तंभ, कंस, तुळया आणि छत हे परस्परांशी जोडलेले संरचनात्मक घटक म्हणून कार्य करतात. या रचनेचा अभ्यास करताना केवळ काष्ठशिल्पाकडे न पाहता भारवहनाची पद्धत, जोडणीचे तंत्र आणि वापरलेल्या लाकडाचा प्रकार यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि तिच्या अलंकरणाच्या अभ्यासात महत्त्वाचा संदर्भ आहे. या ग्रंथात दख्खनमधील काष्ठकामाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला असून त्यातून लाकडी वास्तुघटक आणि अलंकरणपरंपरेच्या अभ्यासाला ऐतिहासिक आधार मिळतो.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील कंसांच्या अलंकरणामध्ये स्थानिक कारागिरीची वैशिष्ट्ये दिसू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट कंसावरील आकृतीला धार्मिक, पौराणिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ देताना प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरण आणि शिल्पविषयक अभ्यासाचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ आकृतीच्या बाह्य स्वरूपावरून तिचा निश्चित अर्थ ठरविणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांच्या अभ्यासामुळे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंदिर काष्ठकलेच्या परंपरेचे आणखी एक स्थानिक उदाहरण उपलब्ध होते. या अभ्यासात मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांची रचना आणि अलंकरण यांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे तुळया, कंस, पटल आणि इतर काष्ठघटक यांचा परस्परसंबंध मंदिराच्या एकूण काष्ठवास्तुच्या अभ्यासात विचारात घेता येतो.<ref name="BokilJoshiAmbalkarGaikwad2026"/> कोकणातील सर्व मंदिरांमध्ये तुळया आणि कंसांची रचना एकसारखी आहे असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध लाकूड, वास्तूचे आकारमान आणि नंतर झालेल्या दुरुस्ती किंवा पुनर्बांधणीमुळे या घटकांच्या आकारात, प्रमाणात आणि अलंकरणात बदल होऊ शकतो. त्यामुळे तुळया आणि कंसांचा अभ्यास मंदिरनिहाय दस्तऐवजीकरणावर आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अशा प्रकारे कोकणातील तुळया आणि कंस हे काष्ठवास्तूच्या संरचनात्मक तंत्राबरोबरच स्थानिक कलात्मक अभिव्यक्तीचेही घटक आहेत. त्यांच्या अभ्यासातून कोकणातील पारंपरिक बांधकामतंत्र, काष्ठकोरीव काम आणि धार्मिक वास्तूंमध्ये विकसित झालेली स्थानिक कारागिरी यांचे परस्परसंबंध अधिक स्पष्ट होऊ शकतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> === लाकडी छत === कोकणातील पारंपरिक वास्तुशैलीमध्ये लाकडी छताची रचना ही काष्ठवास्तूचा महत्त्वाचा भाग आहे. छताच्या संरचनेत लाकडी तुळया, आधारकाष्ठ आणि इतर भारवाहक घटकांचा उपयोग करून त्यावर छताचे आच्छादन केले जाते. कोकणातील मंदिर वास्तूंच्या अभ्यासात लाकूड आणि स्थानिक बांधकाम साहित्य यांचा संयुक्त वापर ही महत्त्वाची बाब म्हणून समोर येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> कोकणातील उच्च पर्जन्यमानाच्या हवामानामुळे छताची रचना पावसाचे पाणी जलदपणे बाहेर वाहून नेण्यास अनुकूल असणे आवश्यक ठरते. भारतीय स्थापत्याच्या अभ्यासात उच्च पर्जन्यमानाच्या प्रदेशातील मंदिरांमध्ये उताराच्या छतांचा वापर आणि त्या छतांना लाकडी तुळया व joists यांचा आधार दिल्याची उदाहरणे नोंदविण्यात आली आहेत. कोकण आणि कनारा प्रदेशातील मंदिरांच्या छतांच्या संदर्भातही अशा उताराच्या रचनांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="IGNCAHighRainfallTempleRoof"/> कोकणातील मंदिरांच्या छतांमध्ये कौलांचा वापर काही ठिकाणी आढळतो. उताराचे कौलारू छत पावसाचे पाणी खाली वाहून नेण्यास उपयुक्त ठरते आणि भिंतींना थेट पावसापासून काही प्रमाणात संरक्षण मिळते. मात्र, या वैशिष्ट्याला सर्व कोकणी मंदिरांचे अपरिहार्य किंवा एकमेव वैशिष्ट्य मानता येत नाही; मंदिरनिहाय रचनेत फरक आढळू शकतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहातील वास्तू पारंपरिक कोकणी निवासवास्तूंच्या बांधकामपद्धतीशी साधर्म्य असलेल्या laterite masonry आणि timber framing मध्ये उभारलेल्या असल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे. या मंदिरसमूहातील गर्भगृह आणि मंडप यांच्या रचनेत काष्ठचौकटीचा वापर झालेला आहे. त्यामुळे मंदिराच्या छताच्या संरचनेचा अभ्यास करताना स्थानिक काष्ठवास्तू आणि पारंपरिक निवासवास्तू यांच्यातील तांत्रिक साम्याचाही विचार करता येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> लाकडी छताचा अभ्यास केवळ बाह्य कौलारू आच्छादनापुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. तुळया, छताला आधार देणारे लाकडी घटक, स्तंभ आणि कंस यांची परस्पर जोडणी ही छताच्या संरचनात्मक व्यवस्थेचा भाग असते. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना छत आणि त्याला आधार देणाऱ्या काष्ठघटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> लाकडी छताच्या रचनेत स्थानिक कारागिरीलाही महत्त्व असू शकते. छताची भारवाहक रचना ही मूलतः संरचनात्मक असली तरी तिच्याशी संबंधित तुळया, कंस किंवा पटलांवर अलंकरण केलेले आढळल्यास ते वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपाचा भाग बनते. कोकणातील काष्ठवास्तूवरील अभ्यासात अशा काष्ठघटकांच्या अलंकरणाची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचा अभ्यास रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंदिर काष्ठपरंपरेचे आणखी एक स्थानिक उदाहरण देतो. या अभ्यासामुळे मंदिरांतील काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण आणि त्यांच्या अलंकरणाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यास आधार मिळतो; मात्र त्या अभ्यासाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील सर्व मंदिरांच्या छतांची एकसारखी रचना असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="BokilJoshiAmbalkarGaikwad2026"/> अशा प्रकारे कोकणातील लाकडी छत ही स्थानिक हवामान, पर्जन्यमान, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक काष्ठतंत्र यांच्यातील परस्परसंबंधातून विकसित झालेली वास्तुरचनात्मक व्यवस्था म्हणून अभ्यासता येते. तिचे स्वरूप मंदिरनिहाय बदलू शकते आणि त्यासाठी प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरणावर आधारित निष्कर्ष काढणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> === दरवाजे आणि चौकटी === कोकणातील काष्ठवास्तु परंपरेमध्ये दरवाजे आणि त्यांच्या लाकडी चौकटींना संरचनात्मक तसेच कलात्मक महत्त्व आहे. मंदिराच्या अंतर्गत भागाकडे जाणारा प्रवेश हा केवळ ये-जा करण्यासाठीचा घटक नसून, त्याच्या चौकटीवरील कोरीव काम, प्रमाण आणि वापरलेले साहित्य यांमुळे तो मंदिराच्या एकूण वास्तुरचनेचा आणि अलंकरणाचा भाग बनतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात अंतराळाकडे जाणाऱ्या लाकडी प्रवेशद्वाराचे प्रत्यक्ष वर्णन करण्यात आले आहे. या द्वारचौकटीवर कोरीव अलंकरण असून त्यामध्ये वेलबुट्टी, सिंह, हनुमान, गरुड आणि गणेश यांच्या प्रतिमांचा समावेश आहे. द्वाराच्या वरच्या भागात नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे अलंकरण असल्याची नोंद या दस्तऐवजीकरणात आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या उदाहरणातून मंदिरातील दरवाजा हा संरचनात्मक घटक आणि काष्ठशिल्पाचा नमुना या दोन्ही स्वरूपांत कार्य करू शकतो असे दिसते. द्वारचौकटीवरील आकृतिबंध, त्यांची मांडणी आणि कोरीव तंत्र यांमधून स्थानिक कारागिरीची वैशिष्ट्ये अभ्यासता येतात. मात्र, दामापूरच्या या उदाहरणाला संपूर्ण कोकणातील सर्व मंदिरांच्या दरवाजांची समान रचना मानता येत नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात मंदिरांसह इतर पारंपरिक वास्तूंमध्येही लाकडी दरवाजे, चौकटी आणि संबंधित काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. या अभ्यासातून कोकणातील लाकूडकाम ही केवळ सजावटीची कला नसून पारंपरिक वास्तुरचनेचा एक भाग असल्याचे दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> दरवाजाच्या चौकटीमध्ये उभ्या द्वारशाखा, वरचा आडवा भाग, उंबरठा आणि त्यावरील अलंकरण यांचा समावेश असू शकतो. मंदिराच्या प्रकारानुसार या घटकांचे आकारमान, प्रमाण आणि अलंकरण बदलते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट मंदिराच्या द्वाररचनेचा अभ्यास करताना त्या वास्तूचे प्रत्यक्ष मोजमाप, छायाचित्रण आणि काष्ठशिल्पाचे दस्तऐवजीकरण महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> मंदिराच्या प्रवेशद्वारावरील प्रतिमांचे धार्मिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ लावताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. दामापूरच्या द्वारावरील गणेश, हनुमान, गरुड, सिंह, नाग आणि कीर्तिमुख यांसारख्या प्रतिमा प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणातून नोंदविल्या जाऊ शकतात; परंतु त्या प्रतिमांच्या स्थानिक अर्थपरंपरेबाबत स्वतंत्र पुरावा उपलब्ध असल्याशिवाय व्यापक धार्मिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाच्या व्यापक संदर्भातून दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरणाच्या परंपरेचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील दरवाजे आणि चौकटींचा अभ्यास करताना हा व्यापक दख्खनी काष्ठपरंपरेचा संदर्भ उपयुक्त ठरतो; मात्र कोकणातील विशिष्ट मंदिराबाबतचे निष्कर्ष प्रत्यक्ष स्थानिक दस्तऐवजीकरणावरच आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="Mate1967"/> अशा प्रकारे कोकणातील मंदिरांचे दरवाजे आणि चौकटी हे वास्तूच्या प्रवेशव्यवस्थेचा भाग असण्याबरोबरच काष्ठशिल्प, स्थानिक कारागिरी आणि धार्मिक अलंकरणाच्या परंपरेचे महत्त्वपूर्ण घटक आहेत. त्यांचा अभ्यास करताना संरचनात्मक उपयोग, लाकडाची निवड, बांधणीचे तंत्र, चौकटीचे प्रमाण आणि कोरीव अलंकरण या सर्व बाबींचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> === काष्ठकोरीव काम === कोकणातील काष्ठवास्तु परंपरेमध्ये काष्ठकोरीव कामाला महत्त्वाचे कलात्मक स्थान आहे. लाकूड हे केवळ वास्तूच्या संरचनात्मक उपयोगासाठी न वापरता स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, चौकटी, छताची पटलं आणि इतर वास्तुघटकांवर अलंकरणासाठीही वापरले गेले आहे. नितीन हाडप यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्र-अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये अशा विविध काष्ठघटकांवरील कोरीव कामाची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठकोरीव कामाच्या परंपरेचा अभ्यास करताना त्यातील तंत्र, आकृतिबंध, वापरलेले लाकूड, वास्तुघटकावरील स्थान आणि त्याचा धार्मिक किंवा सामाजिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. हाडप यांच्या अभ्यासात कोकणातील काष्ठकामाच्या शैली, तंत्र, अलंकरणात्मक घटक, प्रतिमाशास्त्र आणि त्यांचा सामाजिक-धार्मिक इतिहास यांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> मंदिरांमध्ये काष्ठकोरीव कामाचा वापर विशेषतः प्रवेशद्वार, द्वारचौकट, स्तंभ, कंस आणि छताशी संबंधित पटलांमध्ये दिसून येतो. काही मंदिरांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगविलेली लाकडी पटलं आढळल्याची नोंदही कोकणातील क्षेत्र-अभ्यासात करण्यात आली आहे. त्यामुळे काष्ठशिल्प हे मंदिराच्या संरचनात्मक वास्तूशी स्वतंत्रपणे जोडलेले नसून तिच्या अंतर्गत आणि बाह्य दृश्यरचनेचाही भाग बनू शकते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरातील लाकडी प्रवेशद्वार हे कोकणातील काष्ठकोरीव कामाचे एक प्रत्यक्ष उदाहरण आहे. या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण असून सिंह, हनुमान, गरुड आणि गणेश यांच्या प्रतिमांची नोंद करण्यात आली आहे. द्वाराच्या वरच्या भागात नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे अलंकरण असल्याचे मंदिराच्या वास्तु-दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचा स्वतंत्र अभ्यास रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठकोरीव परंपरेचे स्थानिक उदाहरण उपलब्ध करून देतो. या अभ्यासात मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांची रचना आणि त्यावरील अलंकरण यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे पावस येथील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास कोकणातील मंदिर-काष्ठकलेच्या प्रादेशिक स्वरूपाचा विचार करण्यासाठी उपयुक्त ठरतो.<ref name="BokilJoshiAmbalkarGaikwad2026"/> काष्ठकोरीव कामातील प्रतिमांचे स्वरूप आणि आशय यांचा अभ्यास करताना प्रतिमाशास्त्रीय संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या प्रतिमेचे धार्मिक किंवा पौराणिक स्वरूप निश्चित करण्यासाठी प्रत्यक्ष शिल्पाचे निरीक्षण, उपलब्ध दस्तऐवजीकरण, स्थानिक परंपरा आणि संबंधित ऐतिहासिक साहित्य यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ बाह्य साम्याच्या आधारे एखाद्या आकृतीचा निश्चित अर्थ लावणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथातून दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरणाच्या व्यापक परंपरेचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील काष्ठकोरीव कामाचा विचार करताना हा संदर्भ प्रादेशिक काष्ठपरंपरेच्या व्यापक संदर्भासाठी उपयुक्त ठरतो; तथापि, कोकणातील विशिष्ट मंदिराबाबतचे निष्कर्ष स्थानिक वास्तु-दस्तऐवजीकरणावर आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="Mate1967"/> काष्ठकोरीव कामाच्या परंपरेत धार्मिक वास्तूंबरोबरच लौकिक वास्तूंचाही समावेश होतो. त्यामुळे कोकणातील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास केवळ मंदिरांच्या अलंकरणापुरता मर्यादित न ठेवता स्थानिक वास्तू, धार्मिक वस्तू आणि उत्सवपरंपरेशी संबंधित काष्ठघटकांच्या संदर्भातही करता येतो. हाडप यांच्या क्षेत्र-अभ्यासात धार्मिक वास्तूंव्यतिरिक्त पालख्या, उत्सवासाठी वापरले जाणारे लाकडी रथ आणि votive shrines यांसारख्या काष्ठघटकांचाही उल्लेख आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठकोरीव कामाचे स्वरूप मंदिरानुसार बदलू शकते. वापरलेले लाकूड, कारागिरांची परंपरा, मंदिराचा कालखंड, धार्मिक आशय, उपलब्ध साधने आणि नंतरच्या दुरुस्ती किंवा पुनर्बांधणीमुळे कोरीव कामाच्या शैलीत आणि अलंकरणात परिवर्तन होऊ शकते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील काष्ठशिल्पाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील काष्ठकोरीव परंपरेचे एकसमान स्वरूप निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काष्ठकोरीव काम हे म्हणूनच वास्तुशास्त्रीय, कलात्मक आणि सांस्कृतिक अभ्यासाचा विषय आहे. त्यातून स्थानिक कारागिरी, धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, बांधकामतंत्र आणि सामाजिक-सांस्कृतिक स्मृती यांचा परस्परसंबंध समजून घेता येतो. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे या परंपरेचे मंदिरनिहाय दस्तऐवजीकरण करणे तिच्या संवर्धनासाठीही महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="BokilJoshiAmbalkarGaikwad2026"/> == कोकणातील मंदिरांतील शिल्पकला == === दगडी शिल्पकला === कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या कलात्मक परंपरेमध्ये दगडी शिल्पकलेला महत्त्वाचे स्थान आहे. दगडाचा उपयोग मंदिरांच्या वास्तुघटकांबरोबरच देवतांच्या प्रतिमा, अलंकरणात्मक घटक, शिल्पपट आणि इतर धार्मिक प्रतिमांच्या निर्मितीसाठी झालेला आढळतो. मात्र, कोकणातील दगडी शिल्पकलेचे स्वरूप सर्व प्रदेशात एकसारखे राहिलेले नाही. उपलब्ध दगड, स्थानिक कारागिरी, धार्मिक परंपरा आणि वास्तूचा कालखंड यांनुसार शिल्परचनेत विविधता निर्माण झालेली दिसते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील प्रारंभीच्या ब्राह्मणical शैलकृत गुहा या कोकणातील प्राचीन धार्मिक शिल्पपरंपरेचा महत्त्वपूर्ण पुरातत्त्वीय पुरावा देतात. या स्थळावर वास्तुरचना, प्रतिमाशास्त्रीय घटक आणि विखुरलेल्या शिल्पसामग्रीचा अभ्यास करण्यात आला आहे. संशोधनानुसार या स्थळावरील पुरावे साधारण इ.स. चौथे–पाचवे शतक या कालखंडाशी संबंधित असून, पश्चिम महाराष्ट्राच्या किनारी भागात शैव आणि वैष्णव धार्मिक परंपरांच्या प्रसाराचा अभ्यास करण्यासाठी ते महत्त्वाचे ठरतात.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथे आढळणाऱ्या शिल्पसामग्रीमध्ये शैव आणि वैष्णव प्रतिमाशैलीशी संबंधित पुरावे आढळतात. पुढील अभ्यासात गुहा-संकुलाच्या विविध ठिकाणी आढळलेल्या स्वतंत्र शिल्पांचा तसेच नव्याने उघडकीस आलेल्या उत्खननातील शिल्पीय घटकांचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे हे स्थळ केवळ शैलकृत वास्तू म्हणून नव्हे तर प्रारंभीच्या ब्राह्मणical प्रतिमाशास्त्राच्या अभ्यासासाठीही महत्त्वाचे आहे.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शिल्पांमध्ये लेटराइट किंवा ferricrete सारख्या स्थानिक दगडी पदार्थांचा वापर झाल्याची नोंद संशोधनात आहे. उदाहरणार्थ, काही मातृका-प्रतिमा अशा दगडी पदार्थात कोरलेल्या आढळतात. यावरून कोकणातील प्राचीन शिल्पकारांनी उपलब्ध स्थानिक दगडी साहित्याचा वापर धार्मिक प्रतिमांच्या निर्मितीत केला असावा, असा निष्कर्ष त्या विशिष्ट स्थळाच्या पुराव्यावरून काढता येतो.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शिल्पपरंपरेचा विचार करताना तिचा नंतरच्या कोकणी मंदिरांच्या दगडी शिल्पकलेशी थेट आणि अखंड विकासक्रम म्हणून संबंध जोडताना सावधगिरी आवश्यक आहे. हे स्थळ प्राचीन धार्मिक वास्तू आणि प्रतिमाशास्त्रीय पुरावे उपलब्ध करून देते; मात्र त्यावरून पुढील मध्ययुगीन किंवा आधुनिक मंदिरांतील प्रत्येक दगडी शिल्पाचा थेट उगम याच परंपरेत झाला असे सिद्ध होत नाही.<ref name="JogeEtAl2018"/> कोकणातील मंदिरांच्या दगडी शिल्पकलेत देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक प्रतीके, अलंकरणात्मक आकृतिबंध आणि वास्तुघटकांशी संबंधित कोरीव काम यांचा समावेश होऊ शकतो. या शिल्पांचा अभ्यास करताना प्रतिमेचे स्वरूप, तिचे मंदिरातील स्थान, वापरलेला दगड, कोरीव तंत्र, शैलीगत वैशिष्ट्ये आणि संबंधित धार्मिक परंपरा यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> स्थानिक दगडांच्या उपलब्धतेचा मंदिरशिल्पावर परिणाम होऊ शकतो. कोकणात लेटराइट, काळा दगड आणि इतर स्थानिक खडक उपलब्ध असल्यामुळे विविध वास्तूंमध्ये त्यांचा वापर झालेला आढळतो. मात्र, एखाद्या मंदिरातील विशिष्ट शिल्प कोणत्या दगडात कोरले आहे याचा निष्कर्ष त्या वास्तूच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणावर आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="GazetteerStone"/> कोकणातील दगडी शिल्पकलेचा अभ्यास केवळ स्वतंत्र मूर्ती किंवा शिल्पपटांपुरता मर्यादित राहत नाही. मंदिराच्या प्रवेशद्वारांवरील अलंकरण, भिंतींवरील कोरीव घटक, स्तंभ, पायाभरणीशी संबंधित शिल्पीय भाग आणि धार्मिक प्रतिमांची स्थानिक मांडणी यांचाही विचार करावा लागतो. त्यामुळे दगडी शिल्पकला ही मंदिराच्या वास्तुरचनेपासून पूर्णपणे स्वतंत्र नसून तिच्या स्थापत्य-अलंकरणाचा एक भाग म्हणूनही अभ्यासता येते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील प्राचीन शैलकृत वास्तूंच्या अभ्यासामुळे कोकणातील धार्मिक प्रतिमाशास्त्राचा इतिहास अधिक व्यापक संदर्भात समजण्यास मदत होते. कातळगाव–जावडे येथील संशोधनात आढळणाऱ्या शिल्पीय पुराव्यांमधून पश्चिम किनारपट्टीवरील प्रारंभीच्या ब्राह्मणical परंपरांचा अभ्यास करता येतो. या पुराव्यांचे महत्त्व त्यांच्या स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.<ref name="JogeEtAl2018"/> अशा प्रकारे कोकणातील दगडी शिल्पकला ही प्राचीन धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, स्थानिक दगडी साहित्य, मंदिर स्थापत्य आणि प्रादेशिक कारागिरी यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेल्या कलापरंपरांचा व्यापक समूह म्हणून पाहता येते. तिचा अभ्यास करताना प्राचीन शैलकृत स्थळे आणि मंदिरशिल्प यांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध पुरातत्त्वीय आणि वास्तु-अभ्यासांमधील पुरावे परस्परांशी तुलना करताना प्रत्येक स्थळाचा स्वतंत्र कालखंड, वास्तुरचना आणि शिल्पसंदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="JogeEtAl2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === काष्ठशिल्प === कोकणातील मंदिरांच्या कलात्मक परंपरेमध्ये काष्ठशिल्पाला स्वतंत्र महत्त्व आहे. लाकूड हे मंदिराच्या संरचनेतील उपयोगी साहित्य असण्याबरोबरच धार्मिक प्रतिमा, वनस्पतिजन्य आकृतिबंध, प्राणी-आकृती, अलंकरणात्मक पटल आणि इतर शिल्पीय घटकांच्या निर्मितीसाठीही वापरले गेले आहे. त्यामुळे कोकणातील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास हा केवळ सजावटीच्या कामाचा अभ्यास न राहता वास्तू, कारागिरी आणि धार्मिक कलाविष्कार यांच्या परस्परसंबंधाचा अभ्यास ठरतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> काष्ठशिल्पाचे स्थान मंदिराच्या वास्तुरचनेनुसार बदलते. प्रवेशद्वारे, द्वारचौकटी, स्तंभ, कंस, तुळया, छताची पटलं आणि मंडपातील इतर काष्ठघटक यांवर कोरीव काम किंवा चित्रित अलंकरण आढळू शकते. कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये अशा विविध काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरातील लाकडी प्रवेशद्वार हे काष्ठशिल्पाचे प्रत्यक्ष उदाहरण आहे. या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण असून सिंह, हनुमान, गरुड आणि गणेश यांच्या प्रतिमांची नोंद करण्यात आली आहे. द्वाराच्या वरच्या भागात नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे अलंकरण असल्याचे मंदिराच्या वास्तु-दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचा अलीकडील अभ्यास या परंपरेचे आणखी एक महत्त्वाचे स्थानिक उदाहरण उपलब्ध करून देतो. या अभ्यासात मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचे स्वरूप आणि त्यावरील अलंकरण यांचा स्वतंत्रपणे विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे पावस येथील उदाहरण कोकणातील मंदिर-काष्ठशिल्पाच्या प्रादेशिक अभ्यासासाठी उपयुक्त ठरते.<ref name="BokilJoshiAmbalkarGaikwad2026"/> काष्ठशिल्पातील प्रतिमांचे स्वरूप समजून घेताना त्यांचा वास्तूमधील संदर्भ महत्त्वाचा असतो. एखादी प्रतिमा प्रवेशद्वारावर, स्तंभावर, कंसावर किंवा स्वतंत्र पटलावर कोरलेली आहे का, तिची इतर प्रतिमांशी मांडणी कशी आहे आणि ती कोणत्या वास्तुघटकाचा भाग आहे, याचा विचार केल्यास शिल्परचनेचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. अशा अभ्यासासाठी प्रत्यक्ष वास्तुदस्तऐवजीकरण आणि शिल्पांचे छायाचित्रण महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पामध्ये धार्मिक प्रतिमांबरोबरच वेलबुट्टी, पुष्परचना, प्राणी-आकृती आणि इतर अलंकरणात्मक आकृतिबंधांचा वापर होऊ शकतो. तथापि, एखाद्या विशिष्ट आकृतीचा धार्मिक किंवा पौराणिक अर्थ निश्चित करताना स्थानिक परंपरा, उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे आणि प्रतिमाशास्त्रीय अभ्यास यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ दृश्य साम्यावरून प्रतिमेची ओळख निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पाच्या निर्मितीत कारागिरांचे कौशल्य आणि स्थानिक काष्ठपरंपरा महत्त्वाची असते. दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरणाच्या व्यापक अभ्यासासाठी माधुकर श्रीपाद माटे यांचा <i>Deccan Woodwork</i> हा ग्रंथ महत्त्वाचा संदर्भ आहे. या व्यापक संदर्भाच्या आधारे कोकणातील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास दख्खनमधील मोठ्या काष्ठपरंपरेच्या संदर्भात करता येतो; मात्र विशिष्ट कोकणी मंदिराबाबतचे निष्कर्ष स्थानिक पुराव्यांवरच आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठशिल्पाचे वैशिष्ट्य त्याच्या वास्तूशी असलेल्या एकात्म संबंधातही दिसून येते. स्तंभ, कंस, तुळया, दरवाजे आणि छताची पटलं हे संरचनात्मक किंवा कार्यात्मक घटक असतानाच त्यांवर केलेले कोरीव काम मंदिराच्या अंतर्गत दृश्यरचनेला कलात्मक स्वरूप देऊ शकते. त्यामुळे काष्ठशिल्प आणि काष्ठवास्तु यांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्याबरोबरच त्यांचा परस्परसंबंधही लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना मंदिरातील पटलांची रचना, त्यावरील अलंकरण, वापरलेले लाकूड, कारागिरीचे तंत्र आणि त्यांचा वास्तूमधील संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. अशा मंदिरनिहाय अभ्यासातून कोकणातील काष्ठशिल्प परंपरेतील स्थानिक वैशिष्ट्ये अधिक स्पष्ट होऊ शकतात.<ref name="BokilJoshiAmbalkarGaikwad2026"/> काष्ठशिल्पाची परंपरा स्थिर नसून कालानुसार तिच्या स्वरूपात बदल होऊ शकतो. मंदिराची पुनर्बांधणी, काष्ठघटकांची दुरुस्ती, नवीन पटलांची निर्मिती किंवा जुन्या शिल्पांचे पुनर्वापर यांमुळे मूळ वास्तूतील काष्ठशिल्प आणि नंतरच्या काळातील हस्तक्षेप यांमध्ये फरक निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे एखाद्या मंदिरातील काष्ठशिल्पाचे कालमान निश्चित करताना प्रत्यक्ष वास्तु-अभ्यास, कारागिरीचे स्वरूप आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अशा प्रकारे कोकणातील मंदिर-काष्ठशिल्प हे धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, स्थानिक कारागिरी, वास्तुरचना आणि अलंकरणपरंपरा यांचा संगम दर्शविणारे महत्त्वाचे कलामाध्यम आहे. त्याचे मंदिरनिहाय दस्तऐवजीकरण केल्यास कोकणातील स्थानिक काष्ठपरंपरेतील शैलीगत विविधता, तांत्रिक वैशिष्ट्ये आणि सांस्कृतिक संदर्भ अधिक स्पष्टपणे अभ्यासता येऊ शकतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="BokilJoshiAmbalkarGaikwad2026"/> === पौराणिक आणि धार्मिक प्रतिमा === कोकणातील मंदिरशिल्पामध्ये पौराणिक आणि धार्मिक प्रतिमांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या प्रतिमा दगड, लाकूड किंवा इतर वास्तुघटकांवर कोरलेल्या किंवा चित्रित स्वरूपात आढळू शकतात. मंदिरातील प्रतिमांचा अभ्यास करताना त्यांचे धार्मिक स्वरूप, वास्तूमधील स्थान, कलात्मक मांडणी आणि स्थानिक परंपरेशी असलेले संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील प्रारंभीच्या ब्राह्मणical शैलकृत गुहांमध्ये शैव आणि वैष्णव परंपरांशी संबंधित पुरातत्त्वीय व शिल्पीय पुरावे आढळतात. या स्थळाच्या अभ्यासातून प्रारंभीच्या धार्मिक प्रतिमाशास्त्राचा आणि कोकणातील ब्राह्मणical धार्मिक परंपरांच्या प्रसाराचा अभ्यास करता येतो.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शिल्पपरंपरेमध्ये विविध धार्मिक प्रतिमांचा समावेश असून, गंगावतरणाच्या प्रसंगाचे शिल्पांकनही या स्थळाशी संबंधित संशोधनात स्वतंत्रपणे अभ्यासले गेले आहे. या शिल्पाच्या अभ्यासातून प्रारंभीच्या शैव प्रतिमाशास्त्रातील कथात्मक प्रसंगांचे दगडी शिल्परूपात केलेले चित्रण समजून घेता येते.<ref name="JogeGangavataran">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |title=A Historical Study of Early Sculptures of 'Gangavataran' with Reference of Konkan, Maharashtra, India |year=2022 }}</ref> पुढील काळातील मंदिरांमध्ये धार्मिक प्रतिमा केवळ स्वतंत्र मूर्तींच्या स्वरूपात न राहता वास्तूच्या विविध घटकांवरील अलंकरणाचा भाग बनू शकतात. प्रवेशद्वार, द्वारचौकट, कंस, स्तंभ किंवा काष्ठपटल यांवर देवता, पौराणिक व्यक्तिरेखा, प्राणी आणि प्रतीकात्मक आकृतिबंध कोरलेले किंवा चित्रित केलेले आढळू शकतात. कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्र-अभ्यासात अशा धार्मिक आणि अलंकरणात्मक काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरातील लाकडी प्रवेशद्वार हे याचे प्रत्यक्ष उदाहरण आहे. द्वारचौकटीवरील काष्ठशिल्पात गणेश, हनुमान आणि गरुड यांसारख्या धार्मिक प्रतिमांची तसेच सिंह, नाग आणि कीर्तिमुख यांसारख्या आकृतिबंधांची नोंद मंदिराच्या वास्तु-दस्तऐवजीकरणात करण्यात आली आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> पौराणिक किंवा धार्मिक प्रतिमांचे मंदिरातील स्थान त्यांच्या वास्तुशिल्पीय संदर्भाशीही संबंधित असते. प्रवेशद्वारावरील प्रतिमा, मंडपातील काष्ठपटलावरील प्रतिमा किंवा स्वतंत्र दगडी मूर्ती यांचे स्थान आणि उपयोग वेगवेगळे असू शकतात. त्यामुळे प्रतिमेचा अर्थ केवळ तिच्या दृश्य स्वरूपावरून निश्चित न करता ती मंदिराच्या कोणत्या वास्तुघटकाचा भाग आहे, याचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पातील पौराणिक प्रतिमांचा अभ्यास करताना स्थानिक कारागिरी आणि उपलब्ध तंत्रज्ञानालाही महत्त्व आहे. पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांवरील अलंकरणाचा स्वतंत्र अभ्यास झालेला असून, अशा मंदिरनिहाय दस्तऐवजीकरणातून रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठशिल्प परंपरेतील प्रतिमाविषयक आणि अलंकरणात्मक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="BokilJoshiAmbalkarGaikwad2026"/> कोकणातील धार्मिक प्रतिमांमध्ये शैव, वैष्णव, शक्त आणि स्थानिक ग्रामदैवत परंपरांशी संबंधित विविध स्वरूपे आढळण्याची शक्यता आहे; तथापि, एखाद्या विशिष्ट मंदिरात कोणत्या धार्मिक परंपरेतील प्रतिमा आहेत याचा निष्कर्ष त्या मंदिराच्या प्रत्यक्ष पुराव्यावर आधारित असणे आवश्यक आहे. स्थानिक देवस्थानाची परंपरा, शिलालेख, प्रतिमेची ओळख, स्थापत्य-संदर्भ आणि उपलब्ध ऐतिहासिक साधने यांचा परस्पर विचार केल्याशिवाय व्यापक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="JogeEtAl2018"/> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणातून कोकणातील ग्रामदैवतांच्या देवस्थान-समूहाचे महत्त्व स्पष्ट होते. ग्रामदैवते ही गावाच्या संरक्षणाशी संबंधित धार्मिक परंपरेचा भाग मानली जात असून त्यांची मंदिरे एका देवस्थान-परिसरात समूहाने वसलेली असू शकतात. त्यामुळे धार्मिक प्रतिमाशास्त्राचा अभ्यास करताना केवळ मूर्तीच्या कलात्मक स्वरूपापेक्षा तिचे देवस्थान, ग्रामपरंपरा आणि सामाजिक संदर्भ यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="DeulwadaMalvan"/> == कोकणातील मंदिरांतील शिल्पकला == == कावी कला आणि मंदिर अलंकरण == कोकणातील मंदिरांच्या अलंकरणपरंपरेमध्ये कावी कला ही वैशिष्ट्यपूर्ण भित्तिअलंकरण तंत्र म्हणून महत्त्वाची आहे. कावी कलेचा संबंध कोकणाच्या किनारी सांस्कृतिक भू-दृश्याशी असून तिच्या निर्मितीत स्थानिक साहित्य, चुन्याचा गिलावा आणि लाल ऑक्साइड यांचा वापर केला जातो. ही कला प्रामुख्याने धार्मिक वास्तूंशी संबंधित असली तरी तिचा वापर इतर धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमध्येही झालेला आढळतो.<ref name="HavanjeDSouza2020">{{cite journal |last=Havanje |first=Janardhan Rao |last2=D'Souza |first2=Caroline |title=Kaavi Kalé: The indigenous architectural ornamentation technique of the Konkan Coast, India |journal=Journal of Traditional Building, Architecture and Urbanism |issue=1 |year=2020 |pages=383–394 |doi=10.51303/jtbau.vi1.365 }}</ref> === कावी कलेचे स्वरूप === कावी कला ही वास्तूच्या पृष्ठभागावर केलेली कोरकामाधारित अलंकरणपद्धती आहे. प्रथम वास्तूच्या पृष्ठभागावर चुन्याचा गिलावा केला जातो आणि त्यावर लाल ऑक्साइडचा थर दिला जातो. त्यानंतर या पृष्ठभागावर विशिष्ट पद्धतीने रेषा किंवा आकृतिबंध कोरले जातात. कोरलेल्या भागातून खालील पांढऱ्या चुन्याचा थर दिसू लागल्यामुळे लाल आणि पांढऱ्या रंगातील विरोधाभासातून अलंकरणात्मक आकृत्या स्पष्ट होतात.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासानुसार ‘Kaavi’ किंवा ‘Kavé’ या संज्ञेचा संबंध लाल ऑक्साइडशी, तर ‘Kalé’ या संज्ञेचा संबंध कलाप्रकाराशी आहे. या तंत्रातून वास्तूच्या पृष्ठभागावर भित्तिचित्रात्मक रचना, अलंकरणात्मक आकृतिबंध आणि विविध सजावटीच्या रचना निर्माण केल्या जातात.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेचे वैशिष्ट्य तिच्या स्थानिक साहित्याच्या वापरात आणि पृष्ठभागावरील कोरकामाच्या तंत्रात दिसून येते. लाल ऑक्साइड, चुन्याचा गिलावा आणि स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेली इतर सामग्री यांचा वापर करून वास्तूच्या भिंतींना आणि संबंधित पृष्ठभागांना अलंकरणात्मक स्वरूप दिले जाते. त्यामुळे कावी कला ही स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा परस्परसंबंध दर्शविणारी पद्धत म्हणून अभ्यासता येते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेमध्ये वापरले जाणारे आकृतिबंध धार्मिक आणि लोकपरंपरांशी संबंधित असू शकतात. Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासात या कलेतील रचना, आकृतिबंध आणि त्यांच्या प्रतिमाशास्त्रीय स्वरूपाचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे कावी कलेचा अभ्यास केवळ सजावटीच्या तंत्राच्या दृष्टीने न करता तिच्या सांस्कृतिक आणि धार्मिक संदर्भातही करता येतो.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कला प्रामुख्याने हिंदू मंदिरांमध्ये आढळते; तथापि, तिचा वापर चर्च, मशीद, जैन मंदिरे, लोकदेवतांची मंदिरे आणि काही निवासी वास्तूंमध्येही झाल्याचे Havanje आणि D’Souza यांच्या विस्तृत सर्वेक्षणात नमूद केले आहे. त्यामुळे कावी कलेला केवळ मंदिर-अलंकरणाची पद्धत मानणे मर्यादित ठरेल; ती कोकणाच्या व्यापक वास्तुसांस्कृतिक परंपरेचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेच्या अभ्यासात तिच्या भौगोलिक प्रसाराचाही विचार महत्त्वाचा आहे. संशोधनानुसार ही परंपरा कोकण किनारपट्टीशी संबंधित असून महाराष्ट्र, गोवा आणि कर्नाटकाच्या किनारी भागांमध्ये तिचे विविध नमुने आढळतात. त्यामुळे कावी कलेचा अभ्यास करताना आधुनिक प्रशासकीय सीमांपेक्षा कोकणाच्या व्यापक सांस्कृतिक भू-दृश्याचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेचे स्वरूप तिच्या वास्तूशी असलेल्या एकात्म संबंधामुळेही महत्त्वाचे ठरते. ही कला स्वतंत्र चित्रफलकावर मर्यादित न राहता वास्तूच्या भिंती, कमानी, स्तंभ किंवा इतर पृष्ठभागांच्या रचनेशी जोडली जाऊ शकते. त्यामुळे कावी कलेतील आकृतिबंधांचा अभ्यास करताना त्यांचा वास्तूमधील स्थान, पृष्ठभागाची रचना आणि आसपासच्या स्थापत्यघटकांशी असलेला संबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कला ही पारंपरिक वास्तु-अलंकरणाची पद्धत असल्यामुळे तिच्या संरक्षणासाठी मूळ साहित्य, पृष्ठभागाची रचना आणि पारंपरिक तंत्र यांचे ज्ञान आवश्यक आहे. Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासात कावी कलेच्या तंत्राबरोबरच तिच्या संवर्धनाच्या संभाव्य पद्धतींचाही विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे या कलेचे दस्तऐवजीकरण आणि पारंपरिक तंत्राचे जतन हे तिच्या दीर्घकालीन संवर्धनासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> पौराणिक आणि धार्मिक प्रतिमांचा अभ्यास हा म्हणूनच शिल्पकला, प्रतिमाशास्त्र, वास्तुशैली आणि स्थानिक धार्मिक-सांस्कृतिक परंपरा यांना जोडणारा विषय आहे. कोकणातील प्राचीन शैलकृत स्थळांपासून पुढील मंदिरांतील दगडी व काष्ठशिल्पांपर्यंत उपलब्ध पुराव्यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केल्यास या प्रदेशातील धार्मिक कलापरंपरेतील सातत्य आणि विविधता अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येते.<ref name="JogeEtAl2018"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="BokilJoshiAmbalkarGaikwad2026"/> === तंत्र आणि स्थानिक साहित्य === कावी कलेची निर्मिती वास्तूच्या पृष्ठभागावर केलेल्या विशिष्ट गिलावा आणि कोरकामाच्या तंत्रावर आधारित आहे. Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासानुसार प्रथम वास्तूच्या पृष्ठभागावर चुन्याचा गिलावा केला जातो आणि त्यावर लाल ऑक्साइडचा थर देण्यात येतो. त्यानंतर या पृष्ठभागावर कोरकाम करून खालील चुन्याचा थर उघड केला जातो. त्यामुळे लाल आणि पांढऱ्या रंगांचा विरोधाभास निर्माण होऊन अलंकरणात्मक आकृतिबंध स्पष्ट होतात.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या साहित्यामध्ये स्थानिक लेटराइटपासून मिळणारा लाल ऑक्साइड, चुन्याचा गिलावा आणि शंखापासून तयार होणारा चुनाही महत्त्वाचा आहे. Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासात laterite, red oxide आणि shell lime यांना कावी कलेच्या तांत्रिक प्रक्रियेशी संबंधित प्रमुख साहित्य म्हणून नमूद केले आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील लाल रंगाचा थर हा स्वतंत्र चित्ररंगाच्या स्वरूपात लावला जात नाही; तो वास्तूच्या तयार केलेल्या पृष्ठभागावर वापरल्या जाणाऱ्या तांत्रिक प्रक्रियेचा भाग असतो. लाल ऑक्साइडच्या थरावर केलेल्या incised work मुळे त्याखालील पांढरा चुन्याचा पृष्ठभाग दिसू लागतो आणि त्यातून कावी कलेचे वैशिष्ट्यपूर्ण द्विरंगी स्वरूप निर्माण होते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> या तंत्रामध्ये कोरकामाची प्रक्रिया अत्यंत महत्त्वाची असते. लाल ऑक्साइडचा थर पूर्णपणे कठीण होण्यापूर्वी त्यावर आकृतिबंध कोरण्याची प्रक्रिया केली जाते. त्यामुळे कलाकाराला पृष्ठभागाची स्थिती, गिलाव्याची जाडी आणि कोरकामाची खोली यांचे योग्य भान असणे आवश्यक असते. कावी कलेवरील अभ्यासात या तंत्राचा अभ्यास प्रत्यक्ष स्थळ-सर्वेक्षण आणि on-site experiments यांच्या आधारे करण्यात आला आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील आकृतिबंध वास्तूच्या पृष्ठभागाशी एकरूप केले जातात. त्यामुळे ही कला स्वतंत्र चित्रफलकावर रंगविलेल्या चित्रापेक्षा वास्तूच्या अंगभूत अलंकरणाशी अधिक जवळची आहे. भिंती, कमानी, स्तंभ, कड्या किंवा इतर वास्तुघटकांवर केलेल्या रचनांमधून वास्तू आणि अलंकरण यांचे एकात्म स्वरूप दिसून येते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेच्या तंत्रात स्थानिक साहित्याचा वापर झाल्यामुळे ही कला कोकणाच्या पारंपरिक वास्तुपरंपरेशी जोडलेली आहे. स्थानिक भूगोलात उपलब्ध असलेल्या लेटराइटशी संबंधित लाल ऑक्साइड आणि चुन्यावर आधारित पृष्ठभाग-तंत्र यामुळे कावी कलेला विशिष्ट प्रादेशिक स्वरूप प्राप्त झाले आहे. तथापि, एखाद्या विशिष्ट मंदिरात वापरलेले साहित्य आणि त्याची अचूक प्रक्रिया निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेच्या निर्मितीत कारागिरांचे कौशल्यही महत्त्वाचे आहे. कोरलेल्या रेषांची अचूकता, आकृतिबंधांची पुनरावृत्ती, पृष्ठभागावरील प्रमाणबद्धता आणि गिलाव्याच्या स्थितीचे नियंत्रण यामुळे अंतिम कलात्मक परिणाम निश्चित होतो. त्यामुळे कावी कला ही केवळ साहित्यांची साधी रासायनिक किंवा बांधकाम प्रक्रिया नसून पारंपरिक तांत्रिक कौशल्य आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा संगम आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेच्या अभ्यासात तिच्या तांत्रिक प्रक्रियेबरोबरच संवर्धनाचाही विचार करण्यात आला आहे. मूळ पृष्ठभाग, चुन्याचा गिलावा आणि लाल ऑक्साइडचा थर यांचे स्वरूप लक्षात न घेता केलेली दुरुस्ती मूळ कलेच्या स्वरूपावर परिणाम करू शकते. त्यामुळे अशा वास्तूंच्या संवर्धनात पारंपरिक साहित्य आणि मूळ तंत्र यांचे दस्तऐवजीकरण महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> अशा प्रकारे कावी कलेचे तंत्र हे स्थानिक साहित्य, चुन्यावरील पृष्ठभाग-प्रक्रिया, लाल ऑक्साइडचा थर, सूक्ष्म कोरकाम आणि पारंपरिक कारागिरी यांच्या एकत्रित वापरावर आधारित आहे. त्यामुळे कावी कला ही कोकणातील वास्तू-अलंकरणाची स्वतंत्र तांत्रिक आणि कलात्मक परंपरा म्हणून अभ्यासता येते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> === मंदिरांतील उपयोग === कावी कलेचा मंदिरांतील उपयोग हा कोकणातील पारंपरिक वास्तु-अलंकरणाचा महत्त्वाचा भाग आहे. चुन्याच्या गिलाव्याने तयार केलेल्या वास्तूच्या पृष्ठभागावर लाल ऑक्साइडचा थर देऊन त्यावर कोरकाम केले जाते. या प्रक्रियेत तयार होणाऱ्या लाल-पांढऱ्या आकृतिबंधांमुळे मंदिराच्या भिंती आणि इतर वास्तुघटकांना विशिष्ट अलंकरणात्मक स्वरूप प्राप्त होते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासानुसार कावी कला प्रामुख्याने हिंदू मंदिरांमध्ये आढळते. तथापि, तिचा वापर केवळ हिंदू मंदिरांपुरता मर्यादित नसून चर्च, मशीद, जैन मंदिरे, लोकदेवतांची मंदिरे आणि काही निवासी वास्तूंमध्येही या तंत्राची उदाहरणे आढळतात. त्यामुळे कावी कलेचा मंदिरांतील उपयोग हा कोकणाच्या व्यापक वास्तुसांस्कृतिक परंपरेचा एक भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> मंदिरांमध्ये कावी अलंकरणाचा उपयोग वास्तूच्या भिंती आणि इतर पृष्ठभागांवर सजावटीच्या रचना निर्माण करण्यासाठी केला जातो. या रचनांमध्ये धार्मिक आशयाशी संबंधित प्रतिमा तसेच वनस्पतिजन्य, भूमितीय आणि लोकपरंपरेशी संबंधित आकृतिबंधांचा समावेश होऊ शकतो. Havan​je आणि D’Souza यांनी कावी कलेतील compositions आणि त्यांच्या iconographic स्वरूपाचाही अभ्यास केला आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील आकृतिबंध मंदिराच्या वास्तुरचनेपासून स्वतंत्र नसतात. भिंती, कमानी, स्तंभ किंवा इतर पृष्ठभागांवर केलेले अलंकरण त्या वास्तुघटकाच्या आकारमानाशी आणि रचनेशी जुळवून घेतले जाते. त्यामुळे कावी कला ही स्वतंत्र चित्रकला नसून वास्तूच्या पृष्ठभागाशी एकरूप होणारी architectural ornamentation technique म्हणून समजली जाते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेचा धार्मिक उपयोग तिच्या प्रतिमाविषयक स्वरूपाशीही संबंधित आहे. मंदिरातील धार्मिक कथानक, देवतांशी संबंधित आकृतिबंध किंवा स्थानिक धार्मिक परंपरेतील प्रतिमा वास्तू-अलंकरणाचा भाग बनू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील कावी आकृतीची देवता, कथा किंवा धार्मिक प्रतीक म्हणून ओळख निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूचे प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरण आणि प्रतिमाशास्त्रीय अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेचा मंदिरातील उपयोग हा केवळ दृश्य सौंदर्यापुरता मर्यादित नसून वास्तूच्या सांस्कृतिक ओळखीशीही संबंधित आहे. या कलेचा प्रसार कोकण किनारपट्टीच्या व्यापक सांस्कृतिक भू-दृश्याशी जोडलेला असून तिच्या निर्मितीत स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरीचा वापर होतो. त्यामुळे कावी अलंकरण हे मंदिराच्या वास्तुरचनेबरोबरच त्या प्रदेशाच्या स्थानिक कलास्मृतीचेही प्रतिनिधित्व करते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कला मंदिरांच्या संवर्धनाच्या दृष्टीनेही महत्त्वाची आहे. मूळ चुन्याचा गिलावा, लाल ऑक्साइडचा थर आणि त्यावरील कोरकाम यांची रचना टिकवून ठेवणे आवश्यक असते. आधुनिक पुनर्बांधणी किंवा अयोग्य पृष्ठभाग-उपचारामुळे मूळ कावी अलंकरण नष्ट होऊ शकते. त्यामुळे अशा वास्तूंच्या दुरुस्तीपूर्वी कावी कलेचे छायाचित्रण, रेखांकन आणि साहित्यविषयक दस्तऐवजीकरण करणे उपयुक्त ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकणातील मंदिरांमध्ये कावी कलेचा उपयोग हा स्थानिक वास्तुशैली, धार्मिक परंपरा आणि पारंपरिक कारागिरी यांच्या परस्परसंबंधाचे उदाहरण आहे. तिच्या अभ्यासातून मंदिराच्या भिंती किंवा इतर पृष्ठभागांवरील अलंकरणाबरोबरच स्थानिक साहित्य, तांत्रिक कौशल्य, धार्मिक प्रतिमाविषय आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाण यांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> == कोकणातील मंदिरांवरील चित्रकला == === भित्तिचित्रे === कोकणातील मंदिरांच्या कलात्मक परंपरेचा अभ्यास करताना भित्तिचित्रांकडे स्वतंत्र कलापरंपरा म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. मंदिराच्या भिंती, कमानी किंवा इतर वास्तुपृष्ठभागांवर धार्मिक कथानक, देवतांचे स्वरूप, प्रतीकात्मक आकृतिबंध किंवा स्थानिक सांस्कृतिक विषयांचे चित्रण केले जाऊ शकते. मात्र, अशा चित्रकलेचा अभ्यास करताना ती कावी कलेपासून वेगळी ओळखणे आवश्यक आहे; कावी कला ही चुन्याने तयार केलेल्या पृष्ठभागावर लाल ऑक्साइडच्या थरावर कोरकाम करून निर्माण केली जाणारी वास्तु-अलंकरण पद्धत आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकण किनारपट्टीतील मंदिरांच्या भित्तिचित्रपरंपरेचा संबंध स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडलेला आहे. उपलब्ध अभ्यासांमध्ये कावी कलेच्या संदर्भात मंदिरांच्या भिंतींवर धार्मिक प्रतिमा आणि कथात्मक रचना निर्माण करण्याची परंपरा नोंदविली आहे. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांच्या भित्तिअलंकरणाचा अभ्यास करताना चित्रविषय, तंत्र, पृष्ठभाग, वापरलेले रंगद्रव्य आणि वास्तूमधील स्थान या सर्व बाबींचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील भित्तिअलंकरण आणि स्वतंत्र चित्रित भित्तिचित्र यांच्यामध्ये तांत्रिक फरक आहे. कावीमध्ये चुन्याच्या पृष्ठभागावर लाल ऑक्साइडचा थर देऊन त्यावर कोरकाम केले जाते आणि त्यामुळे खालील पांढरा पृष्ठभाग दिसून येतो. त्यामुळे कावीची दृश्यभाषा मुख्यतः लाल-पांढऱ्या विरोधाभासावर आधारित असते. याउलट, रंगद्रव्यांचा वापर करून थेट चित्रित केलेली भित्तिचित्रे स्वतंत्र चित्रकला-तंत्राचा भाग मानता येतात.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकणातील धार्मिक भित्तिअलंकरणामध्ये स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरीचा प्रभाव दिसून येतो. वास्तूच्या पृष्ठभागाची पूर्वतयारी, चुन्याचा वापर, स्थानिक रंगद्रव्ये आणि उपलब्ध साधने यांचा कलाकृतीच्या टिकाऊपणावर परिणाम होतो. कावी कलेच्या अभ्यासातून स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक तंत्र यांचा वास्तू-अलंकरणाशी असलेला संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> मंदिरांतील भित्तिचित्रांचा आशय धार्मिक असला तरी त्यामध्ये स्थानिक सांस्कृतिक स्मृती आणि लोकपरंपरांचे प्रतिबिंब आढळू शकते. तथापि, एखाद्या मंदिरातील विशिष्ट चित्राचा विषय, कालखंड किंवा प्रतीकात्मक अर्थ निश्चित करताना प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरण, चित्राचे निरीक्षण, स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोत यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ दृश्य साम्यावरून चित्राचा विषय किंवा कालमान निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. कोकणातील मंदिरांच्या भित्तिअलंकरणाचा अभ्यास करताना वास्तूच्या संरक्षणाची बाबही महत्त्वाची ठरते. जुन्या भित्तिअलंकरणावर आधुनिक रंग, सिमेंटचा गिलावा, फरशा किंवा इतर पृष्ठभाग लावल्यास मूळ कलाकृती झाकली किंवा नष्ट होऊ शकते. कोकणातील मंदिरांमधील पारंपरिक mural painting चे अस्तित्व धोक्यात असल्याचे वृत्तांकन झाले असून काही ठिकाणी जुन्या चित्रांच्या जागी आधुनिक साहित्य वापरले जात असल्याची नोंद आहे.<ref name="KonkanMuralConservationNews">{{cite news |title=Painter tries to revive dying art of mural painting in temples |work=Deccan Chronicle |date=1 May 2016 }}</ref> कावी कलेवरील आधुनिक संशोधनातही या परंपरेच्या संवर्धनाची गरज अधोरेखित करण्यात आली आहे. पारंपरिक तंत्र, मूळ साहित्य आणि वास्तूचा पृष्ठभाग यांचा विचार न करता केलेली दुरुस्ती कलात्मक वैशिष्ट्यांवर परिणाम करू शकते. त्यामुळे मंदिरातील भित्तिअलंकरणाचे संवर्धन करताना प्रथम त्याचे छायाचित्रण, मोजमाप, साहित्याचे दस्तऐवजीकरण आणि स्थिती-अहवाल तयार करणे उपयुक्त ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकणातील मंदिरांवरील भित्तिचित्रांचा अभ्यास हा म्हणूनच केवळ चित्रकलेचा अभ्यास नसून वास्तुशैली, धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, स्थानिक साहित्य, कारागिरी आणि सांस्कृतिक वारसा यांचा संयुक्त अभ्यास आहे. उपलब्ध पुराव्यांनुसार प्रत्येक मंदिरातील चित्रपरंपरेचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे; सर्व कोकणी मंदिरांमध्ये एकसारखी भित्तिचित्रपरंपरा होती असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HavanjeDSouza2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === धार्मिक विषयांचे चित्रण === कोकणातील धार्मिक वास्तूंवरील चित्र-अलंकरणामध्ये धार्मिक विषय, देवतांच्या प्रतिमा, पौराणिक कथांशी संबंधित प्रसंग आणि स्थानिक धार्मिक-सांस्कृतिक परंपरांतील आकृतिबंध यांना स्थान मिळू शकते. विशेषतः कावी कलेच्या संदर्भात धार्मिक वास्तूंच्या भिंतींवरील अलंकरणामध्ये पौराणिक आणि धार्मिक आशयाचा वापर झाल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. तथापि, प्रत्येक मंदिरातील चित्रविषय स्वतंत्रपणे दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे निश्चित करणे आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील धार्मिक विषयांचे चित्रण हे वास्तूच्या पृष्ठभागाशी एकात्म असते. लाल ऑक्साइडच्या थरावर कोरलेल्या आकृतिबंधांमधून देवता, पौराणिक व्यक्तिरेखा किंवा कथानकात्मक प्रसंग व्यक्त केले जाऊ शकतात. त्यामुळे अशा रचनांचा अभ्यास करताना केवळ चित्रातील आकृतीकडे न पाहता ती वास्तूच्या कोणत्या भागावर आहे, तिची इतर आकृतिबंधांशी मांडणी कशी आहे आणि त्या वास्तूचा धार्मिक उपयोग काय आहे, यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकणातील कावी परंपरेचा भौगोलिक विस्तार महाराष्ट्राच्या किनारी भागापासून गोवा आणि कर्नाटकाच्या किनारी प्रदेशापर्यंत आढळतो. या व्यापक सांस्कृतिक प्रदेशात धार्मिक वास्तू, स्थानिक देवस्थान आणि लोकपरंपरा यांच्याशी संबंधित चित्र-अलंकरणाची विविध रूपे विकसित झाली आहेत. त्यामुळे कावीतील धार्मिक विषयांचा अभ्यास करताना कोकणाच्या व्यापक सांस्कृतिक भू-दृश्याचा विचार करणे उपयुक्त ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील धार्मिक आशयाबरोबरच स्थानिक लोकपरंपरा आणि दैनंदिन जीवनाशी संबंधित विषयांचाही वापर झाल्याचे आधुनिक अभ्यासांमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे धार्मिक वास्तूवरील चित्र-अलंकरण हे केवळ देवतांच्या प्रतिमांचे माध्यम न राहता त्या समाजाच्या सांस्कृतिक स्मृती आणि जीवनानुभवांचे दृश्य माध्यमही बनू शकते. मात्र, विशिष्ट चित्राला स्थानिक ऐतिहासिक घटना किंवा विशिष्ट लोककथेचे चित्रण म्हणून ओळखण्यासाठी स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे.<ref name="KaaviCulturalArtforms">{{cite book |last=Bhadale |first=Akshata Sunil |last2=Manjrekar |first2=Shraddha Mahore |chapter=Conducive Built Environment for the Promotion of Cultural Artforms in Konkan |title=Architecture & Planning for Urban Villages: A Transformational Discourse in Architecture and Planning |editor-last=Khatri |editor-first=Anand |editor2-last=Pundir |editor2-first=Manju Baisoya |editor3-last=Khan |editor3-first=Nisar |editor4-last=Sharma |editor4-first=Lovlesh |pages=205–217 |publisher=Urban Village Charitable Trust |location=New Delhi |year=2023 |isbn=978-81-959811-6-8 }}</ref> कावी कलेच्या धार्मिक विषयांचे स्वरूप समजून घेताना प्रतिमाशास्त्रीय पद्धतीचा वापर महत्त्वाचा ठरतो. देवतेची ओळख, तिची आयुधे, वाहन, मुद्रा, सहचर आकृती, कथानकातील स्थान आणि इतर प्रतिमांशी असलेला संबंध यांचा विचार केल्यास चित्राचा आशय अधिक अचूकपणे समजून घेता येतो. अशा प्रकारचा अभ्यास प्रत्यक्ष चित्रांचे उच्च-गुणवत्तेचे दस्तऐवजीकरण आणि तुलनात्मक संदर्भांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> काही धार्मिक वास्तूंमध्ये चित्र-अलंकरण हे मंदिराच्या धार्मिक अनुभवाचा भाग बनते. मंदिराच्या भिंती, सभामंडप किंवा इतर सार्वजनिक वापराच्या भागांवरील चित्रे भक्तांना धार्मिक कथा, देवतांचे स्वरूप किंवा सांस्कृतिक स्मृती यांची दृश्य ओळख करून देऊ शकतात. त्यामुळे चित्रकला आणि मंदिराच्या सामाजिक-धार्मिक वापराचा परस्परसंबंधही अभ्यासता येतो.<ref name="DalviDalvi2014"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात वास्तू आणि स्थानिक समुदाय यांचे संबंध महत्त्वाचे असल्याचे Dalvi आणि Dalvi यांनी अधोरेखित केले आहे. स्थानिक साहित्य, हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या बांधकामपद्धती आणि विविध समुदायांच्या धार्मिक आचारांचे वास्तुरूपात होणारे प्रकटीकरण यामुळे धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास व्यापक सांस्कृतिक संदर्भात करता येतो.<ref name="DalviDalvi2014"/> धार्मिक चित्र-अलंकरणाचे संरक्षण करताना त्यातील मूळ साहित्य आणि तंत्र जतन करणे आवश्यक आहे. विशेषतः कावीमध्ये चुन्याचा पृष्ठभाग, लाल ऑक्साइडचा थर आणि त्यावरील कोरकाम हे कलाकृतीच्या स्वरूपाचे अविभाज्य घटक आहेत. आधुनिक रंग, सिमेंट किंवा अन्य पृष्ठभाग वापरून केलेल्या दुरुस्तीमुळे मूळ चित्र-अलंकरणाचा ऐतिहासिक आणि कलात्मक संदर्भ नष्ट होऊ शकतो. त्यामुळे संवर्धनापूर्वी मूळ कलाकृतीचे दस्तऐवजीकरण आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> अशा प्रकारे कोकणातील मंदिरांमधील धार्मिक विषयांचे चित्रण हे धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, स्थानिक कलापरंपरा, वास्तु-अलंकरण आणि सांस्कृतिक स्मृती यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेता येते. उपलब्ध अभ्यासांवरून कावी कलेत धार्मिक आणि पौराणिक आशयाचे महत्त्व दिसून येते; परंतु कोकणातील प्रत्येक मंदिरासाठी समान चित्रविषय किंवा समान चित्रशैली होती असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. मंदिरनिहाय प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरण हा त्यासाठी अधिक विश्वसनीय आधार ठरतो.<ref name="HavanjeDSouza2020"/><ref name="DalviDalvi2014"/> == स्थानिक बांधकाम साहित्य आणि तंत्र == === जांभा दगड आणि लेटराइट === कोकणातील पारंपरिक वास्तूंमध्ये स्थानिक दगडी साहित्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. विशेषतः लेटराइट हा कोकणातील वास्तुशैलीशी संबंधित प्रमुख बांधकाम साहित्यांपैकी एक मानला जातो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात लेटराइटचे विस्तृत भौगोलिक क्षेत्र आढळते आणि विविध प्रकारचे बांधकामयोग्य खडक उपलब्ध असल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये करण्यात आली आहे.<ref name="GazetteerStone"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या भूगर्भीय रचनेमध्ये लेटराइटचे विस्तृत थर आढळतात. गॅझेटियरनुसार जिल्ह्याच्या विविध भागांत, विशेषतः किनारी आणि पश्चिम घाटालगतच्या प्रदेशात, लेटराइटचे मोठे प्रसारक्षेत्र आहे. त्यामुळे स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या या दगडाचा बांधकामासाठी उपयोग होणे ही प्रदेशाच्या भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित बाब मानता येते.<ref name="GazetteerGeology">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Geology |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> लेटराइटचा उपयोग बांधकामासाठी करण्यामागे त्याची स्थानिक उपलब्धता आणि तुलनेने सुलभ घडणक्षमता हे घटक महत्त्वाचे आहेत. जुन्या रत्‍नागिरी-सावंतवाडी गॅझेटियरमध्ये लेटराइट हा बांधकामासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरला जाणारा दगड असल्याचे नमूद केले असून, त्याची रचना तुलनेने छिद्रयुक्त असल्यामुळे तो कापणे आणि आकार देणे शक्य असल्याचे वर्णन आढळते. तथापि, लेटराइटच्या गुणवत्तेनुसार त्याची हवामानप्रतिरोधकता बदलू शकते. <ref name="GazetteerBuildingStone">{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency — Ratnagiri and Savantvadi: Minerals |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/pro1_minerals.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील वास्तूंमध्ये लेटराइटचा वापर भिंती, पायाभरणी किंवा इतर वास्तुघटकांच्या निर्मितीत वेगवेगळ्या प्रकारे झालेला आढळू शकतो. मात्र, प्रत्येक मंदिरात लेटराइटचा वापर समान पद्धतीने झाला आहे असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक दगडाची उपलब्धता, वास्तूचा प्रकार, कारागिरी आणि नंतरच्या दुरुस्ती यांनुसार बांधकामपद्धतीत फरक निर्माण होऊ शकतो.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या वास्तु-दस्तऐवजीकरणात laterite masonry आणि timber framing या बांधकामपद्धतीचा उल्लेख आहे. या उदाहरणातून कोकणातील धार्मिक वास्तूंमध्ये स्थानिक दगडी बांधकाम आणि काष्ठरचना यांचा संयुक्त वापर झाल्याचे दिसून येते. त्यामुळे कोकणातील मंदिर वास्तुशैली समजून घेताना दगड आणि लाकूड यांना परस्परविरोधी साहित्य न मानता एकत्रित बांधकामप्रणाली म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> जांभा दगड ही संज्ञा कोकणातील लालसर लेटराइट दगडासाठी प्रचलित आहे. तथापि, शास्त्रीय किंवा दस्तऐवजीकरणाच्या संदर्भात एखाद्या विशिष्ट वास्तूमध्ये वापरलेला दगड नेमका कोणत्या प्रकारचा आहे हे निश्चित करण्यासाठी प्रत्यक्ष वास्तु-परीक्षण किंवा विश्वसनीय दस्तऐवजीकरण आवश्यक आहे. केवळ दगडाचा रंग किंवा बाह्य स्वरूप पाहून त्याला लेटराइट किंवा जांभा दगड म्हणून निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. कोकणातील स्थानिक दगडांच्या वापराचा संबंध केवळ उपलब्धतेशी नसून वास्तूच्या पर्यावरणीय परिस्थितीशीही जोडलेला आहे. स्थानिक हवामान, पर्जन्यमान, भूभाग आणि बांधकामतंत्र यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेऊन साहित्याची निवड केली जाऊ शकते. आधुनिक मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासांमध्येही स्थानिक साहित्य आणि पर्यावरणीय परिस्थिती यांचा वास्तुरचनेशी संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> कुंकेश्वर मंदिराच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये पायाभरणीसाठी ग्रॅनाइट आणि वरच्या बांधकामात लेटराइटचा वापर झाल्याची नोंद आहे. यावरून एका मंदिराच्या बांधकामातही वेगवेगळ्या वास्तुघटकांसाठी भिन्न प्रकारच्या दगडांचा वापर केला जाऊ शकतो, हे स्पष्ट होते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> अशा प्रकारे कोकणातील जांभा दगड आणि लेटराइटचा अभ्यास हा केवळ बांधकाम साहित्याच्या इतिहासापुरता मर्यादित राहत नाही. त्यातून प्रदेशाची भूगर्भीय रचना, स्थानिक साहित्याची उपलब्धता, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि मंदिर वास्तुशैली यांच्यातील परस्परसंबंध समजून घेता येतो. तथापि, विशिष्ट मंदिरातील दगडाच्या वापराबाबत निष्कर्ष काढताना त्या मंदिराचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण हा सर्वात विश्वसनीय आधार ठरतो.<ref name="GazetteerStone"/><ref name="GazetteerBuildingStone"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> == संदर्भ == 5jl974slnlbc1mm7o507fueu5zggazm 2701411 2701405 2026-08-12T21:46:02Z AdvAnantGholam 172574 2701411 wikitext text/x-wiki ''''कोकणातील देवळांची वास्तुशैली''' ही केवळ धार्मिक वास्तूंच्या निर्मितीशी संबंधित परंपरा नसून, या प्रदेशाचा भूगोल, हवामान, स्थानिक बांधकाम साहित्य, पारंपरिक कारागिरी, धार्मिक श्रद्धा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक परंपरा यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेली वास्तुपरंपरा आहे. कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना त्यांच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच वास्तुरचना, बांधकाम तंत्र, स्थानिक साहित्य, परिसर नियोजन आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक पर्यावरणाशी जुळवून घेतलेल्या बांधकाम पद्धती आणि पारंपरिक ज्ञानाचा वापर दिसून येतो. <ref name="KorlekarDesai2025">{{cite book |last=Korlekar |first=Vivek T. |last2=Desai |first2=Chetan S. |chapter=Temple Architecture in the Konkan: Integrating Sustainability and Cultural Legacy |title=Proceedings of the IIA International Research Conference 2024 – Anveshan, 29–31 August, Thiruvananthapuram, India: Asian Architectural Strategies for a Sustainable Future |pages=107–130 |doi=10.1007/978-981-96-8789-3_6 }}</ref> कोकणातील देऊळ वास्तुशैली एकसंध किंवा सर्व प्रदेशात समान स्वरूपाची नाही. स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, बांधकाम साहित्य, धार्मिक परंपरा, कारागिरी आणि ऐतिहासिक विकास यांनुसार तिच्या स्वरूपात प्रादेशिक विविधता दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक मंदिर वास्तुशैलीच्या अभ्यासात मंदिरांची रचना कोकणाच्या भूगोलाशी, स्थानिक साहित्याशी आणि पारंपरिक नियोजनपद्धतीशी संबंधित असल्याचे तसेच मंदिर ही कोकणातील स्वतंत्र वास्तु-प्रकार म्हणून अभ्यासता येणारी परंपरा असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="Potdar2020">{{cite journal |last=Potdar |first=Komal |title=Vernacular Temple Architecture in Sindhudurg District, Konkan Region, Maharashtra |journal=INTACH Journal of Heritage Studies |volume=4 |issue=1 |year=2020 }}</ref> कोकणातील धार्मिक वास्तूंचे वैशिष्ट्य त्यांच्या स्थानिक आणि तुलनेने लहान प्रमाणातील वास्तुरचनेतही दिसून येते. Smita Dalvi आणि Mustansir Dalvi यांच्या अभ्यासानुसार कोकणातील अनेक धार्मिक वास्तू स्थानिक घरांच्या आणि नागरी वास्तूंच्या प्रमाणाशी साधर्म्य राखणाऱ्या, स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरीवर आधारित होत्या. या वास्तूंमध्ये धार्मिक ओळख ही केवळ बाह्य भव्यतेतून व्यक्त न होता वास्तूच्या अंतर्गत धार्मिक वापर, प्रतीकात्मक घटक आणि स्थानिक सांस्कृतिक संदर्भातूनही व्यक्त होत असे. <ref name="DalviDalvi2010">{{cite book |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |chapter=Dismantling Cosmopolitanism: Transformations in the Sacred Heritage of the Non-Monumental in the Konkan |editor-last=Prashad |editor-first=Deependra |title=New Architecture and Urbanism: Development of Indian Traditions |pages=112–117 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |location=Newcastle upon Tyne |year=2010 |doi=10.5848/CSP.1892.00016 }}</ref><ref name="DalviDalvi2014">{{cite magazine |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |title=Politicizing the Sacred: Religious Architecture in the Konkan |magazine=Take on Art |volume=IV |issue=13 |date=January 2014 }}</ref> == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीची संकल्पना == कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा विचार केवळ मंदिराच्या बाह्य आकारावरून करणे योग्य ठरत नाही. मंदिराची निवडलेली जागा, परिसराशी असलेले नाते, गर्भगृह आणि मंडपाची रचना, प्रवेशमार्ग, छत, बांधकाम साहित्य, लाकडी आणि दगडी घटक, अलंकरण, धार्मिक उपयोग आणि स्थानिक समुदायाशी असलेले संबंध या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार केल्यास या वास्तुपरंपरेचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिरांना पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक संसाधनांचा वापर, वास्तुघटक आणि सामाजिक-सांस्कृतिक सातत्य यांचा परस्परसंबंध असलेल्या वास्तू म्हणून पाहिले आहे. त्यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिरांच्या वास्तुशैलीचे विश्लेषण करण्यासाठी स्थानिक साहित्य, बांधकाम तंत्र आणि मंदिरांच्या सामाजिक भूमिकेचा विचार करण्यात आला आहे. <ref name="KorlekarDesai2025"/> === कोकण आणि देऊळ वास्तू === कोकणाचा नैसर्गिक प्रदेश अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांगांच्या दरम्यान पसरलेला असून त्यामध्ये किनारी प्रदेश, डोंगराळ भाग, पठारी प्रदेश, नद्या, खाड्या आणि दऱ्याखोऱ्यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या पूर्वेस सह्याद्री पर्वतरांगा, पश्चिमेस अरबी समुद्र असून या प्रदेशाचे भौगोलिक स्वरूप डोंगराळ, मध्यम उताराच्या पठारी आणि किनारी अशा तीन व्यापक भागांत विभागता येते. <ref name="GSDAKonkan">{{cite web |title=Konkan |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/ |website=Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्येही कोकणाच्या भौगोलिक स्वरूपात सह्याद्री, अरबी समुद्र, नद्या, किनारी मैदाने, लेटराइट पठारे आणि डोंगराळ प्रदेश यांचा परस्परसंबंध स्पष्टपणे नोंदविला आहे. या भौगोलिक विविधतेचा पारंपरिक वास्तुरचनेवर परिणाम होणे स्वाभाविक आहे. <ref name="GazetteerRatnagiriGeography">{{cite web |title=Physical Features and Natural Resources — Geographical Regions |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> === प्रादेशिक वैशिष्ट्ये === कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार बदल दिसून येतात. सिंधुदुर्गातील मंदिरांच्या अभ्यासात स्थानिक भूगोल, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, मंदिराचे नियोजन आणि पारंपरिक design systems यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. त्यामुळे कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना एका मंदिराच्या स्वरूपाला संपूर्ण कोकणाची सर्वसाधारण वास्तुशैली मानण्याऐवजी विविध स्थानिक उदाहरणांचा तुलनात्मक अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="Potdar2020"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपात ऐतिहासिक काळानुसारही बदल झाले आहेत. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासात कोकणातील पारंपरिक धार्मिक वास्तूंच्या मूळ स्थानिक आणि non-monumental स्वरूपात आधुनिक काळात झालेल्या परिवर्तनाचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यांच्या मते काही जुन्या वास्तूंच्या पुनर्बांधणीदरम्यान स्थानिक प्रमाण आणि साहित्य यांऐवजी अधिक भव्य, आधुनिक आणि प्रतीकात्मक स्वरूप स्वीकारले गेले. <ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="DalviDalvi2014"/> === वास्तु आणि ग्रामजीवन === कोकणातील मंदिर हे केवळ देवतेच्या उपासनेचे स्थान नसून अनेक ठिकाणी ग्रामजीवनातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवहारांचे केंद्र राहिले आहे. धार्मिक उत्सव, जत्रा, सामुदायिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरा यांमुळे मंदिर आणि गावाचा परस्परसंबंध दृढ झाला आहे. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासातही कोकणातील मंदिरांना धार्मिक वास्तूंबरोबरच समुदायाच्या सामाजिक जीवनाशी संबंधित केंद्रे म्हणून पाहिले आहे. मंदिरांमध्ये धार्मिक विधींव्यतिरिक्त विविध सामाजिक उपक्रम आणि उत्सव होत असल्यामुळे वास्तूला स्थानिक सांस्कृतिक ओळख जतन करण्याचे कार्यही प्राप्त होते. <ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात Dalvi आणि Dalvi यांनी मंदिर, घर, वस्ती आणि सार्वजनिक अवकाश यांच्यातील संबंधावर भर दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार पारंपरिक कोकणी वस्तीमध्ये धार्मिक आणि नागरी वास्तूंचे स्वरूप स्थानिक जीवनपद्धतीशी सुसंगत होते. <ref name="DalviDalvi2010"/> === धार्मिक वास्तू आणि सांस्कृतिक वारसा === कोकणातील मंदिर वास्तूंचे महत्त्व त्यांच्या स्थापत्यरचनेपुरते मर्यादित नसून त्या स्थानिक सांस्कृतिक वारशाच्या भौतिक अभिव्यक्ती आहेत. वास्तूशी संबंधित बांधकाम तंत्र, काष्ठशिल्प, अलंकरण, धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांमधून पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेले ज्ञान व्यक्त होते. या दृष्टीने कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास हा वास्तुकला, इतिहास, लोकसंस्कृती, पर्यावरण आणि वारसा संवर्धन या सर्व क्षेत्रांना जोडणारा बहुविषयक अभ्यास ठरतो. Korlekar आणि Desai यांनी मंदिरांच्या वास्तुशैलीचा संबंध sustainability आणि cultural legacy शी जोडला आहे, तर Potdar यांनी सिंधुदुर्गातील मंदिरांचे स्थानिक वास्तु-प्रकार म्हणून दस्तऐवजीकरण करण्यावर भर दिला आहे. <ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> === हवामान आणि पर्जन्यमान === कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवर या प्रदेशाच्या हवामानाचा आणि विशेषतः मान्सूनच्या पर्जन्यमानाचा प्रभाव महत्त्वाचा आहे. अरबी समुद्रालगतचा प्रदेश, सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांचा भूभाग आणि मान्सूनमुळे होणारा मोठ्या प्रमाणातील पाऊस यांमुळे पारंपरिक वास्तूंच्या बांधकामात पावसापासून संरक्षण, छताची रचना, पाण्याचा निचरा आणि बांधकाम साहित्याची निवड या बाबींना महत्त्व प्राप्त झाले. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण प्रदेशात मान्सूनच्या काळात मोठ्या प्रमाणात पर्जन्यमान होते आणि प्रदेशाच्या भौगोलिक रचनेत डोंगराळ, पठारी आणि किनारी भागांचा समावेश होतो.<ref name="GSDAKonkan"/> या पर्यावरणीय परिस्थितीचा पारंपरिक वास्तुरचनेशी संबंध कोकणातील मंदिरांच्या अभ्यासातही अधोरेखित करण्यात आला आहे. Korlekar आणि Desai यांनी कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक पर्यावरण, उपलब्ध संसाधने, पारंपरिक बांधकाम पद्धती आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. त्यांच्या अभ्यासाच्या चौकटीत sustainability आणि cultural legacy हे मंदिर वास्तुशैलीच्या अभ्यासातील महत्त्वाचे घटक मानले आहेत.<ref name="KorlekarDesai2025"/> पावसाळ्यात मोठ्या प्रमाणात पर्जन्यमान होणाऱ्या कोकण प्रदेशात छताची रचना ही वास्तूच्या संरक्षणातील महत्त्वाची बाब ठरते. किनारी महाराष्ट्रातील पारंपरिक वस्तीच्या अभ्यासात स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या वास्तुरचनेचा उल्लेख करताना लाकडी घटकांवर आधारित कौलारू छतांचा वापर नोंदविण्यात आला आहे. Harihareshwar येथील अभ्यासात पारंपरिक घरांच्या छतांसाठी लाकडी battens वर आधारित कौलारू रचना आढळत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच अभ्यासात अशा कौलारू छतांना वास्तूचा तुलनेने अधिक संवेदनशील भाग मानले असून, त्यांच्या देखभालीशी संबंधित अडचणींचाही उल्लेख केला आहे.<ref name="ManjrekarSharmaKeskar2021">{{cite book |last=Manjrekar |first=Shraddha Mahore |last2=Sharma |first2=Pallavi |last3=Keskar |first3=Poorva |chapter=Built Environment of Indian Villages: A Case Study of Coastal Village of Maharashtra |title=Architecture & Planning for Villages |year=2021 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीच्या अभ्यासातही हवामान, स्थानिक पर्यावरण आणि उपलब्ध संसाधनांशी जुळवून घेतलेल्या पारंपरिक बांधकाम पद्धतींना महत्त्व दिले आहे. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासानुसार कोकणातील मंदिर वास्तू स्थानिक संसाधनांचा वापर, पारंपरिक बांधकामज्ञान आणि पर्यावरणीय जाणीव यांच्याशी संबंधित आहेत. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना वास्तूच्या धार्मिक स्वरूपाबरोबरच ती ज्या भौगोलिक आणि पर्यावरणीय परिस्थितीत विकसित झाली त्या परिस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="ManjrekarSharmaKeskar2021"/> === स्थानिक बांधकाम साहित्य === कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या बांधकाम साहित्याचा वापर. दगड, लेटराइट किंवा जांभा दगड, लाकूड, माती, चुन्याचे मिश्रण आणि कौले यांचा प्रदेशातील विविध पारंपरिक वास्तूंमध्ये उपयोग झालेला आढळतो. स्थानिक साहित्याचा वापर हा केवळ उपलब्धतेमुळे झालेला नसून, स्थानिक हवामान, बांधकाम तंत्र आणि कारागिरीशी त्याचा संबंध आहे.<ref name="Potdar2020"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील vernacular temple architecture वरील Komal Potdar यांच्या अभ्यासात मंदिरांची रचना स्थानिक भूगोल, स्थानिक बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक planning systems यांच्याशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट केले आहे. या अभ्यासात मंदिरांना कोकणाशी निगडित स्वतंत्र वास्तु-प्रकार म्हणून पाहून त्यांच्या वास्तुघटकांचे आणि प्रतीकात्मकतेचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="Potdar2020"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या संदर्भात Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथात लाकडी वास्तुघटक आणि काष्ठकारागिरीचा व्यापक अभ्यास आढळतो. कोकणातील काष्ठवास्तू समजून घेण्यासाठी हा दख्खनी संदर्भ उपयुक्त ठरतो.<ref name="Mate1967">{{cite book |last=Mate |first=Madhukar Shripad |title=Deccan Woodwork |series=Deccan College Building Centenary & Silver Jubilee Series |volume=49 |publisher=Deccan College Postgraduate and Research Institute |location=Poona |year=1967 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी परिसरातील विविध प्रकारच्या दगडांची आणि लेटराइटची नोंद आहे. बांधकामासाठी वापरता येणाऱ्या स्थानिक दगडांच्या उपलब्धतेमुळे पारंपरिक वास्तूंमध्ये स्थानिक खडकांचा वापर करण्यास अनुकूल परिस्थिती निर्माण झाली होती.<ref name="GazetteerStone"/> === जांभा दगड आणि इतर दगडांचा वापर === कोकणातील मंदिरांच्या बांधकामात स्थानिक दगडांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात बांधकामासाठी उपयुक्त अशा granite-gneiss, quartzite, Deccan trap आणि laterite यांसारख्या विविध प्रकारच्या खडकांची उपलब्धता असल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आहे. त्यामुळे कोकणातील पारंपरिक वास्तूंमध्ये स्थानिक भूगर्भीय परिस्थिती आणि उपलब्ध बांधकाम साहित्य यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेता येतो.<ref name="GazetteerStone">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Building Stones |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_economic.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> मंदिरांच्या प्रत्यक्ष वास्तुरचनेत कोणत्या प्रकारचा दगड वापरला आहे, याचे स्वरूप मंदिरनिहाय बदलू शकते. उदाहरणार्थ, कुंकेश्वर मंदिराच्या पायाभरणीत granite, तर वरच्या बांधकामात आणि घुमटात laterite वापरल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आहे. यावरून एका मंदिराच्या वास्तूतही संरचनात्मक गरज आणि उपलब्धतेनुसार भिन्न प्रकारच्या दगडांचा वापर झालेला दिसून येतो.<ref name="GazetteerKunkeshvar">{{cite web |title=Kunkeshvar |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Kunkeshvar.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> वाळवळ आणि आकेरी परिसरात बांधकामासाठी उपयुक्त दगडांच्या खाणी असल्याचीही गॅझेटियरमध्ये नोंद आहे. वाळवळ येथील दगड quartz किंवा quartzite प्रकारचा असल्याचे, तर आकेरी येथील कठीण slate-coloured talc-schist प्रकारचा दगड बांधकामासाठी विशेष उपयुक्त असल्याचे जुन्या Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer मध्ये नमूद केले आहे.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone">{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Minerals |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pro2_minerals.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना त्यामुळे केवळ “जांभा दगड” या एका साहित्यावर भर न देता, स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या विविध दगडांचे प्रकार, त्यांचे भौगोलिक वितरण आणि विशिष्ट मंदिरांमध्ये झालेला त्यांचा वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. वाळवळ आणि आकेरी परिसरातील बांधकामासाठी उपयुक्त दगडांच्या उपलब्धतेची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आहे. या नोंदीमुळे सावंतवाडी परिसरातील स्थानिक दगड आणि पारंपरिक बांधकाम यांच्यातील संबंधाचा ऐतिहासिक संदर्भ उपलब्ध होतो.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone"/> वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण मंदिर हे स्थानिक दगडी वास्तूचे उदाहरण आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरनुसार हे मंदिर नदीकाठी असून त्याच्या वास्तूत दगडाचा वापर झालेला आहे. मंदिरातील स्तंभांवरील कोरीव कामाचाही गॅझेटियरमध्ये उल्लेख आहे.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone"/> कुंकेश्वर मंदिराच्या बांधकामात साहित्याच्या विविधतेचे स्पष्ट उदाहरण दिसते. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरनुसार मंदिराच्या पायाभरणीत ग्रॅनाइटचा, तर त्याच्या वरच्या बांधकामात आणि घुमटात लेटराइटचा वापर करण्यात आला आहे. त्यामुळे एकाच मंदिराच्या वास्तूमध्येही भिन्न प्रकारच्या दगडांचा उपयोग त्यांच्या संरचनात्मक किंवा उपलब्धतेनुसार करण्यात आल्याचे दिसते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> कुंकेश्वर मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर असलेल्या शिलालेखानुसार मंदिराची दुरुस्ती आणि विस्तार इ.स. १६८० मध्ये झाल्याचीही गॅझेटियरमध्ये नोंद आहे. त्यामुळे वास्तूचे बांधकाम साहित्य समजून घेताना त्याच्या ऐतिहासिक दुरुस्ती आणि विस्ताराच्या टप्प्यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुशैलीमध्ये लाकडाला विशेष महत्त्व आहे. धार्मिक आणि लौकिक अशा दोन्ही प्रकारच्या वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर वास्तुघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork">{{cite conference |last=Hadap |first=Nitin |title=Konkan Woodwork: A Preliminary Note |booktitle=Proceedings of the 73rd Session of the Indian History Congress |location=Mumbai }}</ref> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील लाकडी कलापरंपरेचे क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे अध्ययन करण्यात आले आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणाऱ्या लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, bracket figures, ceiling panels, lintels आणि इतर काष्ठघटकांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. तसेच काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/ref> काष्ठाचा उपयोग केवळ संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून त्यावर कोरीव काम करून वास्तूला कलात्मक स्वरूप देण्यात आले. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तुचा अभ्यास हा वास्तुशास्त्र आणि काष्ठशिल्प या दोन्हींच्या संगमातून करणे आवश्यक ठरते. दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या संदर्भातून दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, कारागिरी आणि काष्ठशिल्पाची व्यापक पार्श्वभूमी समजण्यास मदत होते.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना स्थानिक लाकूड, कारागिरीचे तंत्र, धार्मिक उपयोग आणि वास्तूतील लाकडी घटकांचे परस्परसंबंध यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तु ही कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीची केवळ सजावटीची बाब नसून तिच्या संरचनात्मक आणि सांस्कृतिक स्वरूपाचा महत्त्वाचा भाग आहे. === काष्ठशिल्प आणि देऊळ वास्तु === काष्ठशिल्प हे कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीतील महत्त्वाचे कलात्मक वैशिष्ट्य मानता येते. लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, छताचे पटल आणि इतर घटकांवर केलेले कोरीव काम वास्तूला धार्मिक आणि कलात्मक अभिव्यक्ती प्रदान करते. Hadap यांच्या क्षेत्रीय अभ्यासात कोकणातील धार्मिक वास्तूंमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लाकडी कोरीव काम आढळल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पाच्या अभ्यासात त्यावरील प्रतिमा, अलंकरणात्मक नमुने, तंत्र, शैली, संभाव्य कालमान आणि सामाजिक-धार्मिक संदर्भ यांचा विचार करता येतो. त्यामुळे काष्ठशिल्प हे केवळ सजावट नसून स्थानिक इतिहास, धार्मिक प्रतीके आणि पारंपरिक कारागिरी यांचे दस्तऐवजीकरण करणारे माध्यम ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांवर अलीकडे स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासामुळे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंदिरांमध्ये जतन झालेल्या काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र कलाविषय आणि वास्तुघटक म्हणून अभ्यास करण्याची दिशा पुढे आली आहे.<ref name="PawasKashthashilpa2026">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Joshi |first2=Renuka |last3=Ambalkar |first3=Janhavi |last4=Gaikwad |first4=Tanvi |title=Case Study of Kashthashilpa Panels from Someshwara and Vishweshwar Temple of Pawas, Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Kalākalpa: IGNCA Journal of Arts |year=2026 |issn=2456-8201 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |location=New Delhi }}</ref> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांमधील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना काष्ठशिल्प-पटलांची रचना, त्यावरील अलंकरण, वापरलेले साहित्य, कारागिरीचे तंत्र आणि त्यांचा मंदिराच्या धार्मिक व वास्तुशास्त्रीय संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. अशा अभ्यासातून रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तसेच व्यापक कोकणातील काष्ठशिल्प परंपरेची स्थानिक वैशिष्ट्ये आणि तिचे वास्तुशिल्पाशी असलेले संबंध अधिक स्पष्ट होण्यास मदत होते.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === काष्ठवास्तुतील संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक घटक === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये लाकूड हे एकाच वेळी संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक माध्यम म्हणून वापरले गेले आहे. स्तंभ, तुळया, छताचे घटक आणि चौकटी यांसारख्या भागांना संरचनात्मक भूमिका असताना त्यांच्यावर केलेले कोरीव काम वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काही धार्मिक वास्तूंमध्ये काष्ठशिल्पाचे घटक देवतेशी संबंधित धार्मिक प्रतीके, पौराणिक प्रतिमा किंवा स्थानिक कलापरंपरेशी निगडित अलंकरण दर्शवू शकतात. मात्र, अशा प्रतिमांचे स्वरूप आणि अर्थ मंदिरनिहाय बदलू शकतात. त्यामुळे काष्ठशिल्पातील प्रतिमांचा अर्थ लावताना प्रत्यक्ष वास्तू-अभ्यास, शिल्पविषयक दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भ यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठवास्तूचे संवर्धन करताना तिच्या संरचनात्मक भूमिकेबरोबरच काष्ठशिल्पाचे कलात्मक आणि ऐतिहासिक महत्त्वही लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूंच्या दस्तऐवजीकरणाच्या अभ्यासातून लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताचे पटल आणि इतर वास्तुघटकांचे नोंदणीकरण करण्यात आले आहे. अशा वास्तुघटकांचे दस्तऐवजीकरण हे त्यांच्या वास्तुशास्त्रीय, कलात्मक आणि सांस्कृतिक मूल्यांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास == कोकणातील मंदिर स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास एका विशिष्ट कालखंडात अचानक निर्माण झालेला वास्तुप्रकार म्हणून पाहता येत नाही. या प्रदेशातील धार्मिक वास्तूंच्या पुरातत्त्वीय नोंदींमध्ये प्राचीन शैलकृत गुहा आणि ब्राह्मणical धार्मिक वास्तू आढळतात; रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत गुहा याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> दक्षिण कोकणातील अलीकडील पुरातत्त्वीय संशोधनातूनही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नव्याने नोंद झालेल्या शैलकृत गुहांची माहिती उपलब्ध झाली आहे.<ref name="BokilKamble2025">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Kamble |first2=Riya |title=Newly Discovered Rock-Cut Caves from the Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Journal of Studies in South Asia |volume=1 |issue=1 |year=2025 |pages=17–24 |issn=3107-8451 |date=30 June 2025 |url=https://www.pbjournals.com/JSSA }}</ref> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या पुढील विकासाचा अभ्यास करताना स्थानिक दगडी वास्तू, काष्ठवास्तु, लेटराइटचा वापर आणि स्थानिक बांधकाम परंपरा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपात स्थानिक साहित्य, कारागिरी आणि वास्तुरचनेचा परस्परसंबंध दिसून येतो; विशेषतः कोकणातील काष्ठवास्तू आणि धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासातून लाकडी वास्तुघटकांची दीर्घकालीन परंपरा स्पष्ट होते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास केवळ वास्तूच्या बाह्य स्वरूपावर आधारित न राहता पुरातत्त्वीय अवशेष, वास्तुरचना, शिल्पकला, प्रतिमाशास्त्र, उपलब्ध ऐतिहासिक साधने आणि स्थानिक वास्तुपरंपरा यांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून करणे आवश्यक आहे. कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तूंच्या अभ्यासात वास्तुरचना आणि प्रतिमाशास्त्राचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे, तर कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या आधुनिक अभ्यासात वास्तू, स्थानिक परंपरा आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांवर भर देण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर स्थापत्याच्या ऐतिहासिक विकासाचा कालानुक्रम ठरविताना मात्र प्रत्येक वास्तूचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय, ऐतिहासिक आणि वास्तुशास्त्रीय पुरावा विचारात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध पुराव्यावरून वेगवेगळ्या कालखंडांतील वास्तूंची वैशिष्ट्ये ओळखता येतात; परंतु सर्व आधुनिक कोकणी मंदिररचना एका अखंड आणि एकरेषीय वास्तु-विकासातून निर्माण झाल्या असे सर्वसाधारणपणे मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKamble2025"/> === प्राचीन धार्मिक वास्तू === कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासासाठी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत गुहा महत्त्वपूर्ण पुरातत्त्वीय उदाहरण ठरतात. कातळगाव आणि जावडे ही गावे लांजा तालुक्यात असून, त्यांच्यामधून वाहणाऱ्या स्थानिक प्रवाहाच्या परिसरातील लेटराइट किंवा फेरिक्रीटच्या थरात या गुहा कोरण्यात आल्या आहेत. या स्थळावर अनेक गुहा, स्वतंत्र शिल्पे आणि वास्तुघटक आढळतात.<ref name="JogeKatalgaon2018">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |last3=Dhanawade |first3=Anjay |last4=Ganvir |first4=Shrikant |last5=Dalavi |first5=Hemant |title=Early Brahmanical Rock Cut Caves at Katalgaon-Javade, District Ratnagiri, Maharashtra, India |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Sri Lanka |volume=62 |issue=2 |year=2018 |pages=65–115 }}</ref> Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार कातळगाव–जावडे येथील गुहा साधारण इ.स. चौथे–पाचवे शतक या कालखंडाशी संबंधित आहेत. या स्थळाचे महत्त्व केवळ गुहांच्या प्राचीनतेत नसून त्यांच्या वास्तुरचनेत आणि त्यांच्याशी संबंधित शिल्पप्रतिमांमध्ये आहे. या वास्तूंच्या आधारे पश्चिम किनारपट्टीवरील महाराष्ट्रात ब्राह्मणical धार्मिक परंपरांच्या प्रसाराचा आणि त्यांच्या आरंभीच्या वास्तुरूपांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> या गुहांपैकी अनेक गुहा आकाराने लहान आणि एककक्षीय आहेत. काही गुहांमध्ये साधे उंचवटे किंवा आसने, तर काही ठिकाणी अधिक विकसित पादपीठे आणि कोनाडे आढळतात. अभ्यासकांनी या वास्तुरचनेची तुलना महाराष्ट्र, गोवा आणि दख्खनमधील इतर आरंभीच्या शैलकृत धार्मिक वास्तूंशी केली आहे. कातळगाव–जावडे येथील गुहांमध्ये प्रवेशरचनेचे स्वरूपही वैशिष्ट्यपूर्ण आहे; बहुतेक गुहांमध्ये स्वतंत्र दरवाजाची विकसित चौकट आढळत नसल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील वास्तुसमूहात धार्मिक परंपरांची विविधता दिसून येते. काही गुहांमध्ये विष्णूशी संबंधित प्रतिमा आढळतात, तर इतर गुहांमध्ये कार्तिकेय, ब्रह्मा किंवा शिव, शिव-पार्वती आणि गंगावतरणाशी संबंधित प्रतिमाशिल्पे आढळतात. त्यामुळे या स्थळाचा अभ्यास केवळ वास्तुशास्त्रीय दृष्टीने न करता प्रतिमाशास्त्र आणि धार्मिक इतिहासाच्या संदर्भातही केला जातो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील गुहांमध्ये आढळणाऱ्या प्रतिमांमध्ये विष्णू, नरसिंह, कार्तिकेय, शिव-पार्वती आणि इतर धार्मिक विषयांचे दर्शन घडते. काही प्रतिमांच्या स्थानिक अर्थनिर्मितीचेही अभ्यासात उल्लेख आहेत. यावरून प्राचीन धार्मिक वास्तू आणि नंतरच्या लोकश्रद्धा यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करण्यासाठीही हे स्थळ महत्त्वाचे ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> या गुहांच्या वास्तुरचनेत साधेपणा आणि कार्यप्रधानता दिसून येते. अभ्यासकांच्या मते कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तू कोकणातील या प्रकारच्या वास्तुपरंपरेच्या आरंभीच्या स्वरूपाचे प्रतिनिधित्व करतात. त्यांची रचना दख्खन आणि पश्चिम भारतातील इतर आरंभीच्या शैलकृत वास्तूंशी काही प्रमाणात साम्य दर्शवते. त्यामुळे कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तूंचा इतिहास हा व्यापक दख्खनी शैलकृत वास्तुपरंपरेपासून पूर्णपणे वेगळा नव्हता, असे तुलनात्मक वास्तु-अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या उपलब्धतेचा प्रश्नही महत्त्वाचा आहे. Raghunath Bokil आणि Riya Kamble यांच्या 2025 मधील अभ्यासानुसार दक्षिण कोकणात योग्य खडक किंवा वास्तुशिल्पासाठी उपयुक्त साहित्याची मर्यादित उपलब्धता असल्यामुळे शैलकृत वास्तूंची संख्या तुलनेने मर्यादित आहे. तरीही रत्‍नागिरी जिल्ह्यात गेल्या काही दशकांत विविध अभ्यासकांनी अनेक शैलकृत वास्तू आणि गुहा ओळखल्या आहेत. त्यांच्या अभ्यासात संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका नव्याने नोंद झालेल्या गुहेचा उल्लेख आहे.<ref name="BokilKamble2025"/> या नव्या पुरातत्त्वीय नोंदींमुळे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील शैलकृत धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास अद्याप पूर्ण झालेला नसल्याचे दिसते. त्यामुळे प्राचीन धार्मिक वास्तूंचा इतिहास निश्चित करण्यासाठी नव्या पुरातत्त्वीय शोधांचे दस्तऐवजीकरण, स्थळांचा तुलनात्मक अभ्यास आणि उपलब्ध शिल्प-वास्तुघटकांचे शास्त्रीय विश्लेषण आवश्यक आहे.<ref name="BokilKamble2025"/> कातळगाव–जावडे आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील इतर शैलकृत वास्तू या नंतरच्या कोकणी मंदिर वास्तुशैलीच्या थेट आणि एकमेव पूर्वरूप म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध पुरातत्त्वीय अभ्यास मात्र या वास्तूंमधून कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तुरचना, शैलकृत स्थापत्य आणि प्रतिमाशास्त्रीय परंपरांचा महत्त्वपूर्ण पुरावा उपलब्ध करून देतात. त्यामुळे कोकणातील मंदिर स्थापत्याच्या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास करताना या शैलकृत वास्तूंचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भ म्हणून विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKamble2025"/> === शिलाहार आणि मध्ययुगीन परंपरा === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहार राजवटीला महत्त्वाचे स्थान आहे. दक्षिण कोकणातील शिलाहार घराण्याची सत्ता साधारण इ.स. ७७० ते १०२० या कालखंडात होती. या घराण्याचा प्रभाव सह्याद्री आणि समुद्र यांच्या दरम्यानच्या दक्षिण कोकण प्रदेशावर होता. त्यांच्या इतिहासाची माहिती प्रामुख्याने ताम्रपट, शिलालेख आणि इतर ऐतिहासिक साधनांमधून उपलब्ध होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खारेपाटण ताम्रपट हे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी विशेष महत्त्वाचे साधन मानले जाते.<ref name="GazetteerShilaharas">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Silaharas |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref><ref name="Khobrekar2002">{{cite book |last=Khobarekar |first=V. G. |title=Konkan, from the Earliest to 1818 A.D.: A Study in Political and Socio-economic Aspects |publisher=Snehavardhan Publishing House |location=Pune |year=2002 |pages=436 }}</ref> शिलाहारांच्या काळातील राजकीय इतिहासाबरोबरच धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचाही विकास झाला. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये शिलाहारांच्या काळातील मंदिरांचा धार्मिक कार्याबरोबरच शिक्षण आणि सत्रव्यवस्थेशी संबंध असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे मध्ययुगीन कोकणातील देवळे ही केवळ उपासनेची स्थळे नसून धार्मिक, शैक्षणिक आणि सामाजिक जीवनाशी संबंधित संस्था म्हणूनही कार्यरत होती असे उपलब्ध ऐतिहासिक साधनांवरून दिसून येते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय प्रभावाचा विस्तार काळानुसार बदलत गेला. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींनुसार त्यांच्या सत्तेचा संबंध गोवा, रत्‍नागिरी आणि खारेपाटण परिसराशी होता. खारेपाटण येथील ताम्रपटांमधून शिलाहार राजांची वंशावळ, त्यांच्या राजकीय संबंधांची माहिती आणि तत्कालीन प्रशासनाचे काही पैलू समोर येतात.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="Khobrekar2002"/> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास करताना केवळ राजाश्रयावर भर देणे योग्य ठरणार नाही. ताम्रपट आणि इतर ऐतिहासिक साधनांमधून धार्मिक संस्थांना देण्यात आलेल्या आश्रयाची माहिती मिळते; परंतु आज अस्तित्वात असलेल्या प्रत्येक मंदिराची वास्तुरचना शिलाहारकालीन आहे असे केवळ त्या प्रदेशावर शिलाहारांची सत्ता होती म्हणून म्हणता येत नाही. एखाद्या मंदिराचे कालमान निश्चित करण्यासाठी त्याची वास्तुशैली, शिलालेख, मूर्तिशिल्प, बांधकामातील स्तर आणि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या विकासात स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती आणि उपलब्ध बांधकाम साहित्य यांचाही प्रभाव राहिला. पुढील काळात कोकणातील मंदिर वास्तूंमध्ये दगड, लेटराइट आणि लाकूड यांचा विविध प्रकारे वापर झालेला दिसतो. त्यामुळे मध्ययुगीन मंदिर स्थापत्याचा अभ्यास हा केवळ राजवंशांच्या इतिहासाच्या चौकटीत न करता स्थानिक वास्तुपरंपरा, कारागिरी आणि उपलब्ध संसाधने यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> शिलाहारांच्या राजवटीच्या समाप्तीनंतर कोकणातील राजकीय सत्ता विविध राजघराण्यांच्या प्रभावाखाली गेली. दक्षिण कोकणातील शिलाहारांची सत्ता इ.स. ११व्या शतकाच्या प्रारंभी संपुष्टात आल्याचे रत्‍नागिरी गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यानंतरच्या काळात चालुक्य, कदंब, यादव आणि इतर राजकीय सत्तांच्या प्रभावामुळे कोकणाच्या राजकीय इतिहासात बदल झाले.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन काळातील धार्मिक वास्तूंच्या परंपरेचा अभ्यास करताना या राजकीय बदलांबरोबरच स्थानिक देवस्थानांची सातत्याने चालत आलेली परंपरा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. अनेक देवस्थानांच्या वास्तूंमध्ये कालांतराने दुरुस्ती, विस्तार, पुनर्बांधणी किंवा नवीन वास्तुघटकांची भर पडल्यामुळे आजची वास्तू ही एका विशिष्ट ऐतिहासिक कालखंडाचीच निर्मिती आहे असे गृहीत धरता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील मध्ययुगीन मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास हा वास्तूच्या मूळ निर्मितीबरोबरच तिच्या नंतरच्या परिवर्तनांचाही अभ्यास ठरतो.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="DalviDalvi2010"/> === आधुनिक काळातील परिवर्तन === कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये आधुनिक काळात दुरुस्ती, पुनर्बांधणी, विस्तार आणि नवीन बांधकाम साहित्याचा वापर यांमुळे काही बदल झाले आहेत. पारंपरिक मंदिरांच्या वास्तूमध्ये स्थानिक साहित्य, काष्ठवास्तु, कौलारू छत आणि स्थानिक कारागिरी यांना महत्त्व असताना आधुनिक काळात त्यांच्या देखभालीसाठी आणि पुनर्बांधणीसाठी नव्या बांधकाम पद्धतींचा वापर होऊ लागला आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील आधुनिक अभ्यासांमध्ये पारंपरिक बांधकामज्ञान आणि सांस्कृतिक वारसा यांचे जतन हा महत्त्वाचा विषय म्हणून पुढे आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक पुनर्बांधणीमुळे काही मंदिरांच्या मूळ वास्तुरचनेत बदल होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अलीकडील अभ्यास आणि वास्तुशिक्षणाच्या प्रकल्पांमध्ये पारंपरिक मंदिरांच्या नूतनीकरणामुळे त्यांच्या मूळ वास्तुगुणांमध्ये बदल होण्याच्या प्रश्नाकडे लक्ष वेधण्यात आले आहे. काही उदाहरणांमध्ये पारंपरिक ग्रामदेवतांच्या मंदिरांचे नूतनीकरण करून त्यांना अधिक एकसंध आधुनिक काँक्रीट स्वरूप देण्यात आल्याने पूर्वीच्या वास्तुरचनेतील वैशिष्ट्ये कमी झाल्याचे निरीक्षण नोंदविण्यात आले आहे.<ref name="Deulkathan2025">{{cite web |title=Kala Ghoda Arts Festival 2025: This project by college students showcases stories of temple architecture in Konkan |url=https://www.mid-day.com/mumbai-guide/things-to-do/article/konkan-calling-23471346 |website=Mid-day |date=25 January 2025 |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक काळातील परिवर्तन केवळ मंदिराच्या मुख्य वास्तूपुरते मर्यादित नसून मंदिर परिसरातील उपयुक्तताविषयक बांधकामांमध्येही दिसून येते. भाविकांसाठी सुविधा, प्रवेशमार्ग, सभागृह, स्वच्छतागृहे, निवासव्यवस्था आणि इतर सोयी निर्माण करताना पारंपरिक मंदिर परिसराच्या मूळ रचनेशी त्यांचा संबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते. त्यामुळे मंदिराच्या संवर्धनात धार्मिक वापराच्या गरजा आणि वास्तु-वारशाचे जतन यांच्यात संतुलन राखणे महत्त्वाचे ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काही ऐतिहासिक मंदिरांच्या बाबतीत आधुनिक संवर्धन आणि पुनर्स्थापना प्रकल्पही हाती घेण्यात आले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील धूतपापेश्वर मंदिराच्या संवर्धन प्रकल्पात मंदिर, उपदेवालये, उपयुक्तता-विषयक वास्तू आणि परिसरातील पर्यावरणीय घटक यांचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे. या मंदिराच्या वास्तूमध्ये शिलाहार आणि पेशवा काळातील शैलींचे स्थानिक कोकणी साहित्याशी झालेले अनुकूलन दिसून येते, अशी नोंद संवर्धन प्रकल्पाच्या दस्तऐवजात आहे.<ref name="DhootapapeshwarConservation">{{cite web |title=Dhootapapeshwar Temple — Management Plan & DPR & Conservation Works |url=https://anlassociates.com/projects/dhootapapeshwar-temple-management-plan-dpr-conservation-works |website=Abha Narain Lambah Associates |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक काळात मंदिर वास्तूंकडे केवळ धार्मिक वापराच्या दृष्टीने न पाहता सांस्कृतिक वारसा आणि वास्तु-अभ्यासाच्या दृष्टीनेही पाहिले जात आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवर आधारित अलीकडील शैक्षणिक आणि वास्तुशिक्षणाच्या प्रकल्पांमध्ये मंदिरांचे दस्तऐवजीकरण, प्रतिकृती तयार करणे आणि त्यांच्या वास्तु-सांस्कृतिक संदर्भाचा अभ्यास करण्याचा प्रयत्न झाला आहे. यामुळे पारंपरिक मंदिर वास्तुशैलीकडे नव्या पिढीचे आणि वास्तु-अभ्यासकांचे लक्ष वेधले जात आहे.<ref name="Deulkathan2025"/> आधुनिक परिवर्तनाच्या प्रक्रियेत पर्यटनाचाही प्रभाव वाढत आहे. मंदिरांना धार्मिक स्थळांबरोबरच सांस्कृतिक आणि वारसा स्थळे म्हणून पाहिले जाऊ लागल्याने त्यांच्या परिसरात पर्यटक आणि भाविकांसाठी सुविधा निर्माण करण्याची गरज वाढली आहे. महाराष्ट्रातील वारसा स्थळांच्या विकासाच्या योजनांमध्ये संरक्षण, दस्तऐवजीकरण आणि पर्यटकांसाठी मूलभूत सुविधा यांचा एकत्रित विचार केला जात असल्याचे दिसून येते.<ref name="RaigadTourism">{{cite web |title=Tourism |url=https://raigad.gov.in/en/tourism-eng/ |website=District Raigad, Government of Maharashtra |publisher=District Administration, Raigad |access-date=13 August 2026 }}</ref> तथापि, आधुनिक सुविधा आणि पारंपरिक वास्तुशैली यांच्यात संतुलन राखणे हे कोकणातील मंदिरांच्या संवर्धनातील महत्त्वाचे आव्हान आहे. पारंपरिक वास्तूंच्या दुरुस्ती किंवा पुनर्बांधणीमध्ये स्थानिक साहित्य, मूळ वास्तुरचना, काष्ठशिल्प, कौलारू छत, अलंकरण आणि मंदिराभोवतालचे सांस्कृतिक पर्यावरण यांचा विचार केल्यास वास्तूचे ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्य अधिक प्रभावीपणे जतन करता येऊ शकते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DhootapapeshwarConservation"/> आधुनिक काळातील परिवर्तनामुळे कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे स्वरूप काही ठिकाणी बदलले असले तरी पारंपरिक वास्तुज्ञान, स्थानिक साहित्य आणि काष्ठशिल्प यांचे महत्त्व अद्याप कायम आहे. त्यामुळे आधुनिक पुनर्बांधणी आणि पारंपरिक वारसा यांच्यात समतोल साधणे हे कोकणातील मंदिर वास्तूंच्या भविष्यातील संवर्धनासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> == मंदिराचे स्थान आणि परिसर नियोजन == === देवस्थान आणि ग्रामजीवन === कोकणातील मंदिर हे केवळ धार्मिक उपासनेचे स्थान नसून अनेक गावांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा एक महत्त्वाचा केंद्रबिंदू राहिले आहे. विशेषतः ग्रामदैवतांच्या देवळांना गावाच्या संरक्षणाशी, स्थानिक श्रद्धांशी आणि सामुदायिक धार्मिक आचारांशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मालवण येथील *Deulwada* वरील वास्तु-अभ्यासात ग्रामदैवतांना गावाचे रक्षक मानले जात असून, त्यांचे देवस्थान हे स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि विधींशी संबंधित सार्वजनिक जागा म्हणून वर्णन केले आहे.<ref name="DeulwadaMalvan">{{cite web |title=Temples of Deulwada, Malvan |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Deulwada-Document-2018.pdf |website=IES College of Architecture |publisher=IES College of Architecture |location=Mumbai, Maharashtra |year=2018 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील देवस्थानांच्या रचनेत मंदिराचा मुख्य गाभारा किंवा देवालय हा केंद्रस्थानी असला तरी त्याभोवतालचा परिसरही धार्मिक आणि सामाजिक वापराचा भाग असतो. देवस्थानाच्या परिसरात धार्मिक विधी, उत्सव, सामुदायिक कार्यक्रम आणि भाविकांच्या एकत्र येण्याच्या प्रक्रिया घडत असल्यामुळे मंदिराचा अवकाश हा केवळ वास्तूच्या आतील भागापुरता मर्यादित राहत नाही. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना मंदिर आणि त्याच्या सभोवतालच्या ग्रामवस्तीचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DalviDalvi2010"/> ग्रामदैवतांच्या देवळांभोवती निर्माण झालेला *Deulwada* किंवा देवस्थान परिसर हा स्थानिक धार्मिक जीवनाच्या संघटनेत महत्त्वाची भूमिका बजावतो. अशा परिसरात एका प्रमुख देवतेबरोबर इतर संबंधित देवतांची देवळे किंवा धार्मिक घटक असू शकतात. त्यामुळे देवस्थानाची रचना ही केवळ एका स्वतंत्र मंदिराची वास्तू न राहता स्थानिक धार्मिक विश्वाची भौतिक अभिव्यक्ती बनते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या सामाजिक संदर्भाचा विचार करताना स्थानिक परंपरा आणि वास्तू यांचे नातेही महत्त्वाचे ठरते. धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात वास्तूचे स्वरूप, तिचा परिसर आणि त्या परिसराशी निगडित सामाजिक-सांस्कृतिक व्यवहार यांचा एकत्रित विचार करण्याची आवश्यकता असल्याचे कोकणातील sacred heritage वरील अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="DalviDalvi2010"/> मंदिर आणि ग्रामजीवन यांचे नाते उत्सव, धार्मिक विधी आणि सामुदायिक सहभागाच्या माध्यमातून अधिक स्पष्ट होते. अशा प्रसंगी मंदिराचा परिसर तात्पुरत्या स्वरूपात मोठ्या सामुदायिक वापरासाठी खुला होतो. त्यामुळे मंदिराच्या वास्तु-अभ्यासात नियमित धार्मिक वापराबरोबरच उत्सवकालीन वापराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैली समजून घेताना म्हणूनच देवळाची वास्तू आणि ग्रामसमाज यांना परस्परांपासून स्वतंत्र मानणे योग्य ठरणार नाही. देवस्थान, ग्रामदैवत, धार्मिक परंपरा, सार्वजनिक अवकाश आणि स्थानिक सांस्कृतिक व्यवहार यांच्या परस्परसंबंधातून मंदिराला त्याचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व प्राप्त होते.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DalviDalvi2010"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुंकेश्वर मंदिर हे समुद्र आणि मंदिर यांच्या भौगोलिक संबंधाचे स्पष्ट उदाहरण आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार हे प्राचीन शिवमंदिर अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर स्थित आहे. मंदिर, समुद्रकिनारा आणि आसपासचा नैसर्गिक परिसर यांचे एकत्रित अस्तित्व या देवस्थानाला विशिष्ट भौगोलिक आणि धार्मिक स्वरूप प्राप्त करून देते.<ref name="KunkeshwarTourism">{{cite web |title=Kunkeshwar |url=https://maharashtratourism.gov.in/beach/kunkeshwar/ |website=Department of Tourism, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> === मंदिराभोवतालची रचना === कोकणातील काही मंदिरसमूहांमध्ये मुख्य देवालयाबरोबरच इतर देवतांची मंदिरे, मंडप आणि धार्मिक वापराच्या जागा एकत्रितपणे आढळतात. मालवण येथील देऊळवाड्यात पाच प्रमुख देवतांची मंदिरे एका धार्मिक परिसरात समूहाने स्थित आहेत. या मंदिरांचा विकास वेगवेगळ्या कालखंडांत झाला असून, काही मंदिरांमध्ये कालांतराने बाह्य मंडपांची भरही पडली आहे.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवणच्या देऊळवाड्याचा परिसर धार्मिक वापराबरोबरच सार्वजनिक आणि सामुदायिक वापरासाठीही महत्त्वाचा आहे. दस्तऐवजीकरणानुसार या मंदिरांतील मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या लोककलांच्या कार्यक्रमांसाठी केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिराभोवतालच्या रचनेत नैसर्गिक घटकांचाही समावेश होऊ शकतो. मालवणच्या देऊळवाड्यात काही वडाची झाडे ‘महा पुरुष’ म्हणून पूजली जातात. या झाडांभोवती प्रदक्षिणेसाठी चौथरा बांधलेला आहे. त्यामुळे काही ठिकाणी धार्मिक अवकाशाची रचना केवळ बांधलेल्या मंदिरांपुरती मर्यादित न राहता वृक्षांसारख्या नैसर्गिक घटकांनाही सामावून घेते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूह मंदिर आणि जलपरिसर यांच्या परस्परसंबंधाचे उदाहरण देतो. हा मंदिरसमूह दामापूर तलावाच्या बांधावर विकसित झाला असून, मूळ भगवती मंदिराबरोबर सातेरी देवी, नारायण आणि ब्राह्मण मंदिर अशी आणखी तीन मंदिरे या परिसरात आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati">{{cite web |title=Baandh Rakshak Bhagwati: The Sacred Waterfront |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Dhamapur-Bhagwati-Document-2019.pdf |website=IES College of Architecture |year=2019 |access-date=13 August 2026 }}</ref> दामापूरच्या भगवती मंदिराचा सभामंडप धार्मिक वापराबरोबरच सामुदायिक वापरासाठीही महत्त्वाचा आहे. दस्तऐवजीकरणानुसार या सभामंडपाचा उपयोग पंचायत बैठका आणि उत्सवांच्या वेळी होणाऱ्या सामुदायिक जमावासाठी केला जातो. त्यामुळे मंदिराच्या वास्तुरचनेतील मंडप हा काही ठिकाणी धार्मिक तसेच सामाजिक व्यवहारांसाठी वापरला जाणारा अवकाश ठरतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये पारंपरिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली लेटराइट दगडी बांधकामपद्धती आणि काष्ठचौकट यांचा वापर झाल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे. मंदिरांमध्ये अक्षीय नियोजन, चौकोनी गर्भगृह आणि त्याला जोडलेला मंडप आढळतो; मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त स्वरूपाचे आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati"/> या उदाहरणांवरून कोकणातील मंदिराभोवतालची रचना मंदिरनिहाय आणि परिसरनिहाय बदलत असल्याचे दिसते. काही ठिकाणी अनेक देवालयांचा समूह, काही ठिकाणी नैसर्गिक घटकांशी संबंधित धार्मिक अवकाश, तर काही ठिकाणी जलस्रोताशी निगडित मंदिरपरिसर आढळतो. त्यामुळे सर्व कोकणी मंदिरांसाठी एकच निश्चित परिसर-नियोजन पद्धती अस्तित्वात आहे असे म्हणता येत नाही.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना त्यामुळे मुख्य देवालयाबरोबरच त्याचा परिसर, संबंधित देवालये, मंडप, नैसर्गिक घटक आणि सामुदायिक वापर यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. मालवण आणि दामापूर येथील उदाहरणे धार्मिक वास्तू आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक जीवन यांच्यातील संबंध स्पष्ट करतात.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> == कोकणातील मंदिराची वास्तुरचना == === गर्भगृह === गर्भगृह हे मंदिराच्या धार्मिक आणि वास्तुरचनेतील प्रमुख घटकांपैकी एक आहे. मुख्य देवतेची प्रतिमा किंवा विग्रह ज्या पवित्र कक्षात प्रतिष्ठित केला जातो, त्या कक्षाला गर्भगृह किंवा गाभारा म्हणतात. भारतीय मंदिर वास्तुशैलीच्या मूलभूत रचनेत गर्भगृहाला मध्यवर्ती स्थान असून त्याच्या पुढे भक्तांच्या प्रवेशासाठी आणि उपासनेसाठी मंडपाची रचना केली जाते.<ref name="TempleArchitectureBasic">{{cite web |title=Three key forms of temple architecture |url=https://amritmahotsav.nic.in/blogdetail.htm?70= |website=Azadi Ka Amrit Mahotsav |publisher=Ministry of Culture, Government of India |date=1 March 2022 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिरांमध्ये गर्भगृहाची रचना स्थानिक वास्तुपरंपरा आणि बांधकामपद्धतीशी संबंधित असल्याचे काही प्रत्यक्ष मंदिर-अभ्यासांत दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरांची रचना पारंपरिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेल्या लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकटीच्या पद्धतीत करण्यात आली आहे. या मंदिरांमध्ये अक्षीय नियोजन असून चौकोनी गर्भगृहाला मंडप जोडलेला आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरसमूहातील गर्भगृह आणि मंडप यांचे परस्परसंबंध मंदिराच्या एकूण वास्तुरचनेचा महत्त्वाचा भाग आहेत. गर्भगृह हे देवतेच्या प्रतिष्ठापनेसाठी केंद्रस्थानी असताना त्याला जोडलेला मंडप धार्मिक उपासना तसेच सामुदायिक वापरासाठी उपयोगात येतो. त्यामुळे या उदाहरणात गर्भगृह आणि मंडप यांच्यातील वास्तुगत संबंध हा केवळ प्रवेशाचा नसून धार्मिक आणि सामाजिक वापराशीही संबंधित आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील सर्व मंदिरांच्या गर्भगृहांची रचना एकसारखी आहे असे मानता येत नाही. मंदिराची देवता, कालखंड, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य आणि नंतर झालेल्या विस्तार किंवा पुनर्बांधणीमुळे गर्भगृहाच्या आकारमानात आणि त्याच्या सभोवतालच्या वास्तुरचनेत फरक आढळू शकतो. त्यामुळे कोकणातील गर्भगृहाच्या वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करताना प्रत्येक मंदिराचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण विचारात घेणे आवश्यक आहे. गर्भगृहाच्या वास्तुरचनेचा अभ्यास करताना त्याचे आकारमान, भिंतींची रचना, प्रवेशद्वार, देवतेची प्रतिष्ठापना, प्रकाशव्यवस्था, मंडपाशी असलेला संबंध आणि त्यावर असलेल्या छताच्या किंवा शिखराच्या रचनेचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध कोकणी मंदिर-अभ्यासांमधून या घटकांमध्ये स्थानिक बांधकामपद्धती आणि काष्ठवास्तूचा प्रभाव काही ठिकाणी दिसून येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> म्हणून कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीतील गर्भगृह हे केवळ देवतेची प्रतिष्ठापना असलेले बंदिस्त कक्ष म्हणून न पाहता, मंदिराच्या अक्षीय नियोजनाचा आणि धार्मिक अवकाशाचा केंद्रबिंदू म्हणून अभ्यासणे आवश्यक आहे. दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाचे उदाहरण या संदर्भात स्थानिक कोकणी बांधकामपरंपरा आणि गर्भगृह-मंडप यांच्या परस्परसंबंधाचा प्रत्यक्ष नमुना उपलब्ध करून देते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> === अंतराळ === अंतराळ हा गर्भगृह आणि मंडप यांना जोडणारा मधला वास्तुघटक आहे. मंदिराच्या अंतर्गत रचनेत तो गर्भगृहातील अधिक अंतर्मुख आणि पवित्र अवकाश आणि मंडपातील तुलनेने अधिक खुल्या अवकाश यांच्यामधील संक्रमणाचा भाग म्हणून कार्य करतो. भारतीय मंदिर स्थापत्याच्या अभ्यासात अंतराळाला गर्भगृह आणि मंडप यांच्यामधील intermediate chamber किंवा vestibule म्हणून वर्णन केले जाते.<ref name="TempleArchitectureBasic"/> कोकणातील मंदिर वास्तुरचनेत अंतराळाची उपस्थिती मंदिरानुसार बदलू शकते. त्यामुळे प्रत्येक कोकणी मंदिरात गर्भगृह आणि मंडप यांच्या दरम्यान स्वतंत्र अंतराळ असतेच असे मानता येत नाही. उपलब्ध मंदिर-दस्तऐवजीकरणात गर्भगृह, अंतराळ आणि मंडप यांची रचना आढळणाऱ्या मंदिरांची उदाहरणे आहेत; मात्र कोकणातील सर्व मंदिरांसाठी एकच आराखडा लागू होतो असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अंतराळाची वास्तुगत भूमिका मुख्यतः गर्भगृह आणि मंडप यांच्यातील जोडणीशी संबंधित आहे. त्यामुळे मंदिराच्या अक्षीय नियोजनाचा अभ्यास करताना गर्भगृह, अंतराळ आणि मंडप यांची परस्परसंबंधित मांडणी विचारात घेतली जाते. भारतीय मंदिर स्थापत्याच्या अभ्यासक्रमीय संदर्भांमध्येही अंतराळाला गर्भगृह आणि मंडप यांना जोडणारा मध्यवर्ती वास्तुघटक म्हणून स्पष्ट केले आहे.<ref name="TempleArchitectureBasic"/> कोकणातील स्थानिक मंदिर वास्तुशैलीचा विचार करताना मात्र अंतराळाची रचना केवळ स्थापत्यशास्त्रीय संज्ञेच्या आधारे निश्चित करता येत नाही. स्थानिक बांधकाम साहित्य, मंदिराचा कालखंड, उपलब्ध जागा, नंतर झालेले विस्तार आणि पुनर्बांधणी यांमुळे गर्भगृह आणि मंडप यांच्यातील संक्रमण-अवकाशाचे स्वरूप बदलू शकते. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यास स्थानिक साहित्य, पारंपरिक बांधकामपद्धती आणि वास्तुघटक यांच्या परस्परसंबंधावर भर देतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अंतराळाचा अभ्यास करताना त्याचे आकारमान, गर्भगृहाशी असलेले प्रमाण, मंडपाशी असलेली जोडणी, प्रवेशद्वाराची रचना आणि त्यावरील अलंकरण यांचा स्वतंत्र विचार करता येतो. अशा तपशीलांच्या आधारे एखाद्या मंदिराची वास्तुरचना, तिचे कालानुक्रमिक स्तर आणि नंतरच्या काळात झालेल्या बदलांचा अभ्यास करण्यास मदत होऊ शकते. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांच्या दस्तऐवजीकरणात अंतराळ हा स्वतंत्र वास्तुघटक म्हणून नोंदविणे उपयुक्त ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीची विविधता लक्षात घेता अंतराळाला सर्व मंदिरांचे अनिवार्य वैशिष्ट्य मानण्याऐवजी, ज्या मंदिरात हा वास्तुघटक प्रत्यक्ष आढळतो तेथे त्याच्या रचना आणि कार्याचा स्वतंत्र अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. === मंडप === मंडप हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील महत्त्वाचा अवकाश असून तो गर्भगृहासमोरील उपासना, दर्शन आणि सामुदायिक वापरासाठीचा भाग असतो. भारतीय मंदिर स्थापत्याच्या विविध परंपरांमध्ये मंडपाचे स्वरूप मंदिराच्या आकारमानानुसार आणि वास्तुशैलीनुसार बदलते. काही मंदिरांमध्ये तो गर्भगृहाला थेट जोडलेला असतो, तर काही ठिकाणी गर्भगृह आणि मंडप यांच्यामध्ये अंतराळासारखा मध्यवर्ती वास्तुघटक असतो.<ref name="TempleArchitectureBasic"/> कोकणातील मंदिरांमध्ये मंडपाच्या रचनेत स्थानिक बांधकामपद्धतीचा प्रभाव दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणात गर्भगृहाला जोडलेला मंडप, खुले आणि स्तंभयुक्त मंडप तसेच लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकटीचा वापर नोंदविण्यात आला आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिराच्या उदाहरणातून मंडप हा केवळ गर्भगृहाकडे जाणारा मार्ग नसून मंदिराच्या धार्मिक आणि सामाजिक वापराचा महत्त्वाचा अवकाश असल्याचे दिसते. या मंदिराचा सभामंडप पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या वेळी सामुदायिक जमावासाठी वापरला जात असल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण येथील देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणातही मंदिरसमूहातील मंडपांना धार्मिक कार्याबरोबरच सामुदायिक वापराचे महत्त्व असल्याचे दिसून येते. काही मंडपांमध्ये सामुदायिक बैठका, अनौपचारिक वर्ग, कीर्तन आणि दशावतार यांसारखे सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील मंडपांच्या रचनेत लाकूड आणि दगड या दोन्ही स्थानिक साहित्यांचा वापर आढळू शकतो. काष्ठवास्तूच्या अभ्यासातून स्तंभ, तुळया, कंस आणि छताच्या संरचनेत लाकडाची भूमिका स्पष्ट होते; तर काही मंदिरसमूहांमध्ये लेटराइट दगड आणि लाकडी चौकटी यांचा संयुक्त वापर आढळतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> मंडपाचे स्वरूप मंदिरनिहाय बदलू शकते. काही ठिकाणी तो खुला आणि स्तंभयुक्त असतो, तर काही मंदिरांमध्ये अधिक बंदिस्त किंवा विस्तारित सभामंडप आढळतो. त्यामुळे कोकणातील सर्व मंदिरांच्या मंडपांची एकच निश्चित रचना आहे असे मानणे योग्य ठरणार नाही. मंदिराचा कालखंड, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, स्थानिक कारागिरी, धार्मिक उपयोग आणि नंतर झालेल्या विस्तारामुळे मंडपाच्या रचनेत विविधता निर्माण होऊ शकते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना मंडपाच्या आकारमानाबरोबरच त्याची गर्भगृहाशी असलेली जोडणी, स्तंभांची मांडणी, छताची रचना, प्रवेशव्यवस्था, अलंकरण आणि सामुदायिक वापर यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. अशा प्रकारे मंडप हा धार्मिक वास्तूचा वास्तुगत घटक असण्याबरोबरच स्थानिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडलेला अवकाश म्हणूनही अभ्यासता येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DeulwadaMalvan"/> === सभामंडप === सभामंडप हा मंदिरातील तुलनेने विस्तृत आणि सामुदायिक वापरासाठी खुला असलेला वास्तुघटक आहे. गर्भगृहाच्या तुलनेत त्याचा वापर अधिक व्यापक स्वरूपाचा असू शकतो. दर्शन, धार्मिक विधी, भजन, कीर्तन, प्रवचन तसेच उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांसाठी सभामंडपाचा उपयोग केला जातो. त्याचे स्वरूप मंदिराच्या परंपरा, आकारमान आणि स्थानिक वास्तुरचनेनुसार बदलते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील काही मंदिरांमध्ये सभामंडपाला धार्मिक उपयोगाबरोबरच सामाजिक महत्त्व प्राप्त झालेले दिसते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिराचा सभामंडप किंवा बाह्य सभागृह हे सामुदायिक वापराचे महत्त्वाचे स्थान आहे. या सभामंडपात पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या वेळी सामुदायिक जमाव होत असल्याची नोंद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरात सभामंडपाचे स्थान मंदिराच्या वास्तुरचनेत विशेषत्वाने अधोरेखित होते. उपलब्ध दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिराचे शिखर गर्भगृहाच्या वर नसून सभामंडपाच्या वर स्थित आहे. त्यामुळे या विशिष्ट मंदिररचनेत सभामंडपाला केवळ जोड-वास्तुघटक न मानता वास्तु-संरचनेतील विशेष महत्त्वाचा भाग प्राप्त झालेला दिसतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण येथील देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणातूनही मंदिरातील मंडपांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक वापराचे स्वरूप स्पष्ट होते. काही मंडपांमध्ये सामुदायिक बैठका, अनौपचारिक वर्ग, कीर्तन आणि दशावतार यांसारखे सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे मंदिरातील सभामंडप हा धार्मिक अवकाशाबरोबरच स्थानिक सांस्कृतिक व्यवहारांसाठी वापरला जाणारा सार्वजनिक अवकाश ठरू शकतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> सभामंडपाच्या रचनेत स्तंभ, तुळया, छत आणि प्रवेशव्यवस्था यांना महत्त्व असते. कोकणातील काही मंदिरांमध्ये स्थानिक काष्ठवास्तु आणि दगडी बांधकाम यांचा संयुक्त वापर आढळतो. दामापूर भगवती मंदिरसमूहातील मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त असून मंदिरांच्या बांधकामात लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकटीचा वापर झाल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सभामंडपाचा आकार आणि रचना सर्व कोकणी मंदिरांमध्ये एकसारखी नसते. काही मंदिरांमध्ये तो मुख्य गर्भगृहाला जोडलेला लहान मंडप असू शकतो, तर काही ठिकाणी तो अधिक विस्तृत सामुदायिक अवकाशाच्या स्वरूपात विकसित झालेला आढळतो. त्यामुळे सभामंडपाच्या रचनेचा अभ्यास मंदिराच्या कालखंड, स्थानिक बांधकाम साहित्य, धार्मिक उपयोग आणि नंतर झालेल्या विस्ताराच्या संदर्भात करणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील सभामंडपाचे वैशिष्ट्य समजून घेताना त्याच्या वास्तुरचनेबरोबरच सामाजिक उपयोगाचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. दामापूर आणि मालवण येथील उदाहरणांवरून सभामंडप हा धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामुदायिक जीवन यांच्यामधील दुवा म्हणून कार्य करू शकतो; मात्र ही वैशिष्ट्ये सर्व कोकणी मंदिरांना समानपणे लागू होतात असे मानता येत नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DeulwadaMalvan"/> === प्रवेशद्वार === मंदिराचे प्रवेशद्वार हे बाह्य परिसरातून मंदिराच्या धार्मिक अवकाशात प्रवेश घडवून आणणारे महत्त्वाचे वास्तुघटक आहे. विशेषतः गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराला धार्मिक आणि प्रतीकात्मक महत्त्व प्राप्त होते, कारण त्यातून भक्ताला देवतेच्या दर्शनाच्या पवित्र अवकाशाकडे प्रवेश मिळतो. मंदिर-द्वाराच्या चौकटी, उंबरठा, ललाटपट्टी आणि त्यावरील अलंकरण यांचा स्वतंत्र वास्तु-अभ्यास केला जातो.<ref name="TempleDoorwayJio">{{cite web |title=The Temple Doorway |url=https://exhibits.jioinstitute.edu.in/spotlight/hindu-temple-doorway-context-and-manifestations |website=Jio Institute |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील काही मंदिरांमध्ये प्रवेशद्वाराच्या रचनेत लाकडाचा आणि काष्ठकोरीव कामाचा विशेष वापर झालेला दिसतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात अंतराळाकडे जाणाऱ्या लाकडी प्रवेशद्वाराचा उल्लेख असून त्यावरील कोरीव कामाची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरातील अंतराळाचे लाकडी प्रवेशद्वार काष्ठशिल्पाचे उल्लेखनीय उदाहरण आहे. त्याच्या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण असून विविध शाखांवर सिंह, हनुमान आणि गरुड यांच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. ललाटबिंबाच्या भागात गणेशाची प्रतिमा असून द्वारशाखांच्या वरच्या आडव्या पट्टीवर नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे शिल्प असल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> या प्रकारच्या अलंकरणातून मंदिराच्या प्रवेशद्वाराला केवळ कार्यात्मक वास्तुघटक न राहता धार्मिक आणि कलात्मक अर्थ प्राप्त होतो. तथापि, एखाद्या विशिष्ट शिल्पाला विशिष्ट धार्मिक अर्थ देताना स्थानिक परंपरा, शिल्पविषयक अभ्यास किंवा उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावा यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ प्रतिमेच्या स्वरूपावरून तिचा निश्चित अर्थ ठरविणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील प्रवेशद्वारांची रचना सर्व मंदिरांमध्ये एकसारखी नसते. मंदिराचा कालखंड, बांधकाम साहित्य, स्थानिक कारागिरी, मंदिराचे आकारमान आणि नंतर झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार प्रवेशद्वाराचे स्वरूप बदलू शकते. त्यामुळे दामापूरसारख्या विशिष्ट उदाहरणातील काष्ठशिल्पयुक्त प्रवेशद्वाराला सर्व कोकणी मंदिरांचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य मानता येत नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> मंदिराच्या प्रवेशद्वाराचा अभ्यास करताना द्वारचौकट, शाखा, ललाटबिंब, उंबरठा, शिल्प-अलंकरण, वापरलेले साहित्य आणि त्याचा गर्भगृह, अंतराळ किंवा मंडपाशी असलेला संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील काही मंदिरांमध्ये या वास्तुघटकांमध्ये काष्ठवास्तु आणि स्थानिक कारागिरीचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> === प्राकार === प्राकार म्हणजे मंदिराच्या मुख्य धार्मिक वास्तूभोवती निर्माण केलेला संरक्षित किंवा सीमांकित परिसर. मोठ्या मंदिरसमूहांमध्ये प्राकार हा भिंत, प्रदक्षिणामार्ग, उपदेवळे आणि इतर वास्तुघटक यांना सामावून घेणारा अवकाश असू शकतो. भारतीय मंदिर स्थापत्यात प्राकाराची रचना मंदिराच्या आकारमानानुसार आणि स्थानिक वास्तुपरंपरेनुसार बदलते.<ref name="BrihadisvaraPrakara">{{cite web |title=Brihadisvara Temple — Enclosure |url=https://ignca.gov.in/brhadishvaratemple/ENCLOSURE/images/Des_Ec.html |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |publisher=Government of India |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिरांच्या बाबतीत प्राकाराची रचना सर्व मंदिरांमध्ये एकसारखी आढळते असे म्हणता येत नाही. मालवण येथील देऊळवाडा हा स्वतंत्र मंदिराऐवजी पाच प्रमुख देवतांच्या मंदिरांचा धार्मिक समूह म्हणून विकसित झालेला आहे. त्यामुळे या प्रकारच्या देवस्थानात मंदिरसमूहाचा परिसर, अंतर्गत मार्ग आणि संबंधित मोकळ्या जागा यांचा विचार मंदिराच्या व्यापक अवकाशरचनेचा भाग म्हणून करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणातून मंदिरसमूहातील विविध देवालये परस्पर संबंधित धार्मिक अवकाशात स्थित असल्याचे दिसते. या देवालयांभोवतीच्या परिसराचा उपयोग धार्मिक विधी, उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो. त्यामुळे कोकणातील मंदिरपरिसराचा अभ्यास करताना केवळ भिंतींनी बंदिस्त केलेल्या प्राकारापेक्षा देवालयाभोवतालच्या संपूर्ण धार्मिक अवकाशाचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> प्राकाराच्या संदर्भात प्रदक्षिणेची जागा आणि मंदिराभोवतालची मोकळी जागा यांनाही महत्त्व प्राप्त होऊ शकते. तथापि, एखाद्या मंदिराभोवती मोकळी जागा आहे म्हणून तिला वास्तुशास्त्रीय अर्थाने प्राकार म्हणणे योग्य ठरणार नाही. प्राकाराची ओळख करण्यासाठी त्या वास्तूची प्रत्यक्ष रचना, सीमाभिंत, प्रवेशव्यवस्था आणि प्रदक्षिणा-अवकाश यांचे दस्तऐवजीकरण आवश्यक आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक भूगोल, मंदिराचा आकार, देवस्थानाची रचना आणि कालानुसार झालेले बदल यांमुळे परिसररचनेत विविधता निर्माण झाली आहे. काही देवस्थानांमध्ये अनेक देवालयांचा समूह आढळतो, तर काही मंदिरांमध्ये मुख्य देवालयाभोवती मर्यादित मोकळी जागा किंवा इतर वास्तुघटक असतात. त्यामुळे दक्षिण भारतातील मोठ्या मंदिरांमध्ये आढळणाऱ्या बहुप्राकार पद्धतीला कोकणातील सर्व मंदिरांचे वैशिष्ट्य मानता येत नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> म्हणून कोकणातील प्राकाराचा अभ्यास करताना त्याची भौतिक सीमा, प्रवेशमार्ग, प्रदक्षिणा-अवकाश, उपदेवळे, मोकळी जागा आणि धार्मिक-सामुदायिक वापर यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध मंदिर-दस्तऐवजीकरणावरून प्राकाराचे स्वरूप मंदिरनिहाय बदलते आणि त्याचे अचूक स्वरूप प्रत्यक्ष वास्तु-अभ्यासातून निश्चित करणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === दीपमाळ === दीपमाळ हा महाराष्ट्रातील मंदिरशिल्पातील एक वैशिष्ट्यपूर्ण वास्तुघटक आहे. साधारणपणे विटा किंवा दगडांचा निमुळता होत जाणारा स्तंभ उभारून त्यावर दिवे ठेवण्यासाठी ओळीने हात, कोनाडे किंवा दिव्यांची जागा तयार केली जाते. धार्मिक उत्सव, दीपोत्सव आणि विशेष पूजाविधींच्या वेळी या दीपमाळांवर दिवे प्रज्वलित केले जातात. मराठी विश्वकोशानुसार दीपमाळ ही महाराष्ट्रीय मंदिरशिल्पाचे विशेष वैशिष्ट्य मानली जाते.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala">{{cite web |title=दीपमाळ – १ |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/18525/ |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=13 August 2026 }}</ref> दीपमाळेचा उपयोग केवळ प्रकाशासाठी नसून तिचा धार्मिक आणि उत्सवी संदर्भही महत्त्वाचा आहे. उत्सवप्रसंगी, दिवाळीच्या काळात आणि त्रिपुरी पौर्णिमेस दीपमाळा प्रज्वलित करण्याची परंपरा आढळते. तसेच नवसपूर्तीसाठी देवळासमोर दीपमाळ उभारण्याची प्रथा महाराष्ट्रात रूढ झाल्याची नोंद मराठी विश्वकोशात आहे.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> कोकणातील मंदिरपरिसरातही दीपमाळांचे उदाहरण आढळते. सावंतवाडी तालुक्यातील वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण मंदिराच्या परिसरातील दीपमाळांची नोंद उपलब्ध आहे. त्यामुळे कोकणातील काही मंदिरांच्या परिसररचनेत दीपमाळ हा धार्मिक आणि दृश्यदृष्ट्या महत्त्वाचा घटक असल्याचे दिसून येते.<ref name="WikimediaWalawalDeepmala">{{cite web |title=File:Deepmala at temple courtyard, Walawal.jpg |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Deepmala_at_temple_courtyard,_Walawal.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=13 August 2026 }}</ref> दीपमाळेची रचना मंदिराच्या परिसरातील इतर वास्तुघटकांपासून स्वतंत्र उभी असू शकते. तिच्या उंचीमुळे आणि दिव्यांच्या रांगांमुळे ती मंदिराच्या प्रांगणात दृश्यदृष्ट्या उठून दिसते. मात्र, प्रत्येक कोकणी मंदिरात दीपमाळ असतेच असे मानता येत नाही. तिची उपस्थिती, संख्या, आकार आणि रचना मंदिरनिहाय बदलू शकते. दीपमाळेच्या ऐतिहासिक विकासाबाबतही सावधगिरी आवश्यक आहे. मराठी विश्वकोशात दीपमाळेला महाराष्ट्रीय मंदिरशिल्पाचे वैशिष्ट्य म्हटले असले तरी तिच्या उगमाबाबत विविध मते आढळतात. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या विशिष्ट दीपमाळेचे कालमान किंवा तिच्या निर्मितीमागील ऐतिहासिक कारण निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण, शिलालेख किंवा इतर पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना त्यामुळे दीपमाळेचा विचार केवळ सजावटीचा घटक म्हणून न करता धार्मिक विधी, उत्सवपरंपरा, मंदिराचा परिसर आणि स्थानिक शिल्पपरंपरा यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते. दीपमाळ ही मंदिर आणि सामुदायिक धार्मिक जीवन यांच्यातील दृश्य व धार्मिक संबंध व्यक्त करणाऱ्या वास्तुघटकांपैकी एक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> === शिखर आणि छत === मंदिराच्या वास्तुरचनेत शिखर आणि छत हे गर्भगृह व मंदिराच्या वरच्या संरचनेशी संबंधित महत्त्वाचे वास्तुघटक आहेत. भारतीय मंदिर स्थापत्याच्या विविध परंपरांमध्ये गर्भगृहाच्या वर शिखराची रचना केली जाते; मात्र शिखराचे स्वरूप प्रदेश, कालखंड, बांधकामपद्धती आणि स्थापत्यपरंपरेनुसार बदलते. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना शिखर आणि छत या दोन्ही घटकांचा स्वतंत्र तसेच परस्परसंबंधित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिरांमध्ये स्थानिक हवामानाचा छताच्या रचनेवर प्रभाव दिसून येतो. कोकणात मोठ्या प्रमाणात पर्जन्यमान होत असल्यामुळे पावसाचे पाणी जलदगतीने खाली वाहून जाण्यासाठी उताराची छतव्यवस्था उपयुक्त ठरते. कोकणातील मंदिर वास्तूंवरील अभ्यासात उतरत्या छपरांचा, कौलांचा आणि त्यांना आधार देणाऱ्या लाकडी संरचनेचा उल्लेख आढळतो. वालावल येथील लक्ष्मीनारायण मंदिराच्या छताची उतरती रचना याचे उदाहरण म्हणून नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="LoksattaKonkanTemple">{{cite web |last=जोशी |first=मृणाल |title=कोकणातील मंदिर वारसावास्तू आणि काष्ठशिल्पाकृती |url=https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/heritage-temple-in-konkan-1246377/ |website=लोकसत्ता |date=20 June 2016 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील पारंपरिक मंदिरांच्या छतांवर कौलांचा वापर आढळतो. उपलब्ध वास्तु-अभ्यासानुसार नळीची तसेच मंगलोरी कौले वापरली जात असून, पाऊस आणि वाऱ्यापासून संरक्षणासाठी कौलांच्या आधाररचनेत लाकडी पट्ट्या आणि बांबूच्या कामट्यांचा उपयोग केला जातो.<ref name="LoksattaKonkanTemple"/> छताची रचना ही केवळ पावसापासून संरक्षण करणारी व्यवस्था नसून मंदिराच्या काष्ठवास्तूशीही संबंधित आहे. लाकडी तुळया, खांब आणि इतर संरचनात्मक घटक छताचा भार पेलण्यासाठी वापरले जाऊ शकतात. त्यामुळे कोकणातील काही मंदिरांमध्ये छत, काष्ठवास्तु आणि स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेली बांधकामपद्धती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="LoksattaKonkanTemple"/> कोकणातील मंदिरांच्या शिखररचनेत मात्र एकसारखेपणा आढळतो असे म्हणता येत नाही. दामापूर येथील भगवती मंदिर याचे विशेष उदाहरण आहे. या मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणानुसार शिखर गर्भगृहाच्या वर नसून सभामंडप किंवा बाह्य सभागृहाच्या वर स्थित आहे. या वैशिष्ट्यामुळे त्या विशिष्ट मंदिराच्या वास्तुरचनेत सभामंडपाला विशेष स्थान प्राप्त झालेले दिसते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या उदाहरणावरून शिखराची स्थिती ही मंदिराच्या एकूण नियोजनाशी निगडित असू शकते. या मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये चौकोनी गर्भगृह, त्याला जोडलेला मंडप, अक्षीय नियोजन, लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकट यांचा वापर नोंदविण्यात आला आहे. त्यामुळे शिखर, मंडप आणि स्थानिक बांधकामपद्धती यांचा परस्परसंबंध त्या मंदिराच्या स्वतंत्र वास्तुरचनेच्या संदर्भात अभ्यासता येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील छतांची रचना आणि मंदिराचे बाह्य स्वरूप स्थानिक वास्तुपरंपरेशी जोडलेले असल्याचेही अभ्यासातून दिसते. कोकणातील काही मंदिरांच्या वास्तूंमध्ये पारंपरिक निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली काष्ठचौकट आणि लेटराइट बांधकामपद्धती आढळते. त्यामुळे धार्मिक वास्तू आणि स्थानिक निवासवास्तू यांच्यात बांधकामतंत्राच्या पातळीवर काही साम्यस्थळे निर्माण झालेली दिसतात.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DalviDalvi2010"/> तथापि, कोकणातील सर्व मंदिरांना उतरते कौलारू छत किंवा विशिष्ट प्रकारचे शिखर असते असे सार्वत्रिक विधान करता येणार नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक परंपरा, उपलब्ध साहित्य, वास्तूचा आकार, धार्मिक गरजा आणि नंतरच्या काळातील पुनर्बांधणी यांनुसार शिखर व छताच्या स्वरूपात बदल होऊ शकतो. त्यामुळे प्रत्येक मंदिराच्या प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरणावर आधारित स्वतंत्र निष्कर्ष काढणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अशा प्रकारे कोकणातील मंदिरांच्या शिखर आणि छताचा अभ्यास करताना धार्मिक स्थापत्यपरंपरेबरोबरच स्थानिक हवामान, पर्जन्यमान, काष्ठवास्तू, कौलारू छत, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि स्थानिक बांधकामतंत्र यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. यामुळे कोकणातील मंदिर वास्तुशैली ही केवळ धार्मिक स्थापत्यपरंपरा नसून स्थानिक पर्यावरण आणि कारागिरीशी जुळवून घेतलेली वास्तुपरंपरा म्हणून अधिक स्पष्ट होते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="LoksattaKonkanTemple"/> == कोकणातील काष्ठवास्तु == === लाकडी स्तंभ === कोकणातील काष्ठवास्तु परंपरेमध्ये लाकडी स्तंभांना संरचनात्मक तसेच कलात्मक महत्त्व आहे. मंदिरांच्या मंडपांची आणि इतर धार्मिक वास्तुघटकांची भारवाहक रचना करण्यासाठी लाकडी स्तंभांचा वापर झाल्याचे कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासातून दिसून येते. नितीन हाडप यांच्या अभ्यासात कोकणातील धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताची पटलरचना आणि इतर काष्ठघटक आढळल्याची नोंद आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> लाकडी स्तंभांची भूमिका केवळ भारवाहक घटकापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. काही मंदिरांमध्ये स्तंभांवर कोरीव काम किंवा चित्रित काष्ठपटल आढळतात. हाडप यांच्या क्षेत्र-अभ्यासात काही मंदिरांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगविलेल्या लाकडी पटलांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे स्तंभ हा एकाच वेळी संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक घटक म्हणून कार्य करू शकतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना लाकडी स्तंभांची रचना, त्यांचे प्रमाण, पायथा, दंड, शीर्षभाग, कंसाशी असलेला संबंध आणि त्यावरील कोरीव किंवा चित्रित अलंकरण यांचा स्वतंत्र विचार करता येतो. मात्र, या सर्व घटकांची एकच प्रमाणबद्ध रचना संपूर्ण कोकणात अस्तित्वात होती असे मानता येत नाही. स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध लाकूड, वास्तूचा प्रकार आणि मंदिराच्या कालखंडानुसार त्यात बदल होऊ शकतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> महाराष्ट्रातील आणि दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या अभ्यासातही लाकडी बांधकाम आणि अलंकरण यांना वास्तुशिल्पाचा स्वतंत्र विषय म्हणून महत्त्व प्राप्त झाले आहे. माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या अभ्यासग्रंथाने दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि तिच्या अलंकरणाच्या अभ्यासाला महत्त्वपूर्ण आधार दिला आहे.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या मंडपांमध्ये लाकडी स्तंभांची रचना ही छताच्या भारवाहक संरचनेशी थेट संबंधित असते. स्तंभांवर तुळया आणि कंस बसवून त्यावर छताची संरचना उभारली जाऊ शकते. अशा रचनेत स्तंभ, तुळया, कंस आणि छत हे स्वतंत्र घटक न राहता एकमेकांशी जोडलेली संरचनात्मक व्यवस्था तयार करतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> लाकडी स्तंभांवरील कोरीवकामात धार्मिक प्रतिमा, वनस्पतिजन्य अलंकरण, प्राणी-आकृती किंवा इतर स्थानिक कलापरंपरेशी संबंधित आकृतिबंध आढळू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट आकृतीचा धार्मिक किंवा ऐतिहासिक अर्थ निश्चित करताना प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरण, शिल्पविषयक अभ्यास आणि स्थानिक परंपरा यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ दृश्य साम्याच्या आधारे त्या प्रतिमेचा निश्चित अर्थ लावणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांच्या अलीकडील अभ्यासामुळे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठशिल्प परंपरेचे आणखी एक विशिष्ट उदाहरण उपलब्ध झाले आहे. या अभ्यासात काष्ठशिल्प-पटलांच्या रचना आणि त्यांवरील अलंकरणाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> त्यामुळे कोकणातील लाकडी स्तंभांचा अभ्यास करताना त्यांच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठकोरीव काम, चित्रित पटल, स्थानिक कारागिरी आणि मंदिराच्या सामाजिक-धार्मिक वापराशी असलेला संबंध यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणावरून कोकणातील काष्ठवास्तु ही कार्यात्मक बांधकामपद्धती आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा परस्परसंबंध दर्शविणारी परंपरा असल्याचे दिसते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === तुळया आणि कंस === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये तुळया आणि कंस हे संरचनात्मक तसेच अलंकरणात्मक महत्त्व असलेले वास्तुघटक आहेत. लाकडी स्तंभांवर येणाऱ्या तुळया छताच्या भारवाहक रचनेचा भाग बनतात, तर कंस हे स्तंभ, तुळया आणि छताच्या संरचनेतील भारवहन व जोडणीमध्ये उपयोगी पडतात. कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात लाकडी स्तंभांबरोबरच कंस, छताची पटलरचना आणि इतर काष्ठघटकांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठवास्तूतील कंसांना काही ठिकाणी कलात्मक स्वरूपही प्राप्त झालेले दिसते. नितीन हाडप यांच्या कोकण काष्ठवास्तूच्या अभ्यासात धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमध्ये कोरीव कंस-आकृत्यांचा उल्लेख आहे. या कंसांवर मानवी, प्राणी किंवा इतर अलंकरणात्मक आकृतिबंध आढळू शकतात. त्यामुळे कंस हा केवळ संरचनात्मक घटक न राहता वास्तूच्या दृश्यरचनेचा भागही बनतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या मंडपांमध्ये तुळया आणि कंस यांची रचना लाकडी स्तंभांशी एकत्रितपणे केली जाते. अशा वेळी स्तंभ, कंस, तुळया आणि छत हे परस्परांशी जोडलेले संरचनात्मक घटक म्हणून कार्य करतात. या रचनेचा अभ्यास करताना केवळ काष्ठशिल्पाकडे न पाहता भारवहनाची पद्धत, जोडणीचे तंत्र आणि वापरलेल्या लाकडाचा प्रकार यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि तिच्या अलंकरणाच्या अभ्यासात महत्त्वाचा संदर्भ आहे. या ग्रंथात दख्खनमधील काष्ठकामाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला असून त्यातून लाकडी वास्तुघटक आणि अलंकरणपरंपरेच्या अभ्यासाला ऐतिहासिक आधार मिळतो.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील कंसांच्या अलंकरणामध्ये स्थानिक कारागिरीची वैशिष्ट्ये दिसू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट कंसावरील आकृतीला धार्मिक, पौराणिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ देताना प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरण आणि शिल्पविषयक अभ्यासाचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ आकृतीच्या बाह्य स्वरूपावरून तिचा निश्चित अर्थ ठरविणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांच्या अभ्यासामुळे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंदिर काष्ठकलेच्या परंपरेचे आणखी एक स्थानिक उदाहरण उपलब्ध होते. या अभ्यासात मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांची रचना आणि अलंकरण यांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे तुळया, कंस, पटल आणि इतर काष्ठघटक यांचा परस्परसंबंध मंदिराच्या एकूण काष्ठवास्तुच्या अभ्यासात विचारात घेता येतो.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> कोकणातील सर्व मंदिरांमध्ये तुळया आणि कंसांची रचना एकसारखी आहे असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध लाकूड, वास्तूचे आकारमान आणि नंतर झालेल्या दुरुस्ती किंवा पुनर्बांधणीमुळे या घटकांच्या आकारात, प्रमाणात आणि अलंकरणात बदल होऊ शकतो. त्यामुळे तुळया आणि कंसांचा अभ्यास मंदिरनिहाय दस्तऐवजीकरणावर आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अशा प्रकारे कोकणातील तुळया आणि कंस हे काष्ठवास्तूच्या संरचनात्मक तंत्राबरोबरच स्थानिक कलात्मक अभिव्यक्तीचेही घटक आहेत. त्यांच्या अभ्यासातून कोकणातील पारंपरिक बांधकामतंत्र, काष्ठकोरीव काम आणि धार्मिक वास्तूंमध्ये विकसित झालेली स्थानिक कारागिरी यांचे परस्परसंबंध अधिक स्पष्ट होऊ शकतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> === लाकडी छत === कोकणातील पारंपरिक वास्तुशैलीमध्ये लाकडी छताची रचना ही काष्ठवास्तूचा महत्त्वाचा भाग आहे. छताच्या संरचनेत लाकडी तुळया, आधारकाष्ठ आणि इतर भारवाहक घटकांचा उपयोग करून त्यावर छताचे आच्छादन केले जाते. कोकणातील मंदिर वास्तूंच्या अभ्यासात लाकूड आणि स्थानिक बांधकाम साहित्य यांचा संयुक्त वापर ही महत्त्वाची बाब म्हणून समोर येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> कोकणातील उच्च पर्जन्यमानाच्या हवामानामुळे छताची रचना पावसाचे पाणी जलदपणे बाहेर वाहून नेण्यास अनुकूल असणे आवश्यक ठरते. भारतीय स्थापत्याच्या अभ्यासात उच्च पर्जन्यमानाच्या प्रदेशातील मंदिरांमध्ये उताराच्या छतांचा वापर आणि त्या छतांना लाकडी तुळया व joists यांचा आधार दिल्याची उदाहरणे नोंदविण्यात आली आहेत. कोकण आणि कनारा प्रदेशातील मंदिरांच्या छतांच्या संदर्भातही अशा उताराच्या रचनांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="IGNCAHighRainfallTempleRoof">{{cite book |last=Srinivasan |first=K. R. |chapter=Southern Temples |title=Archaeological Remains |publisher=Archaeological Survey of India |location=New Delhi |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/37526.pdf |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिरांच्या छतांमध्ये कौलांचा वापर काही ठिकाणी आढळतो. उताराचे कौलारू छत पावसाचे पाणी खाली वाहून नेण्यास उपयुक्त ठरते आणि भिंतींना थेट पावसापासून काही प्रमाणात संरक्षण मिळते. मात्र, या वैशिष्ट्याला सर्व कोकणी मंदिरांचे अपरिहार्य किंवा एकमेव वैशिष्ट्य मानता येत नाही; मंदिरनिहाय रचनेत फरक आढळू शकतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहातील वास्तू पारंपरिक कोकणी निवासवास्तूंच्या बांधकामपद्धतीशी साधर्म्य असलेल्या laterite masonry आणि timber framing मध्ये उभारलेल्या असल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे. या मंदिरसमूहातील गर्भगृह आणि मंडप यांच्या रचनेत काष्ठचौकटीचा वापर झालेला आहे. त्यामुळे मंदिराच्या छताच्या संरचनेचा अभ्यास करताना स्थानिक काष्ठवास्तू आणि पारंपरिक निवासवास्तू यांच्यातील तांत्रिक साम्याचाही विचार करता येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> लाकडी छताचा अभ्यास केवळ बाह्य कौलारू आच्छादनापुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. तुळया, छताला आधार देणारे लाकडी घटक, स्तंभ आणि कंस यांची परस्पर जोडणी ही छताच्या संरचनात्मक व्यवस्थेचा भाग असते. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना छत आणि त्याला आधार देणाऱ्या काष्ठघटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork">{{cite conference |last=Hadap |first=Nitin |title=Konkan Woodwork: A Preliminary Note |booktitle=Proceedings of the 73rd Session of the Indian History Congress |location=Mumbai }}</ref><ref name="Mate1967"/> लाकडी छताच्या रचनेत स्थानिक कारागिरीलाही महत्त्व असू शकते. छताची भारवाहक रचना ही मूलतः संरचनात्मक असली तरी तिच्याशी संबंधित तुळया, कंस किंवा पटलांवर अलंकरण केलेले आढळल्यास ते वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपाचा भाग बनते. कोकणातील काष्ठवास्तूवरील अभ्यासात अशा काष्ठघटकांच्या अलंकरणाची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचा अभ्यास रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंदिर काष्ठपरंपरेचे आणखी एक स्थानिक उदाहरण देतो. या अभ्यासामुळे मंदिरांतील काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण आणि त्यांच्या अलंकरणाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यास आधार मिळतो; मात्र त्या अभ्यासाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील सर्व मंदिरांच्या छतांची एकसारखी रचना असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> अशा प्रकारे कोकणातील लाकडी छत ही स्थानिक हवामान, पर्जन्यमान, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक काष्ठतंत्र यांच्यातील परस्परसंबंधातून विकसित झालेली वास्तुरचनात्मक व्यवस्था म्हणून अभ्यासता येते. तिचे स्वरूप मंदिरनिहाय बदलू शकते आणि त्यासाठी प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरणावर आधारित निष्कर्ष काढणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> === दरवाजे आणि चौकटी === कोकणातील काष्ठवास्तु परंपरेमध्ये दरवाजे आणि त्यांच्या लाकडी चौकटींना संरचनात्मक तसेच कलात्मक महत्त्व आहे. मंदिराच्या अंतर्गत भागाकडे जाणारा प्रवेश हा केवळ ये-जा करण्यासाठीचा घटक नसून, त्याच्या चौकटीवरील कोरीव काम, प्रमाण आणि वापरलेले साहित्य यांमुळे तो मंदिराच्या एकूण वास्तुरचनेचा आणि अलंकरणाचा भाग बनतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात अंतराळाकडे जाणाऱ्या लाकडी प्रवेशद्वाराचे प्रत्यक्ष वर्णन करण्यात आले आहे. या द्वारचौकटीवर कोरीव अलंकरण असून त्यामध्ये वेलबुट्टी, सिंह, हनुमान, गरुड आणि गणेश यांच्या प्रतिमांचा समावेश आहे. द्वाराच्या वरच्या भागात नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे अलंकरण असल्याची नोंद या दस्तऐवजीकरणात आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या उदाहरणातून मंदिरातील दरवाजा हा संरचनात्मक घटक आणि काष्ठशिल्पाचा नमुना या दोन्ही स्वरूपांत कार्य करू शकतो असे दिसते. द्वारचौकटीवरील आकृतिबंध, त्यांची मांडणी आणि कोरीव तंत्र यांमधून स्थानिक कारागिरीची वैशिष्ट्ये अभ्यासता येतात. मात्र, दामापूरच्या या उदाहरणाला संपूर्ण कोकणातील सर्व मंदिरांच्या दरवाजांची समान रचना मानता येत नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात मंदिरांसह इतर पारंपरिक वास्तूंमध्येही लाकडी दरवाजे, चौकटी आणि संबंधित काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. या अभ्यासातून कोकणातील लाकूडकाम ही केवळ सजावटीची कला नसून पारंपरिक वास्तुरचनेचा एक भाग असल्याचे दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> दरवाजाच्या चौकटीमध्ये उभ्या द्वारशाखा, वरचा आडवा भाग, उंबरठा आणि त्यावरील अलंकरण यांचा समावेश असू शकतो. मंदिराच्या प्रकारानुसार या घटकांचे आकारमान, प्रमाण आणि अलंकरण बदलते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट मंदिराच्या द्वाररचनेचा अभ्यास करताना त्या वास्तूचे प्रत्यक्ष मोजमाप, छायाचित्रण आणि काष्ठशिल्पाचे दस्तऐवजीकरण महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> मंदिराच्या प्रवेशद्वारावरील प्रतिमांचे धार्मिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ लावताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. दामापूरच्या द्वारावरील गणेश, हनुमान, गरुड, सिंह, नाग आणि कीर्तिमुख यांसारख्या प्रतिमा प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणातून नोंदविल्या जाऊ शकतात; परंतु त्या प्रतिमांच्या स्थानिक अर्थपरंपरेबाबत स्वतंत्र पुरावा उपलब्ध असल्याशिवाय व्यापक धार्मिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाच्या व्यापक संदर्भातून दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरणाच्या परंपरेचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील दरवाजे आणि चौकटींचा अभ्यास करताना हा व्यापक दख्खनी काष्ठपरंपरेचा संदर्भ उपयुक्त ठरतो; मात्र कोकणातील विशिष्ट मंदिराबाबतचे निष्कर्ष प्रत्यक्ष स्थानिक दस्तऐवजीकरणावरच आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="Mate1967"/> अशा प्रकारे कोकणातील मंदिरांचे दरवाजे आणि चौकटी हे वास्तूच्या प्रवेशव्यवस्थेचा भाग असण्याबरोबरच काष्ठशिल्प, स्थानिक कारागिरी आणि धार्मिक अलंकरणाच्या परंपरेचे महत्त्वपूर्ण घटक आहेत. त्यांचा अभ्यास करताना संरचनात्मक उपयोग, लाकडाची निवड, बांधणीचे तंत्र, चौकटीचे प्रमाण आणि कोरीव अलंकरण या सर्व बाबींचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> === काष्ठकोरीव काम === कोकणातील काष्ठवास्तु परंपरेमध्ये काष्ठकोरीव कामाला महत्त्वाचे कलात्मक स्थान आहे. लाकूड हे केवळ वास्तूच्या संरचनात्मक उपयोगासाठी न वापरता स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, चौकटी, छताची पटलं आणि इतर वास्तुघटकांवर अलंकरणासाठीही वापरले गेले आहे. नितीन हाडप यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्र-अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये अशा विविध काष्ठघटकांवरील कोरीव कामाची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठकोरीव कामाच्या परंपरेचा अभ्यास करताना त्यातील तंत्र, आकृतिबंध, वापरलेले लाकूड, वास्तुघटकावरील स्थान आणि त्याचा धार्मिक किंवा सामाजिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. हाडप यांच्या अभ्यासात कोकणातील काष्ठकामाच्या शैली, तंत्र, अलंकरणात्मक घटक, प्रतिमाशास्त्र आणि त्यांचा सामाजिक-धार्मिक इतिहास यांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> मंदिरांमध्ये काष्ठकोरीव कामाचा वापर विशेषतः प्रवेशद्वार, द्वारचौकट, स्तंभ, कंस आणि छताशी संबंधित पटलांमध्ये दिसून येतो. काही मंदिरांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगविलेली लाकडी पटलं आढळल्याची नोंदही कोकणातील क्षेत्र-अभ्यासात करण्यात आली आहे. त्यामुळे काष्ठशिल्प हे मंदिराच्या संरचनात्मक वास्तूशी स्वतंत्रपणे जोडलेले नसून तिच्या अंतर्गत आणि बाह्य दृश्यरचनेचाही भाग बनू शकते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरातील लाकडी प्रवेशद्वार हे कोकणातील काष्ठकोरीव कामाचे एक प्रत्यक्ष उदाहरण आहे. या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण असून सिंह, हनुमान, गरुड आणि गणेश यांच्या प्रतिमांची नोंद करण्यात आली आहे. द्वाराच्या वरच्या भागात नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे अलंकरण असल्याचे मंदिराच्या वास्तु-दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचा स्वतंत्र अभ्यास रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठकोरीव परंपरेचे स्थानिक उदाहरण उपलब्ध करून देतो. या अभ्यासात मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांची रचना आणि त्यावरील अलंकरण यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे पावस येथील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास कोकणातील मंदिर-काष्ठकलेच्या प्रादेशिक स्वरूपाचा विचार करण्यासाठी उपयुक्त ठरतो.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठकोरीव कामातील प्रतिमांचे स्वरूप आणि आशय यांचा अभ्यास करताना प्रतिमाशास्त्रीय संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या प्रतिमेचे धार्मिक किंवा पौराणिक स्वरूप निश्चित करण्यासाठी प्रत्यक्ष शिल्पाचे निरीक्षण, उपलब्ध दस्तऐवजीकरण, स्थानिक परंपरा आणि संबंधित ऐतिहासिक साहित्य यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ बाह्य साम्याच्या आधारे एखाद्या आकृतीचा निश्चित अर्थ लावणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथातून दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरणाच्या व्यापक परंपरेचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील काष्ठकोरीव कामाचा विचार करताना हा संदर्भ प्रादेशिक काष्ठपरंपरेच्या व्यापक संदर्भासाठी उपयुक्त ठरतो; तथापि, कोकणातील विशिष्ट मंदिराबाबतचे निष्कर्ष स्थानिक वास्तु-दस्तऐवजीकरणावर आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="Mate1967"/> काष्ठकोरीव कामाच्या परंपरेत धार्मिक वास्तूंबरोबरच लौकिक वास्तूंचाही समावेश होतो. त्यामुळे कोकणातील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास केवळ मंदिरांच्या अलंकरणापुरता मर्यादित न ठेवता स्थानिक वास्तू, धार्मिक वस्तू आणि उत्सवपरंपरेशी संबंधित काष्ठघटकांच्या संदर्भातही करता येतो. हाडप यांच्या क्षेत्र-अभ्यासात धार्मिक वास्तूंव्यतिरिक्त पालख्या, उत्सवासाठी वापरले जाणारे लाकडी रथ आणि votive shrines यांसारख्या काष्ठघटकांचाही उल्लेख आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठकोरीव कामाचे स्वरूप मंदिरानुसार बदलू शकते. वापरलेले लाकूड, कारागिरांची परंपरा, मंदिराचा कालखंड, धार्मिक आशय, उपलब्ध साधने आणि नंतरच्या दुरुस्ती किंवा पुनर्बांधणीमुळे कोरीव कामाच्या शैलीत आणि अलंकरणात परिवर्तन होऊ शकते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील काष्ठशिल्पाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील काष्ठकोरीव परंपरेचे एकसमान स्वरूप निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काष्ठकोरीव काम हे म्हणूनच वास्तुशास्त्रीय, कलात्मक आणि सांस्कृतिक अभ्यासाचा विषय आहे. त्यातून स्थानिक कारागिरी, धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, बांधकामतंत्र आणि सामाजिक-सांस्कृतिक स्मृती यांचा परस्परसंबंध समजून घेता येतो. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे या परंपरेचे मंदिरनिहाय दस्तऐवजीकरण करणे तिच्या संवर्धनासाठीही महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> == कोकणातील मंदिरांतील शिल्पकला == === दगडी शिल्पकला === कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या कलात्मक परंपरेमध्ये दगडी शिल्पकलेला महत्त्वाचे स्थान आहे. दगडाचा उपयोग मंदिरांच्या वास्तुघटकांबरोबरच देवतांच्या प्रतिमा, अलंकरणात्मक घटक, शिल्पपट आणि इतर धार्मिक प्रतिमांच्या निर्मितीसाठी झालेला आढळतो. मात्र, कोकणातील दगडी शिल्पकलेचे स्वरूप सर्व प्रदेशात एकसारखे राहिलेले नाही. उपलब्ध दगड, स्थानिक कारागिरी, धार्मिक परंपरा आणि वास्तूचा कालखंड यांनुसार शिल्परचनेत विविधता निर्माण झालेली दिसते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील प्रारंभीच्या ब्राह्मणical शैलकृत गुहा या कोकणातील प्राचीन धार्मिक शिल्पपरंपरेचा महत्त्वपूर्ण पुरातत्त्वीय पुरावा देतात. या स्थळावर वास्तुरचना, प्रतिमाशास्त्रीय घटक आणि विखुरलेल्या शिल्पसामग्रीचा अभ्यास करण्यात आला आहे. संशोधनानुसार या स्थळावरील पुरावे साधारण इ.स. चौथे–पाचवे शतक या कालखंडाशी संबंधित असून, पश्चिम महाराष्ट्राच्या किनारी भागात शैव आणि वैष्णव धार्मिक परंपरांच्या प्रसाराचा अभ्यास करण्यासाठी ते महत्त्वाचे ठरतात.<ref name="JogeEtAl2018">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |last3=Dhanawade |first3=Anjay |last4=Ganvir |first4=Shrikant |last5=Dalavi |first5=Hemant |title=Early Brahmanical Rock Cut Caves at Katalgaon-Javade, District Ratnagiri, Maharashtra, India |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Sri Lanka |volume=62 |issue=2 |year=2018 |pages=65–113 }}</ref> कातळगाव–जावडे येथे आढळणाऱ्या शिल्पसामग्रीमध्ये शैव आणि वैष्णव प्रतिमाशैलीशी संबंधित पुरावे आढळतात. पुढील अभ्यासात गुहा-संकुलाच्या विविध ठिकाणी आढळलेल्या स्वतंत्र शिल्पांचा तसेच नव्याने उघडकीस आलेल्या उत्खननातील शिल्पीय घटकांचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे हे स्थळ केवळ शैलकृत वास्तू म्हणून नव्हे तर प्रारंभीच्या ब्राह्मणical प्रतिमाशास्त्राच्या अभ्यासासाठीही महत्त्वाचे आहे.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शिल्पांमध्ये लेटराइट किंवा ferricrete सारख्या स्थानिक दगडी पदार्थांचा वापर झाल्याची नोंद संशोधनात आहे. उदाहरणार्थ, काही मातृका-प्रतिमा अशा दगडी पदार्थात कोरलेल्या आढळतात. यावरून कोकणातील प्राचीन शिल्पकारांनी उपलब्ध स्थानिक दगडी साहित्याचा वापर धार्मिक प्रतिमांच्या निर्मितीत केला असावा, असा निष्कर्ष त्या विशिष्ट स्थळाच्या पुराव्यावरून काढता येतो.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शिल्पपरंपरेचा विचार करताना तिचा नंतरच्या कोकणी मंदिरांच्या दगडी शिल्पकलेशी थेट आणि अखंड विकासक्रम म्हणून संबंध जोडताना सावधगिरी आवश्यक आहे. हे स्थळ प्राचीन धार्मिक वास्तू आणि प्रतिमाशास्त्रीय पुरावे उपलब्ध करून देते; मात्र त्यावरून पुढील मध्ययुगीन किंवा आधुनिक मंदिरांतील प्रत्येक दगडी शिल्पाचा थेट उगम याच परंपरेत झाला असे सिद्ध होत नाही.<ref name="JogeEtAl2018"/> कोकणातील मंदिरांच्या दगडी शिल्पकलेत देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक प्रतीके, अलंकरणात्मक आकृतिबंध आणि वास्तुघटकांशी संबंधित कोरीव काम यांचा समावेश होऊ शकतो. या शिल्पांचा अभ्यास करताना प्रतिमेचे स्वरूप, तिचे मंदिरातील स्थान, वापरलेला दगड, कोरीव तंत्र, शैलीगत वैशिष्ट्ये आणि संबंधित धार्मिक परंपरा यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> स्थानिक दगडांच्या उपलब्धतेचा मंदिरशिल्पावर परिणाम होऊ शकतो. कोकणात लेटराइट, काळा दगड आणि इतर स्थानिक खडक उपलब्ध असल्यामुळे विविध वास्तूंमध्ये त्यांचा वापर झालेला आढळतो. मात्र, एखाद्या मंदिरातील विशिष्ट शिल्प कोणत्या दगडात कोरले आहे याचा निष्कर्ष त्या वास्तूच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणावर आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="GazetteerStone"/> कोकणातील दगडी शिल्पकलेचा अभ्यास केवळ स्वतंत्र मूर्ती किंवा शिल्पपटांपुरता मर्यादित राहत नाही. मंदिराच्या प्रवेशद्वारांवरील अलंकरण, भिंतींवरील कोरीव घटक, स्तंभ, पायाभरणीशी संबंधित शिल्पीय भाग आणि धार्मिक प्रतिमांची स्थानिक मांडणी यांचाही विचार करावा लागतो. त्यामुळे दगडी शिल्पकला ही मंदिराच्या वास्तुरचनेपासून पूर्णपणे स्वतंत्र नसून तिच्या स्थापत्य-अलंकरणाचा एक भाग म्हणूनही अभ्यासता येते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील प्राचीन शैलकृत वास्तूंच्या अभ्यासामुळे कोकणातील धार्मिक प्रतिमाशास्त्राचा इतिहास अधिक व्यापक संदर्भात समजण्यास मदत होते. कातळगाव–जावडे येथील संशोधनात आढळणाऱ्या शिल्पीय पुराव्यांमधून पश्चिम किनारपट्टीवरील प्रारंभीच्या ब्राह्मणical परंपरांचा अभ्यास करता येतो. या पुराव्यांचे महत्त्व त्यांच्या स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.<ref name="JogeEtAl2018"/> अशा प्रकारे कोकणातील दगडी शिल्पकला ही प्राचीन धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, स्थानिक दगडी साहित्य, मंदिर स्थापत्य आणि प्रादेशिक कारागिरी यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेल्या कलापरंपरांचा व्यापक समूह म्हणून पाहता येते. तिचा अभ्यास करताना प्राचीन शैलकृत स्थळे आणि मंदिरशिल्प यांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध पुरातत्त्वीय आणि वास्तु-अभ्यासांमधील पुरावे परस्परांशी तुलना करताना प्रत्येक स्थळाचा स्वतंत्र कालखंड, वास्तुरचना आणि शिल्पसंदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="JogeEtAl2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Kamble |first2=Riya |title=Newly Discovered Rock-Cut Caves from the Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Journal of Studies in South Asia |volume=1 |issue=1 |year=2025 |pages=17–24 |date=30 June 2025 |url=https://www.pbjournals.com/JSSA }}</ref><ref name="KorlekarDesai2025"/> === काष्ठशिल्प === कोकणातील मंदिरांच्या कलात्मक परंपरेमध्ये काष्ठशिल्पाला स्वतंत्र महत्त्व आहे. लाकूड हे मंदिराच्या संरचनेतील उपयोगी साहित्य असण्याबरोबरच धार्मिक प्रतिमा, वनस्पतिजन्य आकृतिबंध, प्राणी-आकृती, अलंकरणात्मक पटल आणि इतर शिल्पीय घटकांच्या निर्मितीसाठीही वापरले गेले आहे. त्यामुळे कोकणातील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास हा केवळ सजावटीच्या कामाचा अभ्यास न राहता वास्तू, कारागिरी आणि धार्मिक कलाविष्कार यांच्या परस्परसंबंधाचा अभ्यास ठरतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> काष्ठशिल्पाचे स्थान मंदिराच्या वास्तुरचनेनुसार बदलते. प्रवेशद्वारे, द्वारचौकटी, स्तंभ, कंस, तुळया, छताची पटलं आणि मंडपातील इतर काष्ठघटक यांवर कोरीव काम किंवा चित्रित अलंकरण आढळू शकते. कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये अशा विविध काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरातील लाकडी प्रवेशद्वार हे काष्ठशिल्पाचे प्रत्यक्ष उदाहरण आहे. या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण असून सिंह, हनुमान, गरुड आणि गणेश यांच्या प्रतिमांची नोंद करण्यात आली आहे. द्वाराच्या वरच्या भागात नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे अलंकरण असल्याचे मंदिराच्या वास्तु-दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचा अलीकडील अभ्यास या परंपरेचे आणखी एक महत्त्वाचे स्थानिक उदाहरण उपलब्ध करून देतो. या अभ्यासात मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचे स्वरूप आणि त्यावरील अलंकरण यांचा स्वतंत्रपणे विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे पावस येथील उदाहरण कोकणातील मंदिर-काष्ठशिल्पाच्या प्रादेशिक अभ्यासासाठी उपयुक्त ठरते.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठशिल्पातील प्रतिमांचे स्वरूप समजून घेताना त्यांचा वास्तूमधील संदर्भ महत्त्वाचा असतो. एखादी प्रतिमा प्रवेशद्वारावर, स्तंभावर, कंसावर किंवा स्वतंत्र पटलावर कोरलेली आहे का, तिची इतर प्रतिमांशी मांडणी कशी आहे आणि ती कोणत्या वास्तुघटकाचा भाग आहे, याचा विचार केल्यास शिल्परचनेचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. अशा अभ्यासासाठी प्रत्यक्ष वास्तुदस्तऐवजीकरण आणि शिल्पांचे छायाचित्रण महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पामध्ये धार्मिक प्रतिमांबरोबरच वेलबुट्टी, पुष्परचना, प्राणी-आकृती आणि इतर अलंकरणात्मक आकृतिबंधांचा वापर होऊ शकतो. तथापि, एखाद्या विशिष्ट आकृतीचा धार्मिक किंवा पौराणिक अर्थ निश्चित करताना स्थानिक परंपरा, उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे आणि प्रतिमाशास्त्रीय अभ्यास यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ दृश्य साम्यावरून प्रतिमेची ओळख निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पाच्या निर्मितीत कारागिरांचे कौशल्य आणि स्थानिक काष्ठपरंपरा महत्त्वाची असते. दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरणाच्या व्यापक अभ्यासासाठी माधुकर श्रीपाद माटे यांचा <i>Deccan Woodwork</i> हा ग्रंथ महत्त्वाचा संदर्भ आहे. या व्यापक संदर्भाच्या आधारे कोकणातील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास दख्खनमधील मोठ्या काष्ठपरंपरेच्या संदर्भात करता येतो; मात्र विशिष्ट कोकणी मंदिराबाबतचे निष्कर्ष स्थानिक पुराव्यांवरच आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठशिल्पाचे वैशिष्ट्य त्याच्या वास्तूशी असलेल्या एकात्म संबंधातही दिसून येते. स्तंभ, कंस, तुळया, दरवाजे आणि छताची पटलं हे संरचनात्मक किंवा कार्यात्मक घटक असतानाच त्यांवर केलेले कोरीव काम मंदिराच्या अंतर्गत दृश्यरचनेला कलात्मक स्वरूप देऊ शकते. त्यामुळे काष्ठशिल्प आणि काष्ठवास्तु यांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्याबरोबरच त्यांचा परस्परसंबंधही लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना मंदिरातील पटलांची रचना, त्यावरील अलंकरण, वापरलेले लाकूड, कारागिरीचे तंत्र आणि त्यांचा वास्तूमधील संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. अशा मंदिरनिहाय अभ्यासातून कोकणातील काष्ठशिल्प परंपरेतील स्थानिक वैशिष्ट्ये अधिक स्पष्ट होऊ शकतात.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठशिल्पाची परंपरा स्थिर नसून कालानुसार तिच्या स्वरूपात बदल होऊ शकतो. मंदिराची पुनर्बांधणी, काष्ठघटकांची दुरुस्ती, नवीन पटलांची निर्मिती किंवा जुन्या शिल्पांचे पुनर्वापर यांमुळे मूळ वास्तूतील काष्ठशिल्प आणि नंतरच्या काळातील हस्तक्षेप यांमध्ये फरक निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे एखाद्या मंदिरातील काष्ठशिल्पाचे कालमान निश्चित करताना प्रत्यक्ष वास्तु-अभ्यास, कारागिरीचे स्वरूप आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अशा प्रकारे कोकणातील मंदिर-काष्ठशिल्प हे धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, स्थानिक कारागिरी, वास्तुरचना आणि अलंकरणपरंपरा यांचा संगम दर्शविणारे महत्त्वाचे कलामाध्यम आहे. त्याचे मंदिरनिहाय दस्तऐवजीकरण केल्यास कोकणातील स्थानिक काष्ठपरंपरेतील शैलीगत विविधता, तांत्रिक वैशिष्ट्ये आणि सांस्कृतिक संदर्भ अधिक स्पष्टपणे अभ्यासता येऊ शकतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === पौराणिक आणि धार्मिक प्रतिमा === कोकणातील मंदिरशिल्पामध्ये पौराणिक आणि धार्मिक प्रतिमांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या प्रतिमा दगड, लाकूड किंवा इतर वास्तुघटकांवर कोरलेल्या किंवा चित्रित स्वरूपात आढळू शकतात. मंदिरातील प्रतिमांचा अभ्यास करताना त्यांचे धार्मिक स्वरूप, वास्तूमधील स्थान, कलात्मक मांडणी आणि स्थानिक परंपरेशी असलेले संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील प्रारंभीच्या ब्राह्मणical शैलकृत गुहांमध्ये शैव आणि वैष्णव परंपरांशी संबंधित पुरातत्त्वीय व शिल्पीय पुरावे आढळतात. या स्थळाच्या अभ्यासातून प्रारंभीच्या धार्मिक प्रतिमाशास्त्राचा आणि कोकणातील ब्राह्मणical धार्मिक परंपरांच्या प्रसाराचा अभ्यास करता येतो.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शिल्पपरंपरेमध्ये विविध धार्मिक प्रतिमांचा समावेश असून, गंगावतरणाच्या प्रसंगाचे शिल्पांकनही या स्थळाशी संबंधित संशोधनात स्वतंत्रपणे अभ्यासले गेले आहे. या शिल्पाच्या अभ्यासातून प्रारंभीच्या शैव प्रतिमाशास्त्रातील कथात्मक प्रसंगांचे दगडी शिल्परूपात केलेले चित्रण समजून घेता येते.<ref name="JogeGangavataran">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |title=A Historical Study of Early Sculptures of 'Gangavataran' with Reference of Konkan, Maharashtra, India |year=2022 }}</ref> पुढील काळातील मंदिरांमध्ये धार्मिक प्रतिमा केवळ स्वतंत्र मूर्तींच्या स्वरूपात न राहता वास्तूच्या विविध घटकांवरील अलंकरणाचा भाग बनू शकतात. प्रवेशद्वार, द्वारचौकट, कंस, स्तंभ किंवा काष्ठपटल यांवर देवता, पौराणिक व्यक्तिरेखा, प्राणी आणि प्रतीकात्मक आकृतिबंध कोरलेले किंवा चित्रित केलेले आढळू शकतात. कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्र-अभ्यासात अशा धार्मिक आणि अलंकरणात्मक काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरातील लाकडी प्रवेशद्वार हे याचे प्रत्यक्ष उदाहरण आहे. द्वारचौकटीवरील काष्ठशिल्पात गणेश, हनुमान आणि गरुड यांसारख्या धार्मिक प्रतिमांची तसेच सिंह, नाग आणि कीर्तिमुख यांसारख्या आकृतिबंधांची नोंद मंदिराच्या वास्तु-दस्तऐवजीकरणात करण्यात आली आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> पौराणिक किंवा धार्मिक प्रतिमांचे मंदिरातील स्थान त्यांच्या वास्तुशिल्पीय संदर्भाशीही संबंधित असते. प्रवेशद्वारावरील प्रतिमा, मंडपातील काष्ठपटलावरील प्रतिमा किंवा स्वतंत्र दगडी मूर्ती यांचे स्थान आणि उपयोग वेगवेगळे असू शकतात. त्यामुळे प्रतिमेचा अर्थ केवळ तिच्या दृश्य स्वरूपावरून निश्चित न करता ती मंदिराच्या कोणत्या वास्तुघटकाचा भाग आहे, याचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पातील पौराणिक प्रतिमांचा अभ्यास करताना स्थानिक कारागिरी आणि उपलब्ध तंत्रज्ञानालाही महत्त्व आहे. पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांवरील अलंकरणाचा स्वतंत्र अभ्यास झालेला असून, अशा मंदिरनिहाय दस्तऐवजीकरणातून रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठशिल्प परंपरेतील प्रतिमाविषयक आणि अलंकरणात्मक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> कोकणातील धार्मिक प्रतिमांमध्ये शैव, वैष्णव, शक्त आणि स्थानिक ग्रामदैवत परंपरांशी संबंधित विविध स्वरूपे आढळण्याची शक्यता आहे; तथापि, एखाद्या विशिष्ट मंदिरात कोणत्या धार्मिक परंपरेतील प्रतिमा आहेत याचा निष्कर्ष त्या मंदिराच्या प्रत्यक्ष पुराव्यावर आधारित असणे आवश्यक आहे. स्थानिक देवस्थानाची परंपरा, शिलालेख, प्रतिमेची ओळख, स्थापत्य-संदर्भ आणि उपलब्ध ऐतिहासिक साधने यांचा परस्पर विचार केल्याशिवाय व्यापक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="JogeEtAl2018"/> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणातून कोकणातील ग्रामदैवतांच्या देवस्थान-समूहाचे महत्त्व स्पष्ट होते. ग्रामदैवते ही गावाच्या संरक्षणाशी संबंधित धार्मिक परंपरेचा भाग मानली जात असून त्यांची मंदिरे एका देवस्थान-परिसरात समूहाने वसलेली असू शकतात. त्यामुळे धार्मिक प्रतिमाशास्त्राचा अभ्यास करताना केवळ मूर्तीच्या कलात्मक स्वरूपापेक्षा तिचे देवस्थान, ग्रामपरंपरा आणि सामाजिक संदर्भ यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="DeulwadaMalvan"/> == कोकणातील मंदिरांतील शिल्पकला == == कावी कला आणि मंदिर अलंकरण == कोकणातील मंदिरांच्या अलंकरणपरंपरेमध्ये कावी कला ही वैशिष्ट्यपूर्ण भित्तिअलंकरण तंत्र म्हणून महत्त्वाची आहे. कावी कलेचा संबंध कोकणाच्या किनारी सांस्कृतिक भू-दृश्याशी असून तिच्या निर्मितीत स्थानिक साहित्य, चुन्याचा गिलावा आणि लाल ऑक्साइड यांचा वापर केला जातो. ही कला प्रामुख्याने धार्मिक वास्तूंशी संबंधित असली तरी तिचा वापर इतर धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमध्येही झालेला आढळतो.<ref name="HavanjeDSouza2020">{{cite journal |last=Havanje |first=Janardhan Rao |last2=D'Souza |first2=Caroline |title=Kaavi Kalé: The indigenous architectural ornamentation technique of the Konkan Coast, India |journal=Journal of Traditional Building, Architecture and Urbanism |issue=1 |year=2020 |pages=383–394 }}</ref> === कावी कलेचे स्वरूप === कावी कला ही वास्तूच्या पृष्ठभागावर केलेली कोरकामाधारित अलंकरणपद्धती आहे. प्रथम वास्तूच्या पृष्ठभागावर चुन्याचा गिलावा केला जातो आणि त्यावर लाल ऑक्साइडचा थर दिला जातो. त्यानंतर या पृष्ठभागावर विशिष्ट पद्धतीने रेषा किंवा आकृतिबंध कोरले जातात. कोरलेल्या भागातून खालील पांढऱ्या चुन्याचा थर दिसू लागल्यामुळे लाल आणि पांढऱ्या रंगातील विरोधाभासातून अलंकरणात्मक आकृत्या स्पष्ट होतात.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासानुसार ‘Kaavi’ किंवा ‘Kavé’ या संज्ञेचा संबंध लाल ऑक्साइडशी, तर ‘Kalé’ या संज्ञेचा संबंध कलाप्रकाराशी आहे. या तंत्रातून वास्तूच्या पृष्ठभागावर भित्तिचित्रात्मक रचना, अलंकरणात्मक आकृतिबंध आणि विविध सजावटीच्या रचना निर्माण केल्या जातात.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेचे वैशिष्ट्य तिच्या स्थानिक साहित्याच्या वापरात आणि पृष्ठभागावरील कोरकामाच्या तंत्रात दिसून येते. लाल ऑक्साइड, चुन्याचा गिलावा आणि स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेली इतर सामग्री यांचा वापर करून वास्तूच्या भिंतींना आणि संबंधित पृष्ठभागांना अलंकरणात्मक स्वरूप दिले जाते. त्यामुळे कावी कला ही स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा परस्परसंबंध दर्शविणारी पद्धत म्हणून अभ्यासता येते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेमध्ये वापरले जाणारे आकृतिबंध धार्मिक आणि लोकपरंपरांशी संबंधित असू शकतात. Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासात या कलेतील रचना, आकृतिबंध आणि त्यांच्या प्रतिमाशास्त्रीय स्वरूपाचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे कावी कलेचा अभ्यास केवळ सजावटीच्या तंत्राच्या दृष्टीने न करता तिच्या सांस्कृतिक आणि धार्मिक संदर्भातही करता येतो.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कला प्रामुख्याने हिंदू मंदिरांमध्ये आढळते; तथापि, तिचा वापर चर्च, मशीद, जैन मंदिरे, लोकदेवतांची मंदिरे आणि काही निवासी वास्तूंमध्येही झाल्याचे Havanje आणि D’Souza यांच्या विस्तृत सर्वेक्षणात नमूद केले आहे. त्यामुळे कावी कलेला केवळ मंदिर-अलंकरणाची पद्धत मानणे मर्यादित ठरेल; ती कोकणाच्या व्यापक वास्तुसांस्कृतिक परंपरेचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेच्या अभ्यासात तिच्या भौगोलिक प्रसाराचाही विचार महत्त्वाचा आहे. संशोधनानुसार ही परंपरा कोकण किनारपट्टीशी संबंधित असून महाराष्ट्र, गोवा आणि कर्नाटकाच्या किनारी भागांमध्ये तिचे विविध नमुने आढळतात. त्यामुळे कावी कलेचा अभ्यास करताना आधुनिक प्रशासकीय सीमांपेक्षा कोकणाच्या व्यापक सांस्कृतिक भू-दृश्याचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेचे स्वरूप तिच्या वास्तूशी असलेल्या एकात्म संबंधामुळेही महत्त्वाचे ठरते. ही कला स्वतंत्र चित्रफलकावर मर्यादित न राहता वास्तूच्या भिंती, कमानी, स्तंभ किंवा इतर पृष्ठभागांच्या रचनेशी जोडली जाऊ शकते. त्यामुळे कावी कलेतील आकृतिबंधांचा अभ्यास करताना त्यांचा वास्तूमधील स्थान, पृष्ठभागाची रचना आणि आसपासच्या स्थापत्यघटकांशी असलेला संबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कला ही पारंपरिक वास्तु-अलंकरणाची पद्धत असल्यामुळे तिच्या संरक्षणासाठी मूळ साहित्य, पृष्ठभागाची रचना आणि पारंपरिक तंत्र यांचे ज्ञान आवश्यक आहे. Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासात कावी कलेच्या तंत्राबरोबरच तिच्या संवर्धनाच्या संभाव्य पद्धतींचाही विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे या कलेचे दस्तऐवजीकरण आणि पारंपरिक तंत्राचे जतन हे तिच्या दीर्घकालीन संवर्धनासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> पौराणिक आणि धार्मिक प्रतिमांचा अभ्यास हा म्हणूनच शिल्पकला, प्रतिमाशास्त्र, वास्तुशैली आणि स्थानिक धार्मिक-सांस्कृतिक परंपरा यांना जोडणारा विषय आहे. कोकणातील प्राचीन शैलकृत स्थळांपासून पुढील मंदिरांतील दगडी व काष्ठशिल्पांपर्यंत उपलब्ध पुराव्यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केल्यास या प्रदेशातील धार्मिक कलापरंपरेतील सातत्य आणि विविधता अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येते.<ref name="JogeEtAl2018"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === तंत्र आणि स्थानिक साहित्य === कावी कलेची निर्मिती वास्तूच्या पृष्ठभागावर केलेल्या विशिष्ट गिलावा आणि कोरकामाच्या तंत्रावर आधारित आहे. Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासानुसार प्रथम वास्तूच्या पृष्ठभागावर चुन्याचा गिलावा केला जातो आणि त्यावर लाल ऑक्साइडचा थर देण्यात येतो. त्यानंतर या पृष्ठभागावर कोरकाम करून खालील चुन्याचा थर उघड केला जातो. त्यामुळे लाल आणि पांढऱ्या रंगांचा विरोधाभास निर्माण होऊन अलंकरणात्मक आकृतिबंध स्पष्ट होतात.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या साहित्यामध्ये स्थानिक लेटराइटपासून मिळणारा लाल ऑक्साइड, चुन्याचा गिलावा आणि शंखापासून तयार होणारा चुनाही महत्त्वाचा आहे. Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासात laterite, red oxide आणि shell lime यांना कावी कलेच्या तांत्रिक प्रक्रियेशी संबंधित प्रमुख साहित्य म्हणून नमूद केले आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील लाल रंगाचा थर हा स्वतंत्र चित्ररंगाच्या स्वरूपात लावला जात नाही; तो वास्तूच्या तयार केलेल्या पृष्ठभागावर वापरल्या जाणाऱ्या तांत्रिक प्रक्रियेचा भाग असतो. लाल ऑक्साइडच्या थरावर केलेल्या incised work मुळे त्याखालील पांढरा चुन्याचा पृष्ठभाग दिसू लागतो आणि त्यातून कावी कलेचे वैशिष्ट्यपूर्ण द्विरंगी स्वरूप निर्माण होते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> या तंत्रामध्ये कोरकामाची प्रक्रिया अत्यंत महत्त्वाची असते. लाल ऑक्साइडचा थर पूर्णपणे कठीण होण्यापूर्वी त्यावर आकृतिबंध कोरण्याची प्रक्रिया केली जाते. त्यामुळे कलाकाराला पृष्ठभागाची स्थिती, गिलाव्याची जाडी आणि कोरकामाची खोली यांचे योग्य भान असणे आवश्यक असते. कावी कलेवरील अभ्यासात या तंत्राचा अभ्यास प्रत्यक्ष स्थळ-सर्वेक्षण आणि on-site experiments यांच्या आधारे करण्यात आला आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील आकृतिबंध वास्तूच्या पृष्ठभागाशी एकरूप केले जातात. त्यामुळे ही कला स्वतंत्र चित्रफलकावर रंगविलेल्या चित्रापेक्षा वास्तूच्या अंगभूत अलंकरणाशी अधिक जवळची आहे. भिंती, कमानी, स्तंभ, कड्या किंवा इतर वास्तुघटकांवर केलेल्या रचनांमधून वास्तू आणि अलंकरण यांचे एकात्म स्वरूप दिसून येते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेच्या तंत्रात स्थानिक साहित्याचा वापर झाल्यामुळे ही कला कोकणाच्या पारंपरिक वास्तुपरंपरेशी जोडलेली आहे. स्थानिक भूगोलात उपलब्ध असलेल्या लेटराइटशी संबंधित लाल ऑक्साइड आणि चुन्यावर आधारित पृष्ठभाग-तंत्र यामुळे कावी कलेला विशिष्ट प्रादेशिक स्वरूप प्राप्त झाले आहे. तथापि, एखाद्या विशिष्ट मंदिरात वापरलेले साहित्य आणि त्याची अचूक प्रक्रिया निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेच्या निर्मितीत कारागिरांचे कौशल्यही महत्त्वाचे आहे. कोरलेल्या रेषांची अचूकता, आकृतिबंधांची पुनरावृत्ती, पृष्ठभागावरील प्रमाणबद्धता आणि गिलाव्याच्या स्थितीचे नियंत्रण यामुळे अंतिम कलात्मक परिणाम निश्चित होतो. त्यामुळे कावी कला ही केवळ साहित्यांची साधी रासायनिक किंवा बांधकाम प्रक्रिया नसून पारंपरिक तांत्रिक कौशल्य आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा संगम आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेच्या अभ्यासात तिच्या तांत्रिक प्रक्रियेबरोबरच संवर्धनाचाही विचार करण्यात आला आहे. मूळ पृष्ठभाग, चुन्याचा गिलावा आणि लाल ऑक्साइडचा थर यांचे स्वरूप लक्षात न घेता केलेली दुरुस्ती मूळ कलेच्या स्वरूपावर परिणाम करू शकते. त्यामुळे अशा वास्तूंच्या संवर्धनात पारंपरिक साहित्य आणि मूळ तंत्र यांचे दस्तऐवजीकरण महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> अशा प्रकारे कावी कलेचे तंत्र हे स्थानिक साहित्य, चुन्यावरील पृष्ठभाग-प्रक्रिया, लाल ऑक्साइडचा थर, सूक्ष्म कोरकाम आणि पारंपरिक कारागिरी यांच्या एकत्रित वापरावर आधारित आहे. त्यामुळे कावी कला ही कोकणातील वास्तू-अलंकरणाची स्वतंत्र तांत्रिक आणि कलात्मक परंपरा म्हणून अभ्यासता येते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> === मंदिरांतील उपयोग === कावी कलेचा मंदिरांतील उपयोग हा कोकणातील पारंपरिक वास्तु-अलंकरणाचा महत्त्वाचा भाग आहे. चुन्याच्या गिलाव्याने तयार केलेल्या वास्तूच्या पृष्ठभागावर लाल ऑक्साइडचा थर देऊन त्यावर कोरकाम केले जाते. या प्रक्रियेत तयार होणाऱ्या लाल-पांढऱ्या आकृतिबंधांमुळे मंदिराच्या भिंती आणि इतर वास्तुघटकांना विशिष्ट अलंकरणात्मक स्वरूप प्राप्त होते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासानुसार कावी कला प्रामुख्याने हिंदू मंदिरांमध्ये आढळते. तथापि, तिचा वापर केवळ हिंदू मंदिरांपुरता मर्यादित नसून चर्च, मशीद, जैन मंदिरे, लोकदेवतांची मंदिरे आणि काही निवासी वास्तूंमध्येही या तंत्राची उदाहरणे आढळतात. त्यामुळे कावी कलेचा मंदिरांतील उपयोग हा कोकणाच्या व्यापक वास्तुसांस्कृतिक परंपरेचा एक भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> मंदिरांमध्ये कावी अलंकरणाचा उपयोग वास्तूच्या भिंती आणि इतर पृष्ठभागांवर सजावटीच्या रचना निर्माण करण्यासाठी केला जातो. या रचनांमध्ये धार्मिक आशयाशी संबंधित प्रतिमा तसेच वनस्पतिजन्य, भूमितीय आणि लोकपरंपरेशी संबंधित आकृतिबंधांचा समावेश होऊ शकतो. Havan​je आणि D’Souza यांनी कावी कलेतील compositions आणि त्यांच्या iconographic स्वरूपाचाही अभ्यास केला आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील आकृतिबंध मंदिराच्या वास्तुरचनेपासून स्वतंत्र नसतात. भिंती, कमानी, स्तंभ किंवा इतर पृष्ठभागांवर केलेले अलंकरण त्या वास्तुघटकाच्या आकारमानाशी आणि रचनेशी जुळवून घेतले जाते. त्यामुळे कावी कला ही स्वतंत्र चित्रकला नसून वास्तूच्या पृष्ठभागाशी एकरूप होणारी architectural ornamentation technique म्हणून समजली जाते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेचा धार्मिक उपयोग तिच्या प्रतिमाविषयक स्वरूपाशीही संबंधित आहे. मंदिरातील धार्मिक कथानक, देवतांशी संबंधित आकृतिबंध किंवा स्थानिक धार्मिक परंपरेतील प्रतिमा वास्तू-अलंकरणाचा भाग बनू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील कावी आकृतीची देवता, कथा किंवा धार्मिक प्रतीक म्हणून ओळख निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूचे प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरण आणि प्रतिमाशास्त्रीय अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेचा मंदिरातील उपयोग हा केवळ दृश्य सौंदर्यापुरता मर्यादित नसून वास्तूच्या सांस्कृतिक ओळखीशीही संबंधित आहे. या कलेचा प्रसार कोकण किनारपट्टीच्या व्यापक सांस्कृतिक भू-दृश्याशी जोडलेला असून तिच्या निर्मितीत स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरीचा वापर होतो. त्यामुळे कावी अलंकरण हे मंदिराच्या वास्तुरचनेबरोबरच त्या प्रदेशाच्या स्थानिक कलास्मृतीचेही प्रतिनिधित्व करते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कला मंदिरांच्या संवर्धनाच्या दृष्टीनेही महत्त्वाची आहे. मूळ चुन्याचा गिलावा, लाल ऑक्साइडचा थर आणि त्यावरील कोरकाम यांची रचना टिकवून ठेवणे आवश्यक असते. आधुनिक पुनर्बांधणी किंवा अयोग्य पृष्ठभाग-उपचारामुळे मूळ कावी अलंकरण नष्ट होऊ शकते. त्यामुळे अशा वास्तूंच्या दुरुस्तीपूर्वी कावी कलेचे छायाचित्रण, रेखांकन आणि साहित्यविषयक दस्तऐवजीकरण करणे उपयुक्त ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकणातील मंदिरांमध्ये कावी कलेचा उपयोग हा स्थानिक वास्तुशैली, धार्मिक परंपरा आणि पारंपरिक कारागिरी यांच्या परस्परसंबंधाचे उदाहरण आहे. तिच्या अभ्यासातून मंदिराच्या भिंती किंवा इतर पृष्ठभागांवरील अलंकरणाबरोबरच स्थानिक साहित्य, तांत्रिक कौशल्य, धार्मिक प्रतिमाविषय आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाण यांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> == कोकणातील मंदिरांवरील चित्रकला == === भित्तिचित्रे === कोकणातील मंदिरांच्या कलात्मक परंपरेचा अभ्यास करताना भित्तिचित्रांकडे स्वतंत्र कलापरंपरा म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. मंदिराच्या भिंती, कमानी किंवा इतर वास्तुपृष्ठभागांवर धार्मिक कथानक, देवतांचे स्वरूप, प्रतीकात्मक आकृतिबंध किंवा स्थानिक सांस्कृतिक विषयांचे चित्रण केले जाऊ शकते. मात्र, अशा चित्रकलेचा अभ्यास करताना ती कावी कलेपासून वेगळी ओळखणे आवश्यक आहे; कावी कला ही चुन्याने तयार केलेल्या पृष्ठभागावर लाल ऑक्साइडच्या थरावर कोरकाम करून निर्माण केली जाणारी वास्तु-अलंकरण पद्धत आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकण किनारपट्टीतील मंदिरांच्या भित्तिचित्रपरंपरेचा संबंध स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडलेला आहे. उपलब्ध अभ्यासांमध्ये कावी कलेच्या संदर्भात मंदिरांच्या भिंतींवर धार्मिक प्रतिमा आणि कथात्मक रचना निर्माण करण्याची परंपरा नोंदविली आहे. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांच्या भित्तिअलंकरणाचा अभ्यास करताना चित्रविषय, तंत्र, पृष्ठभाग, वापरलेले रंगद्रव्य आणि वास्तूमधील स्थान या सर्व बाबींचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील भित्तिअलंकरण आणि स्वतंत्र चित्रित भित्तिचित्र यांच्यामध्ये तांत्रिक फरक आहे. कावीमध्ये चुन्याच्या पृष्ठभागावर लाल ऑक्साइडचा थर देऊन त्यावर कोरकाम केले जाते आणि त्यामुळे खालील पांढरा पृष्ठभाग दिसून येतो. त्यामुळे कावीची दृश्यभाषा मुख्यतः लाल-पांढऱ्या विरोधाभासावर आधारित असते. याउलट, रंगद्रव्यांचा वापर करून थेट चित्रित केलेली भित्तिचित्रे स्वतंत्र चित्रकला-तंत्राचा भाग मानता येतात.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकणातील धार्मिक भित्तिअलंकरणामध्ये स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरीचा प्रभाव दिसून येतो. वास्तूच्या पृष्ठभागाची पूर्वतयारी, चुन्याचा वापर, स्थानिक रंगद्रव्ये आणि उपलब्ध साधने यांचा कलाकृतीच्या टिकाऊपणावर परिणाम होतो. कावी कलेच्या अभ्यासातून स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक तंत्र यांचा वास्तू-अलंकरणाशी असलेला संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> मंदिरांतील भित्तिचित्रांचा आशय धार्मिक असला तरी त्यामध्ये स्थानिक सांस्कृतिक स्मृती आणि लोकपरंपरांचे प्रतिबिंब आढळू शकते. तथापि, एखाद्या मंदिरातील विशिष्ट चित्राचा विषय, कालखंड किंवा प्रतीकात्मक अर्थ निश्चित करताना प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरण, चित्राचे निरीक्षण, स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोत यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ दृश्य साम्यावरून चित्राचा विषय किंवा कालमान निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. कोकणातील मंदिरांच्या भित्तिअलंकरणाचा अभ्यास करताना वास्तूच्या संरक्षणाची बाबही महत्त्वाची ठरते. जुन्या भित्तिअलंकरणावर आधुनिक रंग, सिमेंटचा गिलावा, फरशा किंवा इतर पृष्ठभाग लावल्यास मूळ कलाकृती झाकली किंवा नष्ट होऊ शकते. कोकणातील मंदिरांमधील पारंपरिक mural painting चे अस्तित्व धोक्यात असल्याचे वृत्तांकन झाले असून काही ठिकाणी जुन्या चित्रांच्या जागी आधुनिक साहित्य वापरले जात असल्याची नोंद आहे.<ref name="KonkanMuralConservationNews">{{cite news |title=Painter tries to revive dying art of mural painting in temples |work=Deccan Chronicle |date=1 May 2016 }}</ref> कावी कलेवरील आधुनिक संशोधनातही या परंपरेच्या संवर्धनाची गरज अधोरेखित करण्यात आली आहे. पारंपरिक तंत्र, मूळ साहित्य आणि वास्तूचा पृष्ठभाग यांचा विचार न करता केलेली दुरुस्ती कलात्मक वैशिष्ट्यांवर परिणाम करू शकते. त्यामुळे मंदिरातील भित्तिअलंकरणाचे संवर्धन करताना प्रथम त्याचे छायाचित्रण, मोजमाप, साहित्याचे दस्तऐवजीकरण आणि स्थिती-अहवाल तयार करणे उपयुक्त ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकणातील मंदिरांवरील भित्तिचित्रांचा अभ्यास हा म्हणूनच केवळ चित्रकलेचा अभ्यास नसून वास्तुशैली, धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, स्थानिक साहित्य, कारागिरी आणि सांस्कृतिक वारसा यांचा संयुक्त अभ्यास आहे. उपलब्ध पुराव्यांनुसार प्रत्येक मंदिरातील चित्रपरंपरेचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे; सर्व कोकणी मंदिरांमध्ये एकसारखी भित्तिचित्रपरंपरा होती असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HavanjeDSouza2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === धार्मिक विषयांचे चित्रण === कोकणातील धार्मिक वास्तूंवरील चित्र-अलंकरणामध्ये धार्मिक विषय, देवतांच्या प्रतिमा, पौराणिक कथांशी संबंधित प्रसंग आणि स्थानिक धार्मिक-सांस्कृतिक परंपरांतील आकृतिबंध यांना स्थान मिळू शकते. विशेषतः कावी कलेच्या संदर्भात धार्मिक वास्तूंच्या भिंतींवरील अलंकरणामध्ये पौराणिक आणि धार्मिक आशयाचा वापर झाल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. तथापि, प्रत्येक मंदिरातील चित्रविषय स्वतंत्रपणे दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे निश्चित करणे आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील धार्मिक विषयांचे चित्रण हे वास्तूच्या पृष्ठभागाशी एकात्म असते. लाल ऑक्साइडच्या थरावर कोरलेल्या आकृतिबंधांमधून देवता, पौराणिक व्यक्तिरेखा किंवा कथानकात्मक प्रसंग व्यक्त केले जाऊ शकतात. त्यामुळे अशा रचनांचा अभ्यास करताना केवळ चित्रातील आकृतीकडे न पाहता ती वास्तूच्या कोणत्या भागावर आहे, तिची इतर आकृतिबंधांशी मांडणी कशी आहे आणि त्या वास्तूचा धार्मिक उपयोग काय आहे, यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकणातील कावी परंपरेचा भौगोलिक विस्तार महाराष्ट्राच्या किनारी भागापासून गोवा आणि कर्नाटकाच्या किनारी प्रदेशापर्यंत आढळतो. या व्यापक सांस्कृतिक प्रदेशात धार्मिक वास्तू, स्थानिक देवस्थान आणि लोकपरंपरा यांच्याशी संबंधित चित्र-अलंकरणाची विविध रूपे विकसित झाली आहेत. त्यामुळे कावीतील धार्मिक विषयांचा अभ्यास करताना कोकणाच्या व्यापक सांस्कृतिक भू-दृश्याचा विचार करणे उपयुक्त ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील धार्मिक आशयाबरोबरच स्थानिक लोकपरंपरा आणि दैनंदिन जीवनाशी संबंधित विषयांचाही वापर झाल्याचे आधुनिक अभ्यासांमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे धार्मिक वास्तूवरील चित्र-अलंकरण हे केवळ देवतांच्या प्रतिमांचे माध्यम न राहता त्या समाजाच्या सांस्कृतिक स्मृती आणि जीवनानुभवांचे दृश्य माध्यमही बनू शकते. मात्र, विशिष्ट चित्राला स्थानिक ऐतिहासिक घटना किंवा विशिष्ट लोककथेचे चित्रण म्हणून ओळखण्यासाठी स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे.<ref name="KaaviCulturalArtforms">{{cite book |last=Bhadale |first=Akshata Sunil |last2=Manjrekar |first2=Shraddha Mahore |chapter=Conducive Built Environment for the Promotion of Cultural Artforms in Konkan |title=Architecture & Planning for Urban Villages: A Transformational Discourse in Architecture and Planning |editor-last=Khatri |editor-first=Anand |editor2-last=Pundir |editor2-first=Manju Baisoya |editor3-last=Khan |editor3-first=Nisar |editor4-last=Sharma |editor4-first=Lovlesh |pages=205–217 |publisher=Urban Village Charitable Trust |location=New Delhi |year=2023 }}</ref> कावी कलेच्या धार्मिक विषयांचे स्वरूप समजून घेताना प्रतिमाशास्त्रीय पद्धतीचा वापर महत्त्वाचा ठरतो. देवतेची ओळख, तिची आयुधे, वाहन, मुद्रा, सहचर आकृती, कथानकातील स्थान आणि इतर प्रतिमांशी असलेला संबंध यांचा विचार केल्यास चित्राचा आशय अधिक अचूकपणे समजून घेता येतो. अशा प्रकारचा अभ्यास प्रत्यक्ष चित्रांचे उच्च-गुणवत्तेचे दस्तऐवजीकरण आणि तुलनात्मक संदर्भांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> काही धार्मिक वास्तूंमध्ये चित्र-अलंकरण हे मंदिराच्या धार्मिक अनुभवाचा भाग बनते. मंदिराच्या भिंती, सभामंडप किंवा इतर सार्वजनिक वापराच्या भागांवरील चित्रे भक्तांना धार्मिक कथा, देवतांचे स्वरूप किंवा सांस्कृतिक स्मृती यांची दृश्य ओळख करून देऊ शकतात. त्यामुळे चित्रकला आणि मंदिराच्या सामाजिक-धार्मिक वापराचा परस्परसंबंधही अभ्यासता येतो.<ref name="DalviDalvi2014"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात वास्तू आणि स्थानिक समुदाय यांचे संबंध महत्त्वाचे असल्याचे Dalvi आणि Dalvi यांनी अधोरेखित केले आहे. स्थानिक साहित्य, हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या बांधकामपद्धती आणि विविध समुदायांच्या धार्मिक आचारांचे वास्तुरूपात होणारे प्रकटीकरण यामुळे धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास व्यापक सांस्कृतिक संदर्भात करता येतो.<ref name="DalviDalvi2014"/> धार्मिक चित्र-अलंकरणाचे संरक्षण करताना त्यातील मूळ साहित्य आणि तंत्र जतन करणे आवश्यक आहे. विशेषतः कावीमध्ये चुन्याचा पृष्ठभाग, लाल ऑक्साइडचा थर आणि त्यावरील कोरकाम हे कलाकृतीच्या स्वरूपाचे अविभाज्य घटक आहेत. आधुनिक रंग, सिमेंट किंवा अन्य पृष्ठभाग वापरून केलेल्या दुरुस्तीमुळे मूळ चित्र-अलंकरणाचा ऐतिहासिक आणि कलात्मक संदर्भ नष्ट होऊ शकतो. त्यामुळे संवर्धनापूर्वी मूळ कलाकृतीचे दस्तऐवजीकरण आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> अशा प्रकारे कोकणातील मंदिरांमधील धार्मिक विषयांचे चित्रण हे धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, स्थानिक कलापरंपरा, वास्तु-अलंकरण आणि सांस्कृतिक स्मृती यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेता येते. उपलब्ध अभ्यासांवरून कावी कलेत धार्मिक आणि पौराणिक आशयाचे महत्त्व दिसून येते; परंतु कोकणातील प्रत्येक मंदिरासाठी समान चित्रविषय किंवा समान चित्रशैली होती असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. मंदिरनिहाय प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरण हा त्यासाठी अधिक विश्वसनीय आधार ठरतो.<ref name="HavanjeDSouza2020"/><ref name="DalviDalvi2014"/> == स्थानिक बांधकाम साहित्य आणि तंत्र == === जांभा दगड आणि लेटराइट === कोकणातील पारंपरिक वास्तूंमध्ये स्थानिक दगडी साहित्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. विशेषतः लेटराइट हा कोकणातील वास्तुशैलीशी संबंधित प्रमुख बांधकाम साहित्यांपैकी एक मानला जातो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात लेटराइटचे विस्तृत भौगोलिक क्षेत्र आढळते आणि विविध प्रकारचे बांधकामयोग्य खडक उपलब्ध असल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये करण्यात आली आहे.<ref name="GazetteerStone"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या भूगर्भीय रचनेमध्ये लेटराइटचे विस्तृत थर आढळतात. गॅझेटियरनुसार जिल्ह्याच्या विविध भागांत, विशेषतः किनारी आणि पश्चिम घाटालगतच्या प्रदेशात, लेटराइटचे मोठे प्रसारक्षेत्र आहे. त्यामुळे स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या या दगडाचा बांधकामासाठी उपयोग होणे ही प्रदेशाच्या भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित बाब मानता येते.<ref name="GazetteerGeology">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Geology |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> लेटराइटचा उपयोग बांधकामासाठी करण्यामागे त्याची स्थानिक उपलब्धता आणि तुलनेने सुलभ घडणक्षमता हे घटक महत्त्वाचे आहेत. जुन्या रत्‍नागिरी-सावंतवाडी गॅझेटियरमध्ये लेटराइट हा बांधकामासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरला जाणारा दगड असल्याचे नमूद केले असून, त्याची रचना तुलनेने छिद्रयुक्त असल्यामुळे तो कापणे आणि आकार देणे शक्य असल्याचे वर्णन आढळते. तथापि, लेटराइटच्या गुणवत्तेनुसार त्याची हवामानप्रतिरोधकता बदलू शकते. <ref name="GazetteerBuildingStone">{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency — Ratnagiri and Savantvadi: Minerals |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/pro1_minerals.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील वास्तूंमध्ये लेटराइटचा वापर भिंती, पायाभरणी किंवा इतर वास्तुघटकांच्या निर्मितीत वेगवेगळ्या प्रकारे झालेला आढळू शकतो. मात्र, प्रत्येक मंदिरात लेटराइटचा वापर समान पद्धतीने झाला आहे असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक दगडाची उपलब्धता, वास्तूचा प्रकार, कारागिरी आणि नंतरच्या दुरुस्ती यांनुसार बांधकामपद्धतीत फरक निर्माण होऊ शकतो.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या वास्तु-दस्तऐवजीकरणात laterite masonry आणि timber framing या बांधकामपद्धतीचा उल्लेख आहे. या उदाहरणातून कोकणातील धार्मिक वास्तूंमध्ये स्थानिक दगडी बांधकाम आणि काष्ठरचना यांचा संयुक्त वापर झाल्याचे दिसून येते. त्यामुळे कोकणातील मंदिर वास्तुशैली समजून घेताना दगड आणि लाकूड यांना परस्परविरोधी साहित्य न मानता एकत्रित बांधकामप्रणाली म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> जांभा दगड ही संज्ञा कोकणातील लालसर लेटराइट दगडासाठी प्रचलित आहे. तथापि, शास्त्रीय किंवा दस्तऐवजीकरणाच्या संदर्भात एखाद्या विशिष्ट वास्तूमध्ये वापरलेला दगड नेमका कोणत्या प्रकारचा आहे हे निश्चित करण्यासाठी प्रत्यक्ष वास्तु-परीक्षण किंवा विश्वसनीय दस्तऐवजीकरण आवश्यक आहे. केवळ दगडाचा रंग किंवा बाह्य स्वरूप पाहून त्याला लेटराइट किंवा जांभा दगड म्हणून निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. कोकणातील स्थानिक दगडांच्या वापराचा संबंध केवळ उपलब्धतेशी नसून वास्तूच्या पर्यावरणीय परिस्थितीशीही जोडलेला आहे. स्थानिक हवामान, पर्जन्यमान, भूभाग आणि बांधकामतंत्र यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेऊन साहित्याची निवड केली जाऊ शकते. आधुनिक मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासांमध्येही स्थानिक साहित्य आणि पर्यावरणीय परिस्थिती यांचा वास्तुरचनेशी संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> कुंकेश्वर मंदिराच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये पायाभरणीसाठी ग्रॅनाइट आणि वरच्या बांधकामात लेटराइटचा वापर झाल्याची नोंद आहे. यावरून एका मंदिराच्या बांधकामातही वेगवेगळ्या वास्तुघटकांसाठी भिन्न प्रकारच्या दगडांचा वापर केला जाऊ शकतो, हे स्पष्ट होते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> अशा प्रकारे कोकणातील जांभा दगड आणि लेटराइटचा अभ्यास हा केवळ बांधकाम साहित्याच्या इतिहासापुरता मर्यादित राहत नाही. त्यातून प्रदेशाची भूगर्भीय रचना, स्थानिक साहित्याची उपलब्धता, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि मंदिर वास्तुशैली यांच्यातील परस्परसंबंध समजून घेता येतो. तथापि, विशिष्ट मंदिरातील दगडाच्या वापराबाबत निष्कर्ष काढताना त्या मंदिराचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण हा सर्वात विश्वसनीय आधार ठरतो.<ref name="GazetteerStone"/><ref name="GazetteerBuildingStone"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> == संदर्भ == 4i75klm08eks64ucu02i7zyypazl98a 2701412 2701411 2026-08-12T21:47:28Z AdvAnantGholam 172574 2701412 wikitext text/x-wiki ''''कोकणातील देवळांची वास्तुशैली''' ही केवळ धार्मिक वास्तूंच्या निर्मितीशी संबंधित परंपरा नसून, या प्रदेशाचा भूगोल, हवामान, स्थानिक बांधकाम साहित्य, पारंपरिक कारागिरी, धार्मिक श्रद्धा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक परंपरा यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेली वास्तुपरंपरा आहे. कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना त्यांच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच वास्तुरचना, बांधकाम तंत्र, स्थानिक साहित्य, परिसर नियोजन आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक पर्यावरणाशी जुळवून घेतलेल्या बांधकाम पद्धती आणि पारंपरिक ज्ञानाचा वापर दिसून येतो. <ref name="KorlekarDesai2025">{{cite book |last=Korlekar |first=Vivek T. |last2=Desai |first2=Chetan S. |chapter=Temple Architecture in the Konkan: Integrating Sustainability and Cultural Legacy |title=Proceedings of the IIA International Research Conference 2024 – Anveshan, 29–31 August, Thiruvananthapuram, India: Asian Architectural Strategies for a Sustainable Future |pages=107–130 |doi=10.1007/978-981-96-8789-3_6 }}</ref> कोकणातील देऊळ वास्तुशैली एकसंध किंवा सर्व प्रदेशात समान स्वरूपाची नाही. स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, बांधकाम साहित्य, धार्मिक परंपरा, कारागिरी आणि ऐतिहासिक विकास यांनुसार तिच्या स्वरूपात प्रादेशिक विविधता दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक मंदिर वास्तुशैलीच्या अभ्यासात मंदिरांची रचना कोकणाच्या भूगोलाशी, स्थानिक साहित्याशी आणि पारंपरिक नियोजनपद्धतीशी संबंधित असल्याचे तसेच मंदिर ही कोकणातील स्वतंत्र वास्तु-प्रकार म्हणून अभ्यासता येणारी परंपरा असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="Potdar2020">{{cite journal |last=Potdar |first=Komal |title=Vernacular Temple Architecture in Sindhudurg District, Konkan Region, Maharashtra |journal=INTACH Journal of Heritage Studies |volume=4 |issue=1 |year=2020 }}</ref> कोकणातील धार्मिक वास्तूंचे वैशिष्ट्य त्यांच्या स्थानिक आणि तुलनेने लहान प्रमाणातील वास्तुरचनेतही दिसून येते. Smita Dalvi आणि Mustansir Dalvi यांच्या अभ्यासानुसार कोकणातील अनेक धार्मिक वास्तू स्थानिक घरांच्या आणि नागरी वास्तूंच्या प्रमाणाशी साधर्म्य राखणाऱ्या, स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरीवर आधारित होत्या. या वास्तूंमध्ये धार्मिक ओळख ही केवळ बाह्य भव्यतेतून व्यक्त न होता वास्तूच्या अंतर्गत धार्मिक वापर, प्रतीकात्मक घटक आणि स्थानिक सांस्कृतिक संदर्भातूनही व्यक्त होत असे. <ref name="DalviDalvi2010">{{cite book |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |chapter=Dismantling Cosmopolitanism: Transformations in the Sacred Heritage of the Non-Monumental in the Konkan |editor-last=Prashad |editor-first=Deependra |title=New Architecture and Urbanism: Development of Indian Traditions |pages=112–117 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |location=Newcastle upon Tyne |year=2010 |doi=10.5848/CSP.1892.00016 }}</ref><ref name="DalviDalvi2014">{{cite magazine |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |title=Politicizing the Sacred: Religious Architecture in the Konkan |magazine=Take on Art |volume=IV |issue=13 |date=January 2014 }}</ref> == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीची संकल्पना == कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा विचार केवळ मंदिराच्या बाह्य आकारावरून करणे योग्य ठरत नाही. मंदिराची निवडलेली जागा, परिसराशी असलेले नाते, गर्भगृह आणि मंडपाची रचना, प्रवेशमार्ग, छत, बांधकाम साहित्य, लाकडी आणि दगडी घटक, अलंकरण, धार्मिक उपयोग आणि स्थानिक समुदायाशी असलेले संबंध या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार केल्यास या वास्तुपरंपरेचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिरांना पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक संसाधनांचा वापर, वास्तुघटक आणि सामाजिक-सांस्कृतिक सातत्य यांचा परस्परसंबंध असलेल्या वास्तू म्हणून पाहिले आहे. त्यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिरांच्या वास्तुशैलीचे विश्लेषण करण्यासाठी स्थानिक साहित्य, बांधकाम तंत्र आणि मंदिरांच्या सामाजिक भूमिकेचा विचार करण्यात आला आहे. <ref name="KorlekarDesai2025"/> === कोकण आणि देऊळ वास्तू === कोकणाचा नैसर्गिक प्रदेश अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांगांच्या दरम्यान पसरलेला असून त्यामध्ये किनारी प्रदेश, डोंगराळ भाग, पठारी प्रदेश, नद्या, खाड्या आणि दऱ्याखोऱ्यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या पूर्वेस सह्याद्री पर्वतरांगा, पश्चिमेस अरबी समुद्र असून या प्रदेशाचे भौगोलिक स्वरूप डोंगराळ, मध्यम उताराच्या पठारी आणि किनारी अशा तीन व्यापक भागांत विभागता येते. <ref name="GSDAKonkan">{{cite web |title=Konkan |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/ |website=Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्येही कोकणाच्या भौगोलिक स्वरूपात सह्याद्री, अरबी समुद्र, नद्या, किनारी मैदाने, लेटराइट पठारे आणि डोंगराळ प्रदेश यांचा परस्परसंबंध स्पष्टपणे नोंदविला आहे. या भौगोलिक विविधतेचा पारंपरिक वास्तुरचनेवर परिणाम होणे स्वाभाविक आहे. <ref name="GazetteerRatnagiriGeography">{{cite web |title=Physical Features and Natural Resources — Geographical Regions |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> === प्रादेशिक वैशिष्ट्ये === कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार बदल दिसून येतात. सिंधुदुर्गातील मंदिरांच्या अभ्यासात स्थानिक भूगोल, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, मंदिराचे नियोजन आणि पारंपरिक design systems यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. त्यामुळे कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना एका मंदिराच्या स्वरूपाला संपूर्ण कोकणाची सर्वसाधारण वास्तुशैली मानण्याऐवजी विविध स्थानिक उदाहरणांचा तुलनात्मक अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="Potdar2020"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपात ऐतिहासिक काळानुसारही बदल झाले आहेत. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासात कोकणातील पारंपरिक धार्मिक वास्तूंच्या मूळ स्थानिक आणि non-monumental स्वरूपात आधुनिक काळात झालेल्या परिवर्तनाचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यांच्या मते काही जुन्या वास्तूंच्या पुनर्बांधणीदरम्यान स्थानिक प्रमाण आणि साहित्य यांऐवजी अधिक भव्य, आधुनिक आणि प्रतीकात्मक स्वरूप स्वीकारले गेले. <ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="DalviDalvi2014"/> === वास्तु आणि ग्रामजीवन === कोकणातील मंदिर हे केवळ देवतेच्या उपासनेचे स्थान नसून अनेक ठिकाणी ग्रामजीवनातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवहारांचे केंद्र राहिले आहे. धार्मिक उत्सव, जत्रा, सामुदायिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरा यांमुळे मंदिर आणि गावाचा परस्परसंबंध दृढ झाला आहे. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासातही कोकणातील मंदिरांना धार्मिक वास्तूंबरोबरच समुदायाच्या सामाजिक जीवनाशी संबंधित केंद्रे म्हणून पाहिले आहे. मंदिरांमध्ये धार्मिक विधींव्यतिरिक्त विविध सामाजिक उपक्रम आणि उत्सव होत असल्यामुळे वास्तूला स्थानिक सांस्कृतिक ओळख जतन करण्याचे कार्यही प्राप्त होते. <ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात Dalvi आणि Dalvi यांनी मंदिर, घर, वस्ती आणि सार्वजनिक अवकाश यांच्यातील संबंधावर भर दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार पारंपरिक कोकणी वस्तीमध्ये धार्मिक आणि नागरी वास्तूंचे स्वरूप स्थानिक जीवनपद्धतीशी सुसंगत होते. <ref name="DalviDalvi2010"/> === धार्मिक वास्तू आणि सांस्कृतिक वारसा === कोकणातील मंदिर वास्तूंचे महत्त्व त्यांच्या स्थापत्यरचनेपुरते मर्यादित नसून त्या स्थानिक सांस्कृतिक वारशाच्या भौतिक अभिव्यक्ती आहेत. वास्तूशी संबंधित बांधकाम तंत्र, काष्ठशिल्प, अलंकरण, धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांमधून पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेले ज्ञान व्यक्त होते. या दृष्टीने कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास हा वास्तुकला, इतिहास, लोकसंस्कृती, पर्यावरण आणि वारसा संवर्धन या सर्व क्षेत्रांना जोडणारा बहुविषयक अभ्यास ठरतो. Korlekar आणि Desai यांनी मंदिरांच्या वास्तुशैलीचा संबंध sustainability आणि cultural legacy शी जोडला आहे, तर Potdar यांनी सिंधुदुर्गातील मंदिरांचे स्थानिक वास्तु-प्रकार म्हणून दस्तऐवजीकरण करण्यावर भर दिला आहे. <ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> === हवामान आणि पर्जन्यमान === कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवर या प्रदेशाच्या हवामानाचा आणि विशेषतः मान्सूनच्या पर्जन्यमानाचा प्रभाव महत्त्वाचा आहे. अरबी समुद्रालगतचा प्रदेश, सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांचा भूभाग आणि मान्सूनमुळे होणारा मोठ्या प्रमाणातील पाऊस यांमुळे पारंपरिक वास्तूंच्या बांधकामात पावसापासून संरक्षण, छताची रचना, पाण्याचा निचरा आणि बांधकाम साहित्याची निवड या बाबींना महत्त्व प्राप्त झाले. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण प्रदेशात मान्सूनच्या काळात मोठ्या प्रमाणात पर्जन्यमान होते आणि प्रदेशाच्या भौगोलिक रचनेत डोंगराळ, पठारी आणि किनारी भागांचा समावेश होतो.<ref name="GSDAKonkan"/> या पर्यावरणीय परिस्थितीचा पारंपरिक वास्तुरचनेशी संबंध कोकणातील मंदिरांच्या अभ्यासातही अधोरेखित करण्यात आला आहे. Korlekar आणि Desai यांनी कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक पर्यावरण, उपलब्ध संसाधने, पारंपरिक बांधकाम पद्धती आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. त्यांच्या अभ्यासाच्या चौकटीत sustainability आणि cultural legacy हे मंदिर वास्तुशैलीच्या अभ्यासातील महत्त्वाचे घटक मानले आहेत.<ref name="KorlekarDesai2025"/> पावसाळ्यात मोठ्या प्रमाणात पर्जन्यमान होणाऱ्या कोकण प्रदेशात छताची रचना ही वास्तूच्या संरक्षणातील महत्त्वाची बाब ठरते. किनारी महाराष्ट्रातील पारंपरिक वस्तीच्या अभ्यासात स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या वास्तुरचनेचा उल्लेख करताना लाकडी घटकांवर आधारित कौलारू छतांचा वापर नोंदविण्यात आला आहे. Harihareshwar येथील अभ्यासात पारंपरिक घरांच्या छतांसाठी लाकडी battens वर आधारित कौलारू रचना आढळत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच अभ्यासात अशा कौलारू छतांना वास्तूचा तुलनेने अधिक संवेदनशील भाग मानले असून, त्यांच्या देखभालीशी संबंधित अडचणींचाही उल्लेख केला आहे.<ref name="ManjrekarSharmaKeskar2021">{{cite book |last=Manjrekar |first=Shraddha Mahore |last2=Sharma |first2=Pallavi |last3=Keskar |first3=Poorva |chapter=Built Environment of Indian Villages: A Case Study of Coastal Village of Maharashtra |title=Architecture & Planning for Villages |year=2021 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीच्या अभ्यासातही हवामान, स्थानिक पर्यावरण आणि उपलब्ध संसाधनांशी जुळवून घेतलेल्या पारंपरिक बांधकाम पद्धतींना महत्त्व दिले आहे. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासानुसार कोकणातील मंदिर वास्तू स्थानिक संसाधनांचा वापर, पारंपरिक बांधकामज्ञान आणि पर्यावरणीय जाणीव यांच्याशी संबंधित आहेत. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना वास्तूच्या धार्मिक स्वरूपाबरोबरच ती ज्या भौगोलिक आणि पर्यावरणीय परिस्थितीत विकसित झाली त्या परिस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="ManjrekarSharmaKeskar2021"/> === स्थानिक बांधकाम साहित्य === कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या बांधकाम साहित्याचा वापर. दगड, लेटराइट किंवा जांभा दगड, लाकूड, माती, चुन्याचे मिश्रण आणि कौले यांचा प्रदेशातील विविध पारंपरिक वास्तूंमध्ये उपयोग झालेला आढळतो. स्थानिक साहित्याचा वापर हा केवळ उपलब्धतेमुळे झालेला नसून, स्थानिक हवामान, बांधकाम तंत्र आणि कारागिरीशी त्याचा संबंध आहे.<ref name="Potdar2020"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील vernacular temple architecture वरील Komal Potdar यांच्या अभ्यासात मंदिरांची रचना स्थानिक भूगोल, स्थानिक बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक planning systems यांच्याशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट केले आहे. या अभ्यासात मंदिरांना कोकणाशी निगडित स्वतंत्र वास्तु-प्रकार म्हणून पाहून त्यांच्या वास्तुघटकांचे आणि प्रतीकात्मकतेचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="Potdar2020"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या संदर्भात Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथात लाकडी वास्तुघटक आणि काष्ठकारागिरीचा व्यापक अभ्यास आढळतो. कोकणातील काष्ठवास्तू समजून घेण्यासाठी हा दख्खनी संदर्भ उपयुक्त ठरतो.<ref name="Mate1967">{{cite book |last=Mate |first=Madhukar Shripad |title=Deccan Woodwork |series=Deccan College Building Centenary & Silver Jubilee Series |volume=49 |publisher=Deccan College Postgraduate and Research Institute |location=Poona |year=1967 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी परिसरातील विविध प्रकारच्या दगडांची आणि लेटराइटची नोंद आहे. बांधकामासाठी वापरता येणाऱ्या स्थानिक दगडांच्या उपलब्धतेमुळे पारंपरिक वास्तूंमध्ये स्थानिक खडकांचा वापर करण्यास अनुकूल परिस्थिती निर्माण झाली होती.<ref name="GazetteerStone"/> === जांभा दगड आणि इतर दगडांचा वापर === कोकणातील मंदिरांच्या बांधकामात स्थानिक दगडांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात बांधकामासाठी उपयुक्त अशा granite-gneiss, quartzite, Deccan trap आणि laterite यांसारख्या विविध प्रकारच्या खडकांची उपलब्धता असल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आहे. त्यामुळे कोकणातील पारंपरिक वास्तूंमध्ये स्थानिक भूगर्भीय परिस्थिती आणि उपलब्ध बांधकाम साहित्य यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेता येतो.<ref name="GazetteerStone">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Building Stones |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_economic.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> मंदिरांच्या प्रत्यक्ष वास्तुरचनेत कोणत्या प्रकारचा दगड वापरला आहे, याचे स्वरूप मंदिरनिहाय बदलू शकते. उदाहरणार्थ, कुंकेश्वर मंदिराच्या पायाभरणीत granite, तर वरच्या बांधकामात आणि घुमटात laterite वापरल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आहे. यावरून एका मंदिराच्या वास्तूतही संरचनात्मक गरज आणि उपलब्धतेनुसार भिन्न प्रकारच्या दगडांचा वापर झालेला दिसून येतो.<ref name="GazetteerKunkeshvar">{{cite web |title=Kunkeshvar |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Kunkeshvar.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> वाळवळ आणि आकेरी परिसरात बांधकामासाठी उपयुक्त दगडांच्या खाणी असल्याचीही गॅझेटियरमध्ये नोंद आहे. वाळवळ येथील दगड quartz किंवा quartzite प्रकारचा असल्याचे, तर आकेरी येथील कठीण slate-coloured talc-schist प्रकारचा दगड बांधकामासाठी विशेष उपयुक्त असल्याचे जुन्या Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer मध्ये नमूद केले आहे.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone">{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Minerals |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pro2_minerals.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना त्यामुळे केवळ “जांभा दगड” या एका साहित्यावर भर न देता, स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या विविध दगडांचे प्रकार, त्यांचे भौगोलिक वितरण आणि विशिष्ट मंदिरांमध्ये झालेला त्यांचा वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. वाळवळ आणि आकेरी परिसरातील बांधकामासाठी उपयुक्त दगडांच्या उपलब्धतेची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आहे. या नोंदीमुळे सावंतवाडी परिसरातील स्थानिक दगड आणि पारंपरिक बांधकाम यांच्यातील संबंधाचा ऐतिहासिक संदर्भ उपलब्ध होतो.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone"/> वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण मंदिर हे स्थानिक दगडी वास्तूचे उदाहरण आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरनुसार हे मंदिर नदीकाठी असून त्याच्या वास्तूत दगडाचा वापर झालेला आहे. मंदिरातील स्तंभांवरील कोरीव कामाचाही गॅझेटियरमध्ये उल्लेख आहे.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone"/> कुंकेश्वर मंदिराच्या बांधकामात साहित्याच्या विविधतेचे स्पष्ट उदाहरण दिसते. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरनुसार मंदिराच्या पायाभरणीत ग्रॅनाइटचा, तर त्याच्या वरच्या बांधकामात आणि घुमटात लेटराइटचा वापर करण्यात आला आहे. त्यामुळे एकाच मंदिराच्या वास्तूमध्येही भिन्न प्रकारच्या दगडांचा उपयोग त्यांच्या संरचनात्मक किंवा उपलब्धतेनुसार करण्यात आल्याचे दिसते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> कुंकेश्वर मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर असलेल्या शिलालेखानुसार मंदिराची दुरुस्ती आणि विस्तार इ.स. १६८० मध्ये झाल्याचीही गॅझेटियरमध्ये नोंद आहे. त्यामुळे वास्तूचे बांधकाम साहित्य समजून घेताना त्याच्या ऐतिहासिक दुरुस्ती आणि विस्ताराच्या टप्प्यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुशैलीमध्ये लाकडाला विशेष महत्त्व आहे. धार्मिक आणि लौकिक अशा दोन्ही प्रकारच्या वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर वास्तुघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork">{{cite conference |last=Hadap |first=Nitin |title=Konkan Woodwork: A Preliminary Note |booktitle=Proceedings of the 73rd Session of the Indian History Congress |location=Mumbai }}</ref> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील लाकडी कलापरंपरेचे क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे अध्ययन करण्यात आले आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणाऱ्या लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, bracket figures, ceiling panels, lintels आणि इतर काष्ठघटकांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. तसेच काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/ref> काष्ठाचा उपयोग केवळ संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून त्यावर कोरीव काम करून वास्तूला कलात्मक स्वरूप देण्यात आले. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तुचा अभ्यास हा वास्तुशास्त्र आणि काष्ठशिल्प या दोन्हींच्या संगमातून करणे आवश्यक ठरते. दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या संदर्भातून दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, कारागिरी आणि काष्ठशिल्पाची व्यापक पार्श्वभूमी समजण्यास मदत होते.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना स्थानिक लाकूड, कारागिरीचे तंत्र, धार्मिक उपयोग आणि वास्तूतील लाकडी घटकांचे परस्परसंबंध यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तु ही कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीची केवळ सजावटीची बाब नसून तिच्या संरचनात्मक आणि सांस्कृतिक स्वरूपाचा महत्त्वाचा भाग आहे. === काष्ठशिल्प आणि देऊळ वास्तु === काष्ठशिल्प हे कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीतील महत्त्वाचे कलात्मक वैशिष्ट्य मानता येते. लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, छताचे पटल आणि इतर घटकांवर केलेले कोरीव काम वास्तूला धार्मिक आणि कलात्मक अभिव्यक्ती प्रदान करते. Hadap यांच्या क्षेत्रीय अभ्यासात कोकणातील धार्मिक वास्तूंमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लाकडी कोरीव काम आढळल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पाच्या अभ्यासात त्यावरील प्रतिमा, अलंकरणात्मक नमुने, तंत्र, शैली, संभाव्य कालमान आणि सामाजिक-धार्मिक संदर्भ यांचा विचार करता येतो. त्यामुळे काष्ठशिल्प हे केवळ सजावट नसून स्थानिक इतिहास, धार्मिक प्रतीके आणि पारंपरिक कारागिरी यांचे दस्तऐवजीकरण करणारे माध्यम ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांवर अलीकडे स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासामुळे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंदिरांमध्ये जतन झालेल्या काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र कलाविषय आणि वास्तुघटक म्हणून अभ्यास करण्याची दिशा पुढे आली आहे.<ref name="PawasKashthashilpa2026">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Joshi |first2=Renuka |last3=Ambalkar |first3=Janhavi |last4=Gaikwad |first4=Tanvi |title=Case Study of Kashthashilpa Panels from Someshwara and Vishweshwar Temple of Pawas, Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Kalākalpa: IGNCA Journal of Arts |year=2026 |issn=2456-8201 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |location=New Delhi }}</ref> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांमधील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना काष्ठशिल्प-पटलांची रचना, त्यावरील अलंकरण, वापरलेले साहित्य, कारागिरीचे तंत्र आणि त्यांचा मंदिराच्या धार्मिक व वास्तुशास्त्रीय संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. अशा अभ्यासातून रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तसेच व्यापक कोकणातील काष्ठशिल्प परंपरेची स्थानिक वैशिष्ट्ये आणि तिचे वास्तुशिल्पाशी असलेले संबंध अधिक स्पष्ट होण्यास मदत होते.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === काष्ठवास्तुतील संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक घटक === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये लाकूड हे एकाच वेळी संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक माध्यम म्हणून वापरले गेले आहे. स्तंभ, तुळया, छताचे घटक आणि चौकटी यांसारख्या भागांना संरचनात्मक भूमिका असताना त्यांच्यावर केलेले कोरीव काम वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काही धार्मिक वास्तूंमध्ये काष्ठशिल्पाचे घटक देवतेशी संबंधित धार्मिक प्रतीके, पौराणिक प्रतिमा किंवा स्थानिक कलापरंपरेशी निगडित अलंकरण दर्शवू शकतात. मात्र, अशा प्रतिमांचे स्वरूप आणि अर्थ मंदिरनिहाय बदलू शकतात. त्यामुळे काष्ठशिल्पातील प्रतिमांचा अर्थ लावताना प्रत्यक्ष वास्तू-अभ्यास, शिल्पविषयक दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भ यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठवास्तूचे संवर्धन करताना तिच्या संरचनात्मक भूमिकेबरोबरच काष्ठशिल्पाचे कलात्मक आणि ऐतिहासिक महत्त्वही लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूंच्या दस्तऐवजीकरणाच्या अभ्यासातून लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताचे पटल आणि इतर वास्तुघटकांचे नोंदणीकरण करण्यात आले आहे. अशा वास्तुघटकांचे दस्तऐवजीकरण हे त्यांच्या वास्तुशास्त्रीय, कलात्मक आणि सांस्कृतिक मूल्यांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास == कोकणातील मंदिर स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास एका विशिष्ट कालखंडात अचानक निर्माण झालेला वास्तुप्रकार म्हणून पाहता येत नाही. या प्रदेशातील धार्मिक वास्तूंच्या पुरातत्त्वीय नोंदींमध्ये प्राचीन शैलकृत गुहा आणि ब्राह्मणical धार्मिक वास्तू आढळतात; रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत गुहा याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> दक्षिण कोकणातील अलीकडील पुरातत्त्वीय संशोधनातूनही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नव्याने नोंद झालेल्या शैलकृत गुहांची माहिती उपलब्ध झाली आहे.<ref name="BokilKamble2025">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Kamble |first2=Riya |title=Newly Discovered Rock-Cut Caves from the Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Journal of Studies in South Asia |volume=1 |issue=1 |year=2025 |pages=17–24 |issn=3107-8451 |date=30 June 2025 |url=https://www.pbjournals.com/JSSA }}</ref> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या पुढील विकासाचा अभ्यास करताना स्थानिक दगडी वास्तू, काष्ठवास्तु, लेटराइटचा वापर आणि स्थानिक बांधकाम परंपरा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपात स्थानिक साहित्य, कारागिरी आणि वास्तुरचनेचा परस्परसंबंध दिसून येतो; विशेषतः कोकणातील काष्ठवास्तू आणि धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासातून लाकडी वास्तुघटकांची दीर्घकालीन परंपरा स्पष्ट होते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास केवळ वास्तूच्या बाह्य स्वरूपावर आधारित न राहता पुरातत्त्वीय अवशेष, वास्तुरचना, शिल्पकला, प्रतिमाशास्त्र, उपलब्ध ऐतिहासिक साधने आणि स्थानिक वास्तुपरंपरा यांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून करणे आवश्यक आहे. कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तूंच्या अभ्यासात वास्तुरचना आणि प्रतिमाशास्त्राचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे, तर कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या आधुनिक अभ्यासात वास्तू, स्थानिक परंपरा आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांवर भर देण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर स्थापत्याच्या ऐतिहासिक विकासाचा कालानुक्रम ठरविताना मात्र प्रत्येक वास्तूचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय, ऐतिहासिक आणि वास्तुशास्त्रीय पुरावा विचारात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध पुराव्यावरून वेगवेगळ्या कालखंडांतील वास्तूंची वैशिष्ट्ये ओळखता येतात; परंतु सर्व आधुनिक कोकणी मंदिररचना एका अखंड आणि एकरेषीय वास्तु-विकासातून निर्माण झाल्या असे सर्वसाधारणपणे मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKamble2025"/> === प्राचीन धार्मिक वास्तू === कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासासाठी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत गुहा महत्त्वपूर्ण पुरातत्त्वीय उदाहरण ठरतात. कातळगाव आणि जावडे ही गावे लांजा तालुक्यात असून, त्यांच्यामधून वाहणाऱ्या स्थानिक प्रवाहाच्या परिसरातील लेटराइट किंवा फेरिक्रीटच्या थरात या गुहा कोरण्यात आल्या आहेत. या स्थळावर अनेक गुहा, स्वतंत्र शिल्पे आणि वास्तुघटक आढळतात.<ref name="JogeKatalgaon2018">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |last3=Dhanawade |first3=Anjay |last4=Ganvir |first4=Shrikant |last5=Dalavi |first5=Hemant |title=Early Brahmanical Rock Cut Caves at Katalgaon-Javade, District Ratnagiri, Maharashtra, India |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Sri Lanka |volume=62 |issue=2 |year=2018 |pages=65–115 }}</ref> Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार कातळगाव–जावडे येथील गुहा साधारण इ.स. चौथे–पाचवे शतक या कालखंडाशी संबंधित आहेत. या स्थळाचे महत्त्व केवळ गुहांच्या प्राचीनतेत नसून त्यांच्या वास्तुरचनेत आणि त्यांच्याशी संबंधित शिल्पप्रतिमांमध्ये आहे. या वास्तूंच्या आधारे पश्चिम किनारपट्टीवरील महाराष्ट्रात ब्राह्मणical धार्मिक परंपरांच्या प्रसाराचा आणि त्यांच्या आरंभीच्या वास्तुरूपांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> या गुहांपैकी अनेक गुहा आकाराने लहान आणि एककक्षीय आहेत. काही गुहांमध्ये साधे उंचवटे किंवा आसने, तर काही ठिकाणी अधिक विकसित पादपीठे आणि कोनाडे आढळतात. अभ्यासकांनी या वास्तुरचनेची तुलना महाराष्ट्र, गोवा आणि दख्खनमधील इतर आरंभीच्या शैलकृत धार्मिक वास्तूंशी केली आहे. कातळगाव–जावडे येथील गुहांमध्ये प्रवेशरचनेचे स्वरूपही वैशिष्ट्यपूर्ण आहे; बहुतेक गुहांमध्ये स्वतंत्र दरवाजाची विकसित चौकट आढळत नसल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील वास्तुसमूहात धार्मिक परंपरांची विविधता दिसून येते. काही गुहांमध्ये विष्णूशी संबंधित प्रतिमा आढळतात, तर इतर गुहांमध्ये कार्तिकेय, ब्रह्मा किंवा शिव, शिव-पार्वती आणि गंगावतरणाशी संबंधित प्रतिमाशिल्पे आढळतात. त्यामुळे या स्थळाचा अभ्यास केवळ वास्तुशास्त्रीय दृष्टीने न करता प्रतिमाशास्त्र आणि धार्मिक इतिहासाच्या संदर्भातही केला जातो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील गुहांमध्ये आढळणाऱ्या प्रतिमांमध्ये विष्णू, नरसिंह, कार्तिकेय, शिव-पार्वती आणि इतर धार्मिक विषयांचे दर्शन घडते. काही प्रतिमांच्या स्थानिक अर्थनिर्मितीचेही अभ्यासात उल्लेख आहेत. यावरून प्राचीन धार्मिक वास्तू आणि नंतरच्या लोकश्रद्धा यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करण्यासाठीही हे स्थळ महत्त्वाचे ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> या गुहांच्या वास्तुरचनेत साधेपणा आणि कार्यप्रधानता दिसून येते. अभ्यासकांच्या मते कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तू कोकणातील या प्रकारच्या वास्तुपरंपरेच्या आरंभीच्या स्वरूपाचे प्रतिनिधित्व करतात. त्यांची रचना दख्खन आणि पश्चिम भारतातील इतर आरंभीच्या शैलकृत वास्तूंशी काही प्रमाणात साम्य दर्शवते. त्यामुळे कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तूंचा इतिहास हा व्यापक दख्खनी शैलकृत वास्तुपरंपरेपासून पूर्णपणे वेगळा नव्हता, असे तुलनात्मक वास्तु-अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या उपलब्धतेचा प्रश्नही महत्त्वाचा आहे. Raghunath Bokil आणि Riya Kamble यांच्या 2025 मधील अभ्यासानुसार दक्षिण कोकणात योग्य खडक किंवा वास्तुशिल्पासाठी उपयुक्त साहित्याची मर्यादित उपलब्धता असल्यामुळे शैलकृत वास्तूंची संख्या तुलनेने मर्यादित आहे. तरीही रत्‍नागिरी जिल्ह्यात गेल्या काही दशकांत विविध अभ्यासकांनी अनेक शैलकृत वास्तू आणि गुहा ओळखल्या आहेत. त्यांच्या अभ्यासात संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका नव्याने नोंद झालेल्या गुहेचा उल्लेख आहे.<ref name="BokilKamble2025"/> या नव्या पुरातत्त्वीय नोंदींमुळे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील शैलकृत धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास अद्याप पूर्ण झालेला नसल्याचे दिसते. त्यामुळे प्राचीन धार्मिक वास्तूंचा इतिहास निश्चित करण्यासाठी नव्या पुरातत्त्वीय शोधांचे दस्तऐवजीकरण, स्थळांचा तुलनात्मक अभ्यास आणि उपलब्ध शिल्प-वास्तुघटकांचे शास्त्रीय विश्लेषण आवश्यक आहे.<ref name="BokilKamble2025"/> कातळगाव–जावडे आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील इतर शैलकृत वास्तू या नंतरच्या कोकणी मंदिर वास्तुशैलीच्या थेट आणि एकमेव पूर्वरूप म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध पुरातत्त्वीय अभ्यास मात्र या वास्तूंमधून कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तुरचना, शैलकृत स्थापत्य आणि प्रतिमाशास्त्रीय परंपरांचा महत्त्वपूर्ण पुरावा उपलब्ध करून देतात. त्यामुळे कोकणातील मंदिर स्थापत्याच्या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास करताना या शैलकृत वास्तूंचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भ म्हणून विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKamble2025"/> === शिलाहार आणि मध्ययुगीन परंपरा === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहार राजवटीला महत्त्वाचे स्थान आहे. दक्षिण कोकणातील शिलाहार घराण्याची सत्ता साधारण इ.स. ७७० ते १०२० या कालखंडात होती. या घराण्याचा प्रभाव सह्याद्री आणि समुद्र यांच्या दरम्यानच्या दक्षिण कोकण प्रदेशावर होता. त्यांच्या इतिहासाची माहिती प्रामुख्याने ताम्रपट, शिलालेख आणि इतर ऐतिहासिक साधनांमधून उपलब्ध होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खारेपाटण ताम्रपट हे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी विशेष महत्त्वाचे साधन मानले जाते.<ref name="GazetteerShilaharas">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Silaharas |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref><ref name="Khobrekar2002">{{cite book |last=Khobarekar |first=V. G. |title=Konkan, from the Earliest to 1818 A.D.: A Study in Political and Socio-economic Aspects |publisher=Snehavardhan Publishing House |location=Pune |year=2002 |pages=436 }}</ref> शिलाहारांच्या काळातील राजकीय इतिहासाबरोबरच धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचाही विकास झाला. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये शिलाहारांच्या काळातील मंदिरांचा धार्मिक कार्याबरोबरच शिक्षण आणि सत्रव्यवस्थेशी संबंध असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे मध्ययुगीन कोकणातील देवळे ही केवळ उपासनेची स्थळे नसून धार्मिक, शैक्षणिक आणि सामाजिक जीवनाशी संबंधित संस्था म्हणूनही कार्यरत होती असे उपलब्ध ऐतिहासिक साधनांवरून दिसून येते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय प्रभावाचा विस्तार काळानुसार बदलत गेला. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींनुसार त्यांच्या सत्तेचा संबंध गोवा, रत्‍नागिरी आणि खारेपाटण परिसराशी होता. खारेपाटण येथील ताम्रपटांमधून शिलाहार राजांची वंशावळ, त्यांच्या राजकीय संबंधांची माहिती आणि तत्कालीन प्रशासनाचे काही पैलू समोर येतात.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="Khobrekar2002"/> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास करताना केवळ राजाश्रयावर भर देणे योग्य ठरणार नाही. ताम्रपट आणि इतर ऐतिहासिक साधनांमधून धार्मिक संस्थांना देण्यात आलेल्या आश्रयाची माहिती मिळते; परंतु आज अस्तित्वात असलेल्या प्रत्येक मंदिराची वास्तुरचना शिलाहारकालीन आहे असे केवळ त्या प्रदेशावर शिलाहारांची सत्ता होती म्हणून म्हणता येत नाही. एखाद्या मंदिराचे कालमान निश्चित करण्यासाठी त्याची वास्तुशैली, शिलालेख, मूर्तिशिल्प, बांधकामातील स्तर आणि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या विकासात स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती आणि उपलब्ध बांधकाम साहित्य यांचाही प्रभाव राहिला. पुढील काळात कोकणातील मंदिर वास्तूंमध्ये दगड, लेटराइट आणि लाकूड यांचा विविध प्रकारे वापर झालेला दिसतो. त्यामुळे मध्ययुगीन मंदिर स्थापत्याचा अभ्यास हा केवळ राजवंशांच्या इतिहासाच्या चौकटीत न करता स्थानिक वास्तुपरंपरा, कारागिरी आणि उपलब्ध संसाधने यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> शिलाहारांच्या राजवटीच्या समाप्तीनंतर कोकणातील राजकीय सत्ता विविध राजघराण्यांच्या प्रभावाखाली गेली. दक्षिण कोकणातील शिलाहारांची सत्ता इ.स. ११व्या शतकाच्या प्रारंभी संपुष्टात आल्याचे रत्‍नागिरी गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यानंतरच्या काळात चालुक्य, कदंब, यादव आणि इतर राजकीय सत्तांच्या प्रभावामुळे कोकणाच्या राजकीय इतिहासात बदल झाले.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन काळातील धार्मिक वास्तूंच्या परंपरेचा अभ्यास करताना या राजकीय बदलांबरोबरच स्थानिक देवस्थानांची सातत्याने चालत आलेली परंपरा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. अनेक देवस्थानांच्या वास्तूंमध्ये कालांतराने दुरुस्ती, विस्तार, पुनर्बांधणी किंवा नवीन वास्तुघटकांची भर पडल्यामुळे आजची वास्तू ही एका विशिष्ट ऐतिहासिक कालखंडाचीच निर्मिती आहे असे गृहीत धरता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील मध्ययुगीन मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास हा वास्तूच्या मूळ निर्मितीबरोबरच तिच्या नंतरच्या परिवर्तनांचाही अभ्यास ठरतो.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="DalviDalvi2010"/> === आधुनिक काळातील परिवर्तन === कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये आधुनिक काळात दुरुस्ती, पुनर्बांधणी, विस्तार आणि नवीन बांधकाम साहित्याचा वापर यांमुळे काही बदल झाले आहेत. पारंपरिक मंदिरांच्या वास्तूमध्ये स्थानिक साहित्य, काष्ठवास्तु, कौलारू छत आणि स्थानिक कारागिरी यांना महत्त्व असताना आधुनिक काळात त्यांच्या देखभालीसाठी आणि पुनर्बांधणीसाठी नव्या बांधकाम पद्धतींचा वापर होऊ लागला आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील आधुनिक अभ्यासांमध्ये पारंपरिक बांधकामज्ञान आणि सांस्कृतिक वारसा यांचे जतन हा महत्त्वाचा विषय म्हणून पुढे आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक पुनर्बांधणीमुळे काही मंदिरांच्या मूळ वास्तुरचनेत बदल होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अलीकडील अभ्यास आणि वास्तुशिक्षणाच्या प्रकल्पांमध्ये पारंपरिक मंदिरांच्या नूतनीकरणामुळे त्यांच्या मूळ वास्तुगुणांमध्ये बदल होण्याच्या प्रश्नाकडे लक्ष वेधण्यात आले आहे. काही उदाहरणांमध्ये पारंपरिक ग्रामदेवतांच्या मंदिरांचे नूतनीकरण करून त्यांना अधिक एकसंध आधुनिक काँक्रीट स्वरूप देण्यात आल्याने पूर्वीच्या वास्तुरचनेतील वैशिष्ट्ये कमी झाल्याचे निरीक्षण नोंदविण्यात आले आहे.<ref name="Deulkathan2025">{{cite web |title=Kala Ghoda Arts Festival 2025: This project by college students showcases stories of temple architecture in Konkan |url=https://www.mid-day.com/mumbai-guide/things-to-do/article/konkan-calling-23471346 |website=Mid-day |date=25 January 2025 |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक काळातील परिवर्तन केवळ मंदिराच्या मुख्य वास्तूपुरते मर्यादित नसून मंदिर परिसरातील उपयुक्तताविषयक बांधकामांमध्येही दिसून येते. भाविकांसाठी सुविधा, प्रवेशमार्ग, सभागृह, स्वच्छतागृहे, निवासव्यवस्था आणि इतर सोयी निर्माण करताना पारंपरिक मंदिर परिसराच्या मूळ रचनेशी त्यांचा संबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते. त्यामुळे मंदिराच्या संवर्धनात धार्मिक वापराच्या गरजा आणि वास्तु-वारशाचे जतन यांच्यात संतुलन राखणे महत्त्वाचे ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काही ऐतिहासिक मंदिरांच्या बाबतीत आधुनिक संवर्धन आणि पुनर्स्थापना प्रकल्पही हाती घेण्यात आले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील धूतपापेश्वर मंदिराच्या संवर्धन प्रकल्पात मंदिर, उपदेवालये, उपयुक्तता-विषयक वास्तू आणि परिसरातील पर्यावरणीय घटक यांचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे. या मंदिराच्या वास्तूमध्ये शिलाहार आणि पेशवा काळातील शैलींचे स्थानिक कोकणी साहित्याशी झालेले अनुकूलन दिसून येते, अशी नोंद संवर्धन प्रकल्पाच्या दस्तऐवजात आहे.<ref name="DhootapapeshwarConservation">{{cite web |title=Dhootapapeshwar Temple — Management Plan & DPR & Conservation Works |url=https://anlassociates.com/projects/dhootapapeshwar-temple-management-plan-dpr-conservation-works |website=Abha Narain Lambah Associates |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक काळात मंदिर वास्तूंकडे केवळ धार्मिक वापराच्या दृष्टीने न पाहता सांस्कृतिक वारसा आणि वास्तु-अभ्यासाच्या दृष्टीनेही पाहिले जात आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवर आधारित अलीकडील शैक्षणिक आणि वास्तुशिक्षणाच्या प्रकल्पांमध्ये मंदिरांचे दस्तऐवजीकरण, प्रतिकृती तयार करणे आणि त्यांच्या वास्तु-सांस्कृतिक संदर्भाचा अभ्यास करण्याचा प्रयत्न झाला आहे. यामुळे पारंपरिक मंदिर वास्तुशैलीकडे नव्या पिढीचे आणि वास्तु-अभ्यासकांचे लक्ष वेधले जात आहे.<ref name="Deulkathan2025"/> आधुनिक परिवर्तनाच्या प्रक्रियेत पर्यटनाचाही प्रभाव वाढत आहे. मंदिरांना धार्मिक स्थळांबरोबरच सांस्कृतिक आणि वारसा स्थळे म्हणून पाहिले जाऊ लागल्याने त्यांच्या परिसरात पर्यटक आणि भाविकांसाठी सुविधा निर्माण करण्याची गरज वाढली आहे. महाराष्ट्रातील वारसा स्थळांच्या विकासाच्या योजनांमध्ये संरक्षण, दस्तऐवजीकरण आणि पर्यटकांसाठी मूलभूत सुविधा यांचा एकत्रित विचार केला जात असल्याचे दिसून येते.<ref name="RaigadTourism">{{cite web |title=Tourism |url=https://raigad.gov.in/en/tourism-eng/ |website=District Raigad, Government of Maharashtra |publisher=District Administration, Raigad |access-date=13 August 2026 }}</ref> तथापि, आधुनिक सुविधा आणि पारंपरिक वास्तुशैली यांच्यात संतुलन राखणे हे कोकणातील मंदिरांच्या संवर्धनातील महत्त्वाचे आव्हान आहे. पारंपरिक वास्तूंच्या दुरुस्ती किंवा पुनर्बांधणीमध्ये स्थानिक साहित्य, मूळ वास्तुरचना, काष्ठशिल्प, कौलारू छत, अलंकरण आणि मंदिराभोवतालचे सांस्कृतिक पर्यावरण यांचा विचार केल्यास वास्तूचे ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्य अधिक प्रभावीपणे जतन करता येऊ शकते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DhootapapeshwarConservation"/> आधुनिक काळातील परिवर्तनामुळे कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे स्वरूप काही ठिकाणी बदलले असले तरी पारंपरिक वास्तुज्ञान, स्थानिक साहित्य आणि काष्ठशिल्प यांचे महत्त्व अद्याप कायम आहे. त्यामुळे आधुनिक पुनर्बांधणी आणि पारंपरिक वारसा यांच्यात समतोल साधणे हे कोकणातील मंदिर वास्तूंच्या भविष्यातील संवर्धनासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> == मंदिराचे स्थान आणि परिसर नियोजन == === देवस्थान आणि ग्रामजीवन === कोकणातील मंदिर हे केवळ धार्मिक उपासनेचे स्थान नसून अनेक गावांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा एक महत्त्वाचा केंद्रबिंदू राहिले आहे. विशेषतः ग्रामदैवतांच्या देवळांना गावाच्या संरक्षणाशी, स्थानिक श्रद्धांशी आणि सामुदायिक धार्मिक आचारांशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मालवण येथील *Deulwada* वरील वास्तु-अभ्यासात ग्रामदैवतांना गावाचे रक्षक मानले जात असून, त्यांचे देवस्थान हे स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि विधींशी संबंधित सार्वजनिक जागा म्हणून वर्णन केले आहे.<ref name="DeulwadaMalvan">{{cite web |title=Temples of Deulwada, Malvan |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Deulwada-Document-2018.pdf |website=IES College of Architecture |publisher=IES College of Architecture |location=Mumbai, Maharashtra |year=2018 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील देवस्थानांच्या रचनेत मंदिराचा मुख्य गाभारा किंवा देवालय हा केंद्रस्थानी असला तरी त्याभोवतालचा परिसरही धार्मिक आणि सामाजिक वापराचा भाग असतो. देवस्थानाच्या परिसरात धार्मिक विधी, उत्सव, सामुदायिक कार्यक्रम आणि भाविकांच्या एकत्र येण्याच्या प्रक्रिया घडत असल्यामुळे मंदिराचा अवकाश हा केवळ वास्तूच्या आतील भागापुरता मर्यादित राहत नाही. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना मंदिर आणि त्याच्या सभोवतालच्या ग्रामवस्तीचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DalviDalvi2010"/> ग्रामदैवतांच्या देवळांभोवती निर्माण झालेला *Deulwada* किंवा देवस्थान परिसर हा स्थानिक धार्मिक जीवनाच्या संघटनेत महत्त्वाची भूमिका बजावतो. अशा परिसरात एका प्रमुख देवतेबरोबर इतर संबंधित देवतांची देवळे किंवा धार्मिक घटक असू शकतात. त्यामुळे देवस्थानाची रचना ही केवळ एका स्वतंत्र मंदिराची वास्तू न राहता स्थानिक धार्मिक विश्वाची भौतिक अभिव्यक्ती बनते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या सामाजिक संदर्भाचा विचार करताना स्थानिक परंपरा आणि वास्तू यांचे नातेही महत्त्वाचे ठरते. धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात वास्तूचे स्वरूप, तिचा परिसर आणि त्या परिसराशी निगडित सामाजिक-सांस्कृतिक व्यवहार यांचा एकत्रित विचार करण्याची आवश्यकता असल्याचे कोकणातील sacred heritage वरील अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="DalviDalvi2010"/> मंदिर आणि ग्रामजीवन यांचे नाते उत्सव, धार्मिक विधी आणि सामुदायिक सहभागाच्या माध्यमातून अधिक स्पष्ट होते. अशा प्रसंगी मंदिराचा परिसर तात्पुरत्या स्वरूपात मोठ्या सामुदायिक वापरासाठी खुला होतो. त्यामुळे मंदिराच्या वास्तु-अभ्यासात नियमित धार्मिक वापराबरोबरच उत्सवकालीन वापराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैली समजून घेताना म्हणूनच देवळाची वास्तू आणि ग्रामसमाज यांना परस्परांपासून स्वतंत्र मानणे योग्य ठरणार नाही. देवस्थान, ग्रामदैवत, धार्मिक परंपरा, सार्वजनिक अवकाश आणि स्थानिक सांस्कृतिक व्यवहार यांच्या परस्परसंबंधातून मंदिराला त्याचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व प्राप्त होते.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DalviDalvi2010"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुंकेश्वर मंदिर हे समुद्र आणि मंदिर यांच्या भौगोलिक संबंधाचे स्पष्ट उदाहरण आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार हे प्राचीन शिवमंदिर अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर स्थित आहे. मंदिर, समुद्रकिनारा आणि आसपासचा नैसर्गिक परिसर यांचे एकत्रित अस्तित्व या देवस्थानाला विशिष्ट भौगोलिक आणि धार्मिक स्वरूप प्राप्त करून देते.<ref name="KunkeshwarTourism">{{cite web |title=Kunkeshwar |url=https://maharashtratourism.gov.in/beach/kunkeshwar/ |website=Department of Tourism, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> === मंदिराभोवतालची रचना === कोकणातील काही मंदिरसमूहांमध्ये मुख्य देवालयाबरोबरच इतर देवतांची मंदिरे, मंडप आणि धार्मिक वापराच्या जागा एकत्रितपणे आढळतात. मालवण येथील देऊळवाड्यात पाच प्रमुख देवतांची मंदिरे एका धार्मिक परिसरात समूहाने स्थित आहेत. या मंदिरांचा विकास वेगवेगळ्या कालखंडांत झाला असून, काही मंदिरांमध्ये कालांतराने बाह्य मंडपांची भरही पडली आहे.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवणच्या देऊळवाड्याचा परिसर धार्मिक वापराबरोबरच सार्वजनिक आणि सामुदायिक वापरासाठीही महत्त्वाचा आहे. दस्तऐवजीकरणानुसार या मंदिरांतील मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या लोककलांच्या कार्यक्रमांसाठी केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिराभोवतालच्या रचनेत नैसर्गिक घटकांचाही समावेश होऊ शकतो. मालवणच्या देऊळवाड्यात काही वडाची झाडे ‘महा पुरुष’ म्हणून पूजली जातात. या झाडांभोवती प्रदक्षिणेसाठी चौथरा बांधलेला आहे. त्यामुळे काही ठिकाणी धार्मिक अवकाशाची रचना केवळ बांधलेल्या मंदिरांपुरती मर्यादित न राहता वृक्षांसारख्या नैसर्गिक घटकांनाही सामावून घेते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूह मंदिर आणि जलपरिसर यांच्या परस्परसंबंधाचे उदाहरण देतो. हा मंदिरसमूह दामापूर तलावाच्या बांधावर विकसित झाला असून, मूळ भगवती मंदिराबरोबर सातेरी देवी, नारायण आणि ब्राह्मण मंदिर अशी आणखी तीन मंदिरे या परिसरात आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati">{{cite web |title=Baandh Rakshak Bhagwati: The Sacred Waterfront |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Dhamapur-Bhagwati-Document-2019.pdf |website=IES College of Architecture |year=2019 |access-date=13 August 2026 }}</ref> दामापूरच्या भगवती मंदिराचा सभामंडप धार्मिक वापराबरोबरच सामुदायिक वापरासाठीही महत्त्वाचा आहे. दस्तऐवजीकरणानुसार या सभामंडपाचा उपयोग पंचायत बैठका आणि उत्सवांच्या वेळी होणाऱ्या सामुदायिक जमावासाठी केला जातो. त्यामुळे मंदिराच्या वास्तुरचनेतील मंडप हा काही ठिकाणी धार्मिक तसेच सामाजिक व्यवहारांसाठी वापरला जाणारा अवकाश ठरतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये पारंपरिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली लेटराइट दगडी बांधकामपद्धती आणि काष्ठचौकट यांचा वापर झाल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे. मंदिरांमध्ये अक्षीय नियोजन, चौकोनी गर्भगृह आणि त्याला जोडलेला मंडप आढळतो; मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त स्वरूपाचे आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati"/> या उदाहरणांवरून कोकणातील मंदिराभोवतालची रचना मंदिरनिहाय आणि परिसरनिहाय बदलत असल्याचे दिसते. काही ठिकाणी अनेक देवालयांचा समूह, काही ठिकाणी नैसर्गिक घटकांशी संबंधित धार्मिक अवकाश, तर काही ठिकाणी जलस्रोताशी निगडित मंदिरपरिसर आढळतो. त्यामुळे सर्व कोकणी मंदिरांसाठी एकच निश्चित परिसर-नियोजन पद्धती अस्तित्वात आहे असे म्हणता येत नाही.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना त्यामुळे मुख्य देवालयाबरोबरच त्याचा परिसर, संबंधित देवालये, मंडप, नैसर्गिक घटक आणि सामुदायिक वापर यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. मालवण आणि दामापूर येथील उदाहरणे धार्मिक वास्तू आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक जीवन यांच्यातील संबंध स्पष्ट करतात.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> == कोकणातील मंदिराची वास्तुरचना == === गर्भगृह === गर्भगृह हे मंदिराच्या धार्मिक आणि वास्तुरचनेतील प्रमुख घटकांपैकी एक आहे. मुख्य देवतेची प्रतिमा किंवा विग्रह ज्या पवित्र कक्षात प्रतिष्ठित केला जातो, त्या कक्षाला गर्भगृह किंवा गाभारा म्हणतात. भारतीय मंदिर वास्तुशैलीच्या मूलभूत रचनेत गर्भगृहाला मध्यवर्ती स्थान असून त्याच्या पुढे भक्तांच्या प्रवेशासाठी आणि उपासनेसाठी मंडपाची रचना केली जाते.<ref name="TempleArchitectureBasic">{{cite web |title=Three key forms of temple architecture |url=https://amritmahotsav.nic.in/blogdetail.htm?70= |website=Azadi Ka Amrit Mahotsav |publisher=Ministry of Culture, Government of India |date=1 March 2022 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिरांमध्ये गर्भगृहाची रचना स्थानिक वास्तुपरंपरा आणि बांधकामपद्धतीशी संबंधित असल्याचे काही प्रत्यक्ष मंदिर-अभ्यासांत दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरांची रचना पारंपरिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेल्या लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकटीच्या पद्धतीत करण्यात आली आहे. या मंदिरांमध्ये अक्षीय नियोजन असून चौकोनी गर्भगृहाला मंडप जोडलेला आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरसमूहातील गर्भगृह आणि मंडप यांचे परस्परसंबंध मंदिराच्या एकूण वास्तुरचनेचा महत्त्वाचा भाग आहेत. गर्भगृह हे देवतेच्या प्रतिष्ठापनेसाठी केंद्रस्थानी असताना त्याला जोडलेला मंडप धार्मिक उपासना तसेच सामुदायिक वापरासाठी उपयोगात येतो. त्यामुळे या उदाहरणात गर्भगृह आणि मंडप यांच्यातील वास्तुगत संबंध हा केवळ प्रवेशाचा नसून धार्मिक आणि सामाजिक वापराशीही संबंधित आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील सर्व मंदिरांच्या गर्भगृहांची रचना एकसारखी आहे असे मानता येत नाही. मंदिराची देवता, कालखंड, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य आणि नंतर झालेल्या विस्तार किंवा पुनर्बांधणीमुळे गर्भगृहाच्या आकारमानात आणि त्याच्या सभोवतालच्या वास्तुरचनेत फरक आढळू शकतो. त्यामुळे कोकणातील गर्भगृहाच्या वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करताना प्रत्येक मंदिराचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण विचारात घेणे आवश्यक आहे. गर्भगृहाच्या वास्तुरचनेचा अभ्यास करताना त्याचे आकारमान, भिंतींची रचना, प्रवेशद्वार, देवतेची प्रतिष्ठापना, प्रकाशव्यवस्था, मंडपाशी असलेला संबंध आणि त्यावर असलेल्या छताच्या किंवा शिखराच्या रचनेचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध कोकणी मंदिर-अभ्यासांमधून या घटकांमध्ये स्थानिक बांधकामपद्धती आणि काष्ठवास्तूचा प्रभाव काही ठिकाणी दिसून येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> म्हणून कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीतील गर्भगृह हे केवळ देवतेची प्रतिष्ठापना असलेले बंदिस्त कक्ष म्हणून न पाहता, मंदिराच्या अक्षीय नियोजनाचा आणि धार्मिक अवकाशाचा केंद्रबिंदू म्हणून अभ्यासणे आवश्यक आहे. दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाचे उदाहरण या संदर्भात स्थानिक कोकणी बांधकामपरंपरा आणि गर्भगृह-मंडप यांच्या परस्परसंबंधाचा प्रत्यक्ष नमुना उपलब्ध करून देते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> === अंतराळ === अंतराळ हा गर्भगृह आणि मंडप यांना जोडणारा मधला वास्तुघटक आहे. मंदिराच्या अंतर्गत रचनेत तो गर्भगृहातील अधिक अंतर्मुख आणि पवित्र अवकाश आणि मंडपातील तुलनेने अधिक खुल्या अवकाश यांच्यामधील संक्रमणाचा भाग म्हणून कार्य करतो. भारतीय मंदिर स्थापत्याच्या अभ्यासात अंतराळाला गर्भगृह आणि मंडप यांच्यामधील intermediate chamber किंवा vestibule म्हणून वर्णन केले जाते.<ref name="TempleArchitectureBasic"/> कोकणातील मंदिर वास्तुरचनेत अंतराळाची उपस्थिती मंदिरानुसार बदलू शकते. त्यामुळे प्रत्येक कोकणी मंदिरात गर्भगृह आणि मंडप यांच्या दरम्यान स्वतंत्र अंतराळ असतेच असे मानता येत नाही. उपलब्ध मंदिर-दस्तऐवजीकरणात गर्भगृह, अंतराळ आणि मंडप यांची रचना आढळणाऱ्या मंदिरांची उदाहरणे आहेत; मात्र कोकणातील सर्व मंदिरांसाठी एकच आराखडा लागू होतो असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अंतराळाची वास्तुगत भूमिका मुख्यतः गर्भगृह आणि मंडप यांच्यातील जोडणीशी संबंधित आहे. त्यामुळे मंदिराच्या अक्षीय नियोजनाचा अभ्यास करताना गर्भगृह, अंतराळ आणि मंडप यांची परस्परसंबंधित मांडणी विचारात घेतली जाते. भारतीय मंदिर स्थापत्याच्या अभ्यासक्रमीय संदर्भांमध्येही अंतराळाला गर्भगृह आणि मंडप यांना जोडणारा मध्यवर्ती वास्तुघटक म्हणून स्पष्ट केले आहे.<ref name="TempleArchitectureBasic"/> कोकणातील स्थानिक मंदिर वास्तुशैलीचा विचार करताना मात्र अंतराळाची रचना केवळ स्थापत्यशास्त्रीय संज्ञेच्या आधारे निश्चित करता येत नाही. स्थानिक बांधकाम साहित्य, मंदिराचा कालखंड, उपलब्ध जागा, नंतर झालेले विस्तार आणि पुनर्बांधणी यांमुळे गर्भगृह आणि मंडप यांच्यातील संक्रमण-अवकाशाचे स्वरूप बदलू शकते. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यास स्थानिक साहित्य, पारंपरिक बांधकामपद्धती आणि वास्तुघटक यांच्या परस्परसंबंधावर भर देतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अंतराळाचा अभ्यास करताना त्याचे आकारमान, गर्भगृहाशी असलेले प्रमाण, मंडपाशी असलेली जोडणी, प्रवेशद्वाराची रचना आणि त्यावरील अलंकरण यांचा स्वतंत्र विचार करता येतो. अशा तपशीलांच्या आधारे एखाद्या मंदिराची वास्तुरचना, तिचे कालानुक्रमिक स्तर आणि नंतरच्या काळात झालेल्या बदलांचा अभ्यास करण्यास मदत होऊ शकते. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांच्या दस्तऐवजीकरणात अंतराळ हा स्वतंत्र वास्तुघटक म्हणून नोंदविणे उपयुक्त ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीची विविधता लक्षात घेता अंतराळाला सर्व मंदिरांचे अनिवार्य वैशिष्ट्य मानण्याऐवजी, ज्या मंदिरात हा वास्तुघटक प्रत्यक्ष आढळतो तेथे त्याच्या रचना आणि कार्याचा स्वतंत्र अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. === मंडप === मंडप हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील महत्त्वाचा अवकाश असून तो गर्भगृहासमोरील उपासना, दर्शन आणि सामुदायिक वापरासाठीचा भाग असतो. भारतीय मंदिर स्थापत्याच्या विविध परंपरांमध्ये मंडपाचे स्वरूप मंदिराच्या आकारमानानुसार आणि वास्तुशैलीनुसार बदलते. काही मंदिरांमध्ये तो गर्भगृहाला थेट जोडलेला असतो, तर काही ठिकाणी गर्भगृह आणि मंडप यांच्यामध्ये अंतराळासारखा मध्यवर्ती वास्तुघटक असतो.<ref name="TempleArchitectureBasic"/> कोकणातील मंदिरांमध्ये मंडपाच्या रचनेत स्थानिक बांधकामपद्धतीचा प्रभाव दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणात गर्भगृहाला जोडलेला मंडप, खुले आणि स्तंभयुक्त मंडप तसेच लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकटीचा वापर नोंदविण्यात आला आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिराच्या उदाहरणातून मंडप हा केवळ गर्भगृहाकडे जाणारा मार्ग नसून मंदिराच्या धार्मिक आणि सामाजिक वापराचा महत्त्वाचा अवकाश असल्याचे दिसते. या मंदिराचा सभामंडप पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या वेळी सामुदायिक जमावासाठी वापरला जात असल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण येथील देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणातही मंदिरसमूहातील मंडपांना धार्मिक कार्याबरोबरच सामुदायिक वापराचे महत्त्व असल्याचे दिसून येते. काही मंडपांमध्ये सामुदायिक बैठका, अनौपचारिक वर्ग, कीर्तन आणि दशावतार यांसारखे सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील मंडपांच्या रचनेत लाकूड आणि दगड या दोन्ही स्थानिक साहित्यांचा वापर आढळू शकतो. काष्ठवास्तूच्या अभ्यासातून स्तंभ, तुळया, कंस आणि छताच्या संरचनेत लाकडाची भूमिका स्पष्ट होते; तर काही मंदिरसमूहांमध्ये लेटराइट दगड आणि लाकडी चौकटी यांचा संयुक्त वापर आढळतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> मंडपाचे स्वरूप मंदिरनिहाय बदलू शकते. काही ठिकाणी तो खुला आणि स्तंभयुक्त असतो, तर काही मंदिरांमध्ये अधिक बंदिस्त किंवा विस्तारित सभामंडप आढळतो. त्यामुळे कोकणातील सर्व मंदिरांच्या मंडपांची एकच निश्चित रचना आहे असे मानणे योग्य ठरणार नाही. मंदिराचा कालखंड, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, स्थानिक कारागिरी, धार्मिक उपयोग आणि नंतर झालेल्या विस्तारामुळे मंडपाच्या रचनेत विविधता निर्माण होऊ शकते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना मंडपाच्या आकारमानाबरोबरच त्याची गर्भगृहाशी असलेली जोडणी, स्तंभांची मांडणी, छताची रचना, प्रवेशव्यवस्था, अलंकरण आणि सामुदायिक वापर यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. अशा प्रकारे मंडप हा धार्मिक वास्तूचा वास्तुगत घटक असण्याबरोबरच स्थानिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडलेला अवकाश म्हणूनही अभ्यासता येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DeulwadaMalvan"/> === सभामंडप === सभामंडप हा मंदिरातील तुलनेने विस्तृत आणि सामुदायिक वापरासाठी खुला असलेला वास्तुघटक आहे. गर्भगृहाच्या तुलनेत त्याचा वापर अधिक व्यापक स्वरूपाचा असू शकतो. दर्शन, धार्मिक विधी, भजन, कीर्तन, प्रवचन तसेच उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांसाठी सभामंडपाचा उपयोग केला जातो. त्याचे स्वरूप मंदिराच्या परंपरा, आकारमान आणि स्थानिक वास्तुरचनेनुसार बदलते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील काही मंदिरांमध्ये सभामंडपाला धार्मिक उपयोगाबरोबरच सामाजिक महत्त्व प्राप्त झालेले दिसते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिराचा सभामंडप किंवा बाह्य सभागृह हे सामुदायिक वापराचे महत्त्वाचे स्थान आहे. या सभामंडपात पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या वेळी सामुदायिक जमाव होत असल्याची नोंद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरात सभामंडपाचे स्थान मंदिराच्या वास्तुरचनेत विशेषत्वाने अधोरेखित होते. उपलब्ध दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिराचे शिखर गर्भगृहाच्या वर नसून सभामंडपाच्या वर स्थित आहे. त्यामुळे या विशिष्ट मंदिररचनेत सभामंडपाला केवळ जोड-वास्तुघटक न मानता वास्तु-संरचनेतील विशेष महत्त्वाचा भाग प्राप्त झालेला दिसतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण येथील देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणातूनही मंदिरातील मंडपांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक वापराचे स्वरूप स्पष्ट होते. काही मंडपांमध्ये सामुदायिक बैठका, अनौपचारिक वर्ग, कीर्तन आणि दशावतार यांसारखे सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे मंदिरातील सभामंडप हा धार्मिक अवकाशाबरोबरच स्थानिक सांस्कृतिक व्यवहारांसाठी वापरला जाणारा सार्वजनिक अवकाश ठरू शकतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> सभामंडपाच्या रचनेत स्तंभ, तुळया, छत आणि प्रवेशव्यवस्था यांना महत्त्व असते. कोकणातील काही मंदिरांमध्ये स्थानिक काष्ठवास्तु आणि दगडी बांधकाम यांचा संयुक्त वापर आढळतो. दामापूर भगवती मंदिरसमूहातील मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त असून मंदिरांच्या बांधकामात लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकटीचा वापर झाल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सभामंडपाचा आकार आणि रचना सर्व कोकणी मंदिरांमध्ये एकसारखी नसते. काही मंदिरांमध्ये तो मुख्य गर्भगृहाला जोडलेला लहान मंडप असू शकतो, तर काही ठिकाणी तो अधिक विस्तृत सामुदायिक अवकाशाच्या स्वरूपात विकसित झालेला आढळतो. त्यामुळे सभामंडपाच्या रचनेचा अभ्यास मंदिराच्या कालखंड, स्थानिक बांधकाम साहित्य, धार्मिक उपयोग आणि नंतर झालेल्या विस्ताराच्या संदर्भात करणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील सभामंडपाचे वैशिष्ट्य समजून घेताना त्याच्या वास्तुरचनेबरोबरच सामाजिक उपयोगाचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. दामापूर आणि मालवण येथील उदाहरणांवरून सभामंडप हा धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामुदायिक जीवन यांच्यामधील दुवा म्हणून कार्य करू शकतो; मात्र ही वैशिष्ट्ये सर्व कोकणी मंदिरांना समानपणे लागू होतात असे मानता येत नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DeulwadaMalvan"/> === प्रवेशद्वार === मंदिराचे प्रवेशद्वार हे बाह्य परिसरातून मंदिराच्या धार्मिक अवकाशात प्रवेश घडवून आणणारे महत्त्वाचे वास्तुघटक आहे. विशेषतः गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराला धार्मिक आणि प्रतीकात्मक महत्त्व प्राप्त होते, कारण त्यातून भक्ताला देवतेच्या दर्शनाच्या पवित्र अवकाशाकडे प्रवेश मिळतो. मंदिर-द्वाराच्या चौकटी, उंबरठा, ललाटपट्टी आणि त्यावरील अलंकरण यांचा स्वतंत्र वास्तु-अभ्यास केला जातो.<ref name="TempleDoorwayJio">{{cite web |title=The Temple Doorway |url=https://exhibits.jioinstitute.edu.in/spotlight/hindu-temple-doorway-context-and-manifestations |website=Jio Institute |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील काही मंदिरांमध्ये प्रवेशद्वाराच्या रचनेत लाकडाचा आणि काष्ठकोरीव कामाचा विशेष वापर झालेला दिसतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात अंतराळाकडे जाणाऱ्या लाकडी प्रवेशद्वाराचा उल्लेख असून त्यावरील कोरीव कामाची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरातील अंतराळाचे लाकडी प्रवेशद्वार काष्ठशिल्पाचे उल्लेखनीय उदाहरण आहे. त्याच्या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण असून विविध शाखांवर सिंह, हनुमान आणि गरुड यांच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. ललाटबिंबाच्या भागात गणेशाची प्रतिमा असून द्वारशाखांच्या वरच्या आडव्या पट्टीवर नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे शिल्प असल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> या प्रकारच्या अलंकरणातून मंदिराच्या प्रवेशद्वाराला केवळ कार्यात्मक वास्तुघटक न राहता धार्मिक आणि कलात्मक अर्थ प्राप्त होतो. तथापि, एखाद्या विशिष्ट शिल्पाला विशिष्ट धार्मिक अर्थ देताना स्थानिक परंपरा, शिल्पविषयक अभ्यास किंवा उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावा यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ प्रतिमेच्या स्वरूपावरून तिचा निश्चित अर्थ ठरविणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील प्रवेशद्वारांची रचना सर्व मंदिरांमध्ये एकसारखी नसते. मंदिराचा कालखंड, बांधकाम साहित्य, स्थानिक कारागिरी, मंदिराचे आकारमान आणि नंतर झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार प्रवेशद्वाराचे स्वरूप बदलू शकते. त्यामुळे दामापूरसारख्या विशिष्ट उदाहरणातील काष्ठशिल्पयुक्त प्रवेशद्वाराला सर्व कोकणी मंदिरांचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य मानता येत नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> मंदिराच्या प्रवेशद्वाराचा अभ्यास करताना द्वारचौकट, शाखा, ललाटबिंब, उंबरठा, शिल्प-अलंकरण, वापरलेले साहित्य आणि त्याचा गर्भगृह, अंतराळ किंवा मंडपाशी असलेला संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील काही मंदिरांमध्ये या वास्तुघटकांमध्ये काष्ठवास्तु आणि स्थानिक कारागिरीचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> === प्राकार === प्राकार म्हणजे मंदिराच्या मुख्य धार्मिक वास्तूभोवती निर्माण केलेला संरक्षित किंवा सीमांकित परिसर. मोठ्या मंदिरसमूहांमध्ये प्राकार हा भिंत, प्रदक्षिणामार्ग, उपदेवळे आणि इतर वास्तुघटक यांना सामावून घेणारा अवकाश असू शकतो. भारतीय मंदिर स्थापत्यात प्राकाराची रचना मंदिराच्या आकारमानानुसार आणि स्थानिक वास्तुपरंपरेनुसार बदलते.<ref name="BrihadisvaraPrakara">{{cite web |title=Brihadisvara Temple — Enclosure |url=https://ignca.gov.in/brhadishvaratemple/ENCLOSURE/images/Des_Ec.html |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |publisher=Government of India |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिरांच्या बाबतीत प्राकाराची रचना सर्व मंदिरांमध्ये एकसारखी आढळते असे म्हणता येत नाही. मालवण येथील देऊळवाडा हा स्वतंत्र मंदिराऐवजी पाच प्रमुख देवतांच्या मंदिरांचा धार्मिक समूह म्हणून विकसित झालेला आहे. त्यामुळे या प्रकारच्या देवस्थानात मंदिरसमूहाचा परिसर, अंतर्गत मार्ग आणि संबंधित मोकळ्या जागा यांचा विचार मंदिराच्या व्यापक अवकाशरचनेचा भाग म्हणून करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणातून मंदिरसमूहातील विविध देवालये परस्पर संबंधित धार्मिक अवकाशात स्थित असल्याचे दिसते. या देवालयांभोवतीच्या परिसराचा उपयोग धार्मिक विधी, उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो. त्यामुळे कोकणातील मंदिरपरिसराचा अभ्यास करताना केवळ भिंतींनी बंदिस्त केलेल्या प्राकारापेक्षा देवालयाभोवतालच्या संपूर्ण धार्मिक अवकाशाचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> प्राकाराच्या संदर्भात प्रदक्षिणेची जागा आणि मंदिराभोवतालची मोकळी जागा यांनाही महत्त्व प्राप्त होऊ शकते. तथापि, एखाद्या मंदिराभोवती मोकळी जागा आहे म्हणून तिला वास्तुशास्त्रीय अर्थाने प्राकार म्हणणे योग्य ठरणार नाही. प्राकाराची ओळख करण्यासाठी त्या वास्तूची प्रत्यक्ष रचना, सीमाभिंत, प्रवेशव्यवस्था आणि प्रदक्षिणा-अवकाश यांचे दस्तऐवजीकरण आवश्यक आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक भूगोल, मंदिराचा आकार, देवस्थानाची रचना आणि कालानुसार झालेले बदल यांमुळे परिसररचनेत विविधता निर्माण झाली आहे. काही देवस्थानांमध्ये अनेक देवालयांचा समूह आढळतो, तर काही मंदिरांमध्ये मुख्य देवालयाभोवती मर्यादित मोकळी जागा किंवा इतर वास्तुघटक असतात. त्यामुळे दक्षिण भारतातील मोठ्या मंदिरांमध्ये आढळणाऱ्या बहुप्राकार पद्धतीला कोकणातील सर्व मंदिरांचे वैशिष्ट्य मानता येत नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> म्हणून कोकणातील प्राकाराचा अभ्यास करताना त्याची भौतिक सीमा, प्रवेशमार्ग, प्रदक्षिणा-अवकाश, उपदेवळे, मोकळी जागा आणि धार्मिक-सामुदायिक वापर यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध मंदिर-दस्तऐवजीकरणावरून प्राकाराचे स्वरूप मंदिरनिहाय बदलते आणि त्याचे अचूक स्वरूप प्रत्यक्ष वास्तु-अभ्यासातून निश्चित करणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === दीपमाळ === दीपमाळ हा महाराष्ट्रातील मंदिरशिल्पातील एक वैशिष्ट्यपूर्ण वास्तुघटक आहे. साधारणपणे विटा किंवा दगडांचा निमुळता होत जाणारा स्तंभ उभारून त्यावर दिवे ठेवण्यासाठी ओळीने हात, कोनाडे किंवा दिव्यांची जागा तयार केली जाते. धार्मिक उत्सव, दीपोत्सव आणि विशेष पूजाविधींच्या वेळी या दीपमाळांवर दिवे प्रज्वलित केले जातात. मराठी विश्वकोशानुसार दीपमाळ ही महाराष्ट्रीय मंदिरशिल्पाचे विशेष वैशिष्ट्य मानली जाते.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala">{{cite web |title=दीपमाळ – १ |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/18525/ |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=13 August 2026 }}</ref> दीपमाळेचा उपयोग केवळ प्रकाशासाठी नसून तिचा धार्मिक आणि उत्सवी संदर्भही महत्त्वाचा आहे. उत्सवप्रसंगी, दिवाळीच्या काळात आणि त्रिपुरी पौर्णिमेस दीपमाळा प्रज्वलित करण्याची परंपरा आढळते. तसेच नवसपूर्तीसाठी देवळासमोर दीपमाळ उभारण्याची प्रथा महाराष्ट्रात रूढ झाल्याची नोंद मराठी विश्वकोशात आहे.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> कोकणातील मंदिरपरिसरातही दीपमाळांचे उदाहरण आढळते. सावंतवाडी तालुक्यातील वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण मंदिराच्या परिसरातील दीपमाळांची नोंद उपलब्ध आहे. त्यामुळे कोकणातील काही मंदिरांच्या परिसररचनेत दीपमाळ हा धार्मिक आणि दृश्यदृष्ट्या महत्त्वाचा घटक असल्याचे दिसून येते.<ref name="WikimediaWalawalDeepmala">{{cite web |title=File:Deepmala at temple courtyard, Walawal.jpg |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Deepmala_at_temple_courtyard,_Walawal.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=13 August 2026 }}</ref> दीपमाळेची रचना मंदिराच्या परिसरातील इतर वास्तुघटकांपासून स्वतंत्र उभी असू शकते. तिच्या उंचीमुळे आणि दिव्यांच्या रांगांमुळे ती मंदिराच्या प्रांगणात दृश्यदृष्ट्या उठून दिसते. मात्र, प्रत्येक कोकणी मंदिरात दीपमाळ असतेच असे मानता येत नाही. तिची उपस्थिती, संख्या, आकार आणि रचना मंदिरनिहाय बदलू शकते. दीपमाळेच्या ऐतिहासिक विकासाबाबतही सावधगिरी आवश्यक आहे. मराठी विश्वकोशात दीपमाळेला महाराष्ट्रीय मंदिरशिल्पाचे वैशिष्ट्य म्हटले असले तरी तिच्या उगमाबाबत विविध मते आढळतात. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या विशिष्ट दीपमाळेचे कालमान किंवा तिच्या निर्मितीमागील ऐतिहासिक कारण निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण, शिलालेख किंवा इतर पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना त्यामुळे दीपमाळेचा विचार केवळ सजावटीचा घटक म्हणून न करता धार्मिक विधी, उत्सवपरंपरा, मंदिराचा परिसर आणि स्थानिक शिल्पपरंपरा यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते. दीपमाळ ही मंदिर आणि सामुदायिक धार्मिक जीवन यांच्यातील दृश्य व धार्मिक संबंध व्यक्त करणाऱ्या वास्तुघटकांपैकी एक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> === शिखर आणि छत === मंदिराच्या वास्तुरचनेत शिखर आणि छत हे गर्भगृह व मंदिराच्या वरच्या संरचनेशी संबंधित महत्त्वाचे वास्तुघटक आहेत. भारतीय मंदिर स्थापत्याच्या विविध परंपरांमध्ये गर्भगृहाच्या वर शिखराची रचना केली जाते; मात्र शिखराचे स्वरूप प्रदेश, कालखंड, बांधकामपद्धती आणि स्थापत्यपरंपरेनुसार बदलते. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना शिखर आणि छत या दोन्ही घटकांचा स्वतंत्र तसेच परस्परसंबंधित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिरांमध्ये स्थानिक हवामानाचा छताच्या रचनेवर प्रभाव दिसून येतो. कोकणात मोठ्या प्रमाणात पर्जन्यमान होत असल्यामुळे पावसाचे पाणी जलदगतीने खाली वाहून जाण्यासाठी उताराची छतव्यवस्था उपयुक्त ठरते. कोकणातील मंदिर वास्तूंवरील अभ्यासात उतरत्या छपरांचा, कौलांचा आणि त्यांना आधार देणाऱ्या लाकडी संरचनेचा उल्लेख आढळतो. वालावल येथील लक्ष्मीनारायण मंदिराच्या छताची उतरती रचना याचे उदाहरण म्हणून नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="LoksattaKonkanTemple">{{cite web |last=जोशी |first=मृणाल |title=कोकणातील मंदिर वारसावास्तू आणि काष्ठशिल्पाकृती |url=https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/heritage-temple-in-konkan-1246377/ |website=लोकसत्ता |date=20 June 2016 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील पारंपरिक मंदिरांच्या छतांवर कौलांचा वापर आढळतो. उपलब्ध वास्तु-अभ्यासानुसार नळीची तसेच मंगलोरी कौले वापरली जात असून, पाऊस आणि वाऱ्यापासून संरक्षणासाठी कौलांच्या आधाररचनेत लाकडी पट्ट्या आणि बांबूच्या कामट्यांचा उपयोग केला जातो.<ref name="LoksattaKonkanTemple"/> छताची रचना ही केवळ पावसापासून संरक्षण करणारी व्यवस्था नसून मंदिराच्या काष्ठवास्तूशीही संबंधित आहे. लाकडी तुळया, खांब आणि इतर संरचनात्मक घटक छताचा भार पेलण्यासाठी वापरले जाऊ शकतात. त्यामुळे कोकणातील काही मंदिरांमध्ये छत, काष्ठवास्तु आणि स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेली बांधकामपद्धती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="LoksattaKonkanTemple"/> कोकणातील मंदिरांच्या शिखररचनेत मात्र एकसारखेपणा आढळतो असे म्हणता येत नाही. दामापूर येथील भगवती मंदिर याचे विशेष उदाहरण आहे. या मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणानुसार शिखर गर्भगृहाच्या वर नसून सभामंडप किंवा बाह्य सभागृहाच्या वर स्थित आहे. या वैशिष्ट्यामुळे त्या विशिष्ट मंदिराच्या वास्तुरचनेत सभामंडपाला विशेष स्थान प्राप्त झालेले दिसते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या उदाहरणावरून शिखराची स्थिती ही मंदिराच्या एकूण नियोजनाशी निगडित असू शकते. या मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये चौकोनी गर्भगृह, त्याला जोडलेला मंडप, अक्षीय नियोजन, लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकट यांचा वापर नोंदविण्यात आला आहे. त्यामुळे शिखर, मंडप आणि स्थानिक बांधकामपद्धती यांचा परस्परसंबंध त्या मंदिराच्या स्वतंत्र वास्तुरचनेच्या संदर्भात अभ्यासता येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील छतांची रचना आणि मंदिराचे बाह्य स्वरूप स्थानिक वास्तुपरंपरेशी जोडलेले असल्याचेही अभ्यासातून दिसते. कोकणातील काही मंदिरांच्या वास्तूंमध्ये पारंपरिक निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली काष्ठचौकट आणि लेटराइट बांधकामपद्धती आढळते. त्यामुळे धार्मिक वास्तू आणि स्थानिक निवासवास्तू यांच्यात बांधकामतंत्राच्या पातळीवर काही साम्यस्थळे निर्माण झालेली दिसतात.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DalviDalvi2010"/> तथापि, कोकणातील सर्व मंदिरांना उतरते कौलारू छत किंवा विशिष्ट प्रकारचे शिखर असते असे सार्वत्रिक विधान करता येणार नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक परंपरा, उपलब्ध साहित्य, वास्तूचा आकार, धार्मिक गरजा आणि नंतरच्या काळातील पुनर्बांधणी यांनुसार शिखर व छताच्या स्वरूपात बदल होऊ शकतो. त्यामुळे प्रत्येक मंदिराच्या प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरणावर आधारित स्वतंत्र निष्कर्ष काढणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अशा प्रकारे कोकणातील मंदिरांच्या शिखर आणि छताचा अभ्यास करताना धार्मिक स्थापत्यपरंपरेबरोबरच स्थानिक हवामान, पर्जन्यमान, काष्ठवास्तू, कौलारू छत, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि स्थानिक बांधकामतंत्र यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. यामुळे कोकणातील मंदिर वास्तुशैली ही केवळ धार्मिक स्थापत्यपरंपरा नसून स्थानिक पर्यावरण आणि कारागिरीशी जुळवून घेतलेली वास्तुपरंपरा म्हणून अधिक स्पष्ट होते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="LoksattaKonkanTemple"/> == कोकणातील काष्ठवास्तु == === लाकडी स्तंभ === कोकणातील काष्ठवास्तु परंपरेमध्ये लाकडी स्तंभांना संरचनात्मक तसेच कलात्मक महत्त्व आहे. मंदिरांच्या मंडपांची आणि इतर धार्मिक वास्तुघटकांची भारवाहक रचना करण्यासाठी लाकडी स्तंभांचा वापर झाल्याचे कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासातून दिसून येते. नितीन हाडप यांच्या अभ्यासात कोकणातील धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताची पटलरचना आणि इतर काष्ठघटक आढळल्याची नोंद आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> लाकडी स्तंभांची भूमिका केवळ भारवाहक घटकापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. काही मंदिरांमध्ये स्तंभांवर कोरीव काम किंवा चित्रित काष्ठपटल आढळतात. हाडप यांच्या क्षेत्र-अभ्यासात काही मंदिरांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगविलेल्या लाकडी पटलांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे स्तंभ हा एकाच वेळी संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक घटक म्हणून कार्य करू शकतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना लाकडी स्तंभांची रचना, त्यांचे प्रमाण, पायथा, दंड, शीर्षभाग, कंसाशी असलेला संबंध आणि त्यावरील कोरीव किंवा चित्रित अलंकरण यांचा स्वतंत्र विचार करता येतो. मात्र, या सर्व घटकांची एकच प्रमाणबद्ध रचना संपूर्ण कोकणात अस्तित्वात होती असे मानता येत नाही. स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध लाकूड, वास्तूचा प्रकार आणि मंदिराच्या कालखंडानुसार त्यात बदल होऊ शकतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> महाराष्ट्रातील आणि दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या अभ्यासातही लाकडी बांधकाम आणि अलंकरण यांना वास्तुशिल्पाचा स्वतंत्र विषय म्हणून महत्त्व प्राप्त झाले आहे. माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या अभ्यासग्रंथाने दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि तिच्या अलंकरणाच्या अभ्यासाला महत्त्वपूर्ण आधार दिला आहे.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या मंडपांमध्ये लाकडी स्तंभांची रचना ही छताच्या भारवाहक संरचनेशी थेट संबंधित असते. स्तंभांवर तुळया आणि कंस बसवून त्यावर छताची संरचना उभारली जाऊ शकते. अशा रचनेत स्तंभ, तुळया, कंस आणि छत हे स्वतंत्र घटक न राहता एकमेकांशी जोडलेली संरचनात्मक व्यवस्था तयार करतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> लाकडी स्तंभांवरील कोरीवकामात धार्मिक प्रतिमा, वनस्पतिजन्य अलंकरण, प्राणी-आकृती किंवा इतर स्थानिक कलापरंपरेशी संबंधित आकृतिबंध आढळू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट आकृतीचा धार्मिक किंवा ऐतिहासिक अर्थ निश्चित करताना प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरण, शिल्पविषयक अभ्यास आणि स्थानिक परंपरा यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ दृश्य साम्याच्या आधारे त्या प्रतिमेचा निश्चित अर्थ लावणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांच्या अलीकडील अभ्यासामुळे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठशिल्प परंपरेचे आणखी एक विशिष्ट उदाहरण उपलब्ध झाले आहे. या अभ्यासात काष्ठशिल्प-पटलांच्या रचना आणि त्यांवरील अलंकरणाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> त्यामुळे कोकणातील लाकडी स्तंभांचा अभ्यास करताना त्यांच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठकोरीव काम, चित्रित पटल, स्थानिक कारागिरी आणि मंदिराच्या सामाजिक-धार्मिक वापराशी असलेला संबंध यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणावरून कोकणातील काष्ठवास्तु ही कार्यात्मक बांधकामपद्धती आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा परस्परसंबंध दर्शविणारी परंपरा असल्याचे दिसते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === तुळया आणि कंस === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये तुळया आणि कंस हे संरचनात्मक तसेच अलंकरणात्मक महत्त्व असलेले वास्तुघटक आहेत. लाकडी स्तंभांवर येणाऱ्या तुळया छताच्या भारवाहक रचनेचा भाग बनतात, तर कंस हे स्तंभ, तुळया आणि छताच्या संरचनेतील भारवहन व जोडणीमध्ये उपयोगी पडतात. कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात लाकडी स्तंभांबरोबरच कंस, छताची पटलरचना आणि इतर काष्ठघटकांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठवास्तूतील कंसांना काही ठिकाणी कलात्मक स्वरूपही प्राप्त झालेले दिसते. नितीन हाडप यांच्या कोकण काष्ठवास्तूच्या अभ्यासात धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमध्ये कोरीव कंस-आकृत्यांचा उल्लेख आहे. या कंसांवर मानवी, प्राणी किंवा इतर अलंकरणात्मक आकृतिबंध आढळू शकतात. त्यामुळे कंस हा केवळ संरचनात्मक घटक न राहता वास्तूच्या दृश्यरचनेचा भागही बनतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या मंडपांमध्ये तुळया आणि कंस यांची रचना लाकडी स्तंभांशी एकत्रितपणे केली जाते. अशा वेळी स्तंभ, कंस, तुळया आणि छत हे परस्परांशी जोडलेले संरचनात्मक घटक म्हणून कार्य करतात. या रचनेचा अभ्यास करताना केवळ काष्ठशिल्पाकडे न पाहता भारवहनाची पद्धत, जोडणीचे तंत्र आणि वापरलेल्या लाकडाचा प्रकार यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि तिच्या अलंकरणाच्या अभ्यासात महत्त्वाचा संदर्भ आहे. या ग्रंथात दख्खनमधील काष्ठकामाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला असून त्यातून लाकडी वास्तुघटक आणि अलंकरणपरंपरेच्या अभ्यासाला ऐतिहासिक आधार मिळतो.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील कंसांच्या अलंकरणामध्ये स्थानिक कारागिरीची वैशिष्ट्ये दिसू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट कंसावरील आकृतीला धार्मिक, पौराणिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ देताना प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरण आणि शिल्पविषयक अभ्यासाचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ आकृतीच्या बाह्य स्वरूपावरून तिचा निश्चित अर्थ ठरविणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांच्या अभ्यासामुळे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंदिर काष्ठकलेच्या परंपरेचे आणखी एक स्थानिक उदाहरण उपलब्ध होते. या अभ्यासात मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांची रचना आणि अलंकरण यांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे तुळया, कंस, पटल आणि इतर काष्ठघटक यांचा परस्परसंबंध मंदिराच्या एकूण काष्ठवास्तुच्या अभ्यासात विचारात घेता येतो.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> कोकणातील सर्व मंदिरांमध्ये तुळया आणि कंसांची रचना एकसारखी आहे असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध लाकूड, वास्तूचे आकारमान आणि नंतर झालेल्या दुरुस्ती किंवा पुनर्बांधणीमुळे या घटकांच्या आकारात, प्रमाणात आणि अलंकरणात बदल होऊ शकतो. त्यामुळे तुळया आणि कंसांचा अभ्यास मंदिरनिहाय दस्तऐवजीकरणावर आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अशा प्रकारे कोकणातील तुळया आणि कंस हे काष्ठवास्तूच्या संरचनात्मक तंत्राबरोबरच स्थानिक कलात्मक अभिव्यक्तीचेही घटक आहेत. त्यांच्या अभ्यासातून कोकणातील पारंपरिक बांधकामतंत्र, काष्ठकोरीव काम आणि धार्मिक वास्तूंमध्ये विकसित झालेली स्थानिक कारागिरी यांचे परस्परसंबंध अधिक स्पष्ट होऊ शकतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> === लाकडी छत === कोकणातील पारंपरिक वास्तुशैलीमध्ये लाकडी छताची रचना ही काष्ठवास्तूचा महत्त्वाचा भाग आहे. छताच्या संरचनेत लाकडी तुळया, आधारकाष्ठ आणि इतर भारवाहक घटकांचा उपयोग करून त्यावर छताचे आच्छादन केले जाते. कोकणातील मंदिर वास्तूंच्या अभ्यासात लाकूड आणि स्थानिक बांधकाम साहित्य यांचा संयुक्त वापर ही महत्त्वाची बाब म्हणून समोर येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> कोकणातील उच्च पर्जन्यमानाच्या हवामानामुळे छताची रचना पावसाचे पाणी जलदपणे बाहेर वाहून नेण्यास अनुकूल असणे आवश्यक ठरते. भारतीय स्थापत्याच्या अभ्यासात उच्च पर्जन्यमानाच्या प्रदेशातील मंदिरांमध्ये उताराच्या छतांचा वापर आणि त्या छतांना लाकडी तुळया व joists यांचा आधार दिल्याची उदाहरणे नोंदविण्यात आली आहेत. कोकण आणि कनारा प्रदेशातील मंदिरांच्या छतांच्या संदर्भातही अशा उताराच्या रचनांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="IGNCAHighRainfallTempleRoof">{{cite book |last=Srinivasan |first=K. R. |chapter=Southern Temples |title=Archaeological Remains |publisher=Archaeological Survey of India |location=New Delhi |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/37526.pdf |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिरांच्या छतांमध्ये कौलांचा वापर काही ठिकाणी आढळतो. उताराचे कौलारू छत पावसाचे पाणी खाली वाहून नेण्यास उपयुक्त ठरते आणि भिंतींना थेट पावसापासून काही प्रमाणात संरक्षण मिळते. मात्र, या वैशिष्ट्याला सर्व कोकणी मंदिरांचे अपरिहार्य किंवा एकमेव वैशिष्ट्य मानता येत नाही; मंदिरनिहाय रचनेत फरक आढळू शकतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहातील वास्तू पारंपरिक कोकणी निवासवास्तूंच्या बांधकामपद्धतीशी साधर्म्य असलेल्या laterite masonry आणि timber framing मध्ये उभारलेल्या असल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे. या मंदिरसमूहातील गर्भगृह आणि मंडप यांच्या रचनेत काष्ठचौकटीचा वापर झालेला आहे. त्यामुळे मंदिराच्या छताच्या संरचनेचा अभ्यास करताना स्थानिक काष्ठवास्तू आणि पारंपरिक निवासवास्तू यांच्यातील तांत्रिक साम्याचाही विचार करता येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> लाकडी छताचा अभ्यास केवळ बाह्य कौलारू आच्छादनापुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. तुळया, छताला आधार देणारे लाकडी घटक, स्तंभ आणि कंस यांची परस्पर जोडणी ही छताच्या संरचनात्मक व्यवस्थेचा भाग असते. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना छत आणि त्याला आधार देणाऱ्या काष्ठघटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork">{{cite conference |last=Hadap |first=Nitin |title=Konkan Woodwork: A Preliminary Note |booktitle=Proceedings of the 73rd Session of the Indian History Congress |location=Mumbai }}</ref><ref name="Mate1967"/> लाकडी छताच्या रचनेत स्थानिक कारागिरीलाही महत्त्व असू शकते. छताची भारवाहक रचना ही मूलतः संरचनात्मक असली तरी तिच्याशी संबंधित तुळया, कंस किंवा पटलांवर अलंकरण केलेले आढळल्यास ते वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपाचा भाग बनते. कोकणातील काष्ठवास्तूवरील अभ्यासात अशा काष्ठघटकांच्या अलंकरणाची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचा अभ्यास रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंदिर काष्ठपरंपरेचे आणखी एक स्थानिक उदाहरण देतो. या अभ्यासामुळे मंदिरांतील काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण आणि त्यांच्या अलंकरणाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यास आधार मिळतो; मात्र त्या अभ्यासाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील सर्व मंदिरांच्या छतांची एकसारखी रचना असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> अशा प्रकारे कोकणातील लाकडी छत ही स्थानिक हवामान, पर्जन्यमान, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक काष्ठतंत्र यांच्यातील परस्परसंबंधातून विकसित झालेली वास्तुरचनात्मक व्यवस्था म्हणून अभ्यासता येते. तिचे स्वरूप मंदिरनिहाय बदलू शकते आणि त्यासाठी प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरणावर आधारित निष्कर्ष काढणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> === दरवाजे आणि चौकटी === कोकणातील काष्ठवास्तु परंपरेमध्ये दरवाजे आणि त्यांच्या लाकडी चौकटींना संरचनात्मक तसेच कलात्मक महत्त्व आहे. मंदिराच्या अंतर्गत भागाकडे जाणारा प्रवेश हा केवळ ये-जा करण्यासाठीचा घटक नसून, त्याच्या चौकटीवरील कोरीव काम, प्रमाण आणि वापरलेले साहित्य यांमुळे तो मंदिराच्या एकूण वास्तुरचनेचा आणि अलंकरणाचा भाग बनतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात अंतराळाकडे जाणाऱ्या लाकडी प्रवेशद्वाराचे प्रत्यक्ष वर्णन करण्यात आले आहे. या द्वारचौकटीवर कोरीव अलंकरण असून त्यामध्ये वेलबुट्टी, सिंह, हनुमान, गरुड आणि गणेश यांच्या प्रतिमांचा समावेश आहे. द्वाराच्या वरच्या भागात नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे अलंकरण असल्याची नोंद या दस्तऐवजीकरणात आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या उदाहरणातून मंदिरातील दरवाजा हा संरचनात्मक घटक आणि काष्ठशिल्पाचा नमुना या दोन्ही स्वरूपांत कार्य करू शकतो असे दिसते. द्वारचौकटीवरील आकृतिबंध, त्यांची मांडणी आणि कोरीव तंत्र यांमधून स्थानिक कारागिरीची वैशिष्ट्ये अभ्यासता येतात. मात्र, दामापूरच्या या उदाहरणाला संपूर्ण कोकणातील सर्व मंदिरांच्या दरवाजांची समान रचना मानता येत नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात मंदिरांसह इतर पारंपरिक वास्तूंमध्येही लाकडी दरवाजे, चौकटी आणि संबंधित काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. या अभ्यासातून कोकणातील लाकूडकाम ही केवळ सजावटीची कला नसून पारंपरिक वास्तुरचनेचा एक भाग असल्याचे दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> दरवाजाच्या चौकटीमध्ये उभ्या द्वारशाखा, वरचा आडवा भाग, उंबरठा आणि त्यावरील अलंकरण यांचा समावेश असू शकतो. मंदिराच्या प्रकारानुसार या घटकांचे आकारमान, प्रमाण आणि अलंकरण बदलते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट मंदिराच्या द्वाररचनेचा अभ्यास करताना त्या वास्तूचे प्रत्यक्ष मोजमाप, छायाचित्रण आणि काष्ठशिल्पाचे दस्तऐवजीकरण महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> मंदिराच्या प्रवेशद्वारावरील प्रतिमांचे धार्मिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ लावताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. दामापूरच्या द्वारावरील गणेश, हनुमान, गरुड, सिंह, नाग आणि कीर्तिमुख यांसारख्या प्रतिमा प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणातून नोंदविल्या जाऊ शकतात; परंतु त्या प्रतिमांच्या स्थानिक अर्थपरंपरेबाबत स्वतंत्र पुरावा उपलब्ध असल्याशिवाय व्यापक धार्मिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाच्या व्यापक संदर्भातून दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरणाच्या परंपरेचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील दरवाजे आणि चौकटींचा अभ्यास करताना हा व्यापक दख्खनी काष्ठपरंपरेचा संदर्भ उपयुक्त ठरतो; मात्र कोकणातील विशिष्ट मंदिराबाबतचे निष्कर्ष प्रत्यक्ष स्थानिक दस्तऐवजीकरणावरच आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="Mate1967"/> अशा प्रकारे कोकणातील मंदिरांचे दरवाजे आणि चौकटी हे वास्तूच्या प्रवेशव्यवस्थेचा भाग असण्याबरोबरच काष्ठशिल्प, स्थानिक कारागिरी आणि धार्मिक अलंकरणाच्या परंपरेचे महत्त्वपूर्ण घटक आहेत. त्यांचा अभ्यास करताना संरचनात्मक उपयोग, लाकडाची निवड, बांधणीचे तंत्र, चौकटीचे प्रमाण आणि कोरीव अलंकरण या सर्व बाबींचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> === काष्ठकोरीव काम === कोकणातील काष्ठवास्तु परंपरेमध्ये काष्ठकोरीव कामाला महत्त्वाचे कलात्मक स्थान आहे. लाकूड हे केवळ वास्तूच्या संरचनात्मक उपयोगासाठी न वापरता स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, चौकटी, छताची पटलं आणि इतर वास्तुघटकांवर अलंकरणासाठीही वापरले गेले आहे. नितीन हाडप यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्र-अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये अशा विविध काष्ठघटकांवरील कोरीव कामाची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठकोरीव कामाच्या परंपरेचा अभ्यास करताना त्यातील तंत्र, आकृतिबंध, वापरलेले लाकूड, वास्तुघटकावरील स्थान आणि त्याचा धार्मिक किंवा सामाजिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. हाडप यांच्या अभ्यासात कोकणातील काष्ठकामाच्या शैली, तंत्र, अलंकरणात्मक घटक, प्रतिमाशास्त्र आणि त्यांचा सामाजिक-धार्मिक इतिहास यांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> मंदिरांमध्ये काष्ठकोरीव कामाचा वापर विशेषतः प्रवेशद्वार, द्वारचौकट, स्तंभ, कंस आणि छताशी संबंधित पटलांमध्ये दिसून येतो. काही मंदिरांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगविलेली लाकडी पटलं आढळल्याची नोंदही कोकणातील क्षेत्र-अभ्यासात करण्यात आली आहे. त्यामुळे काष्ठशिल्प हे मंदिराच्या संरचनात्मक वास्तूशी स्वतंत्रपणे जोडलेले नसून तिच्या अंतर्गत आणि बाह्य दृश्यरचनेचाही भाग बनू शकते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरातील लाकडी प्रवेशद्वार हे कोकणातील काष्ठकोरीव कामाचे एक प्रत्यक्ष उदाहरण आहे. या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण असून सिंह, हनुमान, गरुड आणि गणेश यांच्या प्रतिमांची नोंद करण्यात आली आहे. द्वाराच्या वरच्या भागात नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे अलंकरण असल्याचे मंदिराच्या वास्तु-दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचा स्वतंत्र अभ्यास रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठकोरीव परंपरेचे स्थानिक उदाहरण उपलब्ध करून देतो. या अभ्यासात मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांची रचना आणि त्यावरील अलंकरण यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे पावस येथील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास कोकणातील मंदिर-काष्ठकलेच्या प्रादेशिक स्वरूपाचा विचार करण्यासाठी उपयुक्त ठरतो.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठकोरीव कामातील प्रतिमांचे स्वरूप आणि आशय यांचा अभ्यास करताना प्रतिमाशास्त्रीय संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या प्रतिमेचे धार्मिक किंवा पौराणिक स्वरूप निश्चित करण्यासाठी प्रत्यक्ष शिल्पाचे निरीक्षण, उपलब्ध दस्तऐवजीकरण, स्थानिक परंपरा आणि संबंधित ऐतिहासिक साहित्य यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ बाह्य साम्याच्या आधारे एखाद्या आकृतीचा निश्चित अर्थ लावणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथातून दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरणाच्या व्यापक परंपरेचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील काष्ठकोरीव कामाचा विचार करताना हा संदर्भ प्रादेशिक काष्ठपरंपरेच्या व्यापक संदर्भासाठी उपयुक्त ठरतो; तथापि, कोकणातील विशिष्ट मंदिराबाबतचे निष्कर्ष स्थानिक वास्तु-दस्तऐवजीकरणावर आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="Mate1967"/> काष्ठकोरीव कामाच्या परंपरेत धार्मिक वास्तूंबरोबरच लौकिक वास्तूंचाही समावेश होतो. त्यामुळे कोकणातील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास केवळ मंदिरांच्या अलंकरणापुरता मर्यादित न ठेवता स्थानिक वास्तू, धार्मिक वस्तू आणि उत्सवपरंपरेशी संबंधित काष्ठघटकांच्या संदर्भातही करता येतो. हाडप यांच्या क्षेत्र-अभ्यासात धार्मिक वास्तूंव्यतिरिक्त पालख्या, उत्सवासाठी वापरले जाणारे लाकडी रथ आणि votive shrines यांसारख्या काष्ठघटकांचाही उल्लेख आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठकोरीव कामाचे स्वरूप मंदिरानुसार बदलू शकते. वापरलेले लाकूड, कारागिरांची परंपरा, मंदिराचा कालखंड, धार्मिक आशय, उपलब्ध साधने आणि नंतरच्या दुरुस्ती किंवा पुनर्बांधणीमुळे कोरीव कामाच्या शैलीत आणि अलंकरणात परिवर्तन होऊ शकते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील काष्ठशिल्पाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील काष्ठकोरीव परंपरेचे एकसमान स्वरूप निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काष्ठकोरीव काम हे म्हणूनच वास्तुशास्त्रीय, कलात्मक आणि सांस्कृतिक अभ्यासाचा विषय आहे. त्यातून स्थानिक कारागिरी, धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, बांधकामतंत्र आणि सामाजिक-सांस्कृतिक स्मृती यांचा परस्परसंबंध समजून घेता येतो. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे या परंपरेचे मंदिरनिहाय दस्तऐवजीकरण करणे तिच्या संवर्धनासाठीही महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> == कोकणातील मंदिरांतील शिल्पकला == === दगडी शिल्पकला === कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या कलात्मक परंपरेमध्ये दगडी शिल्पकलेला महत्त्वाचे स्थान आहे. दगडाचा उपयोग मंदिरांच्या वास्तुघटकांबरोबरच देवतांच्या प्रतिमा, अलंकरणात्मक घटक, शिल्पपट आणि इतर धार्मिक प्रतिमांच्या निर्मितीसाठी झालेला आढळतो. मात्र, कोकणातील दगडी शिल्पकलेचे स्वरूप सर्व प्रदेशात एकसारखे राहिलेले नाही. उपलब्ध दगड, स्थानिक कारागिरी, धार्मिक परंपरा आणि वास्तूचा कालखंड यांनुसार शिल्परचनेत विविधता निर्माण झालेली दिसते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील प्रारंभीच्या ब्राह्मणical शैलकृत गुहा या कोकणातील प्राचीन धार्मिक शिल्पपरंपरेचा महत्त्वपूर्ण पुरातत्त्वीय पुरावा देतात. या स्थळावर वास्तुरचना, प्रतिमाशास्त्रीय घटक आणि विखुरलेल्या शिल्पसामग्रीचा अभ्यास करण्यात आला आहे. संशोधनानुसार या स्थळावरील पुरावे साधारण इ.स. चौथे–पाचवे शतक या कालखंडाशी संबंधित असून, पश्चिम महाराष्ट्राच्या किनारी भागात शैव आणि वैष्णव धार्मिक परंपरांच्या प्रसाराचा अभ्यास करण्यासाठी ते महत्त्वाचे ठरतात.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथे आढळणाऱ्या शिल्पसामग्रीमध्ये शैव आणि वैष्णव प्रतिमाशैलीशी संबंधित पुरावे आढळतात. पुढील अभ्यासात गुहा-संकुलाच्या विविध ठिकाणी आढळलेल्या स्वतंत्र शिल्पांचा तसेच नव्याने उघडकीस आलेल्या उत्खननातील शिल्पीय घटकांचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे हे स्थळ केवळ शैलकृत वास्तू म्हणून नव्हे तर प्रारंभीच्या ब्राह्मणical प्रतिमाशास्त्राच्या अभ्यासासाठीही महत्त्वाचे आहे.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शिल्पांमध्ये लेटराइट किंवा ferricrete सारख्या स्थानिक दगडी पदार्थांचा वापर झाल्याची नोंद संशोधनात आहे. उदाहरणार्थ, काही मातृका-प्रतिमा अशा दगडी पदार्थात कोरलेल्या आढळतात. यावरून कोकणातील प्राचीन शिल्पकारांनी उपलब्ध स्थानिक दगडी साहित्याचा वापर धार्मिक प्रतिमांच्या निर्मितीत केला असावा, असा निष्कर्ष त्या विशिष्ट स्थळाच्या पुराव्यावरून काढता येतो.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शिल्पपरंपरेचा विचार करताना तिचा नंतरच्या कोकणी मंदिरांच्या दगडी शिल्पकलेशी थेट आणि अखंड विकासक्रम म्हणून संबंध जोडताना सावधगिरी आवश्यक आहे. हे स्थळ प्राचीन धार्मिक वास्तू आणि प्रतिमाशास्त्रीय पुरावे उपलब्ध करून देते; मात्र त्यावरून पुढील मध्ययुगीन किंवा आधुनिक मंदिरांतील प्रत्येक दगडी शिल्पाचा थेट उगम याच परंपरेत झाला असे सिद्ध होत नाही.<ref name="JogeEtAl2018"/> कोकणातील मंदिरांच्या दगडी शिल्पकलेत देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक प्रतीके, अलंकरणात्मक आकृतिबंध आणि वास्तुघटकांशी संबंधित कोरीव काम यांचा समावेश होऊ शकतो. या शिल्पांचा अभ्यास करताना प्रतिमेचे स्वरूप, तिचे मंदिरातील स्थान, वापरलेला दगड, कोरीव तंत्र, शैलीगत वैशिष्ट्ये आणि संबंधित धार्मिक परंपरा यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> स्थानिक दगडांच्या उपलब्धतेचा मंदिरशिल्पावर परिणाम होऊ शकतो. कोकणात लेटराइट, काळा दगड आणि इतर स्थानिक खडक उपलब्ध असल्यामुळे विविध वास्तूंमध्ये त्यांचा वापर झालेला आढळतो. मात्र, एखाद्या मंदिरातील विशिष्ट शिल्प कोणत्या दगडात कोरले आहे याचा निष्कर्ष त्या वास्तूच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणावर आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="GazetteerStone"/> कोकणातील दगडी शिल्पकलेचा अभ्यास केवळ स्वतंत्र मूर्ती किंवा शिल्पपटांपुरता मर्यादित राहत नाही. मंदिराच्या प्रवेशद्वारांवरील अलंकरण, भिंतींवरील कोरीव घटक, स्तंभ, पायाभरणीशी संबंधित शिल्पीय भाग आणि धार्मिक प्रतिमांची स्थानिक मांडणी यांचाही विचार करावा लागतो. त्यामुळे दगडी शिल्पकला ही मंदिराच्या वास्तुरचनेपासून पूर्णपणे स्वतंत्र नसून तिच्या स्थापत्य-अलंकरणाचा एक भाग म्हणूनही अभ्यासता येते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील प्राचीन शैलकृत वास्तूंच्या अभ्यासामुळे कोकणातील धार्मिक प्रतिमाशास्त्राचा इतिहास अधिक व्यापक संदर्भात समजण्यास मदत होते. कातळगाव–जावडे येथील संशोधनात आढळणाऱ्या शिल्पीय पुराव्यांमधून पश्चिम किनारपट्टीवरील प्रारंभीच्या ब्राह्मणical परंपरांचा अभ्यास करता येतो. या पुराव्यांचे महत्त्व त्यांच्या स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.<ref name="JogeEtAl2018"/> अशा प्रकारे कोकणातील दगडी शिल्पकला ही प्राचीन धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, स्थानिक दगडी साहित्य, मंदिर स्थापत्य आणि प्रादेशिक कारागिरी यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेल्या कलापरंपरांचा व्यापक समूह म्हणून पाहता येते. तिचा अभ्यास करताना प्राचीन शैलकृत स्थळे आणि मंदिरशिल्प यांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध पुरातत्त्वीय आणि वास्तु-अभ्यासांमधील पुरावे परस्परांशी तुलना करताना प्रत्येक स्थळाचा स्वतंत्र कालखंड, वास्तुरचना आणि शिल्पसंदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="JogeEtAl2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Kamble |first2=Riya |title=Newly Discovered Rock-Cut Caves from the Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Journal of Studies in South Asia |volume=1 |issue=1 |year=2025 |pages=17–24 |date=30 June 2025 |url=https://www.pbjournals.com/JSSA }}</ref><ref name="KorlekarDesai2025"/> === काष्ठशिल्प === कोकणातील मंदिरांच्या कलात्मक परंपरेमध्ये काष्ठशिल्पाला स्वतंत्र महत्त्व आहे. लाकूड हे मंदिराच्या संरचनेतील उपयोगी साहित्य असण्याबरोबरच धार्मिक प्रतिमा, वनस्पतिजन्य आकृतिबंध, प्राणी-आकृती, अलंकरणात्मक पटल आणि इतर शिल्पीय घटकांच्या निर्मितीसाठीही वापरले गेले आहे. त्यामुळे कोकणातील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास हा केवळ सजावटीच्या कामाचा अभ्यास न राहता वास्तू, कारागिरी आणि धार्मिक कलाविष्कार यांच्या परस्परसंबंधाचा अभ्यास ठरतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> काष्ठशिल्पाचे स्थान मंदिराच्या वास्तुरचनेनुसार बदलते. प्रवेशद्वारे, द्वारचौकटी, स्तंभ, कंस, तुळया, छताची पटलं आणि मंडपातील इतर काष्ठघटक यांवर कोरीव काम किंवा चित्रित अलंकरण आढळू शकते. कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये अशा विविध काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरातील लाकडी प्रवेशद्वार हे काष्ठशिल्पाचे प्रत्यक्ष उदाहरण आहे. या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण असून सिंह, हनुमान, गरुड आणि गणेश यांच्या प्रतिमांची नोंद करण्यात आली आहे. द्वाराच्या वरच्या भागात नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे अलंकरण असल्याचे मंदिराच्या वास्तु-दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचा अलीकडील अभ्यास या परंपरेचे आणखी एक महत्त्वाचे स्थानिक उदाहरण उपलब्ध करून देतो. या अभ्यासात मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचे स्वरूप आणि त्यावरील अलंकरण यांचा स्वतंत्रपणे विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे पावस येथील उदाहरण कोकणातील मंदिर-काष्ठशिल्पाच्या प्रादेशिक अभ्यासासाठी उपयुक्त ठरते.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठशिल्पातील प्रतिमांचे स्वरूप समजून घेताना त्यांचा वास्तूमधील संदर्भ महत्त्वाचा असतो. एखादी प्रतिमा प्रवेशद्वारावर, स्तंभावर, कंसावर किंवा स्वतंत्र पटलावर कोरलेली आहे का, तिची इतर प्रतिमांशी मांडणी कशी आहे आणि ती कोणत्या वास्तुघटकाचा भाग आहे, याचा विचार केल्यास शिल्परचनेचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. अशा अभ्यासासाठी प्रत्यक्ष वास्तुदस्तऐवजीकरण आणि शिल्पांचे छायाचित्रण महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पामध्ये धार्मिक प्रतिमांबरोबरच वेलबुट्टी, पुष्परचना, प्राणी-आकृती आणि इतर अलंकरणात्मक आकृतिबंधांचा वापर होऊ शकतो. तथापि, एखाद्या विशिष्ट आकृतीचा धार्मिक किंवा पौराणिक अर्थ निश्चित करताना स्थानिक परंपरा, उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे आणि प्रतिमाशास्त्रीय अभ्यास यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ दृश्य साम्यावरून प्रतिमेची ओळख निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पाच्या निर्मितीत कारागिरांचे कौशल्य आणि स्थानिक काष्ठपरंपरा महत्त्वाची असते. दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरणाच्या व्यापक अभ्यासासाठी माधुकर श्रीपाद माटे यांचा <i>Deccan Woodwork</i> हा ग्रंथ महत्त्वाचा संदर्भ आहे. या व्यापक संदर्भाच्या आधारे कोकणातील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास दख्खनमधील मोठ्या काष्ठपरंपरेच्या संदर्भात करता येतो; मात्र विशिष्ट कोकणी मंदिराबाबतचे निष्कर्ष स्थानिक पुराव्यांवरच आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठशिल्पाचे वैशिष्ट्य त्याच्या वास्तूशी असलेल्या एकात्म संबंधातही दिसून येते. स्तंभ, कंस, तुळया, दरवाजे आणि छताची पटलं हे संरचनात्मक किंवा कार्यात्मक घटक असतानाच त्यांवर केलेले कोरीव काम मंदिराच्या अंतर्गत दृश्यरचनेला कलात्मक स्वरूप देऊ शकते. त्यामुळे काष्ठशिल्प आणि काष्ठवास्तु यांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्याबरोबरच त्यांचा परस्परसंबंधही लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना मंदिरातील पटलांची रचना, त्यावरील अलंकरण, वापरलेले लाकूड, कारागिरीचे तंत्र आणि त्यांचा वास्तूमधील संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. अशा मंदिरनिहाय अभ्यासातून कोकणातील काष्ठशिल्प परंपरेतील स्थानिक वैशिष्ट्ये अधिक स्पष्ट होऊ शकतात.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठशिल्पाची परंपरा स्थिर नसून कालानुसार तिच्या स्वरूपात बदल होऊ शकतो. मंदिराची पुनर्बांधणी, काष्ठघटकांची दुरुस्ती, नवीन पटलांची निर्मिती किंवा जुन्या शिल्पांचे पुनर्वापर यांमुळे मूळ वास्तूतील काष्ठशिल्प आणि नंतरच्या काळातील हस्तक्षेप यांमध्ये फरक निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे एखाद्या मंदिरातील काष्ठशिल्पाचे कालमान निश्चित करताना प्रत्यक्ष वास्तु-अभ्यास, कारागिरीचे स्वरूप आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अशा प्रकारे कोकणातील मंदिर-काष्ठशिल्प हे धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, स्थानिक कारागिरी, वास्तुरचना आणि अलंकरणपरंपरा यांचा संगम दर्शविणारे महत्त्वाचे कलामाध्यम आहे. त्याचे मंदिरनिहाय दस्तऐवजीकरण केल्यास कोकणातील स्थानिक काष्ठपरंपरेतील शैलीगत विविधता, तांत्रिक वैशिष्ट्ये आणि सांस्कृतिक संदर्भ अधिक स्पष्टपणे अभ्यासता येऊ शकतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === पौराणिक आणि धार्मिक प्रतिमा === कोकणातील मंदिरशिल्पामध्ये पौराणिक आणि धार्मिक प्रतिमांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या प्रतिमा दगड, लाकूड किंवा इतर वास्तुघटकांवर कोरलेल्या किंवा चित्रित स्वरूपात आढळू शकतात. मंदिरातील प्रतिमांचा अभ्यास करताना त्यांचे धार्मिक स्वरूप, वास्तूमधील स्थान, कलात्मक मांडणी आणि स्थानिक परंपरेशी असलेले संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील प्रारंभीच्या ब्राह्मणical शैलकृत गुहांमध्ये शैव आणि वैष्णव परंपरांशी संबंधित पुरातत्त्वीय व शिल्पीय पुरावे आढळतात. या स्थळाच्या अभ्यासातून प्रारंभीच्या धार्मिक प्रतिमाशास्त्राचा आणि कोकणातील ब्राह्मणical धार्मिक परंपरांच्या प्रसाराचा अभ्यास करता येतो.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शिल्पपरंपरेमध्ये विविध धार्मिक प्रतिमांचा समावेश असून, गंगावतरणाच्या प्रसंगाचे शिल्पांकनही या स्थळाशी संबंधित संशोधनात स्वतंत्रपणे अभ्यासले गेले आहे. या शिल्पाच्या अभ्यासातून प्रारंभीच्या शैव प्रतिमाशास्त्रातील कथात्मक प्रसंगांचे दगडी शिल्परूपात केलेले चित्रण समजून घेता येते.<ref name="JogeGangavataran">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |title=A Historical Study of Early Sculptures of 'Gangavataran' with Reference of Konkan, Maharashtra, India |year=2022 }}</ref> पुढील काळातील मंदिरांमध्ये धार्मिक प्रतिमा केवळ स्वतंत्र मूर्तींच्या स्वरूपात न राहता वास्तूच्या विविध घटकांवरील अलंकरणाचा भाग बनू शकतात. प्रवेशद्वार, द्वारचौकट, कंस, स्तंभ किंवा काष्ठपटल यांवर देवता, पौराणिक व्यक्तिरेखा, प्राणी आणि प्रतीकात्मक आकृतिबंध कोरलेले किंवा चित्रित केलेले आढळू शकतात. कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्र-अभ्यासात अशा धार्मिक आणि अलंकरणात्मक काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरातील लाकडी प्रवेशद्वार हे याचे प्रत्यक्ष उदाहरण आहे. द्वारचौकटीवरील काष्ठशिल्पात गणेश, हनुमान आणि गरुड यांसारख्या धार्मिक प्रतिमांची तसेच सिंह, नाग आणि कीर्तिमुख यांसारख्या आकृतिबंधांची नोंद मंदिराच्या वास्तु-दस्तऐवजीकरणात करण्यात आली आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> पौराणिक किंवा धार्मिक प्रतिमांचे मंदिरातील स्थान त्यांच्या वास्तुशिल्पीय संदर्भाशीही संबंधित असते. प्रवेशद्वारावरील प्रतिमा, मंडपातील काष्ठपटलावरील प्रतिमा किंवा स्वतंत्र दगडी मूर्ती यांचे स्थान आणि उपयोग वेगवेगळे असू शकतात. त्यामुळे प्रतिमेचा अर्थ केवळ तिच्या दृश्य स्वरूपावरून निश्चित न करता ती मंदिराच्या कोणत्या वास्तुघटकाचा भाग आहे, याचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पातील पौराणिक प्रतिमांचा अभ्यास करताना स्थानिक कारागिरी आणि उपलब्ध तंत्रज्ञानालाही महत्त्व आहे. पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांवरील अलंकरणाचा स्वतंत्र अभ्यास झालेला असून, अशा मंदिरनिहाय दस्तऐवजीकरणातून रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठशिल्प परंपरेतील प्रतिमाविषयक आणि अलंकरणात्मक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> कोकणातील धार्मिक प्रतिमांमध्ये शैव, वैष्णव, शक्त आणि स्थानिक ग्रामदैवत परंपरांशी संबंधित विविध स्वरूपे आढळण्याची शक्यता आहे; तथापि, एखाद्या विशिष्ट मंदिरात कोणत्या धार्मिक परंपरेतील प्रतिमा आहेत याचा निष्कर्ष त्या मंदिराच्या प्रत्यक्ष पुराव्यावर आधारित असणे आवश्यक आहे. स्थानिक देवस्थानाची परंपरा, शिलालेख, प्रतिमेची ओळख, स्थापत्य-संदर्भ आणि उपलब्ध ऐतिहासिक साधने यांचा परस्पर विचार केल्याशिवाय व्यापक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="JogeEtAl2018"/> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणातून कोकणातील ग्रामदैवतांच्या देवस्थान-समूहाचे महत्त्व स्पष्ट होते. ग्रामदैवते ही गावाच्या संरक्षणाशी संबंधित धार्मिक परंपरेचा भाग मानली जात असून त्यांची मंदिरे एका देवस्थान-परिसरात समूहाने वसलेली असू शकतात. त्यामुळे धार्मिक प्रतिमाशास्त्राचा अभ्यास करताना केवळ मूर्तीच्या कलात्मक स्वरूपापेक्षा तिचे देवस्थान, ग्रामपरंपरा आणि सामाजिक संदर्भ यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="DeulwadaMalvan"/> == कोकणातील मंदिरांतील शिल्पकला == == कावी कला आणि मंदिर अलंकरण == कोकणातील मंदिरांच्या अलंकरणपरंपरेमध्ये कावी कला ही वैशिष्ट्यपूर्ण भित्तिअलंकरण तंत्र म्हणून महत्त्वाची आहे. कावी कलेचा संबंध कोकणाच्या किनारी सांस्कृतिक भू-दृश्याशी असून तिच्या निर्मितीत स्थानिक साहित्य, चुन्याचा गिलावा आणि लाल ऑक्साइड यांचा वापर केला जातो. ही कला प्रामुख्याने धार्मिक वास्तूंशी संबंधित असली तरी तिचा वापर इतर धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमध्येही झालेला आढळतो.<ref name="HavanjeDSouza2020">{{cite journal |last=Havanje |first=Janardhan Rao |last2=D'Souza |first2=Caroline |title=Kaavi Kalé: The indigenous architectural ornamentation technique of the Konkan Coast, India |journal=Journal of Traditional Building, Architecture and Urbanism |issue=1 |year=2020 |pages=383–394 }}</ref> === कावी कलेचे स्वरूप === कावी कला ही वास्तूच्या पृष्ठभागावर केलेली कोरकामाधारित अलंकरणपद्धती आहे. प्रथम वास्तूच्या पृष्ठभागावर चुन्याचा गिलावा केला जातो आणि त्यावर लाल ऑक्साइडचा थर दिला जातो. त्यानंतर या पृष्ठभागावर विशिष्ट पद्धतीने रेषा किंवा आकृतिबंध कोरले जातात. कोरलेल्या भागातून खालील पांढऱ्या चुन्याचा थर दिसू लागल्यामुळे लाल आणि पांढऱ्या रंगातील विरोधाभासातून अलंकरणात्मक आकृत्या स्पष्ट होतात.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासानुसार ‘Kaavi’ किंवा ‘Kavé’ या संज्ञेचा संबंध लाल ऑक्साइडशी, तर ‘Kalé’ या संज्ञेचा संबंध कलाप्रकाराशी आहे. या तंत्रातून वास्तूच्या पृष्ठभागावर भित्तिचित्रात्मक रचना, अलंकरणात्मक आकृतिबंध आणि विविध सजावटीच्या रचना निर्माण केल्या जातात.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेचे वैशिष्ट्य तिच्या स्थानिक साहित्याच्या वापरात आणि पृष्ठभागावरील कोरकामाच्या तंत्रात दिसून येते. लाल ऑक्साइड, चुन्याचा गिलावा आणि स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेली इतर सामग्री यांचा वापर करून वास्तूच्या भिंतींना आणि संबंधित पृष्ठभागांना अलंकरणात्मक स्वरूप दिले जाते. त्यामुळे कावी कला ही स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा परस्परसंबंध दर्शविणारी पद्धत म्हणून अभ्यासता येते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेमध्ये वापरले जाणारे आकृतिबंध धार्मिक आणि लोकपरंपरांशी संबंधित असू शकतात. Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासात या कलेतील रचना, आकृतिबंध आणि त्यांच्या प्रतिमाशास्त्रीय स्वरूपाचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे कावी कलेचा अभ्यास केवळ सजावटीच्या तंत्राच्या दृष्टीने न करता तिच्या सांस्कृतिक आणि धार्मिक संदर्भातही करता येतो.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कला प्रामुख्याने हिंदू मंदिरांमध्ये आढळते; तथापि, तिचा वापर चर्च, मशीद, जैन मंदिरे, लोकदेवतांची मंदिरे आणि काही निवासी वास्तूंमध्येही झाल्याचे Havanje आणि D’Souza यांच्या विस्तृत सर्वेक्षणात नमूद केले आहे. त्यामुळे कावी कलेला केवळ मंदिर-अलंकरणाची पद्धत मानणे मर्यादित ठरेल; ती कोकणाच्या व्यापक वास्तुसांस्कृतिक परंपरेचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेच्या अभ्यासात तिच्या भौगोलिक प्रसाराचाही विचार महत्त्वाचा आहे. संशोधनानुसार ही परंपरा कोकण किनारपट्टीशी संबंधित असून महाराष्ट्र, गोवा आणि कर्नाटकाच्या किनारी भागांमध्ये तिचे विविध नमुने आढळतात. त्यामुळे कावी कलेचा अभ्यास करताना आधुनिक प्रशासकीय सीमांपेक्षा कोकणाच्या व्यापक सांस्कृतिक भू-दृश्याचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेचे स्वरूप तिच्या वास्तूशी असलेल्या एकात्म संबंधामुळेही महत्त्वाचे ठरते. ही कला स्वतंत्र चित्रफलकावर मर्यादित न राहता वास्तूच्या भिंती, कमानी, स्तंभ किंवा इतर पृष्ठभागांच्या रचनेशी जोडली जाऊ शकते. त्यामुळे कावी कलेतील आकृतिबंधांचा अभ्यास करताना त्यांचा वास्तूमधील स्थान, पृष्ठभागाची रचना आणि आसपासच्या स्थापत्यघटकांशी असलेला संबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कला ही पारंपरिक वास्तु-अलंकरणाची पद्धत असल्यामुळे तिच्या संरक्षणासाठी मूळ साहित्य, पृष्ठभागाची रचना आणि पारंपरिक तंत्र यांचे ज्ञान आवश्यक आहे. Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासात कावी कलेच्या तंत्राबरोबरच तिच्या संवर्धनाच्या संभाव्य पद्धतींचाही विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे या कलेचे दस्तऐवजीकरण आणि पारंपरिक तंत्राचे जतन हे तिच्या दीर्घकालीन संवर्धनासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> पौराणिक आणि धार्मिक प्रतिमांचा अभ्यास हा म्हणूनच शिल्पकला, प्रतिमाशास्त्र, वास्तुशैली आणि स्थानिक धार्मिक-सांस्कृतिक परंपरा यांना जोडणारा विषय आहे. कोकणातील प्राचीन शैलकृत स्थळांपासून पुढील मंदिरांतील दगडी व काष्ठशिल्पांपर्यंत उपलब्ध पुराव्यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केल्यास या प्रदेशातील धार्मिक कलापरंपरेतील सातत्य आणि विविधता अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येते.<ref name="JogeEtAl2018"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === तंत्र आणि स्थानिक साहित्य === कावी कलेची निर्मिती वास्तूच्या पृष्ठभागावर केलेल्या विशिष्ट गिलावा आणि कोरकामाच्या तंत्रावर आधारित आहे. Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासानुसार प्रथम वास्तूच्या पृष्ठभागावर चुन्याचा गिलावा केला जातो आणि त्यावर लाल ऑक्साइडचा थर देण्यात येतो. त्यानंतर या पृष्ठभागावर कोरकाम करून खालील चुन्याचा थर उघड केला जातो. त्यामुळे लाल आणि पांढऱ्या रंगांचा विरोधाभास निर्माण होऊन अलंकरणात्मक आकृतिबंध स्पष्ट होतात.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या साहित्यामध्ये स्थानिक लेटराइटपासून मिळणारा लाल ऑक्साइड, चुन्याचा गिलावा आणि शंखापासून तयार होणारा चुनाही महत्त्वाचा आहे. Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासात laterite, red oxide आणि shell lime यांना कावी कलेच्या तांत्रिक प्रक्रियेशी संबंधित प्रमुख साहित्य म्हणून नमूद केले आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील लाल रंगाचा थर हा स्वतंत्र चित्ररंगाच्या स्वरूपात लावला जात नाही; तो वास्तूच्या तयार केलेल्या पृष्ठभागावर वापरल्या जाणाऱ्या तांत्रिक प्रक्रियेचा भाग असतो. लाल ऑक्साइडच्या थरावर केलेल्या incised work मुळे त्याखालील पांढरा चुन्याचा पृष्ठभाग दिसू लागतो आणि त्यातून कावी कलेचे वैशिष्ट्यपूर्ण द्विरंगी स्वरूप निर्माण होते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> या तंत्रामध्ये कोरकामाची प्रक्रिया अत्यंत महत्त्वाची असते. लाल ऑक्साइडचा थर पूर्णपणे कठीण होण्यापूर्वी त्यावर आकृतिबंध कोरण्याची प्रक्रिया केली जाते. त्यामुळे कलाकाराला पृष्ठभागाची स्थिती, गिलाव्याची जाडी आणि कोरकामाची खोली यांचे योग्य भान असणे आवश्यक असते. कावी कलेवरील अभ्यासात या तंत्राचा अभ्यास प्रत्यक्ष स्थळ-सर्वेक्षण आणि on-site experiments यांच्या आधारे करण्यात आला आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील आकृतिबंध वास्तूच्या पृष्ठभागाशी एकरूप केले जातात. त्यामुळे ही कला स्वतंत्र चित्रफलकावर रंगविलेल्या चित्रापेक्षा वास्तूच्या अंगभूत अलंकरणाशी अधिक जवळची आहे. भिंती, कमानी, स्तंभ, कड्या किंवा इतर वास्तुघटकांवर केलेल्या रचनांमधून वास्तू आणि अलंकरण यांचे एकात्म स्वरूप दिसून येते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेच्या तंत्रात स्थानिक साहित्याचा वापर झाल्यामुळे ही कला कोकणाच्या पारंपरिक वास्तुपरंपरेशी जोडलेली आहे. स्थानिक भूगोलात उपलब्ध असलेल्या लेटराइटशी संबंधित लाल ऑक्साइड आणि चुन्यावर आधारित पृष्ठभाग-तंत्र यामुळे कावी कलेला विशिष्ट प्रादेशिक स्वरूप प्राप्त झाले आहे. तथापि, एखाद्या विशिष्ट मंदिरात वापरलेले साहित्य आणि त्याची अचूक प्रक्रिया निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेच्या निर्मितीत कारागिरांचे कौशल्यही महत्त्वाचे आहे. कोरलेल्या रेषांची अचूकता, आकृतिबंधांची पुनरावृत्ती, पृष्ठभागावरील प्रमाणबद्धता आणि गिलाव्याच्या स्थितीचे नियंत्रण यामुळे अंतिम कलात्मक परिणाम निश्चित होतो. त्यामुळे कावी कला ही केवळ साहित्यांची साधी रासायनिक किंवा बांधकाम प्रक्रिया नसून पारंपरिक तांत्रिक कौशल्य आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा संगम आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेच्या अभ्यासात तिच्या तांत्रिक प्रक्रियेबरोबरच संवर्धनाचाही विचार करण्यात आला आहे. मूळ पृष्ठभाग, चुन्याचा गिलावा आणि लाल ऑक्साइडचा थर यांचे स्वरूप लक्षात न घेता केलेली दुरुस्ती मूळ कलेच्या स्वरूपावर परिणाम करू शकते. त्यामुळे अशा वास्तूंच्या संवर्धनात पारंपरिक साहित्य आणि मूळ तंत्र यांचे दस्तऐवजीकरण महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> अशा प्रकारे कावी कलेचे तंत्र हे स्थानिक साहित्य, चुन्यावरील पृष्ठभाग-प्रक्रिया, लाल ऑक्साइडचा थर, सूक्ष्म कोरकाम आणि पारंपरिक कारागिरी यांच्या एकत्रित वापरावर आधारित आहे. त्यामुळे कावी कला ही कोकणातील वास्तू-अलंकरणाची स्वतंत्र तांत्रिक आणि कलात्मक परंपरा म्हणून अभ्यासता येते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> === मंदिरांतील उपयोग === कावी कलेचा मंदिरांतील उपयोग हा कोकणातील पारंपरिक वास्तु-अलंकरणाचा महत्त्वाचा भाग आहे. चुन्याच्या गिलाव्याने तयार केलेल्या वास्तूच्या पृष्ठभागावर लाल ऑक्साइडचा थर देऊन त्यावर कोरकाम केले जाते. या प्रक्रियेत तयार होणाऱ्या लाल-पांढऱ्या आकृतिबंधांमुळे मंदिराच्या भिंती आणि इतर वास्तुघटकांना विशिष्ट अलंकरणात्मक स्वरूप प्राप्त होते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासानुसार कावी कला प्रामुख्याने हिंदू मंदिरांमध्ये आढळते. तथापि, तिचा वापर केवळ हिंदू मंदिरांपुरता मर्यादित नसून चर्च, मशीद, जैन मंदिरे, लोकदेवतांची मंदिरे आणि काही निवासी वास्तूंमध्येही या तंत्राची उदाहरणे आढळतात. त्यामुळे कावी कलेचा मंदिरांतील उपयोग हा कोकणाच्या व्यापक वास्तुसांस्कृतिक परंपरेचा एक भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> मंदिरांमध्ये कावी अलंकरणाचा उपयोग वास्तूच्या भिंती आणि इतर पृष्ठभागांवर सजावटीच्या रचना निर्माण करण्यासाठी केला जातो. या रचनांमध्ये धार्मिक आशयाशी संबंधित प्रतिमा तसेच वनस्पतिजन्य, भूमितीय आणि लोकपरंपरेशी संबंधित आकृतिबंधांचा समावेश होऊ शकतो. Havan​je आणि D’Souza यांनी कावी कलेतील compositions आणि त्यांच्या iconographic स्वरूपाचाही अभ्यास केला आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील आकृतिबंध मंदिराच्या वास्तुरचनेपासून स्वतंत्र नसतात. भिंती, कमानी, स्तंभ किंवा इतर पृष्ठभागांवर केलेले अलंकरण त्या वास्तुघटकाच्या आकारमानाशी आणि रचनेशी जुळवून घेतले जाते. त्यामुळे कावी कला ही स्वतंत्र चित्रकला नसून वास्तूच्या पृष्ठभागाशी एकरूप होणारी architectural ornamentation technique म्हणून समजली जाते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेचा धार्मिक उपयोग तिच्या प्रतिमाविषयक स्वरूपाशीही संबंधित आहे. मंदिरातील धार्मिक कथानक, देवतांशी संबंधित आकृतिबंध किंवा स्थानिक धार्मिक परंपरेतील प्रतिमा वास्तू-अलंकरणाचा भाग बनू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील कावी आकृतीची देवता, कथा किंवा धार्मिक प्रतीक म्हणून ओळख निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूचे प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरण आणि प्रतिमाशास्त्रीय अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेचा मंदिरातील उपयोग हा केवळ दृश्य सौंदर्यापुरता मर्यादित नसून वास्तूच्या सांस्कृतिक ओळखीशीही संबंधित आहे. या कलेचा प्रसार कोकण किनारपट्टीच्या व्यापक सांस्कृतिक भू-दृश्याशी जोडलेला असून तिच्या निर्मितीत स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरीचा वापर होतो. त्यामुळे कावी अलंकरण हे मंदिराच्या वास्तुरचनेबरोबरच त्या प्रदेशाच्या स्थानिक कलास्मृतीचेही प्रतिनिधित्व करते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कला मंदिरांच्या संवर्धनाच्या दृष्टीनेही महत्त्वाची आहे. मूळ चुन्याचा गिलावा, लाल ऑक्साइडचा थर आणि त्यावरील कोरकाम यांची रचना टिकवून ठेवणे आवश्यक असते. आधुनिक पुनर्बांधणी किंवा अयोग्य पृष्ठभाग-उपचारामुळे मूळ कावी अलंकरण नष्ट होऊ शकते. त्यामुळे अशा वास्तूंच्या दुरुस्तीपूर्वी कावी कलेचे छायाचित्रण, रेखांकन आणि साहित्यविषयक दस्तऐवजीकरण करणे उपयुक्त ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकणातील मंदिरांमध्ये कावी कलेचा उपयोग हा स्थानिक वास्तुशैली, धार्मिक परंपरा आणि पारंपरिक कारागिरी यांच्या परस्परसंबंधाचे उदाहरण आहे. तिच्या अभ्यासातून मंदिराच्या भिंती किंवा इतर पृष्ठभागांवरील अलंकरणाबरोबरच स्थानिक साहित्य, तांत्रिक कौशल्य, धार्मिक प्रतिमाविषय आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाण यांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> == कोकणातील मंदिरांवरील चित्रकला == === भित्तिचित्रे === कोकणातील मंदिरांच्या कलात्मक परंपरेचा अभ्यास करताना भित्तिचित्रांकडे स्वतंत्र कलापरंपरा म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. मंदिराच्या भिंती, कमानी किंवा इतर वास्तुपृष्ठभागांवर धार्मिक कथानक, देवतांचे स्वरूप, प्रतीकात्मक आकृतिबंध किंवा स्थानिक सांस्कृतिक विषयांचे चित्रण केले जाऊ शकते. मात्र, अशा चित्रकलेचा अभ्यास करताना ती कावी कलेपासून वेगळी ओळखणे आवश्यक आहे; कावी कला ही चुन्याने तयार केलेल्या पृष्ठभागावर लाल ऑक्साइडच्या थरावर कोरकाम करून निर्माण केली जाणारी वास्तु-अलंकरण पद्धत आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकण किनारपट्टीतील मंदिरांच्या भित्तिचित्रपरंपरेचा संबंध स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडलेला आहे. उपलब्ध अभ्यासांमध्ये कावी कलेच्या संदर्भात मंदिरांच्या भिंतींवर धार्मिक प्रतिमा आणि कथात्मक रचना निर्माण करण्याची परंपरा नोंदविली आहे. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांच्या भित्तिअलंकरणाचा अभ्यास करताना चित्रविषय, तंत्र, पृष्ठभाग, वापरलेले रंगद्रव्य आणि वास्तूमधील स्थान या सर्व बाबींचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील भित्तिअलंकरण आणि स्वतंत्र चित्रित भित्तिचित्र यांच्यामध्ये तांत्रिक फरक आहे. कावीमध्ये चुन्याच्या पृष्ठभागावर लाल ऑक्साइडचा थर देऊन त्यावर कोरकाम केले जाते आणि त्यामुळे खालील पांढरा पृष्ठभाग दिसून येतो. त्यामुळे कावीची दृश्यभाषा मुख्यतः लाल-पांढऱ्या विरोधाभासावर आधारित असते. याउलट, रंगद्रव्यांचा वापर करून थेट चित्रित केलेली भित्तिचित्रे स्वतंत्र चित्रकला-तंत्राचा भाग मानता येतात.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकणातील धार्मिक भित्तिअलंकरणामध्ये स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरीचा प्रभाव दिसून येतो. वास्तूच्या पृष्ठभागाची पूर्वतयारी, चुन्याचा वापर, स्थानिक रंगद्रव्ये आणि उपलब्ध साधने यांचा कलाकृतीच्या टिकाऊपणावर परिणाम होतो. कावी कलेच्या अभ्यासातून स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक तंत्र यांचा वास्तू-अलंकरणाशी असलेला संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> मंदिरांतील भित्तिचित्रांचा आशय धार्मिक असला तरी त्यामध्ये स्थानिक सांस्कृतिक स्मृती आणि लोकपरंपरांचे प्रतिबिंब आढळू शकते. तथापि, एखाद्या मंदिरातील विशिष्ट चित्राचा विषय, कालखंड किंवा प्रतीकात्मक अर्थ निश्चित करताना प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरण, चित्राचे निरीक्षण, स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोत यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ दृश्य साम्यावरून चित्राचा विषय किंवा कालमान निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. कोकणातील मंदिरांच्या भित्तिअलंकरणाचा अभ्यास करताना वास्तूच्या संरक्षणाची बाबही महत्त्वाची ठरते. जुन्या भित्तिअलंकरणावर आधुनिक रंग, सिमेंटचा गिलावा, फरशा किंवा इतर पृष्ठभाग लावल्यास मूळ कलाकृती झाकली किंवा नष्ट होऊ शकते. कोकणातील मंदिरांमधील पारंपरिक mural painting चे अस्तित्व धोक्यात असल्याचे वृत्तांकन झाले असून काही ठिकाणी जुन्या चित्रांच्या जागी आधुनिक साहित्य वापरले जात असल्याची नोंद आहे.<ref name="KonkanMuralConservationNews">{{cite news |title=Painter tries to revive dying art of mural painting in temples |work=Deccan Chronicle |date=1 May 2016 }}</ref> कावी कलेवरील आधुनिक संशोधनातही या परंपरेच्या संवर्धनाची गरज अधोरेखित करण्यात आली आहे. पारंपरिक तंत्र, मूळ साहित्य आणि वास्तूचा पृष्ठभाग यांचा विचार न करता केलेली दुरुस्ती कलात्मक वैशिष्ट्यांवर परिणाम करू शकते. त्यामुळे मंदिरातील भित्तिअलंकरणाचे संवर्धन करताना प्रथम त्याचे छायाचित्रण, मोजमाप, साहित्याचे दस्तऐवजीकरण आणि स्थिती-अहवाल तयार करणे उपयुक्त ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकणातील मंदिरांवरील भित्तिचित्रांचा अभ्यास हा म्हणूनच केवळ चित्रकलेचा अभ्यास नसून वास्तुशैली, धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, स्थानिक साहित्य, कारागिरी आणि सांस्कृतिक वारसा यांचा संयुक्त अभ्यास आहे. उपलब्ध पुराव्यांनुसार प्रत्येक मंदिरातील चित्रपरंपरेचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे; सर्व कोकणी मंदिरांमध्ये एकसारखी भित्तिचित्रपरंपरा होती असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HavanjeDSouza2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === धार्मिक विषयांचे चित्रण === कोकणातील धार्मिक वास्तूंवरील चित्र-अलंकरणामध्ये धार्मिक विषय, देवतांच्या प्रतिमा, पौराणिक कथांशी संबंधित प्रसंग आणि स्थानिक धार्मिक-सांस्कृतिक परंपरांतील आकृतिबंध यांना स्थान मिळू शकते. विशेषतः कावी कलेच्या संदर्भात धार्मिक वास्तूंच्या भिंतींवरील अलंकरणामध्ये पौराणिक आणि धार्मिक आशयाचा वापर झाल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. तथापि, प्रत्येक मंदिरातील चित्रविषय स्वतंत्रपणे दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे निश्चित करणे आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील धार्मिक विषयांचे चित्रण हे वास्तूच्या पृष्ठभागाशी एकात्म असते. लाल ऑक्साइडच्या थरावर कोरलेल्या आकृतिबंधांमधून देवता, पौराणिक व्यक्तिरेखा किंवा कथानकात्मक प्रसंग व्यक्त केले जाऊ शकतात. त्यामुळे अशा रचनांचा अभ्यास करताना केवळ चित्रातील आकृतीकडे न पाहता ती वास्तूच्या कोणत्या भागावर आहे, तिची इतर आकृतिबंधांशी मांडणी कशी आहे आणि त्या वास्तूचा धार्मिक उपयोग काय आहे, यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकणातील कावी परंपरेचा भौगोलिक विस्तार महाराष्ट्राच्या किनारी भागापासून गोवा आणि कर्नाटकाच्या किनारी प्रदेशापर्यंत आढळतो. या व्यापक सांस्कृतिक प्रदेशात धार्मिक वास्तू, स्थानिक देवस्थान आणि लोकपरंपरा यांच्याशी संबंधित चित्र-अलंकरणाची विविध रूपे विकसित झाली आहेत. त्यामुळे कावीतील धार्मिक विषयांचा अभ्यास करताना कोकणाच्या व्यापक सांस्कृतिक भू-दृश्याचा विचार करणे उपयुक्त ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील धार्मिक आशयाबरोबरच स्थानिक लोकपरंपरा आणि दैनंदिन जीवनाशी संबंधित विषयांचाही वापर झाल्याचे आधुनिक अभ्यासांमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे धार्मिक वास्तूवरील चित्र-अलंकरण हे केवळ देवतांच्या प्रतिमांचे माध्यम न राहता त्या समाजाच्या सांस्कृतिक स्मृती आणि जीवनानुभवांचे दृश्य माध्यमही बनू शकते. मात्र, विशिष्ट चित्राला स्थानिक ऐतिहासिक घटना किंवा विशिष्ट लोककथेचे चित्रण म्हणून ओळखण्यासाठी स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे.<ref name="KaaviCulturalArtforms">{{cite book |last=Bhadale |first=Akshata Sunil |last2=Manjrekar |first2=Shraddha Mahore |chapter=Conducive Built Environment for the Promotion of Cultural Artforms in Konkan |title=Architecture & Planning for Urban Villages: A Transformational Discourse in Architecture and Planning |editor-last=Khatri |editor-first=Anand |editor2-last=Pundir |editor2-first=Manju Baisoya |editor3-last=Khan |editor3-first=Nisar |editor4-last=Sharma |editor4-first=Lovlesh |pages=205–217 |publisher=Urban Village Charitable Trust |location=New Delhi |year=2023 }}</ref> कावी कलेच्या धार्मिक विषयांचे स्वरूप समजून घेताना प्रतिमाशास्त्रीय पद्धतीचा वापर महत्त्वाचा ठरतो. देवतेची ओळख, तिची आयुधे, वाहन, मुद्रा, सहचर आकृती, कथानकातील स्थान आणि इतर प्रतिमांशी असलेला संबंध यांचा विचार केल्यास चित्राचा आशय अधिक अचूकपणे समजून घेता येतो. अशा प्रकारचा अभ्यास प्रत्यक्ष चित्रांचे उच्च-गुणवत्तेचे दस्तऐवजीकरण आणि तुलनात्मक संदर्भांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> काही धार्मिक वास्तूंमध्ये चित्र-अलंकरण हे मंदिराच्या धार्मिक अनुभवाचा भाग बनते. मंदिराच्या भिंती, सभामंडप किंवा इतर सार्वजनिक वापराच्या भागांवरील चित्रे भक्तांना धार्मिक कथा, देवतांचे स्वरूप किंवा सांस्कृतिक स्मृती यांची दृश्य ओळख करून देऊ शकतात. त्यामुळे चित्रकला आणि मंदिराच्या सामाजिक-धार्मिक वापराचा परस्परसंबंधही अभ्यासता येतो.<ref name="DalviDalvi2014"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात वास्तू आणि स्थानिक समुदाय यांचे संबंध महत्त्वाचे असल्याचे Dalvi आणि Dalvi यांनी अधोरेखित केले आहे. स्थानिक साहित्य, हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या बांधकामपद्धती आणि विविध समुदायांच्या धार्मिक आचारांचे वास्तुरूपात होणारे प्रकटीकरण यामुळे धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास व्यापक सांस्कृतिक संदर्भात करता येतो.<ref name="DalviDalvi2014"/> धार्मिक चित्र-अलंकरणाचे संरक्षण करताना त्यातील मूळ साहित्य आणि तंत्र जतन करणे आवश्यक आहे. विशेषतः कावीमध्ये चुन्याचा पृष्ठभाग, लाल ऑक्साइडचा थर आणि त्यावरील कोरकाम हे कलाकृतीच्या स्वरूपाचे अविभाज्य घटक आहेत. आधुनिक रंग, सिमेंट किंवा अन्य पृष्ठभाग वापरून केलेल्या दुरुस्तीमुळे मूळ चित्र-अलंकरणाचा ऐतिहासिक आणि कलात्मक संदर्भ नष्ट होऊ शकतो. त्यामुळे संवर्धनापूर्वी मूळ कलाकृतीचे दस्तऐवजीकरण आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> अशा प्रकारे कोकणातील मंदिरांमधील धार्मिक विषयांचे चित्रण हे धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, स्थानिक कलापरंपरा, वास्तु-अलंकरण आणि सांस्कृतिक स्मृती यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेता येते. उपलब्ध अभ्यासांवरून कावी कलेत धार्मिक आणि पौराणिक आशयाचे महत्त्व दिसून येते; परंतु कोकणातील प्रत्येक मंदिरासाठी समान चित्रविषय किंवा समान चित्रशैली होती असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. मंदिरनिहाय प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरण हा त्यासाठी अधिक विश्वसनीय आधार ठरतो.<ref name="HavanjeDSouza2020"/><ref name="DalviDalvi2014"/> == स्थानिक बांधकाम साहित्य आणि तंत्र == === जांभा दगड आणि लेटराइट === कोकणातील पारंपरिक वास्तूंमध्ये स्थानिक दगडी साहित्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. विशेषतः लेटराइट हा कोकणातील वास्तुशैलीशी संबंधित प्रमुख बांधकाम साहित्यांपैकी एक मानला जातो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात लेटराइटचे विस्तृत भौगोलिक क्षेत्र आढळते आणि विविध प्रकारचे बांधकामयोग्य खडक उपलब्ध असल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये करण्यात आली आहे.<ref name="GazetteerStone"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या भूगर्भीय रचनेमध्ये लेटराइटचे विस्तृत थर आढळतात. गॅझेटियरनुसार जिल्ह्याच्या विविध भागांत, विशेषतः किनारी आणि पश्चिम घाटालगतच्या प्रदेशात, लेटराइटचे मोठे प्रसारक्षेत्र आहे. त्यामुळे स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या या दगडाचा बांधकामासाठी उपयोग होणे ही प्रदेशाच्या भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित बाब मानता येते.<ref name="GazetteerGeology">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Geology |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> लेटराइटचा उपयोग बांधकामासाठी करण्यामागे त्याची स्थानिक उपलब्धता आणि तुलनेने सुलभ घडणक्षमता हे घटक महत्त्वाचे आहेत. जुन्या रत्‍नागिरी-सावंतवाडी गॅझेटियरमध्ये लेटराइट हा बांधकामासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरला जाणारा दगड असल्याचे नमूद केले असून, त्याची रचना तुलनेने छिद्रयुक्त असल्यामुळे तो कापणे आणि आकार देणे शक्य असल्याचे वर्णन आढळते. तथापि, लेटराइटच्या गुणवत्तेनुसार त्याची हवामानप्रतिरोधकता बदलू शकते. <ref name="GazetteerBuildingStone">{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency — Ratnagiri and Savantvadi: Minerals |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/pro1_minerals.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील वास्तूंमध्ये लेटराइटचा वापर भिंती, पायाभरणी किंवा इतर वास्तुघटकांच्या निर्मितीत वेगवेगळ्या प्रकारे झालेला आढळू शकतो. मात्र, प्रत्येक मंदिरात लेटराइटचा वापर समान पद्धतीने झाला आहे असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक दगडाची उपलब्धता, वास्तूचा प्रकार, कारागिरी आणि नंतरच्या दुरुस्ती यांनुसार बांधकामपद्धतीत फरक निर्माण होऊ शकतो.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या वास्तु-दस्तऐवजीकरणात laterite masonry आणि timber framing या बांधकामपद्धतीचा उल्लेख आहे. या उदाहरणातून कोकणातील धार्मिक वास्तूंमध्ये स्थानिक दगडी बांधकाम आणि काष्ठरचना यांचा संयुक्त वापर झाल्याचे दिसून येते. त्यामुळे कोकणातील मंदिर वास्तुशैली समजून घेताना दगड आणि लाकूड यांना परस्परविरोधी साहित्य न मानता एकत्रित बांधकामप्रणाली म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> जांभा दगड ही संज्ञा कोकणातील लालसर लेटराइट दगडासाठी प्रचलित आहे. तथापि, शास्त्रीय किंवा दस्तऐवजीकरणाच्या संदर्भात एखाद्या विशिष्ट वास्तूमध्ये वापरलेला दगड नेमका कोणत्या प्रकारचा आहे हे निश्चित करण्यासाठी प्रत्यक्ष वास्तु-परीक्षण किंवा विश्वसनीय दस्तऐवजीकरण आवश्यक आहे. केवळ दगडाचा रंग किंवा बाह्य स्वरूप पाहून त्याला लेटराइट किंवा जांभा दगड म्हणून निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. कोकणातील स्थानिक दगडांच्या वापराचा संबंध केवळ उपलब्धतेशी नसून वास्तूच्या पर्यावरणीय परिस्थितीशीही जोडलेला आहे. स्थानिक हवामान, पर्जन्यमान, भूभाग आणि बांधकामतंत्र यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेऊन साहित्याची निवड केली जाऊ शकते. आधुनिक मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासांमध्येही स्थानिक साहित्य आणि पर्यावरणीय परिस्थिती यांचा वास्तुरचनेशी संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> कुंकेश्वर मंदिराच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये पायाभरणीसाठी ग्रॅनाइट आणि वरच्या बांधकामात लेटराइटचा वापर झाल्याची नोंद आहे. यावरून एका मंदिराच्या बांधकामातही वेगवेगळ्या वास्तुघटकांसाठी भिन्न प्रकारच्या दगडांचा वापर केला जाऊ शकतो, हे स्पष्ट होते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> अशा प्रकारे कोकणातील जांभा दगड आणि लेटराइटचा अभ्यास हा केवळ बांधकाम साहित्याच्या इतिहासापुरता मर्यादित राहत नाही. त्यातून प्रदेशाची भूगर्भीय रचना, स्थानिक साहित्याची उपलब्धता, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि मंदिर वास्तुशैली यांच्यातील परस्परसंबंध समजून घेता येतो. तथापि, विशिष्ट मंदिरातील दगडाच्या वापराबाबत निष्कर्ष काढताना त्या मंदिराचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण हा सर्वात विश्वसनीय आधार ठरतो.<ref name="GazetteerStone"/><ref name="GazetteerBuildingStone"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> == संदर्भ == c4tidgp1jhs48ngnyox7v8whmgd9pce 2701413 2701412 2026-08-12T21:48:14Z AdvAnantGholam 172574 2701413 wikitext text/x-wiki ''''कोकणातील देवळांची वास्तुशैली''' ही केवळ धार्मिक वास्तूंच्या निर्मितीशी संबंधित परंपरा नसून, या प्रदेशाचा भूगोल, हवामान, स्थानिक बांधकाम साहित्य, पारंपरिक कारागिरी, धार्मिक श्रद्धा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक परंपरा यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेली वास्तुपरंपरा आहे. कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना त्यांच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच वास्तुरचना, बांधकाम तंत्र, स्थानिक साहित्य, परिसर नियोजन आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक पर्यावरणाशी जुळवून घेतलेल्या बांधकाम पद्धती आणि पारंपरिक ज्ञानाचा वापर दिसून येतो. <ref name="KorlekarDesai2025">{{cite book |last=Korlekar |first=Vivek T. |last2=Desai |first2=Chetan S. |chapter=Temple Architecture in the Konkan: Integrating Sustainability and Cultural Legacy |title=Proceedings of the IIA International Research Conference 2024 – Anveshan, 29–31 August, Thiruvananthapuram, India: Asian Architectural Strategies for a Sustainable Future |pages=107–130 |doi=10.1007/978-981-96-8789-3_6 }}</ref> कोकणातील देऊळ वास्तुशैली एकसंध किंवा सर्व प्रदेशात समान स्वरूपाची नाही. स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, बांधकाम साहित्य, धार्मिक परंपरा, कारागिरी आणि ऐतिहासिक विकास यांनुसार तिच्या स्वरूपात प्रादेशिक विविधता दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक मंदिर वास्तुशैलीच्या अभ्यासात मंदिरांची रचना कोकणाच्या भूगोलाशी, स्थानिक साहित्याशी आणि पारंपरिक नियोजनपद्धतीशी संबंधित असल्याचे तसेच मंदिर ही कोकणातील स्वतंत्र वास्तु-प्रकार म्हणून अभ्यासता येणारी परंपरा असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="Potdar2020">{{cite journal |last=Potdar |first=Komal |title=Vernacular Temple Architecture in Sindhudurg District, Konkan Region, Maharashtra |journal=INTACH Journal of Heritage Studies |volume=4 |issue=1 |year=2020 }}</ref> कोकणातील धार्मिक वास्तूंचे वैशिष्ट्य त्यांच्या स्थानिक आणि तुलनेने लहान प्रमाणातील वास्तुरचनेतही दिसून येते. Smita Dalvi आणि Mustansir Dalvi यांच्या अभ्यासानुसार कोकणातील अनेक धार्मिक वास्तू स्थानिक घरांच्या आणि नागरी वास्तूंच्या प्रमाणाशी साधर्म्य राखणाऱ्या, स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरीवर आधारित होत्या. या वास्तूंमध्ये धार्मिक ओळख ही केवळ बाह्य भव्यतेतून व्यक्त न होता वास्तूच्या अंतर्गत धार्मिक वापर, प्रतीकात्मक घटक आणि स्थानिक सांस्कृतिक संदर्भातूनही व्यक्त होत असे. <ref name="DalviDalvi2010">{{cite book |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |chapter=Dismantling Cosmopolitanism: Transformations in the Sacred Heritage of the Non-Monumental in the Konkan |editor-last=Prashad |editor-first=Deependra |title=New Architecture and Urbanism: Development of Indian Traditions |pages=112–117 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |location=Newcastle upon Tyne |year=2010 |doi=10.5848/CSP.1892.00016 }}</ref><ref name="DalviDalvi2014">{{cite magazine |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |title=Politicizing the Sacred: Religious Architecture in the Konkan |magazine=Take on Art |volume=IV |issue=13 |date=January 2014 }}</ref> == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीची संकल्पना == कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा विचार केवळ मंदिराच्या बाह्य आकारावरून करणे योग्य ठरत नाही. मंदिराची निवडलेली जागा, परिसराशी असलेले नाते, गर्भगृह आणि मंडपाची रचना, प्रवेशमार्ग, छत, बांधकाम साहित्य, लाकडी आणि दगडी घटक, अलंकरण, धार्मिक उपयोग आणि स्थानिक समुदायाशी असलेले संबंध या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार केल्यास या वास्तुपरंपरेचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिरांना पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक संसाधनांचा वापर, वास्तुघटक आणि सामाजिक-सांस्कृतिक सातत्य यांचा परस्परसंबंध असलेल्या वास्तू म्हणून पाहिले आहे. त्यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिरांच्या वास्तुशैलीचे विश्लेषण करण्यासाठी स्थानिक साहित्य, बांधकाम तंत्र आणि मंदिरांच्या सामाजिक भूमिकेचा विचार करण्यात आला आहे. <ref name="KorlekarDesai2025"/> === कोकण आणि देऊळ वास्तू === कोकणाचा नैसर्गिक प्रदेश अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांगांच्या दरम्यान पसरलेला असून त्यामध्ये किनारी प्रदेश, डोंगराळ भाग, पठारी प्रदेश, नद्या, खाड्या आणि दऱ्याखोऱ्यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या पूर्वेस सह्याद्री पर्वतरांगा, पश्चिमेस अरबी समुद्र असून या प्रदेशाचे भौगोलिक स्वरूप डोंगराळ, मध्यम उताराच्या पठारी आणि किनारी अशा तीन व्यापक भागांत विभागता येते. <ref name="GSDAKonkan">{{cite web |title=Konkan |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/ |website=Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्येही कोकणाच्या भौगोलिक स्वरूपात सह्याद्री, अरबी समुद्र, नद्या, किनारी मैदाने, लेटराइट पठारे आणि डोंगराळ प्रदेश यांचा परस्परसंबंध स्पष्टपणे नोंदविला आहे. या भौगोलिक विविधतेचा पारंपरिक वास्तुरचनेवर परिणाम होणे स्वाभाविक आहे. <ref name="GazetteerRatnagiriGeography">{{cite web |title=Physical Features and Natural Resources — Geographical Regions |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> === प्रादेशिक वैशिष्ट्ये === कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार बदल दिसून येतात. सिंधुदुर्गातील मंदिरांच्या अभ्यासात स्थानिक भूगोल, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, मंदिराचे नियोजन आणि पारंपरिक design systems यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. त्यामुळे कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना एका मंदिराच्या स्वरूपाला संपूर्ण कोकणाची सर्वसाधारण वास्तुशैली मानण्याऐवजी विविध स्थानिक उदाहरणांचा तुलनात्मक अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="Potdar2020"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपात ऐतिहासिक काळानुसारही बदल झाले आहेत. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासात कोकणातील पारंपरिक धार्मिक वास्तूंच्या मूळ स्थानिक आणि non-monumental स्वरूपात आधुनिक काळात झालेल्या परिवर्तनाचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यांच्या मते काही जुन्या वास्तूंच्या पुनर्बांधणीदरम्यान स्थानिक प्रमाण आणि साहित्य यांऐवजी अधिक भव्य, आधुनिक आणि प्रतीकात्मक स्वरूप स्वीकारले गेले. <ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="DalviDalvi2014"/> === वास्तु आणि ग्रामजीवन === कोकणातील मंदिर हे केवळ देवतेच्या उपासनेचे स्थान नसून अनेक ठिकाणी ग्रामजीवनातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवहारांचे केंद्र राहिले आहे. धार्मिक उत्सव, जत्रा, सामुदायिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरा यांमुळे मंदिर आणि गावाचा परस्परसंबंध दृढ झाला आहे. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासातही कोकणातील मंदिरांना धार्मिक वास्तूंबरोबरच समुदायाच्या सामाजिक जीवनाशी संबंधित केंद्रे म्हणून पाहिले आहे. मंदिरांमध्ये धार्मिक विधींव्यतिरिक्त विविध सामाजिक उपक्रम आणि उत्सव होत असल्यामुळे वास्तूला स्थानिक सांस्कृतिक ओळख जतन करण्याचे कार्यही प्राप्त होते. <ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात Dalvi आणि Dalvi यांनी मंदिर, घर, वस्ती आणि सार्वजनिक अवकाश यांच्यातील संबंधावर भर दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार पारंपरिक कोकणी वस्तीमध्ये धार्मिक आणि नागरी वास्तूंचे स्वरूप स्थानिक जीवनपद्धतीशी सुसंगत होते. <ref name="DalviDalvi2010"/> === धार्मिक वास्तू आणि सांस्कृतिक वारसा === कोकणातील मंदिर वास्तूंचे महत्त्व त्यांच्या स्थापत्यरचनेपुरते मर्यादित नसून त्या स्थानिक सांस्कृतिक वारशाच्या भौतिक अभिव्यक्ती आहेत. वास्तूशी संबंधित बांधकाम तंत्र, काष्ठशिल्प, अलंकरण, धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांमधून पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेले ज्ञान व्यक्त होते. या दृष्टीने कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास हा वास्तुकला, इतिहास, लोकसंस्कृती, पर्यावरण आणि वारसा संवर्धन या सर्व क्षेत्रांना जोडणारा बहुविषयक अभ्यास ठरतो. Korlekar आणि Desai यांनी मंदिरांच्या वास्तुशैलीचा संबंध sustainability आणि cultural legacy शी जोडला आहे, तर Potdar यांनी सिंधुदुर्गातील मंदिरांचे स्थानिक वास्तु-प्रकार म्हणून दस्तऐवजीकरण करण्यावर भर दिला आहे. <ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> === हवामान आणि पर्जन्यमान === कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवर या प्रदेशाच्या हवामानाचा आणि विशेषतः मान्सूनच्या पर्जन्यमानाचा प्रभाव महत्त्वाचा आहे. अरबी समुद्रालगतचा प्रदेश, सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांचा भूभाग आणि मान्सूनमुळे होणारा मोठ्या प्रमाणातील पाऊस यांमुळे पारंपरिक वास्तूंच्या बांधकामात पावसापासून संरक्षण, छताची रचना, पाण्याचा निचरा आणि बांधकाम साहित्याची निवड या बाबींना महत्त्व प्राप्त झाले. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण प्रदेशात मान्सूनच्या काळात मोठ्या प्रमाणात पर्जन्यमान होते आणि प्रदेशाच्या भौगोलिक रचनेत डोंगराळ, पठारी आणि किनारी भागांचा समावेश होतो.<ref name="GSDAKonkan"/> या पर्यावरणीय परिस्थितीचा पारंपरिक वास्तुरचनेशी संबंध कोकणातील मंदिरांच्या अभ्यासातही अधोरेखित करण्यात आला आहे. Korlekar आणि Desai यांनी कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक पर्यावरण, उपलब्ध संसाधने, पारंपरिक बांधकाम पद्धती आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. त्यांच्या अभ्यासाच्या चौकटीत sustainability आणि cultural legacy हे मंदिर वास्तुशैलीच्या अभ्यासातील महत्त्वाचे घटक मानले आहेत.<ref name="KorlekarDesai2025"/> पावसाळ्यात मोठ्या प्रमाणात पर्जन्यमान होणाऱ्या कोकण प्रदेशात छताची रचना ही वास्तूच्या संरक्षणातील महत्त्वाची बाब ठरते. किनारी महाराष्ट्रातील पारंपरिक वस्तीच्या अभ्यासात स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या वास्तुरचनेचा उल्लेख करताना लाकडी घटकांवर आधारित कौलारू छतांचा वापर नोंदविण्यात आला आहे. Harihareshwar येथील अभ्यासात पारंपरिक घरांच्या छतांसाठी लाकडी battens वर आधारित कौलारू रचना आढळत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच अभ्यासात अशा कौलारू छतांना वास्तूचा तुलनेने अधिक संवेदनशील भाग मानले असून, त्यांच्या देखभालीशी संबंधित अडचणींचाही उल्लेख केला आहे.<ref name="ManjrekarSharmaKeskar2021">{{cite book |last=Manjrekar |first=Shraddha Mahore |last2=Sharma |first2=Pallavi |last3=Keskar |first3=Poorva |chapter=Built Environment of Indian Villages: A Case Study of Coastal Village of Maharashtra |title=Architecture & Planning for Villages |year=2021 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीच्या अभ्यासातही हवामान, स्थानिक पर्यावरण आणि उपलब्ध संसाधनांशी जुळवून घेतलेल्या पारंपरिक बांधकाम पद्धतींना महत्त्व दिले आहे. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासानुसार कोकणातील मंदिर वास्तू स्थानिक संसाधनांचा वापर, पारंपरिक बांधकामज्ञान आणि पर्यावरणीय जाणीव यांच्याशी संबंधित आहेत. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना वास्तूच्या धार्मिक स्वरूपाबरोबरच ती ज्या भौगोलिक आणि पर्यावरणीय परिस्थितीत विकसित झाली त्या परिस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="ManjrekarSharmaKeskar2021"/> === स्थानिक बांधकाम साहित्य === कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या बांधकाम साहित्याचा वापर. दगड, लेटराइट किंवा जांभा दगड, लाकूड, माती, चुन्याचे मिश्रण आणि कौले यांचा प्रदेशातील विविध पारंपरिक वास्तूंमध्ये उपयोग झालेला आढळतो. स्थानिक साहित्याचा वापर हा केवळ उपलब्धतेमुळे झालेला नसून, स्थानिक हवामान, बांधकाम तंत्र आणि कारागिरीशी त्याचा संबंध आहे.<ref name="Potdar2020"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील vernacular temple architecture वरील Komal Potdar यांच्या अभ्यासात मंदिरांची रचना स्थानिक भूगोल, स्थानिक बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक planning systems यांच्याशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट केले आहे. या अभ्यासात मंदिरांना कोकणाशी निगडित स्वतंत्र वास्तु-प्रकार म्हणून पाहून त्यांच्या वास्तुघटकांचे आणि प्रतीकात्मकतेचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="Potdar2020"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या संदर्भात Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथात लाकडी वास्तुघटक आणि काष्ठकारागिरीचा व्यापक अभ्यास आढळतो. कोकणातील काष्ठवास्तू समजून घेण्यासाठी हा दख्खनी संदर्भ उपयुक्त ठरतो.<ref name="Mate1967">{{cite book |last=Mate |first=Madhukar Shripad |title=Deccan Woodwork |series=Deccan College Building Centenary & Silver Jubilee Series |volume=49 |publisher=Deccan College Postgraduate and Research Institute |location=Poona |year=1967 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी परिसरातील विविध प्रकारच्या दगडांची आणि लेटराइटची नोंद आहे. बांधकामासाठी वापरता येणाऱ्या स्थानिक दगडांच्या उपलब्धतेमुळे पारंपरिक वास्तूंमध्ये स्थानिक खडकांचा वापर करण्यास अनुकूल परिस्थिती निर्माण झाली होती.<ref name="GazetteerStone"/> === जांभा दगड आणि इतर दगडांचा वापर === कोकणातील मंदिरांच्या बांधकामात स्थानिक दगडांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात बांधकामासाठी उपयुक्त अशा granite-gneiss, quartzite, Deccan trap आणि laterite यांसारख्या विविध प्रकारच्या खडकांची उपलब्धता असल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आहे. त्यामुळे कोकणातील पारंपरिक वास्तूंमध्ये स्थानिक भूगर्भीय परिस्थिती आणि उपलब्ध बांधकाम साहित्य यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेता येतो.<ref name="GazetteerStone">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Building Stones |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_economic.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> मंदिरांच्या प्रत्यक्ष वास्तुरचनेत कोणत्या प्रकारचा दगड वापरला आहे, याचे स्वरूप मंदिरनिहाय बदलू शकते. उदाहरणार्थ, कुंकेश्वर मंदिराच्या पायाभरणीत granite, तर वरच्या बांधकामात आणि घुमटात laterite वापरल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आहे. यावरून एका मंदिराच्या वास्तूतही संरचनात्मक गरज आणि उपलब्धतेनुसार भिन्न प्रकारच्या दगडांचा वापर झालेला दिसून येतो.<ref name="GazetteerKunkeshvar">{{cite web |title=Kunkeshvar |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Kunkeshvar.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> वाळवळ आणि आकेरी परिसरात बांधकामासाठी उपयुक्त दगडांच्या खाणी असल्याचीही गॅझेटियरमध्ये नोंद आहे. वाळवळ येथील दगड quartz किंवा quartzite प्रकारचा असल्याचे, तर आकेरी येथील कठीण slate-coloured talc-schist प्रकारचा दगड बांधकामासाठी विशेष उपयुक्त असल्याचे जुन्या Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer मध्ये नमूद केले आहे.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone">{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Minerals |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pro2_minerals.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना त्यामुळे केवळ “जांभा दगड” या एका साहित्यावर भर न देता, स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या विविध दगडांचे प्रकार, त्यांचे भौगोलिक वितरण आणि विशिष्ट मंदिरांमध्ये झालेला त्यांचा वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. वाळवळ आणि आकेरी परिसरातील बांधकामासाठी उपयुक्त दगडांच्या उपलब्धतेची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आहे. या नोंदीमुळे सावंतवाडी परिसरातील स्थानिक दगड आणि पारंपरिक बांधकाम यांच्यातील संबंधाचा ऐतिहासिक संदर्भ उपलब्ध होतो.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone"/> वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण मंदिर हे स्थानिक दगडी वास्तूचे उदाहरण आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरनुसार हे मंदिर नदीकाठी असून त्याच्या वास्तूत दगडाचा वापर झालेला आहे. मंदिरातील स्तंभांवरील कोरीव कामाचाही गॅझेटियरमध्ये उल्लेख आहे.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone"/> कुंकेश्वर मंदिराच्या बांधकामात साहित्याच्या विविधतेचे स्पष्ट उदाहरण दिसते. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरनुसार मंदिराच्या पायाभरणीत ग्रॅनाइटचा, तर त्याच्या वरच्या बांधकामात आणि घुमटात लेटराइटचा वापर करण्यात आला आहे. त्यामुळे एकाच मंदिराच्या वास्तूमध्येही भिन्न प्रकारच्या दगडांचा उपयोग त्यांच्या संरचनात्मक किंवा उपलब्धतेनुसार करण्यात आल्याचे दिसते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> कुंकेश्वर मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर असलेल्या शिलालेखानुसार मंदिराची दुरुस्ती आणि विस्तार इ.स. १६८० मध्ये झाल्याचीही गॅझेटियरमध्ये नोंद आहे. त्यामुळे वास्तूचे बांधकाम साहित्य समजून घेताना त्याच्या ऐतिहासिक दुरुस्ती आणि विस्ताराच्या टप्प्यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुशैलीमध्ये लाकडाला विशेष महत्त्व आहे. धार्मिक आणि लौकिक अशा दोन्ही प्रकारच्या वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर वास्तुघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork">{{cite conference |last=Hadap |first=Nitin |title=Konkan Woodwork: A Preliminary Note |booktitle=Proceedings of the 73rd Session of the Indian History Congress |location=Mumbai }}</ref> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील लाकडी कलापरंपरेचे क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे अध्ययन करण्यात आले आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणाऱ्या लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, bracket figures, ceiling panels, lintels आणि इतर काष्ठघटकांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. तसेच काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/ref> काष्ठाचा उपयोग केवळ संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून त्यावर कोरीव काम करून वास्तूला कलात्मक स्वरूप देण्यात आले. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तुचा अभ्यास हा वास्तुशास्त्र आणि काष्ठशिल्प या दोन्हींच्या संगमातून करणे आवश्यक ठरते. दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या संदर्भातून दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, कारागिरी आणि काष्ठशिल्पाची व्यापक पार्श्वभूमी समजण्यास मदत होते.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना स्थानिक लाकूड, कारागिरीचे तंत्र, धार्मिक उपयोग आणि वास्तूतील लाकडी घटकांचे परस्परसंबंध यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तु ही कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीची केवळ सजावटीची बाब नसून तिच्या संरचनात्मक आणि सांस्कृतिक स्वरूपाचा महत्त्वाचा भाग आहे. == काष्ठशिल्प आणि देऊळ वास्तु == काष्ठशिल्प हे कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीतील महत्त्वाचे कलात्मक वैशिष्ट्य मानता येते. लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, छताचे पटल आणि इतर घटकांवर केलेले कोरीव काम वास्तूला धार्मिक आणि कलात्मक अभिव्यक्ती प्रदान करते. Hadap यांच्या क्षेत्रीय अभ्यासात कोकणातील धार्मिक वास्तूंमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लाकडी कोरीव काम आढळल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पाच्या अभ्यासात त्यावरील प्रतिमा, अलंकरणात्मक नमुने, तंत्र, शैली, संभाव्य कालमान आणि सामाजिक-धार्मिक संदर्भ यांचा विचार करता येतो. त्यामुळे काष्ठशिल्प हे केवळ सजावट नसून स्थानिक इतिहास, धार्मिक प्रतीके आणि पारंपरिक कारागिरी यांचे दस्तऐवजीकरण करणारे माध्यम ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांवर अलीकडे स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासामुळे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंदिरांमध्ये जतन झालेल्या काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र कलाविषय आणि वास्तुघटक म्हणून अभ्यास करण्याची दिशा पुढे आली आहे.<ref name="PawasKashthashilpa2026">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Joshi |first2=Renuka |last3=Ambalkar |first3=Janhavi |last4=Gaikwad |first4=Tanvi |title=Case Study of Kashthashilpa Panels from Someshwara and Vishweshwar Temple of Pawas, Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Kalākalpa: IGNCA Journal of Arts |year=2026 |issn=2456-8201 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |location=New Delhi }}</ref> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांमधील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना काष्ठशिल्प-पटलांची रचना, त्यावरील अलंकरण, वापरलेले साहित्य, कारागिरीचे तंत्र आणि त्यांचा मंदिराच्या धार्मिक व वास्तुशास्त्रीय संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. अशा अभ्यासातून रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तसेच व्यापक कोकणातील काष्ठशिल्प परंपरेची स्थानिक वैशिष्ट्ये आणि तिचे वास्तुशिल्पाशी असलेले संबंध अधिक स्पष्ट होण्यास मदत होते.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === काष्ठवास्तुतील संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक घटक === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये लाकूड हे एकाच वेळी संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक माध्यम म्हणून वापरले गेले आहे. स्तंभ, तुळया, छताचे घटक आणि चौकटी यांसारख्या भागांना संरचनात्मक भूमिका असताना त्यांच्यावर केलेले कोरीव काम वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काही धार्मिक वास्तूंमध्ये काष्ठशिल्पाचे घटक देवतेशी संबंधित धार्मिक प्रतीके, पौराणिक प्रतिमा किंवा स्थानिक कलापरंपरेशी निगडित अलंकरण दर्शवू शकतात. मात्र, अशा प्रतिमांचे स्वरूप आणि अर्थ मंदिरनिहाय बदलू शकतात. त्यामुळे काष्ठशिल्पातील प्रतिमांचा अर्थ लावताना प्रत्यक्ष वास्तू-अभ्यास, शिल्पविषयक दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भ यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठवास्तूचे संवर्धन करताना तिच्या संरचनात्मक भूमिकेबरोबरच काष्ठशिल्पाचे कलात्मक आणि ऐतिहासिक महत्त्वही लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूंच्या दस्तऐवजीकरणाच्या अभ्यासातून लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताचे पटल आणि इतर वास्तुघटकांचे नोंदणीकरण करण्यात आले आहे. अशा वास्तुघटकांचे दस्तऐवजीकरण हे त्यांच्या वास्तुशास्त्रीय, कलात्मक आणि सांस्कृतिक मूल्यांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास == कोकणातील मंदिर स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास एका विशिष्ट कालखंडात अचानक निर्माण झालेला वास्तुप्रकार म्हणून पाहता येत नाही. या प्रदेशातील धार्मिक वास्तूंच्या पुरातत्त्वीय नोंदींमध्ये प्राचीन शैलकृत गुहा आणि ब्राह्मणical धार्मिक वास्तू आढळतात; रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत गुहा याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> दक्षिण कोकणातील अलीकडील पुरातत्त्वीय संशोधनातूनही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नव्याने नोंद झालेल्या शैलकृत गुहांची माहिती उपलब्ध झाली आहे.<ref name="BokilKamble2025">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Kamble |first2=Riya |title=Newly Discovered Rock-Cut Caves from the Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Journal of Studies in South Asia |volume=1 |issue=1 |year=2025 |pages=17–24 |issn=3107-8451 |date=30 June 2025 |url=https://www.pbjournals.com/JSSA }}</ref> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या पुढील विकासाचा अभ्यास करताना स्थानिक दगडी वास्तू, काष्ठवास्तु, लेटराइटचा वापर आणि स्थानिक बांधकाम परंपरा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपात स्थानिक साहित्य, कारागिरी आणि वास्तुरचनेचा परस्परसंबंध दिसून येतो; विशेषतः कोकणातील काष्ठवास्तू आणि धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासातून लाकडी वास्तुघटकांची दीर्घकालीन परंपरा स्पष्ट होते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास केवळ वास्तूच्या बाह्य स्वरूपावर आधारित न राहता पुरातत्त्वीय अवशेष, वास्तुरचना, शिल्पकला, प्रतिमाशास्त्र, उपलब्ध ऐतिहासिक साधने आणि स्थानिक वास्तुपरंपरा यांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून करणे आवश्यक आहे. कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तूंच्या अभ्यासात वास्तुरचना आणि प्रतिमाशास्त्राचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे, तर कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या आधुनिक अभ्यासात वास्तू, स्थानिक परंपरा आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांवर भर देण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर स्थापत्याच्या ऐतिहासिक विकासाचा कालानुक्रम ठरविताना मात्र प्रत्येक वास्तूचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय, ऐतिहासिक आणि वास्तुशास्त्रीय पुरावा विचारात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध पुराव्यावरून वेगवेगळ्या कालखंडांतील वास्तूंची वैशिष्ट्ये ओळखता येतात; परंतु सर्व आधुनिक कोकणी मंदिररचना एका अखंड आणि एकरेषीय वास्तु-विकासातून निर्माण झाल्या असे सर्वसाधारणपणे मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKamble2025"/> === प्राचीन धार्मिक वास्तू === कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासासाठी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत गुहा महत्त्वपूर्ण पुरातत्त्वीय उदाहरण ठरतात. कातळगाव आणि जावडे ही गावे लांजा तालुक्यात असून, त्यांच्यामधून वाहणाऱ्या स्थानिक प्रवाहाच्या परिसरातील लेटराइट किंवा फेरिक्रीटच्या थरात या गुहा कोरण्यात आल्या आहेत. या स्थळावर अनेक गुहा, स्वतंत्र शिल्पे आणि वास्तुघटक आढळतात.<ref name="JogeKatalgaon2018">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |last3=Dhanawade |first3=Anjay |last4=Ganvir |first4=Shrikant |last5=Dalavi |first5=Hemant |title=Early Brahmanical Rock Cut Caves at Katalgaon-Javade, District Ratnagiri, Maharashtra, India |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Sri Lanka |volume=62 |issue=2 |year=2018 |pages=65–115 }}</ref> Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार कातळगाव–जावडे येथील गुहा साधारण इ.स. चौथे–पाचवे शतक या कालखंडाशी संबंधित आहेत. या स्थळाचे महत्त्व केवळ गुहांच्या प्राचीनतेत नसून त्यांच्या वास्तुरचनेत आणि त्यांच्याशी संबंधित शिल्पप्रतिमांमध्ये आहे. या वास्तूंच्या आधारे पश्चिम किनारपट्टीवरील महाराष्ट्रात ब्राह्मणical धार्मिक परंपरांच्या प्रसाराचा आणि त्यांच्या आरंभीच्या वास्तुरूपांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> या गुहांपैकी अनेक गुहा आकाराने लहान आणि एककक्षीय आहेत. काही गुहांमध्ये साधे उंचवटे किंवा आसने, तर काही ठिकाणी अधिक विकसित पादपीठे आणि कोनाडे आढळतात. अभ्यासकांनी या वास्तुरचनेची तुलना महाराष्ट्र, गोवा आणि दख्खनमधील इतर आरंभीच्या शैलकृत धार्मिक वास्तूंशी केली आहे. कातळगाव–जावडे येथील गुहांमध्ये प्रवेशरचनेचे स्वरूपही वैशिष्ट्यपूर्ण आहे; बहुतेक गुहांमध्ये स्वतंत्र दरवाजाची विकसित चौकट आढळत नसल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील वास्तुसमूहात धार्मिक परंपरांची विविधता दिसून येते. काही गुहांमध्ये विष्णूशी संबंधित प्रतिमा आढळतात, तर इतर गुहांमध्ये कार्तिकेय, ब्रह्मा किंवा शिव, शिव-पार्वती आणि गंगावतरणाशी संबंधित प्रतिमाशिल्पे आढळतात. त्यामुळे या स्थळाचा अभ्यास केवळ वास्तुशास्त्रीय दृष्टीने न करता प्रतिमाशास्त्र आणि धार्मिक इतिहासाच्या संदर्भातही केला जातो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील गुहांमध्ये आढळणाऱ्या प्रतिमांमध्ये विष्णू, नरसिंह, कार्तिकेय, शिव-पार्वती आणि इतर धार्मिक विषयांचे दर्शन घडते. काही प्रतिमांच्या स्थानिक अर्थनिर्मितीचेही अभ्यासात उल्लेख आहेत. यावरून प्राचीन धार्मिक वास्तू आणि नंतरच्या लोकश्रद्धा यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करण्यासाठीही हे स्थळ महत्त्वाचे ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> या गुहांच्या वास्तुरचनेत साधेपणा आणि कार्यप्रधानता दिसून येते. अभ्यासकांच्या मते कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तू कोकणातील या प्रकारच्या वास्तुपरंपरेच्या आरंभीच्या स्वरूपाचे प्रतिनिधित्व करतात. त्यांची रचना दख्खन आणि पश्चिम भारतातील इतर आरंभीच्या शैलकृत वास्तूंशी काही प्रमाणात साम्य दर्शवते. त्यामुळे कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तूंचा इतिहास हा व्यापक दख्खनी शैलकृत वास्तुपरंपरेपासून पूर्णपणे वेगळा नव्हता, असे तुलनात्मक वास्तु-अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या उपलब्धतेचा प्रश्नही महत्त्वाचा आहे. Raghunath Bokil आणि Riya Kamble यांच्या 2025 मधील अभ्यासानुसार दक्षिण कोकणात योग्य खडक किंवा वास्तुशिल्पासाठी उपयुक्त साहित्याची मर्यादित उपलब्धता असल्यामुळे शैलकृत वास्तूंची संख्या तुलनेने मर्यादित आहे. तरीही रत्‍नागिरी जिल्ह्यात गेल्या काही दशकांत विविध अभ्यासकांनी अनेक शैलकृत वास्तू आणि गुहा ओळखल्या आहेत. त्यांच्या अभ्यासात संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका नव्याने नोंद झालेल्या गुहेचा उल्लेख आहे.<ref name="BokilKamble2025"/> या नव्या पुरातत्त्वीय नोंदींमुळे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील शैलकृत धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास अद्याप पूर्ण झालेला नसल्याचे दिसते. त्यामुळे प्राचीन धार्मिक वास्तूंचा इतिहास निश्चित करण्यासाठी नव्या पुरातत्त्वीय शोधांचे दस्तऐवजीकरण, स्थळांचा तुलनात्मक अभ्यास आणि उपलब्ध शिल्प-वास्तुघटकांचे शास्त्रीय विश्लेषण आवश्यक आहे.<ref name="BokilKamble2025"/> कातळगाव–जावडे आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील इतर शैलकृत वास्तू या नंतरच्या कोकणी मंदिर वास्तुशैलीच्या थेट आणि एकमेव पूर्वरूप म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध पुरातत्त्वीय अभ्यास मात्र या वास्तूंमधून कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तुरचना, शैलकृत स्थापत्य आणि प्रतिमाशास्त्रीय परंपरांचा महत्त्वपूर्ण पुरावा उपलब्ध करून देतात. त्यामुळे कोकणातील मंदिर स्थापत्याच्या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास करताना या शैलकृत वास्तूंचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भ म्हणून विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKamble2025"/> === शिलाहार आणि मध्ययुगीन परंपरा === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहार राजवटीला महत्त्वाचे स्थान आहे. दक्षिण कोकणातील शिलाहार घराण्याची सत्ता साधारण इ.स. ७७० ते १०२० या कालखंडात होती. या घराण्याचा प्रभाव सह्याद्री आणि समुद्र यांच्या दरम्यानच्या दक्षिण कोकण प्रदेशावर होता. त्यांच्या इतिहासाची माहिती प्रामुख्याने ताम्रपट, शिलालेख आणि इतर ऐतिहासिक साधनांमधून उपलब्ध होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खारेपाटण ताम्रपट हे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी विशेष महत्त्वाचे साधन मानले जाते.<ref name="GazetteerShilaharas">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Silaharas |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref><ref name="Khobrekar2002">{{cite book |last=Khobarekar |first=V. G. |title=Konkan, from the Earliest to 1818 A.D.: A Study in Political and Socio-economic Aspects |publisher=Snehavardhan Publishing House |location=Pune |year=2002 |pages=436 }}</ref> शिलाहारांच्या काळातील राजकीय इतिहासाबरोबरच धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचाही विकास झाला. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये शिलाहारांच्या काळातील मंदिरांचा धार्मिक कार्याबरोबरच शिक्षण आणि सत्रव्यवस्थेशी संबंध असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे मध्ययुगीन कोकणातील देवळे ही केवळ उपासनेची स्थळे नसून धार्मिक, शैक्षणिक आणि सामाजिक जीवनाशी संबंधित संस्था म्हणूनही कार्यरत होती असे उपलब्ध ऐतिहासिक साधनांवरून दिसून येते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय प्रभावाचा विस्तार काळानुसार बदलत गेला. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींनुसार त्यांच्या सत्तेचा संबंध गोवा, रत्‍नागिरी आणि खारेपाटण परिसराशी होता. खारेपाटण येथील ताम्रपटांमधून शिलाहार राजांची वंशावळ, त्यांच्या राजकीय संबंधांची माहिती आणि तत्कालीन प्रशासनाचे काही पैलू समोर येतात.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="Khobrekar2002"/> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास करताना केवळ राजाश्रयावर भर देणे योग्य ठरणार नाही. ताम्रपट आणि इतर ऐतिहासिक साधनांमधून धार्मिक संस्थांना देण्यात आलेल्या आश्रयाची माहिती मिळते; परंतु आज अस्तित्वात असलेल्या प्रत्येक मंदिराची वास्तुरचना शिलाहारकालीन आहे असे केवळ त्या प्रदेशावर शिलाहारांची सत्ता होती म्हणून म्हणता येत नाही. एखाद्या मंदिराचे कालमान निश्चित करण्यासाठी त्याची वास्तुशैली, शिलालेख, मूर्तिशिल्प, बांधकामातील स्तर आणि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या विकासात स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती आणि उपलब्ध बांधकाम साहित्य यांचाही प्रभाव राहिला. पुढील काळात कोकणातील मंदिर वास्तूंमध्ये दगड, लेटराइट आणि लाकूड यांचा विविध प्रकारे वापर झालेला दिसतो. त्यामुळे मध्ययुगीन मंदिर स्थापत्याचा अभ्यास हा केवळ राजवंशांच्या इतिहासाच्या चौकटीत न करता स्थानिक वास्तुपरंपरा, कारागिरी आणि उपलब्ध संसाधने यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> शिलाहारांच्या राजवटीच्या समाप्तीनंतर कोकणातील राजकीय सत्ता विविध राजघराण्यांच्या प्रभावाखाली गेली. दक्षिण कोकणातील शिलाहारांची सत्ता इ.स. ११व्या शतकाच्या प्रारंभी संपुष्टात आल्याचे रत्‍नागिरी गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यानंतरच्या काळात चालुक्य, कदंब, यादव आणि इतर राजकीय सत्तांच्या प्रभावामुळे कोकणाच्या राजकीय इतिहासात बदल झाले.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन काळातील धार्मिक वास्तूंच्या परंपरेचा अभ्यास करताना या राजकीय बदलांबरोबरच स्थानिक देवस्थानांची सातत्याने चालत आलेली परंपरा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. अनेक देवस्थानांच्या वास्तूंमध्ये कालांतराने दुरुस्ती, विस्तार, पुनर्बांधणी किंवा नवीन वास्तुघटकांची भर पडल्यामुळे आजची वास्तू ही एका विशिष्ट ऐतिहासिक कालखंडाचीच निर्मिती आहे असे गृहीत धरता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील मध्ययुगीन मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास हा वास्तूच्या मूळ निर्मितीबरोबरच तिच्या नंतरच्या परिवर्तनांचाही अभ्यास ठरतो.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="DalviDalvi2010"/> === आधुनिक काळातील परिवर्तन === कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये आधुनिक काळात दुरुस्ती, पुनर्बांधणी, विस्तार आणि नवीन बांधकाम साहित्याचा वापर यांमुळे काही बदल झाले आहेत. पारंपरिक मंदिरांच्या वास्तूमध्ये स्थानिक साहित्य, काष्ठवास्तु, कौलारू छत आणि स्थानिक कारागिरी यांना महत्त्व असताना आधुनिक काळात त्यांच्या देखभालीसाठी आणि पुनर्बांधणीसाठी नव्या बांधकाम पद्धतींचा वापर होऊ लागला आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील आधुनिक अभ्यासांमध्ये पारंपरिक बांधकामज्ञान आणि सांस्कृतिक वारसा यांचे जतन हा महत्त्वाचा विषय म्हणून पुढे आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक पुनर्बांधणीमुळे काही मंदिरांच्या मूळ वास्तुरचनेत बदल होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अलीकडील अभ्यास आणि वास्तुशिक्षणाच्या प्रकल्पांमध्ये पारंपरिक मंदिरांच्या नूतनीकरणामुळे त्यांच्या मूळ वास्तुगुणांमध्ये बदल होण्याच्या प्रश्नाकडे लक्ष वेधण्यात आले आहे. काही उदाहरणांमध्ये पारंपरिक ग्रामदेवतांच्या मंदिरांचे नूतनीकरण करून त्यांना अधिक एकसंध आधुनिक काँक्रीट स्वरूप देण्यात आल्याने पूर्वीच्या वास्तुरचनेतील वैशिष्ट्ये कमी झाल्याचे निरीक्षण नोंदविण्यात आले आहे.<ref name="Deulkathan2025">{{cite web |title=Kala Ghoda Arts Festival 2025: This project by college students showcases stories of temple architecture in Konkan |url=https://www.mid-day.com/mumbai-guide/things-to-do/article/konkan-calling-23471346 |website=Mid-day |date=25 January 2025 |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक काळातील परिवर्तन केवळ मंदिराच्या मुख्य वास्तूपुरते मर्यादित नसून मंदिर परिसरातील उपयुक्तताविषयक बांधकामांमध्येही दिसून येते. भाविकांसाठी सुविधा, प्रवेशमार्ग, सभागृह, स्वच्छतागृहे, निवासव्यवस्था आणि इतर सोयी निर्माण करताना पारंपरिक मंदिर परिसराच्या मूळ रचनेशी त्यांचा संबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते. त्यामुळे मंदिराच्या संवर्धनात धार्मिक वापराच्या गरजा आणि वास्तु-वारशाचे जतन यांच्यात संतुलन राखणे महत्त्वाचे ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काही ऐतिहासिक मंदिरांच्या बाबतीत आधुनिक संवर्धन आणि पुनर्स्थापना प्रकल्पही हाती घेण्यात आले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील धूतपापेश्वर मंदिराच्या संवर्धन प्रकल्पात मंदिर, उपदेवालये, उपयुक्तता-विषयक वास्तू आणि परिसरातील पर्यावरणीय घटक यांचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे. या मंदिराच्या वास्तूमध्ये शिलाहार आणि पेशवा काळातील शैलींचे स्थानिक कोकणी साहित्याशी झालेले अनुकूलन दिसून येते, अशी नोंद संवर्धन प्रकल्पाच्या दस्तऐवजात आहे.<ref name="DhootapapeshwarConservation">{{cite web |title=Dhootapapeshwar Temple — Management Plan & DPR & Conservation Works |url=https://anlassociates.com/projects/dhootapapeshwar-temple-management-plan-dpr-conservation-works |website=Abha Narain Lambah Associates |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक काळात मंदिर वास्तूंकडे केवळ धार्मिक वापराच्या दृष्टीने न पाहता सांस्कृतिक वारसा आणि वास्तु-अभ्यासाच्या दृष्टीनेही पाहिले जात आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवर आधारित अलीकडील शैक्षणिक आणि वास्तुशिक्षणाच्या प्रकल्पांमध्ये मंदिरांचे दस्तऐवजीकरण, प्रतिकृती तयार करणे आणि त्यांच्या वास्तु-सांस्कृतिक संदर्भाचा अभ्यास करण्याचा प्रयत्न झाला आहे. यामुळे पारंपरिक मंदिर वास्तुशैलीकडे नव्या पिढीचे आणि वास्तु-अभ्यासकांचे लक्ष वेधले जात आहे.<ref name="Deulkathan2025"/> आधुनिक परिवर्तनाच्या प्रक्रियेत पर्यटनाचाही प्रभाव वाढत आहे. मंदिरांना धार्मिक स्थळांबरोबरच सांस्कृतिक आणि वारसा स्थळे म्हणून पाहिले जाऊ लागल्याने त्यांच्या परिसरात पर्यटक आणि भाविकांसाठी सुविधा निर्माण करण्याची गरज वाढली आहे. महाराष्ट्रातील वारसा स्थळांच्या विकासाच्या योजनांमध्ये संरक्षण, दस्तऐवजीकरण आणि पर्यटकांसाठी मूलभूत सुविधा यांचा एकत्रित विचार केला जात असल्याचे दिसून येते.<ref name="RaigadTourism">{{cite web |title=Tourism |url=https://raigad.gov.in/en/tourism-eng/ |website=District Raigad, Government of Maharashtra |publisher=District Administration, Raigad |access-date=13 August 2026 }}</ref> तथापि, आधुनिक सुविधा आणि पारंपरिक वास्तुशैली यांच्यात संतुलन राखणे हे कोकणातील मंदिरांच्या संवर्धनातील महत्त्वाचे आव्हान आहे. पारंपरिक वास्तूंच्या दुरुस्ती किंवा पुनर्बांधणीमध्ये स्थानिक साहित्य, मूळ वास्तुरचना, काष्ठशिल्प, कौलारू छत, अलंकरण आणि मंदिराभोवतालचे सांस्कृतिक पर्यावरण यांचा विचार केल्यास वास्तूचे ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्य अधिक प्रभावीपणे जतन करता येऊ शकते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DhootapapeshwarConservation"/> आधुनिक काळातील परिवर्तनामुळे कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे स्वरूप काही ठिकाणी बदलले असले तरी पारंपरिक वास्तुज्ञान, स्थानिक साहित्य आणि काष्ठशिल्प यांचे महत्त्व अद्याप कायम आहे. त्यामुळे आधुनिक पुनर्बांधणी आणि पारंपरिक वारसा यांच्यात समतोल साधणे हे कोकणातील मंदिर वास्तूंच्या भविष्यातील संवर्धनासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> == मंदिराचे स्थान आणि परिसर नियोजन == === देवस्थान आणि ग्रामजीवन === कोकणातील मंदिर हे केवळ धार्मिक उपासनेचे स्थान नसून अनेक गावांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा एक महत्त्वाचा केंद्रबिंदू राहिले आहे. विशेषतः ग्रामदैवतांच्या देवळांना गावाच्या संरक्षणाशी, स्थानिक श्रद्धांशी आणि सामुदायिक धार्मिक आचारांशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मालवण येथील *Deulwada* वरील वास्तु-अभ्यासात ग्रामदैवतांना गावाचे रक्षक मानले जात असून, त्यांचे देवस्थान हे स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि विधींशी संबंधित सार्वजनिक जागा म्हणून वर्णन केले आहे.<ref name="DeulwadaMalvan">{{cite web |title=Temples of Deulwada, Malvan |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Deulwada-Document-2018.pdf |website=IES College of Architecture |publisher=IES College of Architecture |location=Mumbai, Maharashtra |year=2018 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील देवस्थानांच्या रचनेत मंदिराचा मुख्य गाभारा किंवा देवालय हा केंद्रस्थानी असला तरी त्याभोवतालचा परिसरही धार्मिक आणि सामाजिक वापराचा भाग असतो. देवस्थानाच्या परिसरात धार्मिक विधी, उत्सव, सामुदायिक कार्यक्रम आणि भाविकांच्या एकत्र येण्याच्या प्रक्रिया घडत असल्यामुळे मंदिराचा अवकाश हा केवळ वास्तूच्या आतील भागापुरता मर्यादित राहत नाही. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना मंदिर आणि त्याच्या सभोवतालच्या ग्रामवस्तीचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DalviDalvi2010"/> ग्रामदैवतांच्या देवळांभोवती निर्माण झालेला *Deulwada* किंवा देवस्थान परिसर हा स्थानिक धार्मिक जीवनाच्या संघटनेत महत्त्वाची भूमिका बजावतो. अशा परिसरात एका प्रमुख देवतेबरोबर इतर संबंधित देवतांची देवळे किंवा धार्मिक घटक असू शकतात. त्यामुळे देवस्थानाची रचना ही केवळ एका स्वतंत्र मंदिराची वास्तू न राहता स्थानिक धार्मिक विश्वाची भौतिक अभिव्यक्ती बनते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या सामाजिक संदर्भाचा विचार करताना स्थानिक परंपरा आणि वास्तू यांचे नातेही महत्त्वाचे ठरते. धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात वास्तूचे स्वरूप, तिचा परिसर आणि त्या परिसराशी निगडित सामाजिक-सांस्कृतिक व्यवहार यांचा एकत्रित विचार करण्याची आवश्यकता असल्याचे कोकणातील sacred heritage वरील अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="DalviDalvi2010"/> मंदिर आणि ग्रामजीवन यांचे नाते उत्सव, धार्मिक विधी आणि सामुदायिक सहभागाच्या माध्यमातून अधिक स्पष्ट होते. अशा प्रसंगी मंदिराचा परिसर तात्पुरत्या स्वरूपात मोठ्या सामुदायिक वापरासाठी खुला होतो. त्यामुळे मंदिराच्या वास्तु-अभ्यासात नियमित धार्मिक वापराबरोबरच उत्सवकालीन वापराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैली समजून घेताना म्हणूनच देवळाची वास्तू आणि ग्रामसमाज यांना परस्परांपासून स्वतंत्र मानणे योग्य ठरणार नाही. देवस्थान, ग्रामदैवत, धार्मिक परंपरा, सार्वजनिक अवकाश आणि स्थानिक सांस्कृतिक व्यवहार यांच्या परस्परसंबंधातून मंदिराला त्याचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व प्राप्त होते.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DalviDalvi2010"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुंकेश्वर मंदिर हे समुद्र आणि मंदिर यांच्या भौगोलिक संबंधाचे स्पष्ट उदाहरण आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार हे प्राचीन शिवमंदिर अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर स्थित आहे. मंदिर, समुद्रकिनारा आणि आसपासचा नैसर्गिक परिसर यांचे एकत्रित अस्तित्व या देवस्थानाला विशिष्ट भौगोलिक आणि धार्मिक स्वरूप प्राप्त करून देते.<ref name="KunkeshwarTourism">{{cite web |title=Kunkeshwar |url=https://maharashtratourism.gov.in/beach/kunkeshwar/ |website=Department of Tourism, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> === मंदिराभोवतालची रचना === कोकणातील काही मंदिरसमूहांमध्ये मुख्य देवालयाबरोबरच इतर देवतांची मंदिरे, मंडप आणि धार्मिक वापराच्या जागा एकत्रितपणे आढळतात. मालवण येथील देऊळवाड्यात पाच प्रमुख देवतांची मंदिरे एका धार्मिक परिसरात समूहाने स्थित आहेत. या मंदिरांचा विकास वेगवेगळ्या कालखंडांत झाला असून, काही मंदिरांमध्ये कालांतराने बाह्य मंडपांची भरही पडली आहे.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवणच्या देऊळवाड्याचा परिसर धार्मिक वापराबरोबरच सार्वजनिक आणि सामुदायिक वापरासाठीही महत्त्वाचा आहे. दस्तऐवजीकरणानुसार या मंदिरांतील मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या लोककलांच्या कार्यक्रमांसाठी केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिराभोवतालच्या रचनेत नैसर्गिक घटकांचाही समावेश होऊ शकतो. मालवणच्या देऊळवाड्यात काही वडाची झाडे ‘महा पुरुष’ म्हणून पूजली जातात. या झाडांभोवती प्रदक्षिणेसाठी चौथरा बांधलेला आहे. त्यामुळे काही ठिकाणी धार्मिक अवकाशाची रचना केवळ बांधलेल्या मंदिरांपुरती मर्यादित न राहता वृक्षांसारख्या नैसर्गिक घटकांनाही सामावून घेते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूह मंदिर आणि जलपरिसर यांच्या परस्परसंबंधाचे उदाहरण देतो. हा मंदिरसमूह दामापूर तलावाच्या बांधावर विकसित झाला असून, मूळ भगवती मंदिराबरोबर सातेरी देवी, नारायण आणि ब्राह्मण मंदिर अशी आणखी तीन मंदिरे या परिसरात आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati">{{cite web |title=Baandh Rakshak Bhagwati: The Sacred Waterfront |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Dhamapur-Bhagwati-Document-2019.pdf |website=IES College of Architecture |year=2019 |access-date=13 August 2026 }}</ref> दामापूरच्या भगवती मंदिराचा सभामंडप धार्मिक वापराबरोबरच सामुदायिक वापरासाठीही महत्त्वाचा आहे. दस्तऐवजीकरणानुसार या सभामंडपाचा उपयोग पंचायत बैठका आणि उत्सवांच्या वेळी होणाऱ्या सामुदायिक जमावासाठी केला जातो. त्यामुळे मंदिराच्या वास्तुरचनेतील मंडप हा काही ठिकाणी धार्मिक तसेच सामाजिक व्यवहारांसाठी वापरला जाणारा अवकाश ठरतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये पारंपरिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली लेटराइट दगडी बांधकामपद्धती आणि काष्ठचौकट यांचा वापर झाल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे. मंदिरांमध्ये अक्षीय नियोजन, चौकोनी गर्भगृह आणि त्याला जोडलेला मंडप आढळतो; मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त स्वरूपाचे आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati"/> या उदाहरणांवरून कोकणातील मंदिराभोवतालची रचना मंदिरनिहाय आणि परिसरनिहाय बदलत असल्याचे दिसते. काही ठिकाणी अनेक देवालयांचा समूह, काही ठिकाणी नैसर्गिक घटकांशी संबंधित धार्मिक अवकाश, तर काही ठिकाणी जलस्रोताशी निगडित मंदिरपरिसर आढळतो. त्यामुळे सर्व कोकणी मंदिरांसाठी एकच निश्चित परिसर-नियोजन पद्धती अस्तित्वात आहे असे म्हणता येत नाही.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना त्यामुळे मुख्य देवालयाबरोबरच त्याचा परिसर, संबंधित देवालये, मंडप, नैसर्गिक घटक आणि सामुदायिक वापर यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. मालवण आणि दामापूर येथील उदाहरणे धार्मिक वास्तू आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक जीवन यांच्यातील संबंध स्पष्ट करतात.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> == कोकणातील मंदिराची वास्तुरचना == === गर्भगृह === गर्भगृह हे मंदिराच्या धार्मिक आणि वास्तुरचनेतील प्रमुख घटकांपैकी एक आहे. मुख्य देवतेची प्रतिमा किंवा विग्रह ज्या पवित्र कक्षात प्रतिष्ठित केला जातो, त्या कक्षाला गर्भगृह किंवा गाभारा म्हणतात. भारतीय मंदिर वास्तुशैलीच्या मूलभूत रचनेत गर्भगृहाला मध्यवर्ती स्थान असून त्याच्या पुढे भक्तांच्या प्रवेशासाठी आणि उपासनेसाठी मंडपाची रचना केली जाते.<ref name="TempleArchitectureBasic">{{cite web |title=Three key forms of temple architecture |url=https://amritmahotsav.nic.in/blogdetail.htm?70= |website=Azadi Ka Amrit Mahotsav |publisher=Ministry of Culture, Government of India |date=1 March 2022 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिरांमध्ये गर्भगृहाची रचना स्थानिक वास्तुपरंपरा आणि बांधकामपद्धतीशी संबंधित असल्याचे काही प्रत्यक्ष मंदिर-अभ्यासांत दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरांची रचना पारंपरिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेल्या लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकटीच्या पद्धतीत करण्यात आली आहे. या मंदिरांमध्ये अक्षीय नियोजन असून चौकोनी गर्भगृहाला मंडप जोडलेला आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरसमूहातील गर्भगृह आणि मंडप यांचे परस्परसंबंध मंदिराच्या एकूण वास्तुरचनेचा महत्त्वाचा भाग आहेत. गर्भगृह हे देवतेच्या प्रतिष्ठापनेसाठी केंद्रस्थानी असताना त्याला जोडलेला मंडप धार्मिक उपासना तसेच सामुदायिक वापरासाठी उपयोगात येतो. त्यामुळे या उदाहरणात गर्भगृह आणि मंडप यांच्यातील वास्तुगत संबंध हा केवळ प्रवेशाचा नसून धार्मिक आणि सामाजिक वापराशीही संबंधित आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील सर्व मंदिरांच्या गर्भगृहांची रचना एकसारखी आहे असे मानता येत नाही. मंदिराची देवता, कालखंड, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य आणि नंतर झालेल्या विस्तार किंवा पुनर्बांधणीमुळे गर्भगृहाच्या आकारमानात आणि त्याच्या सभोवतालच्या वास्तुरचनेत फरक आढळू शकतो. त्यामुळे कोकणातील गर्भगृहाच्या वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करताना प्रत्येक मंदिराचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण विचारात घेणे आवश्यक आहे. गर्भगृहाच्या वास्तुरचनेचा अभ्यास करताना त्याचे आकारमान, भिंतींची रचना, प्रवेशद्वार, देवतेची प्रतिष्ठापना, प्रकाशव्यवस्था, मंडपाशी असलेला संबंध आणि त्यावर असलेल्या छताच्या किंवा शिखराच्या रचनेचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध कोकणी मंदिर-अभ्यासांमधून या घटकांमध्ये स्थानिक बांधकामपद्धती आणि काष्ठवास्तूचा प्रभाव काही ठिकाणी दिसून येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> म्हणून कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीतील गर्भगृह हे केवळ देवतेची प्रतिष्ठापना असलेले बंदिस्त कक्ष म्हणून न पाहता, मंदिराच्या अक्षीय नियोजनाचा आणि धार्मिक अवकाशाचा केंद्रबिंदू म्हणून अभ्यासणे आवश्यक आहे. दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाचे उदाहरण या संदर्भात स्थानिक कोकणी बांधकामपरंपरा आणि गर्भगृह-मंडप यांच्या परस्परसंबंधाचा प्रत्यक्ष नमुना उपलब्ध करून देते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> === अंतराळ === अंतराळ हा गर्भगृह आणि मंडप यांना जोडणारा मधला वास्तुघटक आहे. मंदिराच्या अंतर्गत रचनेत तो गर्भगृहातील अधिक अंतर्मुख आणि पवित्र अवकाश आणि मंडपातील तुलनेने अधिक खुल्या अवकाश यांच्यामधील संक्रमणाचा भाग म्हणून कार्य करतो. भारतीय मंदिर स्थापत्याच्या अभ्यासात अंतराळाला गर्भगृह आणि मंडप यांच्यामधील intermediate chamber किंवा vestibule म्हणून वर्णन केले जाते.<ref name="TempleArchitectureBasic"/> कोकणातील मंदिर वास्तुरचनेत अंतराळाची उपस्थिती मंदिरानुसार बदलू शकते. त्यामुळे प्रत्येक कोकणी मंदिरात गर्भगृह आणि मंडप यांच्या दरम्यान स्वतंत्र अंतराळ असतेच असे मानता येत नाही. उपलब्ध मंदिर-दस्तऐवजीकरणात गर्भगृह, अंतराळ आणि मंडप यांची रचना आढळणाऱ्या मंदिरांची उदाहरणे आहेत; मात्र कोकणातील सर्व मंदिरांसाठी एकच आराखडा लागू होतो असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अंतराळाची वास्तुगत भूमिका मुख्यतः गर्भगृह आणि मंडप यांच्यातील जोडणीशी संबंधित आहे. त्यामुळे मंदिराच्या अक्षीय नियोजनाचा अभ्यास करताना गर्भगृह, अंतराळ आणि मंडप यांची परस्परसंबंधित मांडणी विचारात घेतली जाते. भारतीय मंदिर स्थापत्याच्या अभ्यासक्रमीय संदर्भांमध्येही अंतराळाला गर्भगृह आणि मंडप यांना जोडणारा मध्यवर्ती वास्तुघटक म्हणून स्पष्ट केले आहे.<ref name="TempleArchitectureBasic"/> कोकणातील स्थानिक मंदिर वास्तुशैलीचा विचार करताना मात्र अंतराळाची रचना केवळ स्थापत्यशास्त्रीय संज्ञेच्या आधारे निश्चित करता येत नाही. स्थानिक बांधकाम साहित्य, मंदिराचा कालखंड, उपलब्ध जागा, नंतर झालेले विस्तार आणि पुनर्बांधणी यांमुळे गर्भगृह आणि मंडप यांच्यातील संक्रमण-अवकाशाचे स्वरूप बदलू शकते. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यास स्थानिक साहित्य, पारंपरिक बांधकामपद्धती आणि वास्तुघटक यांच्या परस्परसंबंधावर भर देतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अंतराळाचा अभ्यास करताना त्याचे आकारमान, गर्भगृहाशी असलेले प्रमाण, मंडपाशी असलेली जोडणी, प्रवेशद्वाराची रचना आणि त्यावरील अलंकरण यांचा स्वतंत्र विचार करता येतो. अशा तपशीलांच्या आधारे एखाद्या मंदिराची वास्तुरचना, तिचे कालानुक्रमिक स्तर आणि नंतरच्या काळात झालेल्या बदलांचा अभ्यास करण्यास मदत होऊ शकते. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांच्या दस्तऐवजीकरणात अंतराळ हा स्वतंत्र वास्तुघटक म्हणून नोंदविणे उपयुक्त ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीची विविधता लक्षात घेता अंतराळाला सर्व मंदिरांचे अनिवार्य वैशिष्ट्य मानण्याऐवजी, ज्या मंदिरात हा वास्तुघटक प्रत्यक्ष आढळतो तेथे त्याच्या रचना आणि कार्याचा स्वतंत्र अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. === मंडप === मंडप हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील महत्त्वाचा अवकाश असून तो गर्भगृहासमोरील उपासना, दर्शन आणि सामुदायिक वापरासाठीचा भाग असतो. भारतीय मंदिर स्थापत्याच्या विविध परंपरांमध्ये मंडपाचे स्वरूप मंदिराच्या आकारमानानुसार आणि वास्तुशैलीनुसार बदलते. काही मंदिरांमध्ये तो गर्भगृहाला थेट जोडलेला असतो, तर काही ठिकाणी गर्भगृह आणि मंडप यांच्यामध्ये अंतराळासारखा मध्यवर्ती वास्तुघटक असतो.<ref name="TempleArchitectureBasic"/> कोकणातील मंदिरांमध्ये मंडपाच्या रचनेत स्थानिक बांधकामपद्धतीचा प्रभाव दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणात गर्भगृहाला जोडलेला मंडप, खुले आणि स्तंभयुक्त मंडप तसेच लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकटीचा वापर नोंदविण्यात आला आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिराच्या उदाहरणातून मंडप हा केवळ गर्भगृहाकडे जाणारा मार्ग नसून मंदिराच्या धार्मिक आणि सामाजिक वापराचा महत्त्वाचा अवकाश असल्याचे दिसते. या मंदिराचा सभामंडप पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या वेळी सामुदायिक जमावासाठी वापरला जात असल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण येथील देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणातही मंदिरसमूहातील मंडपांना धार्मिक कार्याबरोबरच सामुदायिक वापराचे महत्त्व असल्याचे दिसून येते. काही मंडपांमध्ये सामुदायिक बैठका, अनौपचारिक वर्ग, कीर्तन आणि दशावतार यांसारखे सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील मंडपांच्या रचनेत लाकूड आणि दगड या दोन्ही स्थानिक साहित्यांचा वापर आढळू शकतो. काष्ठवास्तूच्या अभ्यासातून स्तंभ, तुळया, कंस आणि छताच्या संरचनेत लाकडाची भूमिका स्पष्ट होते; तर काही मंदिरसमूहांमध्ये लेटराइट दगड आणि लाकडी चौकटी यांचा संयुक्त वापर आढळतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> मंडपाचे स्वरूप मंदिरनिहाय बदलू शकते. काही ठिकाणी तो खुला आणि स्तंभयुक्त असतो, तर काही मंदिरांमध्ये अधिक बंदिस्त किंवा विस्तारित सभामंडप आढळतो. त्यामुळे कोकणातील सर्व मंदिरांच्या मंडपांची एकच निश्चित रचना आहे असे मानणे योग्य ठरणार नाही. मंदिराचा कालखंड, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, स्थानिक कारागिरी, धार्मिक उपयोग आणि नंतर झालेल्या विस्तारामुळे मंडपाच्या रचनेत विविधता निर्माण होऊ शकते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना मंडपाच्या आकारमानाबरोबरच त्याची गर्भगृहाशी असलेली जोडणी, स्तंभांची मांडणी, छताची रचना, प्रवेशव्यवस्था, अलंकरण आणि सामुदायिक वापर यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. अशा प्रकारे मंडप हा धार्मिक वास्तूचा वास्तुगत घटक असण्याबरोबरच स्थानिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडलेला अवकाश म्हणूनही अभ्यासता येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DeulwadaMalvan"/> === सभामंडप === सभामंडप हा मंदिरातील तुलनेने विस्तृत आणि सामुदायिक वापरासाठी खुला असलेला वास्तुघटक आहे. गर्भगृहाच्या तुलनेत त्याचा वापर अधिक व्यापक स्वरूपाचा असू शकतो. दर्शन, धार्मिक विधी, भजन, कीर्तन, प्रवचन तसेच उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांसाठी सभामंडपाचा उपयोग केला जातो. त्याचे स्वरूप मंदिराच्या परंपरा, आकारमान आणि स्थानिक वास्तुरचनेनुसार बदलते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील काही मंदिरांमध्ये सभामंडपाला धार्मिक उपयोगाबरोबरच सामाजिक महत्त्व प्राप्त झालेले दिसते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिराचा सभामंडप किंवा बाह्य सभागृह हे सामुदायिक वापराचे महत्त्वाचे स्थान आहे. या सभामंडपात पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या वेळी सामुदायिक जमाव होत असल्याची नोंद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरात सभामंडपाचे स्थान मंदिराच्या वास्तुरचनेत विशेषत्वाने अधोरेखित होते. उपलब्ध दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिराचे शिखर गर्भगृहाच्या वर नसून सभामंडपाच्या वर स्थित आहे. त्यामुळे या विशिष्ट मंदिररचनेत सभामंडपाला केवळ जोड-वास्तुघटक न मानता वास्तु-संरचनेतील विशेष महत्त्वाचा भाग प्राप्त झालेला दिसतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण येथील देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणातूनही मंदिरातील मंडपांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक वापराचे स्वरूप स्पष्ट होते. काही मंडपांमध्ये सामुदायिक बैठका, अनौपचारिक वर्ग, कीर्तन आणि दशावतार यांसारखे सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे मंदिरातील सभामंडप हा धार्मिक अवकाशाबरोबरच स्थानिक सांस्कृतिक व्यवहारांसाठी वापरला जाणारा सार्वजनिक अवकाश ठरू शकतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> सभामंडपाच्या रचनेत स्तंभ, तुळया, छत आणि प्रवेशव्यवस्था यांना महत्त्व असते. कोकणातील काही मंदिरांमध्ये स्थानिक काष्ठवास्तु आणि दगडी बांधकाम यांचा संयुक्त वापर आढळतो. दामापूर भगवती मंदिरसमूहातील मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त असून मंदिरांच्या बांधकामात लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकटीचा वापर झाल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सभामंडपाचा आकार आणि रचना सर्व कोकणी मंदिरांमध्ये एकसारखी नसते. काही मंदिरांमध्ये तो मुख्य गर्भगृहाला जोडलेला लहान मंडप असू शकतो, तर काही ठिकाणी तो अधिक विस्तृत सामुदायिक अवकाशाच्या स्वरूपात विकसित झालेला आढळतो. त्यामुळे सभामंडपाच्या रचनेचा अभ्यास मंदिराच्या कालखंड, स्थानिक बांधकाम साहित्य, धार्मिक उपयोग आणि नंतर झालेल्या विस्ताराच्या संदर्भात करणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील सभामंडपाचे वैशिष्ट्य समजून घेताना त्याच्या वास्तुरचनेबरोबरच सामाजिक उपयोगाचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. दामापूर आणि मालवण येथील उदाहरणांवरून सभामंडप हा धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामुदायिक जीवन यांच्यामधील दुवा म्हणून कार्य करू शकतो; मात्र ही वैशिष्ट्ये सर्व कोकणी मंदिरांना समानपणे लागू होतात असे मानता येत नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DeulwadaMalvan"/> === प्रवेशद्वार === मंदिराचे प्रवेशद्वार हे बाह्य परिसरातून मंदिराच्या धार्मिक अवकाशात प्रवेश घडवून आणणारे महत्त्वाचे वास्तुघटक आहे. विशेषतः गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराला धार्मिक आणि प्रतीकात्मक महत्त्व प्राप्त होते, कारण त्यातून भक्ताला देवतेच्या दर्शनाच्या पवित्र अवकाशाकडे प्रवेश मिळतो. मंदिर-द्वाराच्या चौकटी, उंबरठा, ललाटपट्टी आणि त्यावरील अलंकरण यांचा स्वतंत्र वास्तु-अभ्यास केला जातो.<ref name="TempleDoorwayJio">{{cite web |title=The Temple Doorway |url=https://exhibits.jioinstitute.edu.in/spotlight/hindu-temple-doorway-context-and-manifestations |website=Jio Institute |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील काही मंदिरांमध्ये प्रवेशद्वाराच्या रचनेत लाकडाचा आणि काष्ठकोरीव कामाचा विशेष वापर झालेला दिसतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात अंतराळाकडे जाणाऱ्या लाकडी प्रवेशद्वाराचा उल्लेख असून त्यावरील कोरीव कामाची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरातील अंतराळाचे लाकडी प्रवेशद्वार काष्ठशिल्पाचे उल्लेखनीय उदाहरण आहे. त्याच्या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण असून विविध शाखांवर सिंह, हनुमान आणि गरुड यांच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. ललाटबिंबाच्या भागात गणेशाची प्रतिमा असून द्वारशाखांच्या वरच्या आडव्या पट्टीवर नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे शिल्प असल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> या प्रकारच्या अलंकरणातून मंदिराच्या प्रवेशद्वाराला केवळ कार्यात्मक वास्तुघटक न राहता धार्मिक आणि कलात्मक अर्थ प्राप्त होतो. तथापि, एखाद्या विशिष्ट शिल्पाला विशिष्ट धार्मिक अर्थ देताना स्थानिक परंपरा, शिल्पविषयक अभ्यास किंवा उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावा यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ प्रतिमेच्या स्वरूपावरून तिचा निश्चित अर्थ ठरविणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील प्रवेशद्वारांची रचना सर्व मंदिरांमध्ये एकसारखी नसते. मंदिराचा कालखंड, बांधकाम साहित्य, स्थानिक कारागिरी, मंदिराचे आकारमान आणि नंतर झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार प्रवेशद्वाराचे स्वरूप बदलू शकते. त्यामुळे दामापूरसारख्या विशिष्ट उदाहरणातील काष्ठशिल्पयुक्त प्रवेशद्वाराला सर्व कोकणी मंदिरांचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य मानता येत नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> मंदिराच्या प्रवेशद्वाराचा अभ्यास करताना द्वारचौकट, शाखा, ललाटबिंब, उंबरठा, शिल्प-अलंकरण, वापरलेले साहित्य आणि त्याचा गर्भगृह, अंतराळ किंवा मंडपाशी असलेला संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील काही मंदिरांमध्ये या वास्तुघटकांमध्ये काष्ठवास्तु आणि स्थानिक कारागिरीचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> === प्राकार === प्राकार म्हणजे मंदिराच्या मुख्य धार्मिक वास्तूभोवती निर्माण केलेला संरक्षित किंवा सीमांकित परिसर. मोठ्या मंदिरसमूहांमध्ये प्राकार हा भिंत, प्रदक्षिणामार्ग, उपदेवळे आणि इतर वास्तुघटक यांना सामावून घेणारा अवकाश असू शकतो. भारतीय मंदिर स्थापत्यात प्राकाराची रचना मंदिराच्या आकारमानानुसार आणि स्थानिक वास्तुपरंपरेनुसार बदलते.<ref name="BrihadisvaraPrakara">{{cite web |title=Brihadisvara Temple — Enclosure |url=https://ignca.gov.in/brhadishvaratemple/ENCLOSURE/images/Des_Ec.html |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |publisher=Government of India |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिरांच्या बाबतीत प्राकाराची रचना सर्व मंदिरांमध्ये एकसारखी आढळते असे म्हणता येत नाही. मालवण येथील देऊळवाडा हा स्वतंत्र मंदिराऐवजी पाच प्रमुख देवतांच्या मंदिरांचा धार्मिक समूह म्हणून विकसित झालेला आहे. त्यामुळे या प्रकारच्या देवस्थानात मंदिरसमूहाचा परिसर, अंतर्गत मार्ग आणि संबंधित मोकळ्या जागा यांचा विचार मंदिराच्या व्यापक अवकाशरचनेचा भाग म्हणून करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणातून मंदिरसमूहातील विविध देवालये परस्पर संबंधित धार्मिक अवकाशात स्थित असल्याचे दिसते. या देवालयांभोवतीच्या परिसराचा उपयोग धार्मिक विधी, उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो. त्यामुळे कोकणातील मंदिरपरिसराचा अभ्यास करताना केवळ भिंतींनी बंदिस्त केलेल्या प्राकारापेक्षा देवालयाभोवतालच्या संपूर्ण धार्मिक अवकाशाचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> प्राकाराच्या संदर्भात प्रदक्षिणेची जागा आणि मंदिराभोवतालची मोकळी जागा यांनाही महत्त्व प्राप्त होऊ शकते. तथापि, एखाद्या मंदिराभोवती मोकळी जागा आहे म्हणून तिला वास्तुशास्त्रीय अर्थाने प्राकार म्हणणे योग्य ठरणार नाही. प्राकाराची ओळख करण्यासाठी त्या वास्तूची प्रत्यक्ष रचना, सीमाभिंत, प्रवेशव्यवस्था आणि प्रदक्षिणा-अवकाश यांचे दस्तऐवजीकरण आवश्यक आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक भूगोल, मंदिराचा आकार, देवस्थानाची रचना आणि कालानुसार झालेले बदल यांमुळे परिसररचनेत विविधता निर्माण झाली आहे. काही देवस्थानांमध्ये अनेक देवालयांचा समूह आढळतो, तर काही मंदिरांमध्ये मुख्य देवालयाभोवती मर्यादित मोकळी जागा किंवा इतर वास्तुघटक असतात. त्यामुळे दक्षिण भारतातील मोठ्या मंदिरांमध्ये आढळणाऱ्या बहुप्राकार पद्धतीला कोकणातील सर्व मंदिरांचे वैशिष्ट्य मानता येत नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> म्हणून कोकणातील प्राकाराचा अभ्यास करताना त्याची भौतिक सीमा, प्रवेशमार्ग, प्रदक्षिणा-अवकाश, उपदेवळे, मोकळी जागा आणि धार्मिक-सामुदायिक वापर यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध मंदिर-दस्तऐवजीकरणावरून प्राकाराचे स्वरूप मंदिरनिहाय बदलते आणि त्याचे अचूक स्वरूप प्रत्यक्ष वास्तु-अभ्यासातून निश्चित करणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === दीपमाळ === दीपमाळ हा महाराष्ट्रातील मंदिरशिल्पातील एक वैशिष्ट्यपूर्ण वास्तुघटक आहे. साधारणपणे विटा किंवा दगडांचा निमुळता होत जाणारा स्तंभ उभारून त्यावर दिवे ठेवण्यासाठी ओळीने हात, कोनाडे किंवा दिव्यांची जागा तयार केली जाते. धार्मिक उत्सव, दीपोत्सव आणि विशेष पूजाविधींच्या वेळी या दीपमाळांवर दिवे प्रज्वलित केले जातात. मराठी विश्वकोशानुसार दीपमाळ ही महाराष्ट्रीय मंदिरशिल्पाचे विशेष वैशिष्ट्य मानली जाते.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala">{{cite web |title=दीपमाळ – १ |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/18525/ |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=13 August 2026 }}</ref> दीपमाळेचा उपयोग केवळ प्रकाशासाठी नसून तिचा धार्मिक आणि उत्सवी संदर्भही महत्त्वाचा आहे. उत्सवप्रसंगी, दिवाळीच्या काळात आणि त्रिपुरी पौर्णिमेस दीपमाळा प्रज्वलित करण्याची परंपरा आढळते. तसेच नवसपूर्तीसाठी देवळासमोर दीपमाळ उभारण्याची प्रथा महाराष्ट्रात रूढ झाल्याची नोंद मराठी विश्वकोशात आहे.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> कोकणातील मंदिरपरिसरातही दीपमाळांचे उदाहरण आढळते. सावंतवाडी तालुक्यातील वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण मंदिराच्या परिसरातील दीपमाळांची नोंद उपलब्ध आहे. त्यामुळे कोकणातील काही मंदिरांच्या परिसररचनेत दीपमाळ हा धार्मिक आणि दृश्यदृष्ट्या महत्त्वाचा घटक असल्याचे दिसून येते.<ref name="WikimediaWalawalDeepmala">{{cite web |title=File:Deepmala at temple courtyard, Walawal.jpg |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Deepmala_at_temple_courtyard,_Walawal.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=13 August 2026 }}</ref> दीपमाळेची रचना मंदिराच्या परिसरातील इतर वास्तुघटकांपासून स्वतंत्र उभी असू शकते. तिच्या उंचीमुळे आणि दिव्यांच्या रांगांमुळे ती मंदिराच्या प्रांगणात दृश्यदृष्ट्या उठून दिसते. मात्र, प्रत्येक कोकणी मंदिरात दीपमाळ असतेच असे मानता येत नाही. तिची उपस्थिती, संख्या, आकार आणि रचना मंदिरनिहाय बदलू शकते. दीपमाळेच्या ऐतिहासिक विकासाबाबतही सावधगिरी आवश्यक आहे. मराठी विश्वकोशात दीपमाळेला महाराष्ट्रीय मंदिरशिल्पाचे वैशिष्ट्य म्हटले असले तरी तिच्या उगमाबाबत विविध मते आढळतात. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या विशिष्ट दीपमाळेचे कालमान किंवा तिच्या निर्मितीमागील ऐतिहासिक कारण निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण, शिलालेख किंवा इतर पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना त्यामुळे दीपमाळेचा विचार केवळ सजावटीचा घटक म्हणून न करता धार्मिक विधी, उत्सवपरंपरा, मंदिराचा परिसर आणि स्थानिक शिल्पपरंपरा यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते. दीपमाळ ही मंदिर आणि सामुदायिक धार्मिक जीवन यांच्यातील दृश्य व धार्मिक संबंध व्यक्त करणाऱ्या वास्तुघटकांपैकी एक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> === शिखर आणि छत === मंदिराच्या वास्तुरचनेत शिखर आणि छत हे गर्भगृह व मंदिराच्या वरच्या संरचनेशी संबंधित महत्त्वाचे वास्तुघटक आहेत. भारतीय मंदिर स्थापत्याच्या विविध परंपरांमध्ये गर्भगृहाच्या वर शिखराची रचना केली जाते; मात्र शिखराचे स्वरूप प्रदेश, कालखंड, बांधकामपद्धती आणि स्थापत्यपरंपरेनुसार बदलते. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना शिखर आणि छत या दोन्ही घटकांचा स्वतंत्र तसेच परस्परसंबंधित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिरांमध्ये स्थानिक हवामानाचा छताच्या रचनेवर प्रभाव दिसून येतो. कोकणात मोठ्या प्रमाणात पर्जन्यमान होत असल्यामुळे पावसाचे पाणी जलदगतीने खाली वाहून जाण्यासाठी उताराची छतव्यवस्था उपयुक्त ठरते. कोकणातील मंदिर वास्तूंवरील अभ्यासात उतरत्या छपरांचा, कौलांचा आणि त्यांना आधार देणाऱ्या लाकडी संरचनेचा उल्लेख आढळतो. वालावल येथील लक्ष्मीनारायण मंदिराच्या छताची उतरती रचना याचे उदाहरण म्हणून नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="LoksattaKonkanTemple">{{cite web |last=जोशी |first=मृणाल |title=कोकणातील मंदिर वारसावास्तू आणि काष्ठशिल्पाकृती |url=https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/heritage-temple-in-konkan-1246377/ |website=लोकसत्ता |date=20 June 2016 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील पारंपरिक मंदिरांच्या छतांवर कौलांचा वापर आढळतो. उपलब्ध वास्तु-अभ्यासानुसार नळीची तसेच मंगलोरी कौले वापरली जात असून, पाऊस आणि वाऱ्यापासून संरक्षणासाठी कौलांच्या आधाररचनेत लाकडी पट्ट्या आणि बांबूच्या कामट्यांचा उपयोग केला जातो.<ref name="LoksattaKonkanTemple"/> छताची रचना ही केवळ पावसापासून संरक्षण करणारी व्यवस्था नसून मंदिराच्या काष्ठवास्तूशीही संबंधित आहे. लाकडी तुळया, खांब आणि इतर संरचनात्मक घटक छताचा भार पेलण्यासाठी वापरले जाऊ शकतात. त्यामुळे कोकणातील काही मंदिरांमध्ये छत, काष्ठवास्तु आणि स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेली बांधकामपद्धती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="LoksattaKonkanTemple"/> कोकणातील मंदिरांच्या शिखररचनेत मात्र एकसारखेपणा आढळतो असे म्हणता येत नाही. दामापूर येथील भगवती मंदिर याचे विशेष उदाहरण आहे. या मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणानुसार शिखर गर्भगृहाच्या वर नसून सभामंडप किंवा बाह्य सभागृहाच्या वर स्थित आहे. या वैशिष्ट्यामुळे त्या विशिष्ट मंदिराच्या वास्तुरचनेत सभामंडपाला विशेष स्थान प्राप्त झालेले दिसते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या उदाहरणावरून शिखराची स्थिती ही मंदिराच्या एकूण नियोजनाशी निगडित असू शकते. या मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये चौकोनी गर्भगृह, त्याला जोडलेला मंडप, अक्षीय नियोजन, लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकट यांचा वापर नोंदविण्यात आला आहे. त्यामुळे शिखर, मंडप आणि स्थानिक बांधकामपद्धती यांचा परस्परसंबंध त्या मंदिराच्या स्वतंत्र वास्तुरचनेच्या संदर्भात अभ्यासता येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील छतांची रचना आणि मंदिराचे बाह्य स्वरूप स्थानिक वास्तुपरंपरेशी जोडलेले असल्याचेही अभ्यासातून दिसते. कोकणातील काही मंदिरांच्या वास्तूंमध्ये पारंपरिक निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली काष्ठचौकट आणि लेटराइट बांधकामपद्धती आढळते. त्यामुळे धार्मिक वास्तू आणि स्थानिक निवासवास्तू यांच्यात बांधकामतंत्राच्या पातळीवर काही साम्यस्थळे निर्माण झालेली दिसतात.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DalviDalvi2010"/> तथापि, कोकणातील सर्व मंदिरांना उतरते कौलारू छत किंवा विशिष्ट प्रकारचे शिखर असते असे सार्वत्रिक विधान करता येणार नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक परंपरा, उपलब्ध साहित्य, वास्तूचा आकार, धार्मिक गरजा आणि नंतरच्या काळातील पुनर्बांधणी यांनुसार शिखर व छताच्या स्वरूपात बदल होऊ शकतो. त्यामुळे प्रत्येक मंदिराच्या प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरणावर आधारित स्वतंत्र निष्कर्ष काढणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अशा प्रकारे कोकणातील मंदिरांच्या शिखर आणि छताचा अभ्यास करताना धार्मिक स्थापत्यपरंपरेबरोबरच स्थानिक हवामान, पर्जन्यमान, काष्ठवास्तू, कौलारू छत, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि स्थानिक बांधकामतंत्र यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. यामुळे कोकणातील मंदिर वास्तुशैली ही केवळ धार्मिक स्थापत्यपरंपरा नसून स्थानिक पर्यावरण आणि कारागिरीशी जुळवून घेतलेली वास्तुपरंपरा म्हणून अधिक स्पष्ट होते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="LoksattaKonkanTemple"/> == कोकणातील काष्ठवास्तु == === लाकडी स्तंभ === कोकणातील काष्ठवास्तु परंपरेमध्ये लाकडी स्तंभांना संरचनात्मक तसेच कलात्मक महत्त्व आहे. मंदिरांच्या मंडपांची आणि इतर धार्मिक वास्तुघटकांची भारवाहक रचना करण्यासाठी लाकडी स्तंभांचा वापर झाल्याचे कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासातून दिसून येते. नितीन हाडप यांच्या अभ्यासात कोकणातील धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताची पटलरचना आणि इतर काष्ठघटक आढळल्याची नोंद आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> लाकडी स्तंभांची भूमिका केवळ भारवाहक घटकापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. काही मंदिरांमध्ये स्तंभांवर कोरीव काम किंवा चित्रित काष्ठपटल आढळतात. हाडप यांच्या क्षेत्र-अभ्यासात काही मंदिरांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगविलेल्या लाकडी पटलांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे स्तंभ हा एकाच वेळी संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक घटक म्हणून कार्य करू शकतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना लाकडी स्तंभांची रचना, त्यांचे प्रमाण, पायथा, दंड, शीर्षभाग, कंसाशी असलेला संबंध आणि त्यावरील कोरीव किंवा चित्रित अलंकरण यांचा स्वतंत्र विचार करता येतो. मात्र, या सर्व घटकांची एकच प्रमाणबद्ध रचना संपूर्ण कोकणात अस्तित्वात होती असे मानता येत नाही. स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध लाकूड, वास्तूचा प्रकार आणि मंदिराच्या कालखंडानुसार त्यात बदल होऊ शकतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> महाराष्ट्रातील आणि दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या अभ्यासातही लाकडी बांधकाम आणि अलंकरण यांना वास्तुशिल्पाचा स्वतंत्र विषय म्हणून महत्त्व प्राप्त झाले आहे. माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या अभ्यासग्रंथाने दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि तिच्या अलंकरणाच्या अभ्यासाला महत्त्वपूर्ण आधार दिला आहे.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या मंडपांमध्ये लाकडी स्तंभांची रचना ही छताच्या भारवाहक संरचनेशी थेट संबंधित असते. स्तंभांवर तुळया आणि कंस बसवून त्यावर छताची संरचना उभारली जाऊ शकते. अशा रचनेत स्तंभ, तुळया, कंस आणि छत हे स्वतंत्र घटक न राहता एकमेकांशी जोडलेली संरचनात्मक व्यवस्था तयार करतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> लाकडी स्तंभांवरील कोरीवकामात धार्मिक प्रतिमा, वनस्पतिजन्य अलंकरण, प्राणी-आकृती किंवा इतर स्थानिक कलापरंपरेशी संबंधित आकृतिबंध आढळू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट आकृतीचा धार्मिक किंवा ऐतिहासिक अर्थ निश्चित करताना प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरण, शिल्पविषयक अभ्यास आणि स्थानिक परंपरा यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ दृश्य साम्याच्या आधारे त्या प्रतिमेचा निश्चित अर्थ लावणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांच्या अलीकडील अभ्यासामुळे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठशिल्प परंपरेचे आणखी एक विशिष्ट उदाहरण उपलब्ध झाले आहे. या अभ्यासात काष्ठशिल्प-पटलांच्या रचना आणि त्यांवरील अलंकरणाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> त्यामुळे कोकणातील लाकडी स्तंभांचा अभ्यास करताना त्यांच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठकोरीव काम, चित्रित पटल, स्थानिक कारागिरी आणि मंदिराच्या सामाजिक-धार्मिक वापराशी असलेला संबंध यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणावरून कोकणातील काष्ठवास्तु ही कार्यात्मक बांधकामपद्धती आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा परस्परसंबंध दर्शविणारी परंपरा असल्याचे दिसते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === तुळया आणि कंस === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये तुळया आणि कंस हे संरचनात्मक तसेच अलंकरणात्मक महत्त्व असलेले वास्तुघटक आहेत. लाकडी स्तंभांवर येणाऱ्या तुळया छताच्या भारवाहक रचनेचा भाग बनतात, तर कंस हे स्तंभ, तुळया आणि छताच्या संरचनेतील भारवहन व जोडणीमध्ये उपयोगी पडतात. कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात लाकडी स्तंभांबरोबरच कंस, छताची पटलरचना आणि इतर काष्ठघटकांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठवास्तूतील कंसांना काही ठिकाणी कलात्मक स्वरूपही प्राप्त झालेले दिसते. नितीन हाडप यांच्या कोकण काष्ठवास्तूच्या अभ्यासात धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमध्ये कोरीव कंस-आकृत्यांचा उल्लेख आहे. या कंसांवर मानवी, प्राणी किंवा इतर अलंकरणात्मक आकृतिबंध आढळू शकतात. त्यामुळे कंस हा केवळ संरचनात्मक घटक न राहता वास्तूच्या दृश्यरचनेचा भागही बनतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या मंडपांमध्ये तुळया आणि कंस यांची रचना लाकडी स्तंभांशी एकत्रितपणे केली जाते. अशा वेळी स्तंभ, कंस, तुळया आणि छत हे परस्परांशी जोडलेले संरचनात्मक घटक म्हणून कार्य करतात. या रचनेचा अभ्यास करताना केवळ काष्ठशिल्पाकडे न पाहता भारवहनाची पद्धत, जोडणीचे तंत्र आणि वापरलेल्या लाकडाचा प्रकार यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि तिच्या अलंकरणाच्या अभ्यासात महत्त्वाचा संदर्भ आहे. या ग्रंथात दख्खनमधील काष्ठकामाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला असून त्यातून लाकडी वास्तुघटक आणि अलंकरणपरंपरेच्या अभ्यासाला ऐतिहासिक आधार मिळतो.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील कंसांच्या अलंकरणामध्ये स्थानिक कारागिरीची वैशिष्ट्ये दिसू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट कंसावरील आकृतीला धार्मिक, पौराणिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ देताना प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरण आणि शिल्पविषयक अभ्यासाचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ आकृतीच्या बाह्य स्वरूपावरून तिचा निश्चित अर्थ ठरविणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांच्या अभ्यासामुळे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंदिर काष्ठकलेच्या परंपरेचे आणखी एक स्थानिक उदाहरण उपलब्ध होते. या अभ्यासात मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांची रचना आणि अलंकरण यांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे तुळया, कंस, पटल आणि इतर काष्ठघटक यांचा परस्परसंबंध मंदिराच्या एकूण काष्ठवास्तुच्या अभ्यासात विचारात घेता येतो.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> कोकणातील सर्व मंदिरांमध्ये तुळया आणि कंसांची रचना एकसारखी आहे असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध लाकूड, वास्तूचे आकारमान आणि नंतर झालेल्या दुरुस्ती किंवा पुनर्बांधणीमुळे या घटकांच्या आकारात, प्रमाणात आणि अलंकरणात बदल होऊ शकतो. त्यामुळे तुळया आणि कंसांचा अभ्यास मंदिरनिहाय दस्तऐवजीकरणावर आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अशा प्रकारे कोकणातील तुळया आणि कंस हे काष्ठवास्तूच्या संरचनात्मक तंत्राबरोबरच स्थानिक कलात्मक अभिव्यक्तीचेही घटक आहेत. त्यांच्या अभ्यासातून कोकणातील पारंपरिक बांधकामतंत्र, काष्ठकोरीव काम आणि धार्मिक वास्तूंमध्ये विकसित झालेली स्थानिक कारागिरी यांचे परस्परसंबंध अधिक स्पष्ट होऊ शकतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> === लाकडी छत === कोकणातील पारंपरिक वास्तुशैलीमध्ये लाकडी छताची रचना ही काष्ठवास्तूचा महत्त्वाचा भाग आहे. छताच्या संरचनेत लाकडी तुळया, आधारकाष्ठ आणि इतर भारवाहक घटकांचा उपयोग करून त्यावर छताचे आच्छादन केले जाते. कोकणातील मंदिर वास्तूंच्या अभ्यासात लाकूड आणि स्थानिक बांधकाम साहित्य यांचा संयुक्त वापर ही महत्त्वाची बाब म्हणून समोर येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> कोकणातील उच्च पर्जन्यमानाच्या हवामानामुळे छताची रचना पावसाचे पाणी जलदपणे बाहेर वाहून नेण्यास अनुकूल असणे आवश्यक ठरते. भारतीय स्थापत्याच्या अभ्यासात उच्च पर्जन्यमानाच्या प्रदेशातील मंदिरांमध्ये उताराच्या छतांचा वापर आणि त्या छतांना लाकडी तुळया व joists यांचा आधार दिल्याची उदाहरणे नोंदविण्यात आली आहेत. कोकण आणि कनारा प्रदेशातील मंदिरांच्या छतांच्या संदर्भातही अशा उताराच्या रचनांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="IGNCAHighRainfallTempleRoof">{{cite book |last=Srinivasan |first=K. R. |chapter=Southern Temples |title=Archaeological Remains |publisher=Archaeological Survey of India |location=New Delhi |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/37526.pdf |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिरांच्या छतांमध्ये कौलांचा वापर काही ठिकाणी आढळतो. उताराचे कौलारू छत पावसाचे पाणी खाली वाहून नेण्यास उपयुक्त ठरते आणि भिंतींना थेट पावसापासून काही प्रमाणात संरक्षण मिळते. मात्र, या वैशिष्ट्याला सर्व कोकणी मंदिरांचे अपरिहार्य किंवा एकमेव वैशिष्ट्य मानता येत नाही; मंदिरनिहाय रचनेत फरक आढळू शकतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहातील वास्तू पारंपरिक कोकणी निवासवास्तूंच्या बांधकामपद्धतीशी साधर्म्य असलेल्या laterite masonry आणि timber framing मध्ये उभारलेल्या असल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे. या मंदिरसमूहातील गर्भगृह आणि मंडप यांच्या रचनेत काष्ठचौकटीचा वापर झालेला आहे. त्यामुळे मंदिराच्या छताच्या संरचनेचा अभ्यास करताना स्थानिक काष्ठवास्तू आणि पारंपरिक निवासवास्तू यांच्यातील तांत्रिक साम्याचाही विचार करता येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> लाकडी छताचा अभ्यास केवळ बाह्य कौलारू आच्छादनापुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. तुळया, छताला आधार देणारे लाकडी घटक, स्तंभ आणि कंस यांची परस्पर जोडणी ही छताच्या संरचनात्मक व्यवस्थेचा भाग असते. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना छत आणि त्याला आधार देणाऱ्या काष्ठघटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork">{{cite conference |last=Hadap |first=Nitin |title=Konkan Woodwork: A Preliminary Note |booktitle=Proceedings of the 73rd Session of the Indian History Congress |location=Mumbai }}</ref><ref name="Mate1967"/> लाकडी छताच्या रचनेत स्थानिक कारागिरीलाही महत्त्व असू शकते. छताची भारवाहक रचना ही मूलतः संरचनात्मक असली तरी तिच्याशी संबंधित तुळया, कंस किंवा पटलांवर अलंकरण केलेले आढळल्यास ते वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपाचा भाग बनते. कोकणातील काष्ठवास्तूवरील अभ्यासात अशा काष्ठघटकांच्या अलंकरणाची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचा अभ्यास रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंदिर काष्ठपरंपरेचे आणखी एक स्थानिक उदाहरण देतो. या अभ्यासामुळे मंदिरांतील काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण आणि त्यांच्या अलंकरणाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यास आधार मिळतो; मात्र त्या अभ्यासाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील सर्व मंदिरांच्या छतांची एकसारखी रचना असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> अशा प्रकारे कोकणातील लाकडी छत ही स्थानिक हवामान, पर्जन्यमान, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक काष्ठतंत्र यांच्यातील परस्परसंबंधातून विकसित झालेली वास्तुरचनात्मक व्यवस्था म्हणून अभ्यासता येते. तिचे स्वरूप मंदिरनिहाय बदलू शकते आणि त्यासाठी प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरणावर आधारित निष्कर्ष काढणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> === दरवाजे आणि चौकटी === कोकणातील काष्ठवास्तु परंपरेमध्ये दरवाजे आणि त्यांच्या लाकडी चौकटींना संरचनात्मक तसेच कलात्मक महत्त्व आहे. मंदिराच्या अंतर्गत भागाकडे जाणारा प्रवेश हा केवळ ये-जा करण्यासाठीचा घटक नसून, त्याच्या चौकटीवरील कोरीव काम, प्रमाण आणि वापरलेले साहित्य यांमुळे तो मंदिराच्या एकूण वास्तुरचनेचा आणि अलंकरणाचा भाग बनतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात अंतराळाकडे जाणाऱ्या लाकडी प्रवेशद्वाराचे प्रत्यक्ष वर्णन करण्यात आले आहे. या द्वारचौकटीवर कोरीव अलंकरण असून त्यामध्ये वेलबुट्टी, सिंह, हनुमान, गरुड आणि गणेश यांच्या प्रतिमांचा समावेश आहे. द्वाराच्या वरच्या भागात नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे अलंकरण असल्याची नोंद या दस्तऐवजीकरणात आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या उदाहरणातून मंदिरातील दरवाजा हा संरचनात्मक घटक आणि काष्ठशिल्पाचा नमुना या दोन्ही स्वरूपांत कार्य करू शकतो असे दिसते. द्वारचौकटीवरील आकृतिबंध, त्यांची मांडणी आणि कोरीव तंत्र यांमधून स्थानिक कारागिरीची वैशिष्ट्ये अभ्यासता येतात. मात्र, दामापूरच्या या उदाहरणाला संपूर्ण कोकणातील सर्व मंदिरांच्या दरवाजांची समान रचना मानता येत नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात मंदिरांसह इतर पारंपरिक वास्तूंमध्येही लाकडी दरवाजे, चौकटी आणि संबंधित काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. या अभ्यासातून कोकणातील लाकूडकाम ही केवळ सजावटीची कला नसून पारंपरिक वास्तुरचनेचा एक भाग असल्याचे दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> दरवाजाच्या चौकटीमध्ये उभ्या द्वारशाखा, वरचा आडवा भाग, उंबरठा आणि त्यावरील अलंकरण यांचा समावेश असू शकतो. मंदिराच्या प्रकारानुसार या घटकांचे आकारमान, प्रमाण आणि अलंकरण बदलते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट मंदिराच्या द्वाररचनेचा अभ्यास करताना त्या वास्तूचे प्रत्यक्ष मोजमाप, छायाचित्रण आणि काष्ठशिल्पाचे दस्तऐवजीकरण महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> मंदिराच्या प्रवेशद्वारावरील प्रतिमांचे धार्मिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ लावताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. दामापूरच्या द्वारावरील गणेश, हनुमान, गरुड, सिंह, नाग आणि कीर्तिमुख यांसारख्या प्रतिमा प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणातून नोंदविल्या जाऊ शकतात; परंतु त्या प्रतिमांच्या स्थानिक अर्थपरंपरेबाबत स्वतंत्र पुरावा उपलब्ध असल्याशिवाय व्यापक धार्मिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाच्या व्यापक संदर्भातून दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरणाच्या परंपरेचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील दरवाजे आणि चौकटींचा अभ्यास करताना हा व्यापक दख्खनी काष्ठपरंपरेचा संदर्भ उपयुक्त ठरतो; मात्र कोकणातील विशिष्ट मंदिराबाबतचे निष्कर्ष प्रत्यक्ष स्थानिक दस्तऐवजीकरणावरच आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="Mate1967"/> अशा प्रकारे कोकणातील मंदिरांचे दरवाजे आणि चौकटी हे वास्तूच्या प्रवेशव्यवस्थेचा भाग असण्याबरोबरच काष्ठशिल्प, स्थानिक कारागिरी आणि धार्मिक अलंकरणाच्या परंपरेचे महत्त्वपूर्ण घटक आहेत. त्यांचा अभ्यास करताना संरचनात्मक उपयोग, लाकडाची निवड, बांधणीचे तंत्र, चौकटीचे प्रमाण आणि कोरीव अलंकरण या सर्व बाबींचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> === काष्ठकोरीव काम === कोकणातील काष्ठवास्तु परंपरेमध्ये काष्ठकोरीव कामाला महत्त्वाचे कलात्मक स्थान आहे. लाकूड हे केवळ वास्तूच्या संरचनात्मक उपयोगासाठी न वापरता स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, चौकटी, छताची पटलं आणि इतर वास्तुघटकांवर अलंकरणासाठीही वापरले गेले आहे. नितीन हाडप यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्र-अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये अशा विविध काष्ठघटकांवरील कोरीव कामाची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठकोरीव कामाच्या परंपरेचा अभ्यास करताना त्यातील तंत्र, आकृतिबंध, वापरलेले लाकूड, वास्तुघटकावरील स्थान आणि त्याचा धार्मिक किंवा सामाजिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. हाडप यांच्या अभ्यासात कोकणातील काष्ठकामाच्या शैली, तंत्र, अलंकरणात्मक घटक, प्रतिमाशास्त्र आणि त्यांचा सामाजिक-धार्मिक इतिहास यांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> मंदिरांमध्ये काष्ठकोरीव कामाचा वापर विशेषतः प्रवेशद्वार, द्वारचौकट, स्तंभ, कंस आणि छताशी संबंधित पटलांमध्ये दिसून येतो. काही मंदिरांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगविलेली लाकडी पटलं आढळल्याची नोंदही कोकणातील क्षेत्र-अभ्यासात करण्यात आली आहे. त्यामुळे काष्ठशिल्प हे मंदिराच्या संरचनात्मक वास्तूशी स्वतंत्रपणे जोडलेले नसून तिच्या अंतर्गत आणि बाह्य दृश्यरचनेचाही भाग बनू शकते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरातील लाकडी प्रवेशद्वार हे कोकणातील काष्ठकोरीव कामाचे एक प्रत्यक्ष उदाहरण आहे. या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण असून सिंह, हनुमान, गरुड आणि गणेश यांच्या प्रतिमांची नोंद करण्यात आली आहे. द्वाराच्या वरच्या भागात नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे अलंकरण असल्याचे मंदिराच्या वास्तु-दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचा स्वतंत्र अभ्यास रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठकोरीव परंपरेचे स्थानिक उदाहरण उपलब्ध करून देतो. या अभ्यासात मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांची रचना आणि त्यावरील अलंकरण यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे पावस येथील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास कोकणातील मंदिर-काष्ठकलेच्या प्रादेशिक स्वरूपाचा विचार करण्यासाठी उपयुक्त ठरतो.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठकोरीव कामातील प्रतिमांचे स्वरूप आणि आशय यांचा अभ्यास करताना प्रतिमाशास्त्रीय संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या प्रतिमेचे धार्मिक किंवा पौराणिक स्वरूप निश्चित करण्यासाठी प्रत्यक्ष शिल्पाचे निरीक्षण, उपलब्ध दस्तऐवजीकरण, स्थानिक परंपरा आणि संबंधित ऐतिहासिक साहित्य यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ बाह्य साम्याच्या आधारे एखाद्या आकृतीचा निश्चित अर्थ लावणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथातून दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरणाच्या व्यापक परंपरेचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील काष्ठकोरीव कामाचा विचार करताना हा संदर्भ प्रादेशिक काष्ठपरंपरेच्या व्यापक संदर्भासाठी उपयुक्त ठरतो; तथापि, कोकणातील विशिष्ट मंदिराबाबतचे निष्कर्ष स्थानिक वास्तु-दस्तऐवजीकरणावर आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="Mate1967"/> काष्ठकोरीव कामाच्या परंपरेत धार्मिक वास्तूंबरोबरच लौकिक वास्तूंचाही समावेश होतो. त्यामुळे कोकणातील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास केवळ मंदिरांच्या अलंकरणापुरता मर्यादित न ठेवता स्थानिक वास्तू, धार्मिक वस्तू आणि उत्सवपरंपरेशी संबंधित काष्ठघटकांच्या संदर्भातही करता येतो. हाडप यांच्या क्षेत्र-अभ्यासात धार्मिक वास्तूंव्यतिरिक्त पालख्या, उत्सवासाठी वापरले जाणारे लाकडी रथ आणि votive shrines यांसारख्या काष्ठघटकांचाही उल्लेख आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठकोरीव कामाचे स्वरूप मंदिरानुसार बदलू शकते. वापरलेले लाकूड, कारागिरांची परंपरा, मंदिराचा कालखंड, धार्मिक आशय, उपलब्ध साधने आणि नंतरच्या दुरुस्ती किंवा पुनर्बांधणीमुळे कोरीव कामाच्या शैलीत आणि अलंकरणात परिवर्तन होऊ शकते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील काष्ठशिल्पाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील काष्ठकोरीव परंपरेचे एकसमान स्वरूप निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काष्ठकोरीव काम हे म्हणूनच वास्तुशास्त्रीय, कलात्मक आणि सांस्कृतिक अभ्यासाचा विषय आहे. त्यातून स्थानिक कारागिरी, धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, बांधकामतंत्र आणि सामाजिक-सांस्कृतिक स्मृती यांचा परस्परसंबंध समजून घेता येतो. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे या परंपरेचे मंदिरनिहाय दस्तऐवजीकरण करणे तिच्या संवर्धनासाठीही महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> == कोकणातील मंदिरांतील शिल्पकला == === दगडी शिल्पकला === कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या कलात्मक परंपरेमध्ये दगडी शिल्पकलेला महत्त्वाचे स्थान आहे. दगडाचा उपयोग मंदिरांच्या वास्तुघटकांबरोबरच देवतांच्या प्रतिमा, अलंकरणात्मक घटक, शिल्पपट आणि इतर धार्मिक प्रतिमांच्या निर्मितीसाठी झालेला आढळतो. मात्र, कोकणातील दगडी शिल्पकलेचे स्वरूप सर्व प्रदेशात एकसारखे राहिलेले नाही. उपलब्ध दगड, स्थानिक कारागिरी, धार्मिक परंपरा आणि वास्तूचा कालखंड यांनुसार शिल्परचनेत विविधता निर्माण झालेली दिसते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील प्रारंभीच्या ब्राह्मणical शैलकृत गुहा या कोकणातील प्राचीन धार्मिक शिल्पपरंपरेचा महत्त्वपूर्ण पुरातत्त्वीय पुरावा देतात. या स्थळावर वास्तुरचना, प्रतिमाशास्त्रीय घटक आणि विखुरलेल्या शिल्पसामग्रीचा अभ्यास करण्यात आला आहे. संशोधनानुसार या स्थळावरील पुरावे साधारण इ.स. चौथे–पाचवे शतक या कालखंडाशी संबंधित असून, पश्चिम महाराष्ट्राच्या किनारी भागात शैव आणि वैष्णव धार्मिक परंपरांच्या प्रसाराचा अभ्यास करण्यासाठी ते महत्त्वाचे ठरतात.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथे आढळणाऱ्या शिल्पसामग्रीमध्ये शैव आणि वैष्णव प्रतिमाशैलीशी संबंधित पुरावे आढळतात. पुढील अभ्यासात गुहा-संकुलाच्या विविध ठिकाणी आढळलेल्या स्वतंत्र शिल्पांचा तसेच नव्याने उघडकीस आलेल्या उत्खननातील शिल्पीय घटकांचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे हे स्थळ केवळ शैलकृत वास्तू म्हणून नव्हे तर प्रारंभीच्या ब्राह्मणical प्रतिमाशास्त्राच्या अभ्यासासाठीही महत्त्वाचे आहे.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शिल्पांमध्ये लेटराइट किंवा ferricrete सारख्या स्थानिक दगडी पदार्थांचा वापर झाल्याची नोंद संशोधनात आहे. उदाहरणार्थ, काही मातृका-प्रतिमा अशा दगडी पदार्थात कोरलेल्या आढळतात. यावरून कोकणातील प्राचीन शिल्पकारांनी उपलब्ध स्थानिक दगडी साहित्याचा वापर धार्मिक प्रतिमांच्या निर्मितीत केला असावा, असा निष्कर्ष त्या विशिष्ट स्थळाच्या पुराव्यावरून काढता येतो.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शिल्पपरंपरेचा विचार करताना तिचा नंतरच्या कोकणी मंदिरांच्या दगडी शिल्पकलेशी थेट आणि अखंड विकासक्रम म्हणून संबंध जोडताना सावधगिरी आवश्यक आहे. हे स्थळ प्राचीन धार्मिक वास्तू आणि प्रतिमाशास्त्रीय पुरावे उपलब्ध करून देते; मात्र त्यावरून पुढील मध्ययुगीन किंवा आधुनिक मंदिरांतील प्रत्येक दगडी शिल्पाचा थेट उगम याच परंपरेत झाला असे सिद्ध होत नाही.<ref name="JogeEtAl2018"/> कोकणातील मंदिरांच्या दगडी शिल्पकलेत देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक प्रतीके, अलंकरणात्मक आकृतिबंध आणि वास्तुघटकांशी संबंधित कोरीव काम यांचा समावेश होऊ शकतो. या शिल्पांचा अभ्यास करताना प्रतिमेचे स्वरूप, तिचे मंदिरातील स्थान, वापरलेला दगड, कोरीव तंत्र, शैलीगत वैशिष्ट्ये आणि संबंधित धार्मिक परंपरा यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> स्थानिक दगडांच्या उपलब्धतेचा मंदिरशिल्पावर परिणाम होऊ शकतो. कोकणात लेटराइट, काळा दगड आणि इतर स्थानिक खडक उपलब्ध असल्यामुळे विविध वास्तूंमध्ये त्यांचा वापर झालेला आढळतो. मात्र, एखाद्या मंदिरातील विशिष्ट शिल्प कोणत्या दगडात कोरले आहे याचा निष्कर्ष त्या वास्तूच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणावर आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="GazetteerStone"/> कोकणातील दगडी शिल्पकलेचा अभ्यास केवळ स्वतंत्र मूर्ती किंवा शिल्पपटांपुरता मर्यादित राहत नाही. मंदिराच्या प्रवेशद्वारांवरील अलंकरण, भिंतींवरील कोरीव घटक, स्तंभ, पायाभरणीशी संबंधित शिल्पीय भाग आणि धार्मिक प्रतिमांची स्थानिक मांडणी यांचाही विचार करावा लागतो. त्यामुळे दगडी शिल्पकला ही मंदिराच्या वास्तुरचनेपासून पूर्णपणे स्वतंत्र नसून तिच्या स्थापत्य-अलंकरणाचा एक भाग म्हणूनही अभ्यासता येते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील प्राचीन शैलकृत वास्तूंच्या अभ्यासामुळे कोकणातील धार्मिक प्रतिमाशास्त्राचा इतिहास अधिक व्यापक संदर्भात समजण्यास मदत होते. कातळगाव–जावडे येथील संशोधनात आढळणाऱ्या शिल्पीय पुराव्यांमधून पश्चिम किनारपट्टीवरील प्रारंभीच्या ब्राह्मणical परंपरांचा अभ्यास करता येतो. या पुराव्यांचे महत्त्व त्यांच्या स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.<ref name="JogeEtAl2018"/> अशा प्रकारे कोकणातील दगडी शिल्पकला ही प्राचीन धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, स्थानिक दगडी साहित्य, मंदिर स्थापत्य आणि प्रादेशिक कारागिरी यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेल्या कलापरंपरांचा व्यापक समूह म्हणून पाहता येते. तिचा अभ्यास करताना प्राचीन शैलकृत स्थळे आणि मंदिरशिल्प यांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध पुरातत्त्वीय आणि वास्तु-अभ्यासांमधील पुरावे परस्परांशी तुलना करताना प्रत्येक स्थळाचा स्वतंत्र कालखंड, वास्तुरचना आणि शिल्पसंदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="JogeEtAl2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Kamble |first2=Riya |title=Newly Discovered Rock-Cut Caves from the Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Journal of Studies in South Asia |volume=1 |issue=1 |year=2025 |pages=17–24 |date=30 June 2025 |url=https://www.pbjournals.com/JSSA }}</ref><ref name="KorlekarDesai2025"/> === काष्ठशिल्प === कोकणातील मंदिरांच्या कलात्मक परंपरेमध्ये काष्ठशिल्पाला स्वतंत्र महत्त्व आहे. लाकूड हे मंदिराच्या संरचनेतील उपयोगी साहित्य असण्याबरोबरच धार्मिक प्रतिमा, वनस्पतिजन्य आकृतिबंध, प्राणी-आकृती, अलंकरणात्मक पटल आणि इतर शिल्पीय घटकांच्या निर्मितीसाठीही वापरले गेले आहे. त्यामुळे कोकणातील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास हा केवळ सजावटीच्या कामाचा अभ्यास न राहता वास्तू, कारागिरी आणि धार्मिक कलाविष्कार यांच्या परस्परसंबंधाचा अभ्यास ठरतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> काष्ठशिल्पाचे स्थान मंदिराच्या वास्तुरचनेनुसार बदलते. प्रवेशद्वारे, द्वारचौकटी, स्तंभ, कंस, तुळया, छताची पटलं आणि मंडपातील इतर काष्ठघटक यांवर कोरीव काम किंवा चित्रित अलंकरण आढळू शकते. कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये अशा विविध काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरातील लाकडी प्रवेशद्वार हे काष्ठशिल्पाचे प्रत्यक्ष उदाहरण आहे. या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण असून सिंह, हनुमान, गरुड आणि गणेश यांच्या प्रतिमांची नोंद करण्यात आली आहे. द्वाराच्या वरच्या भागात नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे अलंकरण असल्याचे मंदिराच्या वास्तु-दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचा अलीकडील अभ्यास या परंपरेचे आणखी एक महत्त्वाचे स्थानिक उदाहरण उपलब्ध करून देतो. या अभ्यासात मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचे स्वरूप आणि त्यावरील अलंकरण यांचा स्वतंत्रपणे विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे पावस येथील उदाहरण कोकणातील मंदिर-काष्ठशिल्पाच्या प्रादेशिक अभ्यासासाठी उपयुक्त ठरते.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठशिल्पातील प्रतिमांचे स्वरूप समजून घेताना त्यांचा वास्तूमधील संदर्भ महत्त्वाचा असतो. एखादी प्रतिमा प्रवेशद्वारावर, स्तंभावर, कंसावर किंवा स्वतंत्र पटलावर कोरलेली आहे का, तिची इतर प्रतिमांशी मांडणी कशी आहे आणि ती कोणत्या वास्तुघटकाचा भाग आहे, याचा विचार केल्यास शिल्परचनेचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. अशा अभ्यासासाठी प्रत्यक्ष वास्तुदस्तऐवजीकरण आणि शिल्पांचे छायाचित्रण महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पामध्ये धार्मिक प्रतिमांबरोबरच वेलबुट्टी, पुष्परचना, प्राणी-आकृती आणि इतर अलंकरणात्मक आकृतिबंधांचा वापर होऊ शकतो. तथापि, एखाद्या विशिष्ट आकृतीचा धार्मिक किंवा पौराणिक अर्थ निश्चित करताना स्थानिक परंपरा, उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे आणि प्रतिमाशास्त्रीय अभ्यास यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ दृश्य साम्यावरून प्रतिमेची ओळख निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पाच्या निर्मितीत कारागिरांचे कौशल्य आणि स्थानिक काष्ठपरंपरा महत्त्वाची असते. दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरणाच्या व्यापक अभ्यासासाठी माधुकर श्रीपाद माटे यांचा <i>Deccan Woodwork</i> हा ग्रंथ महत्त्वाचा संदर्भ आहे. या व्यापक संदर्भाच्या आधारे कोकणातील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास दख्खनमधील मोठ्या काष्ठपरंपरेच्या संदर्भात करता येतो; मात्र विशिष्ट कोकणी मंदिराबाबतचे निष्कर्ष स्थानिक पुराव्यांवरच आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठशिल्पाचे वैशिष्ट्य त्याच्या वास्तूशी असलेल्या एकात्म संबंधातही दिसून येते. स्तंभ, कंस, तुळया, दरवाजे आणि छताची पटलं हे संरचनात्मक किंवा कार्यात्मक घटक असतानाच त्यांवर केलेले कोरीव काम मंदिराच्या अंतर्गत दृश्यरचनेला कलात्मक स्वरूप देऊ शकते. त्यामुळे काष्ठशिल्प आणि काष्ठवास्तु यांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्याबरोबरच त्यांचा परस्परसंबंधही लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना मंदिरातील पटलांची रचना, त्यावरील अलंकरण, वापरलेले लाकूड, कारागिरीचे तंत्र आणि त्यांचा वास्तूमधील संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. अशा मंदिरनिहाय अभ्यासातून कोकणातील काष्ठशिल्प परंपरेतील स्थानिक वैशिष्ट्ये अधिक स्पष्ट होऊ शकतात.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठशिल्पाची परंपरा स्थिर नसून कालानुसार तिच्या स्वरूपात बदल होऊ शकतो. मंदिराची पुनर्बांधणी, काष्ठघटकांची दुरुस्ती, नवीन पटलांची निर्मिती किंवा जुन्या शिल्पांचे पुनर्वापर यांमुळे मूळ वास्तूतील काष्ठशिल्प आणि नंतरच्या काळातील हस्तक्षेप यांमध्ये फरक निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे एखाद्या मंदिरातील काष्ठशिल्पाचे कालमान निश्चित करताना प्रत्यक्ष वास्तु-अभ्यास, कारागिरीचे स्वरूप आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अशा प्रकारे कोकणातील मंदिर-काष्ठशिल्प हे धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, स्थानिक कारागिरी, वास्तुरचना आणि अलंकरणपरंपरा यांचा संगम दर्शविणारे महत्त्वाचे कलामाध्यम आहे. त्याचे मंदिरनिहाय दस्तऐवजीकरण केल्यास कोकणातील स्थानिक काष्ठपरंपरेतील शैलीगत विविधता, तांत्रिक वैशिष्ट्ये आणि सांस्कृतिक संदर्भ अधिक स्पष्टपणे अभ्यासता येऊ शकतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === पौराणिक आणि धार्मिक प्रतिमा === कोकणातील मंदिरशिल्पामध्ये पौराणिक आणि धार्मिक प्रतिमांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या प्रतिमा दगड, लाकूड किंवा इतर वास्तुघटकांवर कोरलेल्या किंवा चित्रित स्वरूपात आढळू शकतात. मंदिरातील प्रतिमांचा अभ्यास करताना त्यांचे धार्मिक स्वरूप, वास्तूमधील स्थान, कलात्मक मांडणी आणि स्थानिक परंपरेशी असलेले संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील प्रारंभीच्या ब्राह्मणical शैलकृत गुहांमध्ये शैव आणि वैष्णव परंपरांशी संबंधित पुरातत्त्वीय व शिल्पीय पुरावे आढळतात. या स्थळाच्या अभ्यासातून प्रारंभीच्या धार्मिक प्रतिमाशास्त्राचा आणि कोकणातील ब्राह्मणical धार्मिक परंपरांच्या प्रसाराचा अभ्यास करता येतो.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शिल्पपरंपरेमध्ये विविध धार्मिक प्रतिमांचा समावेश असून, गंगावतरणाच्या प्रसंगाचे शिल्पांकनही या स्थळाशी संबंधित संशोधनात स्वतंत्रपणे अभ्यासले गेले आहे. या शिल्पाच्या अभ्यासातून प्रारंभीच्या शैव प्रतिमाशास्त्रातील कथात्मक प्रसंगांचे दगडी शिल्परूपात केलेले चित्रण समजून घेता येते.<ref name="JogeGangavataran">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |title=A Historical Study of Early Sculptures of 'Gangavataran' with Reference of Konkan, Maharashtra, India |year=2022 }}</ref> पुढील काळातील मंदिरांमध्ये धार्मिक प्रतिमा केवळ स्वतंत्र मूर्तींच्या स्वरूपात न राहता वास्तूच्या विविध घटकांवरील अलंकरणाचा भाग बनू शकतात. प्रवेशद्वार, द्वारचौकट, कंस, स्तंभ किंवा काष्ठपटल यांवर देवता, पौराणिक व्यक्तिरेखा, प्राणी आणि प्रतीकात्मक आकृतिबंध कोरलेले किंवा चित्रित केलेले आढळू शकतात. कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्र-अभ्यासात अशा धार्मिक आणि अलंकरणात्मक काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरातील लाकडी प्रवेशद्वार हे याचे प्रत्यक्ष उदाहरण आहे. द्वारचौकटीवरील काष्ठशिल्पात गणेश, हनुमान आणि गरुड यांसारख्या धार्मिक प्रतिमांची तसेच सिंह, नाग आणि कीर्तिमुख यांसारख्या आकृतिबंधांची नोंद मंदिराच्या वास्तु-दस्तऐवजीकरणात करण्यात आली आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> पौराणिक किंवा धार्मिक प्रतिमांचे मंदिरातील स्थान त्यांच्या वास्तुशिल्पीय संदर्भाशीही संबंधित असते. प्रवेशद्वारावरील प्रतिमा, मंडपातील काष्ठपटलावरील प्रतिमा किंवा स्वतंत्र दगडी मूर्ती यांचे स्थान आणि उपयोग वेगवेगळे असू शकतात. त्यामुळे प्रतिमेचा अर्थ केवळ तिच्या दृश्य स्वरूपावरून निश्चित न करता ती मंदिराच्या कोणत्या वास्तुघटकाचा भाग आहे, याचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पातील पौराणिक प्रतिमांचा अभ्यास करताना स्थानिक कारागिरी आणि उपलब्ध तंत्रज्ञानालाही महत्त्व आहे. पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांवरील अलंकरणाचा स्वतंत्र अभ्यास झालेला असून, अशा मंदिरनिहाय दस्तऐवजीकरणातून रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठशिल्प परंपरेतील प्रतिमाविषयक आणि अलंकरणात्मक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> कोकणातील धार्मिक प्रतिमांमध्ये शैव, वैष्णव, शक्त आणि स्थानिक ग्रामदैवत परंपरांशी संबंधित विविध स्वरूपे आढळण्याची शक्यता आहे; तथापि, एखाद्या विशिष्ट मंदिरात कोणत्या धार्मिक परंपरेतील प्रतिमा आहेत याचा निष्कर्ष त्या मंदिराच्या प्रत्यक्ष पुराव्यावर आधारित असणे आवश्यक आहे. स्थानिक देवस्थानाची परंपरा, शिलालेख, प्रतिमेची ओळख, स्थापत्य-संदर्भ आणि उपलब्ध ऐतिहासिक साधने यांचा परस्पर विचार केल्याशिवाय व्यापक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="JogeEtAl2018"/> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणातून कोकणातील ग्रामदैवतांच्या देवस्थान-समूहाचे महत्त्व स्पष्ट होते. ग्रामदैवते ही गावाच्या संरक्षणाशी संबंधित धार्मिक परंपरेचा भाग मानली जात असून त्यांची मंदिरे एका देवस्थान-परिसरात समूहाने वसलेली असू शकतात. त्यामुळे धार्मिक प्रतिमाशास्त्राचा अभ्यास करताना केवळ मूर्तीच्या कलात्मक स्वरूपापेक्षा तिचे देवस्थान, ग्रामपरंपरा आणि सामाजिक संदर्भ यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="DeulwadaMalvan"/> == कोकणातील मंदिरांतील शिल्पकला == == कावी कला आणि मंदिर अलंकरण == कोकणातील मंदिरांच्या अलंकरणपरंपरेमध्ये कावी कला ही वैशिष्ट्यपूर्ण भित्तिअलंकरण तंत्र म्हणून महत्त्वाची आहे. कावी कलेचा संबंध कोकणाच्या किनारी सांस्कृतिक भू-दृश्याशी असून तिच्या निर्मितीत स्थानिक साहित्य, चुन्याचा गिलावा आणि लाल ऑक्साइड यांचा वापर केला जातो. ही कला प्रामुख्याने धार्मिक वास्तूंशी संबंधित असली तरी तिचा वापर इतर धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमध्येही झालेला आढळतो.<ref name="HavanjeDSouza2020">{{cite journal |last=Havanje |first=Janardhan Rao |last2=D'Souza |first2=Caroline |title=Kaavi Kalé: The indigenous architectural ornamentation technique of the Konkan Coast, India |journal=Journal of Traditional Building, Architecture and Urbanism |issue=1 |year=2020 |pages=383–394 }}</ref> === कावी कलेचे स्वरूप === कावी कला ही वास्तूच्या पृष्ठभागावर केलेली कोरकामाधारित अलंकरणपद्धती आहे. प्रथम वास्तूच्या पृष्ठभागावर चुन्याचा गिलावा केला जातो आणि त्यावर लाल ऑक्साइडचा थर दिला जातो. त्यानंतर या पृष्ठभागावर विशिष्ट पद्धतीने रेषा किंवा आकृतिबंध कोरले जातात. कोरलेल्या भागातून खालील पांढऱ्या चुन्याचा थर दिसू लागल्यामुळे लाल आणि पांढऱ्या रंगातील विरोधाभासातून अलंकरणात्मक आकृत्या स्पष्ट होतात.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासानुसार ‘Kaavi’ किंवा ‘Kavé’ या संज्ञेचा संबंध लाल ऑक्साइडशी, तर ‘Kalé’ या संज्ञेचा संबंध कलाप्रकाराशी आहे. या तंत्रातून वास्तूच्या पृष्ठभागावर भित्तिचित्रात्मक रचना, अलंकरणात्मक आकृतिबंध आणि विविध सजावटीच्या रचना निर्माण केल्या जातात.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेचे वैशिष्ट्य तिच्या स्थानिक साहित्याच्या वापरात आणि पृष्ठभागावरील कोरकामाच्या तंत्रात दिसून येते. लाल ऑक्साइड, चुन्याचा गिलावा आणि स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेली इतर सामग्री यांचा वापर करून वास्तूच्या भिंतींना आणि संबंधित पृष्ठभागांना अलंकरणात्मक स्वरूप दिले जाते. त्यामुळे कावी कला ही स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा परस्परसंबंध दर्शविणारी पद्धत म्हणून अभ्यासता येते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेमध्ये वापरले जाणारे आकृतिबंध धार्मिक आणि लोकपरंपरांशी संबंधित असू शकतात. Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासात या कलेतील रचना, आकृतिबंध आणि त्यांच्या प्रतिमाशास्त्रीय स्वरूपाचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे कावी कलेचा अभ्यास केवळ सजावटीच्या तंत्राच्या दृष्टीने न करता तिच्या सांस्कृतिक आणि धार्मिक संदर्भातही करता येतो.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कला प्रामुख्याने हिंदू मंदिरांमध्ये आढळते; तथापि, तिचा वापर चर्च, मशीद, जैन मंदिरे, लोकदेवतांची मंदिरे आणि काही निवासी वास्तूंमध्येही झाल्याचे Havanje आणि D’Souza यांच्या विस्तृत सर्वेक्षणात नमूद केले आहे. त्यामुळे कावी कलेला केवळ मंदिर-अलंकरणाची पद्धत मानणे मर्यादित ठरेल; ती कोकणाच्या व्यापक वास्तुसांस्कृतिक परंपरेचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेच्या अभ्यासात तिच्या भौगोलिक प्रसाराचाही विचार महत्त्वाचा आहे. संशोधनानुसार ही परंपरा कोकण किनारपट्टीशी संबंधित असून महाराष्ट्र, गोवा आणि कर्नाटकाच्या किनारी भागांमध्ये तिचे विविध नमुने आढळतात. त्यामुळे कावी कलेचा अभ्यास करताना आधुनिक प्रशासकीय सीमांपेक्षा कोकणाच्या व्यापक सांस्कृतिक भू-दृश्याचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेचे स्वरूप तिच्या वास्तूशी असलेल्या एकात्म संबंधामुळेही महत्त्वाचे ठरते. ही कला स्वतंत्र चित्रफलकावर मर्यादित न राहता वास्तूच्या भिंती, कमानी, स्तंभ किंवा इतर पृष्ठभागांच्या रचनेशी जोडली जाऊ शकते. त्यामुळे कावी कलेतील आकृतिबंधांचा अभ्यास करताना त्यांचा वास्तूमधील स्थान, पृष्ठभागाची रचना आणि आसपासच्या स्थापत्यघटकांशी असलेला संबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कला ही पारंपरिक वास्तु-अलंकरणाची पद्धत असल्यामुळे तिच्या संरक्षणासाठी मूळ साहित्य, पृष्ठभागाची रचना आणि पारंपरिक तंत्र यांचे ज्ञान आवश्यक आहे. Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासात कावी कलेच्या तंत्राबरोबरच तिच्या संवर्धनाच्या संभाव्य पद्धतींचाही विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे या कलेचे दस्तऐवजीकरण आणि पारंपरिक तंत्राचे जतन हे तिच्या दीर्घकालीन संवर्धनासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> पौराणिक आणि धार्मिक प्रतिमांचा अभ्यास हा म्हणूनच शिल्पकला, प्रतिमाशास्त्र, वास्तुशैली आणि स्थानिक धार्मिक-सांस्कृतिक परंपरा यांना जोडणारा विषय आहे. कोकणातील प्राचीन शैलकृत स्थळांपासून पुढील मंदिरांतील दगडी व काष्ठशिल्पांपर्यंत उपलब्ध पुराव्यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केल्यास या प्रदेशातील धार्मिक कलापरंपरेतील सातत्य आणि विविधता अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येते.<ref name="JogeEtAl2018"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === तंत्र आणि स्थानिक साहित्य === कावी कलेची निर्मिती वास्तूच्या पृष्ठभागावर केलेल्या विशिष्ट गिलावा आणि कोरकामाच्या तंत्रावर आधारित आहे. Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासानुसार प्रथम वास्तूच्या पृष्ठभागावर चुन्याचा गिलावा केला जातो आणि त्यावर लाल ऑक्साइडचा थर देण्यात येतो. त्यानंतर या पृष्ठभागावर कोरकाम करून खालील चुन्याचा थर उघड केला जातो. त्यामुळे लाल आणि पांढऱ्या रंगांचा विरोधाभास निर्माण होऊन अलंकरणात्मक आकृतिबंध स्पष्ट होतात.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या साहित्यामध्ये स्थानिक लेटराइटपासून मिळणारा लाल ऑक्साइड, चुन्याचा गिलावा आणि शंखापासून तयार होणारा चुनाही महत्त्वाचा आहे. Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासात laterite, red oxide आणि shell lime यांना कावी कलेच्या तांत्रिक प्रक्रियेशी संबंधित प्रमुख साहित्य म्हणून नमूद केले आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील लाल रंगाचा थर हा स्वतंत्र चित्ररंगाच्या स्वरूपात लावला जात नाही; तो वास्तूच्या तयार केलेल्या पृष्ठभागावर वापरल्या जाणाऱ्या तांत्रिक प्रक्रियेचा भाग असतो. लाल ऑक्साइडच्या थरावर केलेल्या incised work मुळे त्याखालील पांढरा चुन्याचा पृष्ठभाग दिसू लागतो आणि त्यातून कावी कलेचे वैशिष्ट्यपूर्ण द्विरंगी स्वरूप निर्माण होते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> या तंत्रामध्ये कोरकामाची प्रक्रिया अत्यंत महत्त्वाची असते. लाल ऑक्साइडचा थर पूर्णपणे कठीण होण्यापूर्वी त्यावर आकृतिबंध कोरण्याची प्रक्रिया केली जाते. त्यामुळे कलाकाराला पृष्ठभागाची स्थिती, गिलाव्याची जाडी आणि कोरकामाची खोली यांचे योग्य भान असणे आवश्यक असते. कावी कलेवरील अभ्यासात या तंत्राचा अभ्यास प्रत्यक्ष स्थळ-सर्वेक्षण आणि on-site experiments यांच्या आधारे करण्यात आला आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील आकृतिबंध वास्तूच्या पृष्ठभागाशी एकरूप केले जातात. त्यामुळे ही कला स्वतंत्र चित्रफलकावर रंगविलेल्या चित्रापेक्षा वास्तूच्या अंगभूत अलंकरणाशी अधिक जवळची आहे. भिंती, कमानी, स्तंभ, कड्या किंवा इतर वास्तुघटकांवर केलेल्या रचनांमधून वास्तू आणि अलंकरण यांचे एकात्म स्वरूप दिसून येते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेच्या तंत्रात स्थानिक साहित्याचा वापर झाल्यामुळे ही कला कोकणाच्या पारंपरिक वास्तुपरंपरेशी जोडलेली आहे. स्थानिक भूगोलात उपलब्ध असलेल्या लेटराइटशी संबंधित लाल ऑक्साइड आणि चुन्यावर आधारित पृष्ठभाग-तंत्र यामुळे कावी कलेला विशिष्ट प्रादेशिक स्वरूप प्राप्त झाले आहे. तथापि, एखाद्या विशिष्ट मंदिरात वापरलेले साहित्य आणि त्याची अचूक प्रक्रिया निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेच्या निर्मितीत कारागिरांचे कौशल्यही महत्त्वाचे आहे. कोरलेल्या रेषांची अचूकता, आकृतिबंधांची पुनरावृत्ती, पृष्ठभागावरील प्रमाणबद्धता आणि गिलाव्याच्या स्थितीचे नियंत्रण यामुळे अंतिम कलात्मक परिणाम निश्चित होतो. त्यामुळे कावी कला ही केवळ साहित्यांची साधी रासायनिक किंवा बांधकाम प्रक्रिया नसून पारंपरिक तांत्रिक कौशल्य आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा संगम आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेच्या अभ्यासात तिच्या तांत्रिक प्रक्रियेबरोबरच संवर्धनाचाही विचार करण्यात आला आहे. मूळ पृष्ठभाग, चुन्याचा गिलावा आणि लाल ऑक्साइडचा थर यांचे स्वरूप लक्षात न घेता केलेली दुरुस्ती मूळ कलेच्या स्वरूपावर परिणाम करू शकते. त्यामुळे अशा वास्तूंच्या संवर्धनात पारंपरिक साहित्य आणि मूळ तंत्र यांचे दस्तऐवजीकरण महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> अशा प्रकारे कावी कलेचे तंत्र हे स्थानिक साहित्य, चुन्यावरील पृष्ठभाग-प्रक्रिया, लाल ऑक्साइडचा थर, सूक्ष्म कोरकाम आणि पारंपरिक कारागिरी यांच्या एकत्रित वापरावर आधारित आहे. त्यामुळे कावी कला ही कोकणातील वास्तू-अलंकरणाची स्वतंत्र तांत्रिक आणि कलात्मक परंपरा म्हणून अभ्यासता येते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> === मंदिरांतील उपयोग === कावी कलेचा मंदिरांतील उपयोग हा कोकणातील पारंपरिक वास्तु-अलंकरणाचा महत्त्वाचा भाग आहे. चुन्याच्या गिलाव्याने तयार केलेल्या वास्तूच्या पृष्ठभागावर लाल ऑक्साइडचा थर देऊन त्यावर कोरकाम केले जाते. या प्रक्रियेत तयार होणाऱ्या लाल-पांढऱ्या आकृतिबंधांमुळे मंदिराच्या भिंती आणि इतर वास्तुघटकांना विशिष्ट अलंकरणात्मक स्वरूप प्राप्त होते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासानुसार कावी कला प्रामुख्याने हिंदू मंदिरांमध्ये आढळते. तथापि, तिचा वापर केवळ हिंदू मंदिरांपुरता मर्यादित नसून चर्च, मशीद, जैन मंदिरे, लोकदेवतांची मंदिरे आणि काही निवासी वास्तूंमध्येही या तंत्राची उदाहरणे आढळतात. त्यामुळे कावी कलेचा मंदिरांतील उपयोग हा कोकणाच्या व्यापक वास्तुसांस्कृतिक परंपरेचा एक भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> मंदिरांमध्ये कावी अलंकरणाचा उपयोग वास्तूच्या भिंती आणि इतर पृष्ठभागांवर सजावटीच्या रचना निर्माण करण्यासाठी केला जातो. या रचनांमध्ये धार्मिक आशयाशी संबंधित प्रतिमा तसेच वनस्पतिजन्य, भूमितीय आणि लोकपरंपरेशी संबंधित आकृतिबंधांचा समावेश होऊ शकतो. Havan​je आणि D’Souza यांनी कावी कलेतील compositions आणि त्यांच्या iconographic स्वरूपाचाही अभ्यास केला आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील आकृतिबंध मंदिराच्या वास्तुरचनेपासून स्वतंत्र नसतात. भिंती, कमानी, स्तंभ किंवा इतर पृष्ठभागांवर केलेले अलंकरण त्या वास्तुघटकाच्या आकारमानाशी आणि रचनेशी जुळवून घेतले जाते. त्यामुळे कावी कला ही स्वतंत्र चित्रकला नसून वास्तूच्या पृष्ठभागाशी एकरूप होणारी architectural ornamentation technique म्हणून समजली जाते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेचा धार्मिक उपयोग तिच्या प्रतिमाविषयक स्वरूपाशीही संबंधित आहे. मंदिरातील धार्मिक कथानक, देवतांशी संबंधित आकृतिबंध किंवा स्थानिक धार्मिक परंपरेतील प्रतिमा वास्तू-अलंकरणाचा भाग बनू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील कावी आकृतीची देवता, कथा किंवा धार्मिक प्रतीक म्हणून ओळख निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूचे प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरण आणि प्रतिमाशास्त्रीय अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेचा मंदिरातील उपयोग हा केवळ दृश्य सौंदर्यापुरता मर्यादित नसून वास्तूच्या सांस्कृतिक ओळखीशीही संबंधित आहे. या कलेचा प्रसार कोकण किनारपट्टीच्या व्यापक सांस्कृतिक भू-दृश्याशी जोडलेला असून तिच्या निर्मितीत स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरीचा वापर होतो. त्यामुळे कावी अलंकरण हे मंदिराच्या वास्तुरचनेबरोबरच त्या प्रदेशाच्या स्थानिक कलास्मृतीचेही प्रतिनिधित्व करते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कला मंदिरांच्या संवर्धनाच्या दृष्टीनेही महत्त्वाची आहे. मूळ चुन्याचा गिलावा, लाल ऑक्साइडचा थर आणि त्यावरील कोरकाम यांची रचना टिकवून ठेवणे आवश्यक असते. आधुनिक पुनर्बांधणी किंवा अयोग्य पृष्ठभाग-उपचारामुळे मूळ कावी अलंकरण नष्ट होऊ शकते. त्यामुळे अशा वास्तूंच्या दुरुस्तीपूर्वी कावी कलेचे छायाचित्रण, रेखांकन आणि साहित्यविषयक दस्तऐवजीकरण करणे उपयुक्त ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकणातील मंदिरांमध्ये कावी कलेचा उपयोग हा स्थानिक वास्तुशैली, धार्मिक परंपरा आणि पारंपरिक कारागिरी यांच्या परस्परसंबंधाचे उदाहरण आहे. तिच्या अभ्यासातून मंदिराच्या भिंती किंवा इतर पृष्ठभागांवरील अलंकरणाबरोबरच स्थानिक साहित्य, तांत्रिक कौशल्य, धार्मिक प्रतिमाविषय आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाण यांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> == कोकणातील मंदिरांवरील चित्रकला == === भित्तिचित्रे === कोकणातील मंदिरांच्या कलात्मक परंपरेचा अभ्यास करताना भित्तिचित्रांकडे स्वतंत्र कलापरंपरा म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. मंदिराच्या भिंती, कमानी किंवा इतर वास्तुपृष्ठभागांवर धार्मिक कथानक, देवतांचे स्वरूप, प्रतीकात्मक आकृतिबंध किंवा स्थानिक सांस्कृतिक विषयांचे चित्रण केले जाऊ शकते. मात्र, अशा चित्रकलेचा अभ्यास करताना ती कावी कलेपासून वेगळी ओळखणे आवश्यक आहे; कावी कला ही चुन्याने तयार केलेल्या पृष्ठभागावर लाल ऑक्साइडच्या थरावर कोरकाम करून निर्माण केली जाणारी वास्तु-अलंकरण पद्धत आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकण किनारपट्टीतील मंदिरांच्या भित्तिचित्रपरंपरेचा संबंध स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडलेला आहे. उपलब्ध अभ्यासांमध्ये कावी कलेच्या संदर्भात मंदिरांच्या भिंतींवर धार्मिक प्रतिमा आणि कथात्मक रचना निर्माण करण्याची परंपरा नोंदविली आहे. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांच्या भित्तिअलंकरणाचा अभ्यास करताना चित्रविषय, तंत्र, पृष्ठभाग, वापरलेले रंगद्रव्य आणि वास्तूमधील स्थान या सर्व बाबींचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील भित्तिअलंकरण आणि स्वतंत्र चित्रित भित्तिचित्र यांच्यामध्ये तांत्रिक फरक आहे. कावीमध्ये चुन्याच्या पृष्ठभागावर लाल ऑक्साइडचा थर देऊन त्यावर कोरकाम केले जाते आणि त्यामुळे खालील पांढरा पृष्ठभाग दिसून येतो. त्यामुळे कावीची दृश्यभाषा मुख्यतः लाल-पांढऱ्या विरोधाभासावर आधारित असते. याउलट, रंगद्रव्यांचा वापर करून थेट चित्रित केलेली भित्तिचित्रे स्वतंत्र चित्रकला-तंत्राचा भाग मानता येतात.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकणातील धार्मिक भित्तिअलंकरणामध्ये स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरीचा प्रभाव दिसून येतो. वास्तूच्या पृष्ठभागाची पूर्वतयारी, चुन्याचा वापर, स्थानिक रंगद्रव्ये आणि उपलब्ध साधने यांचा कलाकृतीच्या टिकाऊपणावर परिणाम होतो. कावी कलेच्या अभ्यासातून स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक तंत्र यांचा वास्तू-अलंकरणाशी असलेला संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> मंदिरांतील भित्तिचित्रांचा आशय धार्मिक असला तरी त्यामध्ये स्थानिक सांस्कृतिक स्मृती आणि लोकपरंपरांचे प्रतिबिंब आढळू शकते. तथापि, एखाद्या मंदिरातील विशिष्ट चित्राचा विषय, कालखंड किंवा प्रतीकात्मक अर्थ निश्चित करताना प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरण, चित्राचे निरीक्षण, स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोत यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ दृश्य साम्यावरून चित्राचा विषय किंवा कालमान निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. कोकणातील मंदिरांच्या भित्तिअलंकरणाचा अभ्यास करताना वास्तूच्या संरक्षणाची बाबही महत्त्वाची ठरते. जुन्या भित्तिअलंकरणावर आधुनिक रंग, सिमेंटचा गिलावा, फरशा किंवा इतर पृष्ठभाग लावल्यास मूळ कलाकृती झाकली किंवा नष्ट होऊ शकते. कोकणातील मंदिरांमधील पारंपरिक mural painting चे अस्तित्व धोक्यात असल्याचे वृत्तांकन झाले असून काही ठिकाणी जुन्या चित्रांच्या जागी आधुनिक साहित्य वापरले जात असल्याची नोंद आहे.<ref name="KonkanMuralConservationNews">{{cite news |title=Painter tries to revive dying art of mural painting in temples |work=Deccan Chronicle |date=1 May 2016 }}</ref> कावी कलेवरील आधुनिक संशोधनातही या परंपरेच्या संवर्धनाची गरज अधोरेखित करण्यात आली आहे. पारंपरिक तंत्र, मूळ साहित्य आणि वास्तूचा पृष्ठभाग यांचा विचार न करता केलेली दुरुस्ती कलात्मक वैशिष्ट्यांवर परिणाम करू शकते. त्यामुळे मंदिरातील भित्तिअलंकरणाचे संवर्धन करताना प्रथम त्याचे छायाचित्रण, मोजमाप, साहित्याचे दस्तऐवजीकरण आणि स्थिती-अहवाल तयार करणे उपयुक्त ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकणातील मंदिरांवरील भित्तिचित्रांचा अभ्यास हा म्हणूनच केवळ चित्रकलेचा अभ्यास नसून वास्तुशैली, धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, स्थानिक साहित्य, कारागिरी आणि सांस्कृतिक वारसा यांचा संयुक्त अभ्यास आहे. उपलब्ध पुराव्यांनुसार प्रत्येक मंदिरातील चित्रपरंपरेचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे; सर्व कोकणी मंदिरांमध्ये एकसारखी भित्तिचित्रपरंपरा होती असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HavanjeDSouza2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === धार्मिक विषयांचे चित्रण === कोकणातील धार्मिक वास्तूंवरील चित्र-अलंकरणामध्ये धार्मिक विषय, देवतांच्या प्रतिमा, पौराणिक कथांशी संबंधित प्रसंग आणि स्थानिक धार्मिक-सांस्कृतिक परंपरांतील आकृतिबंध यांना स्थान मिळू शकते. विशेषतः कावी कलेच्या संदर्भात धार्मिक वास्तूंच्या भिंतींवरील अलंकरणामध्ये पौराणिक आणि धार्मिक आशयाचा वापर झाल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. तथापि, प्रत्येक मंदिरातील चित्रविषय स्वतंत्रपणे दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे निश्चित करणे आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील धार्मिक विषयांचे चित्रण हे वास्तूच्या पृष्ठभागाशी एकात्म असते. लाल ऑक्साइडच्या थरावर कोरलेल्या आकृतिबंधांमधून देवता, पौराणिक व्यक्तिरेखा किंवा कथानकात्मक प्रसंग व्यक्त केले जाऊ शकतात. त्यामुळे अशा रचनांचा अभ्यास करताना केवळ चित्रातील आकृतीकडे न पाहता ती वास्तूच्या कोणत्या भागावर आहे, तिची इतर आकृतिबंधांशी मांडणी कशी आहे आणि त्या वास्तूचा धार्मिक उपयोग काय आहे, यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकणातील कावी परंपरेचा भौगोलिक विस्तार महाराष्ट्राच्या किनारी भागापासून गोवा आणि कर्नाटकाच्या किनारी प्रदेशापर्यंत आढळतो. या व्यापक सांस्कृतिक प्रदेशात धार्मिक वास्तू, स्थानिक देवस्थान आणि लोकपरंपरा यांच्याशी संबंधित चित्र-अलंकरणाची विविध रूपे विकसित झाली आहेत. त्यामुळे कावीतील धार्मिक विषयांचा अभ्यास करताना कोकणाच्या व्यापक सांस्कृतिक भू-दृश्याचा विचार करणे उपयुक्त ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील धार्मिक आशयाबरोबरच स्थानिक लोकपरंपरा आणि दैनंदिन जीवनाशी संबंधित विषयांचाही वापर झाल्याचे आधुनिक अभ्यासांमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे धार्मिक वास्तूवरील चित्र-अलंकरण हे केवळ देवतांच्या प्रतिमांचे माध्यम न राहता त्या समाजाच्या सांस्कृतिक स्मृती आणि जीवनानुभवांचे दृश्य माध्यमही बनू शकते. मात्र, विशिष्ट चित्राला स्थानिक ऐतिहासिक घटना किंवा विशिष्ट लोककथेचे चित्रण म्हणून ओळखण्यासाठी स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे.<ref name="KaaviCulturalArtforms">{{cite book |last=Bhadale |first=Akshata Sunil |last2=Manjrekar |first2=Shraddha Mahore |chapter=Conducive Built Environment for the Promotion of Cultural Artforms in Konkan |title=Architecture & Planning for Urban Villages: A Transformational Discourse in Architecture and Planning |editor-last=Khatri |editor-first=Anand |editor2-last=Pundir |editor2-first=Manju Baisoya |editor3-last=Khan |editor3-first=Nisar |editor4-last=Sharma |editor4-first=Lovlesh |pages=205–217 |publisher=Urban Village Charitable Trust |location=New Delhi |year=2023 }}</ref> कावी कलेच्या धार्मिक विषयांचे स्वरूप समजून घेताना प्रतिमाशास्त्रीय पद्धतीचा वापर महत्त्वाचा ठरतो. देवतेची ओळख, तिची आयुधे, वाहन, मुद्रा, सहचर आकृती, कथानकातील स्थान आणि इतर प्रतिमांशी असलेला संबंध यांचा विचार केल्यास चित्राचा आशय अधिक अचूकपणे समजून घेता येतो. अशा प्रकारचा अभ्यास प्रत्यक्ष चित्रांचे उच्च-गुणवत्तेचे दस्तऐवजीकरण आणि तुलनात्मक संदर्भांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> काही धार्मिक वास्तूंमध्ये चित्र-अलंकरण हे मंदिराच्या धार्मिक अनुभवाचा भाग बनते. मंदिराच्या भिंती, सभामंडप किंवा इतर सार्वजनिक वापराच्या भागांवरील चित्रे भक्तांना धार्मिक कथा, देवतांचे स्वरूप किंवा सांस्कृतिक स्मृती यांची दृश्य ओळख करून देऊ शकतात. त्यामुळे चित्रकला आणि मंदिराच्या सामाजिक-धार्मिक वापराचा परस्परसंबंधही अभ्यासता येतो.<ref name="DalviDalvi2014"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात वास्तू आणि स्थानिक समुदाय यांचे संबंध महत्त्वाचे असल्याचे Dalvi आणि Dalvi यांनी अधोरेखित केले आहे. स्थानिक साहित्य, हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या बांधकामपद्धती आणि विविध समुदायांच्या धार्मिक आचारांचे वास्तुरूपात होणारे प्रकटीकरण यामुळे धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास व्यापक सांस्कृतिक संदर्भात करता येतो.<ref name="DalviDalvi2014"/> धार्मिक चित्र-अलंकरणाचे संरक्षण करताना त्यातील मूळ साहित्य आणि तंत्र जतन करणे आवश्यक आहे. विशेषतः कावीमध्ये चुन्याचा पृष्ठभाग, लाल ऑक्साइडचा थर आणि त्यावरील कोरकाम हे कलाकृतीच्या स्वरूपाचे अविभाज्य घटक आहेत. आधुनिक रंग, सिमेंट किंवा अन्य पृष्ठभाग वापरून केलेल्या दुरुस्तीमुळे मूळ चित्र-अलंकरणाचा ऐतिहासिक आणि कलात्मक संदर्भ नष्ट होऊ शकतो. त्यामुळे संवर्धनापूर्वी मूळ कलाकृतीचे दस्तऐवजीकरण आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> अशा प्रकारे कोकणातील मंदिरांमधील धार्मिक विषयांचे चित्रण हे धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, स्थानिक कलापरंपरा, वास्तु-अलंकरण आणि सांस्कृतिक स्मृती यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेता येते. उपलब्ध अभ्यासांवरून कावी कलेत धार्मिक आणि पौराणिक आशयाचे महत्त्व दिसून येते; परंतु कोकणातील प्रत्येक मंदिरासाठी समान चित्रविषय किंवा समान चित्रशैली होती असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. मंदिरनिहाय प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरण हा त्यासाठी अधिक विश्वसनीय आधार ठरतो.<ref name="HavanjeDSouza2020"/><ref name="DalviDalvi2014"/> == स्थानिक बांधकाम साहित्य आणि तंत्र == === जांभा दगड आणि लेटराइट === कोकणातील पारंपरिक वास्तूंमध्ये स्थानिक दगडी साहित्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. विशेषतः लेटराइट हा कोकणातील वास्तुशैलीशी संबंधित प्रमुख बांधकाम साहित्यांपैकी एक मानला जातो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात लेटराइटचे विस्तृत भौगोलिक क्षेत्र आढळते आणि विविध प्रकारचे बांधकामयोग्य खडक उपलब्ध असल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये करण्यात आली आहे.<ref name="GazetteerStone"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या भूगर्भीय रचनेमध्ये लेटराइटचे विस्तृत थर आढळतात. गॅझेटियरनुसार जिल्ह्याच्या विविध भागांत, विशेषतः किनारी आणि पश्चिम घाटालगतच्या प्रदेशात, लेटराइटचे मोठे प्रसारक्षेत्र आहे. त्यामुळे स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या या दगडाचा बांधकामासाठी उपयोग होणे ही प्रदेशाच्या भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित बाब मानता येते.<ref name="GazetteerGeology">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Geology |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> लेटराइटचा उपयोग बांधकामासाठी करण्यामागे त्याची स्थानिक उपलब्धता आणि तुलनेने सुलभ घडणक्षमता हे घटक महत्त्वाचे आहेत. जुन्या रत्‍नागिरी-सावंतवाडी गॅझेटियरमध्ये लेटराइट हा बांधकामासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरला जाणारा दगड असल्याचे नमूद केले असून, त्याची रचना तुलनेने छिद्रयुक्त असल्यामुळे तो कापणे आणि आकार देणे शक्य असल्याचे वर्णन आढळते. तथापि, लेटराइटच्या गुणवत्तेनुसार त्याची हवामानप्रतिरोधकता बदलू शकते. <ref name="GazetteerBuildingStone">{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency — Ratnagiri and Savantvadi: Minerals |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/pro1_minerals.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील वास्तूंमध्ये लेटराइटचा वापर भिंती, पायाभरणी किंवा इतर वास्तुघटकांच्या निर्मितीत वेगवेगळ्या प्रकारे झालेला आढळू शकतो. मात्र, प्रत्येक मंदिरात लेटराइटचा वापर समान पद्धतीने झाला आहे असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक दगडाची उपलब्धता, वास्तूचा प्रकार, कारागिरी आणि नंतरच्या दुरुस्ती यांनुसार बांधकामपद्धतीत फरक निर्माण होऊ शकतो.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या वास्तु-दस्तऐवजीकरणात laterite masonry आणि timber framing या बांधकामपद्धतीचा उल्लेख आहे. या उदाहरणातून कोकणातील धार्मिक वास्तूंमध्ये स्थानिक दगडी बांधकाम आणि काष्ठरचना यांचा संयुक्त वापर झाल्याचे दिसून येते. त्यामुळे कोकणातील मंदिर वास्तुशैली समजून घेताना दगड आणि लाकूड यांना परस्परविरोधी साहित्य न मानता एकत्रित बांधकामप्रणाली म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> जांभा दगड ही संज्ञा कोकणातील लालसर लेटराइट दगडासाठी प्रचलित आहे. तथापि, शास्त्रीय किंवा दस्तऐवजीकरणाच्या संदर्भात एखाद्या विशिष्ट वास्तूमध्ये वापरलेला दगड नेमका कोणत्या प्रकारचा आहे हे निश्चित करण्यासाठी प्रत्यक्ष वास्तु-परीक्षण किंवा विश्वसनीय दस्तऐवजीकरण आवश्यक आहे. केवळ दगडाचा रंग किंवा बाह्य स्वरूप पाहून त्याला लेटराइट किंवा जांभा दगड म्हणून निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. कोकणातील स्थानिक दगडांच्या वापराचा संबंध केवळ उपलब्धतेशी नसून वास्तूच्या पर्यावरणीय परिस्थितीशीही जोडलेला आहे. स्थानिक हवामान, पर्जन्यमान, भूभाग आणि बांधकामतंत्र यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेऊन साहित्याची निवड केली जाऊ शकते. आधुनिक मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासांमध्येही स्थानिक साहित्य आणि पर्यावरणीय परिस्थिती यांचा वास्तुरचनेशी संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> कुंकेश्वर मंदिराच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये पायाभरणीसाठी ग्रॅनाइट आणि वरच्या बांधकामात लेटराइटचा वापर झाल्याची नोंद आहे. यावरून एका मंदिराच्या बांधकामातही वेगवेगळ्या वास्तुघटकांसाठी भिन्न प्रकारच्या दगडांचा वापर केला जाऊ शकतो, हे स्पष्ट होते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> अशा प्रकारे कोकणातील जांभा दगड आणि लेटराइटचा अभ्यास हा केवळ बांधकाम साहित्याच्या इतिहासापुरता मर्यादित राहत नाही. त्यातून प्रदेशाची भूगर्भीय रचना, स्थानिक साहित्याची उपलब्धता, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि मंदिर वास्तुशैली यांच्यातील परस्परसंबंध समजून घेता येतो. तथापि, विशिष्ट मंदिरातील दगडाच्या वापराबाबत निष्कर्ष काढताना त्या मंदिराचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण हा सर्वात विश्वसनीय आधार ठरतो.<ref name="GazetteerStone"/><ref name="GazetteerBuildingStone"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> == संदर्भ == fy8rsuwh6td12vlgfecx1wedr56h9gn 2701415 2701413 2026-08-12T21:50:21Z AdvAnantGholam 172574 2701415 wikitext text/x-wiki ''''कोकणातील देवळांची वास्तुशैली''' ही केवळ धार्मिक वास्तूंच्या निर्मितीशी संबंधित परंपरा नसून, या प्रदेशाचा भूगोल, हवामान, स्थानिक बांधकाम साहित्य, पारंपरिक कारागिरी, धार्मिक श्रद्धा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक परंपरा यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेली वास्तुपरंपरा आहे. कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना त्यांच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच वास्तुरचना, बांधकाम तंत्र, स्थानिक साहित्य, परिसर नियोजन आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक पर्यावरणाशी जुळवून घेतलेल्या बांधकाम पद्धती आणि पारंपरिक ज्ञानाचा वापर दिसून येतो. <ref name="KorlekarDesai2025">{{cite book |last=Korlekar |first=Vivek T. |last2=Desai |first2=Chetan S. |chapter=Temple Architecture in the Konkan: Integrating Sustainability and Cultural Legacy |title=Proceedings of the IIA International Research Conference 2024 – Anveshan, 29–31 August, Thiruvananthapuram, India: Asian Architectural Strategies for a Sustainable Future |pages=107–130 |doi=10.1007/978-981-96-8789-3_6 }}</ref> कोकणातील देऊळ वास्तुशैली एकसंध किंवा सर्व प्रदेशात समान स्वरूपाची नाही. स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, बांधकाम साहित्य, धार्मिक परंपरा, कारागिरी आणि ऐतिहासिक विकास यांनुसार तिच्या स्वरूपात प्रादेशिक विविधता दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक मंदिर वास्तुशैलीच्या अभ्यासात मंदिरांची रचना कोकणाच्या भूगोलाशी, स्थानिक साहित्याशी आणि पारंपरिक नियोजनपद्धतीशी संबंधित असल्याचे तसेच मंदिर ही कोकणातील स्वतंत्र वास्तु-प्रकार म्हणून अभ्यासता येणारी परंपरा असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="Potdar2020">{{cite journal |last=Potdar |first=Komal |title=Vernacular Temple Architecture in Sindhudurg District, Konkan Region, Maharashtra |journal=INTACH Journal of Heritage Studies |volume=4 |issue=1 |year=2020 }}</ref> कोकणातील धार्मिक वास्तूंचे वैशिष्ट्य त्यांच्या स्थानिक आणि तुलनेने लहान प्रमाणातील वास्तुरचनेतही दिसून येते. Smita Dalvi आणि Mustansir Dalvi यांच्या अभ्यासानुसार कोकणातील अनेक धार्मिक वास्तू स्थानिक घरांच्या आणि नागरी वास्तूंच्या प्रमाणाशी साधर्म्य राखणाऱ्या, स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरीवर आधारित होत्या. या वास्तूंमध्ये धार्मिक ओळख ही केवळ बाह्य भव्यतेतून व्यक्त न होता वास्तूच्या अंतर्गत धार्मिक वापर, प्रतीकात्मक घटक आणि स्थानिक सांस्कृतिक संदर्भातूनही व्यक्त होत असे. <ref name="DalviDalvi2010">{{cite book |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |chapter=Dismantling Cosmopolitanism: Transformations in the Sacred Heritage of the Non-Monumental in the Konkan |editor-last=Prashad |editor-first=Deependra |title=New Architecture and Urbanism: Development of Indian Traditions |pages=112–117 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |location=Newcastle upon Tyne |year=2010 |doi=10.5848/CSP.1892.00016 }}</ref><ref name="DalviDalvi2014">{{cite magazine |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |title=Politicizing the Sacred: Religious Architecture in the Konkan |magazine=Take on Art |volume=IV |issue=13 |date=January 2014 }}</ref> == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीची संकल्पना == कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा विचार केवळ मंदिराच्या बाह्य आकारावरून करणे योग्य ठरत नाही. मंदिराची निवडलेली जागा, परिसराशी असलेले नाते, गर्भगृह आणि मंडपाची रचना, प्रवेशमार्ग, छत, बांधकाम साहित्य, लाकडी आणि दगडी घटक, अलंकरण, धार्मिक उपयोग आणि स्थानिक समुदायाशी असलेले संबंध या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार केल्यास या वास्तुपरंपरेचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिरांना पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक संसाधनांचा वापर, वास्तुघटक आणि सामाजिक-सांस्कृतिक सातत्य यांचा परस्परसंबंध असलेल्या वास्तू म्हणून पाहिले आहे. त्यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिरांच्या वास्तुशैलीचे विश्लेषण करण्यासाठी स्थानिक साहित्य, बांधकाम तंत्र आणि मंदिरांच्या सामाजिक भूमिकेचा विचार करण्यात आला आहे. <ref name="KorlekarDesai2025"/> === कोकण आणि देऊळ वास्तू === कोकणाचा नैसर्गिक प्रदेश अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांगांच्या दरम्यान पसरलेला असून त्यामध्ये किनारी प्रदेश, डोंगराळ भाग, पठारी प्रदेश, नद्या, खाड्या आणि दऱ्याखोऱ्यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या पूर्वेस सह्याद्री पर्वतरांगा, पश्चिमेस अरबी समुद्र असून या प्रदेशाचे भौगोलिक स्वरूप डोंगराळ, मध्यम उताराच्या पठारी आणि किनारी अशा तीन व्यापक भागांत विभागता येते. <ref name="GSDAKonkan">{{cite web |title=Konkan |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/ |website=Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्येही कोकणाच्या भौगोलिक स्वरूपात सह्याद्री, अरबी समुद्र, नद्या, किनारी मैदाने, लेटराइट पठारे आणि डोंगराळ प्रदेश यांचा परस्परसंबंध स्पष्टपणे नोंदविला आहे. या भौगोलिक विविधतेचा पारंपरिक वास्तुरचनेवर परिणाम होणे स्वाभाविक आहे. <ref name="GazetteerRatnagiriGeography">{{cite web |title=Physical Features and Natural Resources — Geographical Regions |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> === प्रादेशिक वैशिष्ट्ये === कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार बदल दिसून येतात. सिंधुदुर्गातील मंदिरांच्या अभ्यासात स्थानिक भूगोल, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, मंदिराचे नियोजन आणि पारंपरिक design systems यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. त्यामुळे कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना एका मंदिराच्या स्वरूपाला संपूर्ण कोकणाची सर्वसाधारण वास्तुशैली मानण्याऐवजी विविध स्थानिक उदाहरणांचा तुलनात्मक अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="Potdar2020"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपात ऐतिहासिक काळानुसारही बदल झाले आहेत. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासात कोकणातील पारंपरिक धार्मिक वास्तूंच्या मूळ स्थानिक आणि non-monumental स्वरूपात आधुनिक काळात झालेल्या परिवर्तनाचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यांच्या मते काही जुन्या वास्तूंच्या पुनर्बांधणीदरम्यान स्थानिक प्रमाण आणि साहित्य यांऐवजी अधिक भव्य, आधुनिक आणि प्रतीकात्मक स्वरूप स्वीकारले गेले. <ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="DalviDalvi2014"/> === वास्तु आणि ग्रामजीवन === कोकणातील मंदिर हे केवळ देवतेच्या उपासनेचे स्थान नसून अनेक ठिकाणी ग्रामजीवनातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवहारांचे केंद्र राहिले आहे. धार्मिक उत्सव, जत्रा, सामुदायिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरा यांमुळे मंदिर आणि गावाचा परस्परसंबंध दृढ झाला आहे. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासातही कोकणातील मंदिरांना धार्मिक वास्तूंबरोबरच समुदायाच्या सामाजिक जीवनाशी संबंधित केंद्रे म्हणून पाहिले आहे. मंदिरांमध्ये धार्मिक विधींव्यतिरिक्त विविध सामाजिक उपक्रम आणि उत्सव होत असल्यामुळे वास्तूला स्थानिक सांस्कृतिक ओळख जतन करण्याचे कार्यही प्राप्त होते. <ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात Dalvi आणि Dalvi यांनी मंदिर, घर, वस्ती आणि सार्वजनिक अवकाश यांच्यातील संबंधावर भर दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार पारंपरिक कोकणी वस्तीमध्ये धार्मिक आणि नागरी वास्तूंचे स्वरूप स्थानिक जीवनपद्धतीशी सुसंगत होते. <ref name="DalviDalvi2010"/> === धार्मिक वास्तू आणि सांस्कृतिक वारसा === कोकणातील मंदिर वास्तूंचे महत्त्व त्यांच्या स्थापत्यरचनेपुरते मर्यादित नसून त्या स्थानिक सांस्कृतिक वारशाच्या भौतिक अभिव्यक्ती आहेत. वास्तूशी संबंधित बांधकाम तंत्र, काष्ठशिल्प, अलंकरण, धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांमधून पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेले ज्ञान व्यक्त होते. या दृष्टीने कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास हा वास्तुकला, इतिहास, लोकसंस्कृती, पर्यावरण आणि वारसा संवर्धन या सर्व क्षेत्रांना जोडणारा बहुविषयक अभ्यास ठरतो. Korlekar आणि Desai यांनी मंदिरांच्या वास्तुशैलीचा संबंध sustainability आणि cultural legacy शी जोडला आहे, तर Potdar यांनी सिंधुदुर्गातील मंदिरांचे स्थानिक वास्तु-प्रकार म्हणून दस्तऐवजीकरण करण्यावर भर दिला आहे. <ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> === हवामान आणि पर्जन्यमान === कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवर या प्रदेशाच्या हवामानाचा आणि विशेषतः मान्सूनच्या पर्जन्यमानाचा प्रभाव महत्त्वाचा आहे. अरबी समुद्रालगतचा प्रदेश, सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांचा भूभाग आणि मान्सूनमुळे होणारा मोठ्या प्रमाणातील पाऊस यांमुळे पारंपरिक वास्तूंच्या बांधकामात पावसापासून संरक्षण, छताची रचना, पाण्याचा निचरा आणि बांधकाम साहित्याची निवड या बाबींना महत्त्व प्राप्त झाले. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण प्रदेशात मान्सूनच्या काळात मोठ्या प्रमाणात पर्जन्यमान होते आणि प्रदेशाच्या भौगोलिक रचनेत डोंगराळ, पठारी आणि किनारी भागांचा समावेश होतो.<ref name="GSDAKonkan"/> या पर्यावरणीय परिस्थितीचा पारंपरिक वास्तुरचनेशी संबंध कोकणातील मंदिरांच्या अभ्यासातही अधोरेखित करण्यात आला आहे. Korlekar आणि Desai यांनी कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक पर्यावरण, उपलब्ध संसाधने, पारंपरिक बांधकाम पद्धती आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. त्यांच्या अभ्यासाच्या चौकटीत sustainability आणि cultural legacy हे मंदिर वास्तुशैलीच्या अभ्यासातील महत्त्वाचे घटक मानले आहेत.<ref name="KorlekarDesai2025"/> पावसाळ्यात मोठ्या प्रमाणात पर्जन्यमान होणाऱ्या कोकण प्रदेशात छताची रचना ही वास्तूच्या संरक्षणातील महत्त्वाची बाब ठरते. किनारी महाराष्ट्रातील पारंपरिक वस्तीच्या अभ्यासात स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या वास्तुरचनेचा उल्लेख करताना लाकडी घटकांवर आधारित कौलारू छतांचा वापर नोंदविण्यात आला आहे. Harihareshwar येथील अभ्यासात पारंपरिक घरांच्या छतांसाठी लाकडी battens वर आधारित कौलारू रचना आढळत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच अभ्यासात अशा कौलारू छतांना वास्तूचा तुलनेने अधिक संवेदनशील भाग मानले असून, त्यांच्या देखभालीशी संबंधित अडचणींचाही उल्लेख केला आहे.<ref name="ManjrekarSharmaKeskar2021">{{cite book |last=Manjrekar |first=Shraddha Mahore |last2=Sharma |first2=Pallavi |last3=Keskar |first3=Poorva |chapter=Built Environment of Indian Villages: A Case Study of Coastal Village of Maharashtra |title=Architecture & Planning for Villages |year=2021 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीच्या अभ्यासातही हवामान, स्थानिक पर्यावरण आणि उपलब्ध संसाधनांशी जुळवून घेतलेल्या पारंपरिक बांधकाम पद्धतींना महत्त्व दिले आहे. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासानुसार कोकणातील मंदिर वास्तू स्थानिक संसाधनांचा वापर, पारंपरिक बांधकामज्ञान आणि पर्यावरणीय जाणीव यांच्याशी संबंधित आहेत. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना वास्तूच्या धार्मिक स्वरूपाबरोबरच ती ज्या भौगोलिक आणि पर्यावरणीय परिस्थितीत विकसित झाली त्या परिस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="ManjrekarSharmaKeskar2021"/> === स्थानिक बांधकाम साहित्य === कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या बांधकाम साहित्याचा वापर. दगड, लेटराइट किंवा जांभा दगड, लाकूड, माती, चुन्याचे मिश्रण आणि कौले यांचा प्रदेशातील विविध पारंपरिक वास्तूंमध्ये उपयोग झालेला आढळतो. स्थानिक साहित्याचा वापर हा केवळ उपलब्धतेमुळे झालेला नसून, स्थानिक हवामान, बांधकाम तंत्र आणि कारागिरीशी त्याचा संबंध आहे.<ref name="Potdar2020"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील vernacular temple architecture वरील Komal Potdar यांच्या अभ्यासात मंदिरांची रचना स्थानिक भूगोल, स्थानिक बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक planning systems यांच्याशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट केले आहे. या अभ्यासात मंदिरांना कोकणाशी निगडित स्वतंत्र वास्तु-प्रकार म्हणून पाहून त्यांच्या वास्तुघटकांचे आणि प्रतीकात्मकतेचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="Potdar2020"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या संदर्भात Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथात लाकडी वास्तुघटक आणि काष्ठकारागिरीचा व्यापक अभ्यास आढळतो. कोकणातील काष्ठवास्तू समजून घेण्यासाठी हा दख्खनी संदर्भ उपयुक्त ठरतो.<ref name="Mate1967">{{cite book |last=Mate |first=Madhukar Shripad |title=Deccan Woodwork |series=Deccan College Building Centenary & Silver Jubilee Series |volume=49 |publisher=Deccan College Postgraduate and Research Institute |location=Poona |year=1967 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी परिसरातील विविध प्रकारच्या दगडांची आणि लेटराइटची नोंद आहे. बांधकामासाठी वापरता येणाऱ्या स्थानिक दगडांच्या उपलब्धतेमुळे पारंपरिक वास्तूंमध्ये स्थानिक खडकांचा वापर करण्यास अनुकूल परिस्थिती निर्माण झाली होती.<ref name="GazetteerStone"/> === जांभा दगड आणि इतर दगडांचा वापर === कोकणातील मंदिरांच्या बांधकामात स्थानिक दगडांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात बांधकामासाठी उपयुक्त अशा granite-gneiss, quartzite, Deccan trap आणि laterite यांसारख्या विविध प्रकारच्या खडकांची उपलब्धता असल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आहे. त्यामुळे कोकणातील पारंपरिक वास्तूंमध्ये स्थानिक भूगर्भीय परिस्थिती आणि उपलब्ध बांधकाम साहित्य यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेता येतो.<ref name="GazetteerStone">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Building Stones |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_economic.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> मंदिरांच्या प्रत्यक्ष वास्तुरचनेत कोणत्या प्रकारचा दगड वापरला आहे, याचे स्वरूप मंदिरनिहाय बदलू शकते. उदाहरणार्थ, कुंकेश्वर मंदिराच्या पायाभरणीत granite, तर वरच्या बांधकामात आणि घुमटात laterite वापरल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आहे. यावरून एका मंदिराच्या वास्तूतही संरचनात्मक गरज आणि उपलब्धतेनुसार भिन्न प्रकारच्या दगडांचा वापर झालेला दिसून येतो.<ref name="GazetteerKunkeshvar">{{cite web |title=Kunkeshvar |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Kunkeshvar.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> वाळवळ आणि आकेरी परिसरात बांधकामासाठी उपयुक्त दगडांच्या खाणी असल्याचीही गॅझेटियरमध्ये नोंद आहे. वाळवळ येथील दगड quartz किंवा quartzite प्रकारचा असल्याचे, तर आकेरी येथील कठीण slate-coloured talc-schist प्रकारचा दगड बांधकामासाठी विशेष उपयुक्त असल्याचे जुन्या Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer मध्ये नमूद केले आहे.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone">{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Minerals |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pro2_minerals.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना त्यामुळे केवळ “जांभा दगड” या एका साहित्यावर भर न देता, स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या विविध दगडांचे प्रकार, त्यांचे भौगोलिक वितरण आणि विशिष्ट मंदिरांमध्ये झालेला त्यांचा वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. वाळवळ आणि आकेरी परिसरातील बांधकामासाठी उपयुक्त दगडांच्या उपलब्धतेची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आहे. या नोंदीमुळे सावंतवाडी परिसरातील स्थानिक दगड आणि पारंपरिक बांधकाम यांच्यातील संबंधाचा ऐतिहासिक संदर्भ उपलब्ध होतो.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone"/> वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण मंदिर हे स्थानिक दगडी वास्तूचे उदाहरण आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरनुसार हे मंदिर नदीकाठी असून त्याच्या वास्तूत दगडाचा वापर झालेला आहे. मंदिरातील स्तंभांवरील कोरीव कामाचाही गॅझेटियरमध्ये उल्लेख आहे.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone"/> कुंकेश्वर मंदिराच्या बांधकामात साहित्याच्या विविधतेचे स्पष्ट उदाहरण दिसते. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरनुसार मंदिराच्या पायाभरणीत ग्रॅनाइटचा, तर त्याच्या वरच्या बांधकामात आणि घुमटात लेटराइटचा वापर करण्यात आला आहे. त्यामुळे एकाच मंदिराच्या वास्तूमध्येही भिन्न प्रकारच्या दगडांचा उपयोग त्यांच्या संरचनात्मक किंवा उपलब्धतेनुसार करण्यात आल्याचे दिसते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> कुंकेश्वर मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर असलेल्या शिलालेखानुसार मंदिराची दुरुस्ती आणि विस्तार इ.स. १६८० मध्ये झाल्याचीही गॅझेटियरमध्ये नोंद आहे. त्यामुळे वास्तूचे बांधकाम साहित्य समजून घेताना त्याच्या ऐतिहासिक दुरुस्ती आणि विस्ताराच्या टप्प्यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुशैलीमध्ये लाकडाला विशेष महत्त्व आहे. धार्मिक आणि लौकिक अशा दोन्ही प्रकारच्या वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर वास्तुघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork">{{cite conference |last=Hadap |first=Nitin |title=Konkan Woodwork: A Preliminary Note |booktitle=Proceedings of the 73rd Session of the Indian History Congress |location=Mumbai }}</ref> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील लाकडी कलापरंपरेचे क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे अध्ययन करण्यात आले आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणाऱ्या लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, bracket figures, ceiling panels, lintels आणि इतर काष्ठघटकांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. तसेच काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/ref> काष्ठाचा उपयोग केवळ संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून त्यावर कोरीव काम करून वास्तूला कलात्मक स्वरूप देण्यात आले. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तुचा अभ्यास हा वास्तुशास्त्र आणि काष्ठशिल्प या दोन्हींच्या संगमातून करणे आवश्यक ठरते. दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या संदर्भातून दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, कारागिरी आणि काष्ठशिल्पाची व्यापक पार्श्वभूमी समजण्यास मदत होते.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना स्थानिक लाकूड, कारागिरीचे तंत्र, धार्मिक उपयोग आणि वास्तूतील लाकडी घटकांचे परस्परसंबंध यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तु ही कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीची केवळ सजावटीची बाब नसून तिच्या संरचनात्मक आणि सांस्कृतिक स्वरूपाचा महत्त्वाचा भाग आहे. == काष्ठशिल्प आणि देऊळ वास्तु == काष्ठशिल्प हे कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीतील महत्त्वाचे कलात्मक वैशिष्ट्य मानता येते. लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, छताचे पटल आणि इतर घटकांवर केलेले कोरीव काम वास्तूला धार्मिक आणि कलात्मक अभिव्यक्ती प्रदान करते. Hadap यांच्या क्षेत्रीय अभ्यासात कोकणातील धार्मिक वास्तूंमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लाकडी कोरीव काम आढळल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पाच्या अभ्यासात त्यावरील प्रतिमा, अलंकरणात्मक नमुने, तंत्र, शैली, संभाव्य कालमान आणि सामाजिक-धार्मिक संदर्भ यांचा विचार करता येतो. त्यामुळे काष्ठशिल्प हे केवळ सजावट नसून स्थानिक इतिहास, धार्मिक प्रतीके आणि पारंपरिक कारागिरी यांचे दस्तऐवजीकरण करणारे माध्यम ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांवर अलीकडे स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासामुळे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंदिरांमध्ये जतन झालेल्या काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र कलाविषय आणि वास्तुघटक म्हणून अभ्यास करण्याची दिशा पुढे आली आहे.<ref name="PawasKashthashilpa2026">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Joshi |first2=Renuka |last3=Ambalkar |first3=Janhavi |last4=Gaikwad |first4=Tanvi |title=Case Study of Kashthashilpa Panels from Someshwara and Vishweshwar Temple of Pawas, Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Kalākalpa: IGNCA Journal of Arts |year=2026 |issn=2456-8201 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |location=New Delhi }}</ref> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांमधील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना काष्ठशिल्प-पटलांची रचना, त्यावरील अलंकरण, वापरलेले साहित्य, कारागिरीचे तंत्र आणि त्यांचा मंदिराच्या धार्मिक व वास्तुशास्त्रीय संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. अशा अभ्यासातून रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तसेच व्यापक कोकणातील काष्ठशिल्प परंपरेची स्थानिक वैशिष्ट्ये आणि तिचे वास्तुशिल्पाशी असलेले संबंध अधिक स्पष्ट होण्यास मदत होते.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === काष्ठवास्तुतील संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक घटक === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये लाकूड हे एकाच वेळी संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक माध्यम म्हणून वापरले गेले आहे. स्तंभ, तुळया, छताचे घटक आणि चौकटी यांसारख्या भागांना संरचनात्मक भूमिका असताना त्यांच्यावर केलेले कोरीव काम वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काही धार्मिक वास्तूंमध्ये काष्ठशिल्पाचे घटक देवतेशी संबंधित धार्मिक प्रतीके, पौराणिक प्रतिमा किंवा स्थानिक कलापरंपरेशी निगडित अलंकरण दर्शवू शकतात. मात्र, अशा प्रतिमांचे स्वरूप आणि अर्थ मंदिरनिहाय बदलू शकतात. त्यामुळे काष्ठशिल्पातील प्रतिमांचा अर्थ लावताना प्रत्यक्ष वास्तू-अभ्यास, शिल्पविषयक दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भ यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठवास्तूचे संवर्धन करताना तिच्या संरचनात्मक भूमिकेबरोबरच काष्ठशिल्पाचे कलात्मक आणि ऐतिहासिक महत्त्वही लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूंच्या दस्तऐवजीकरणाच्या अभ्यासातून लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताचे पटल आणि इतर वास्तुघटकांचे नोंदणीकरण करण्यात आले आहे. अशा वास्तुघटकांचे दस्तऐवजीकरण हे त्यांच्या वास्तुशास्त्रीय, कलात्मक आणि सांस्कृतिक मूल्यांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास == कोकणातील मंदिर स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास एका विशिष्ट कालखंडात अचानक निर्माण झालेला वास्तुप्रकार म्हणून पाहता येत नाही. या प्रदेशातील धार्मिक वास्तूंच्या पुरातत्त्वीय नोंदींमध्ये प्राचीन शैलकृत गुहा आणि ब्राह्मणical धार्मिक वास्तू आढळतात; रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत गुहा याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> दक्षिण कोकणातील अलीकडील पुरातत्त्वीय संशोधनातूनही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नव्याने नोंद झालेल्या शैलकृत गुहांची माहिती उपलब्ध झाली आहे.<ref name="BokilKamble2025">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Kamble |first2=Riya |title=Newly Discovered Rock-Cut Caves from the Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Journal of Studies in South Asia |volume=1 |issue=1 |year=2025 |pages=17–24 |issn=3107-8451 |date=30 June 2025 |url=https://www.pbjournals.com/JSSA }}</ref> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या पुढील विकासाचा अभ्यास करताना स्थानिक दगडी वास्तू, काष्ठवास्तु, लेटराइटचा वापर आणि स्थानिक बांधकाम परंपरा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपात स्थानिक साहित्य, कारागिरी आणि वास्तुरचनेचा परस्परसंबंध दिसून येतो; विशेषतः कोकणातील काष्ठवास्तू आणि धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासातून लाकडी वास्तुघटकांची दीर्घकालीन परंपरा स्पष्ट होते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास केवळ वास्तूच्या बाह्य स्वरूपावर आधारित न राहता पुरातत्त्वीय अवशेष, वास्तुरचना, शिल्पकला, प्रतिमाशास्त्र, उपलब्ध ऐतिहासिक साधने आणि स्थानिक वास्तुपरंपरा यांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून करणे आवश्यक आहे. कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तूंच्या अभ्यासात वास्तुरचना आणि प्रतिमाशास्त्राचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे, तर कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या आधुनिक अभ्यासात वास्तू, स्थानिक परंपरा आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांवर भर देण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर स्थापत्याच्या ऐतिहासिक विकासाचा कालानुक्रम ठरविताना मात्र प्रत्येक वास्तूचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय, ऐतिहासिक आणि वास्तुशास्त्रीय पुरावा विचारात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध पुराव्यावरून वेगवेगळ्या कालखंडांतील वास्तूंची वैशिष्ट्ये ओळखता येतात; परंतु सर्व आधुनिक कोकणी मंदिररचना एका अखंड आणि एकरेषीय वास्तु-विकासातून निर्माण झाल्या असे सर्वसाधारणपणे मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKamble2025"/> === प्राचीन धार्मिक वास्तू === कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासासाठी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत गुहा महत्त्वपूर्ण पुरातत्त्वीय उदाहरण ठरतात. कातळगाव आणि जावडे ही गावे लांजा तालुक्यात असून, त्यांच्यामधून वाहणाऱ्या स्थानिक प्रवाहाच्या परिसरातील लेटराइट किंवा फेरिक्रीटच्या थरात या गुहा कोरण्यात आल्या आहेत. या स्थळावर अनेक गुहा, स्वतंत्र शिल्पे आणि वास्तुघटक आढळतात.<ref name="JogeKatalgaon2018">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |last3=Dhanawade |first3=Anjay |last4=Ganvir |first4=Shrikant |last5=Dalavi |first5=Hemant |title=Early Brahmanical Rock Cut Caves at Katalgaon-Javade, District Ratnagiri, Maharashtra, India |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Sri Lanka |volume=62 |issue=2 |year=2018 |pages=65–115 }}</ref> Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार कातळगाव–जावडे येथील गुहा साधारण इ.स. चौथे–पाचवे शतक या कालखंडाशी संबंधित आहेत. या स्थळाचे महत्त्व केवळ गुहांच्या प्राचीनतेत नसून त्यांच्या वास्तुरचनेत आणि त्यांच्याशी संबंधित शिल्पप्रतिमांमध्ये आहे. या वास्तूंच्या आधारे पश्चिम किनारपट्टीवरील महाराष्ट्रात ब्राह्मणical धार्मिक परंपरांच्या प्रसाराचा आणि त्यांच्या आरंभीच्या वास्तुरूपांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> या गुहांपैकी अनेक गुहा आकाराने लहान आणि एककक्षीय आहेत. काही गुहांमध्ये साधे उंचवटे किंवा आसने, तर काही ठिकाणी अधिक विकसित पादपीठे आणि कोनाडे आढळतात. अभ्यासकांनी या वास्तुरचनेची तुलना महाराष्ट्र, गोवा आणि दख्खनमधील इतर आरंभीच्या शैलकृत धार्मिक वास्तूंशी केली आहे. कातळगाव–जावडे येथील गुहांमध्ये प्रवेशरचनेचे स्वरूपही वैशिष्ट्यपूर्ण आहे; बहुतेक गुहांमध्ये स्वतंत्र दरवाजाची विकसित चौकट आढळत नसल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील वास्तुसमूहात धार्मिक परंपरांची विविधता दिसून येते. काही गुहांमध्ये विष्णूशी संबंधित प्रतिमा आढळतात, तर इतर गुहांमध्ये कार्तिकेय, ब्रह्मा किंवा शिव, शिव-पार्वती आणि गंगावतरणाशी संबंधित प्रतिमाशिल्पे आढळतात. त्यामुळे या स्थळाचा अभ्यास केवळ वास्तुशास्त्रीय दृष्टीने न करता प्रतिमाशास्त्र आणि धार्मिक इतिहासाच्या संदर्भातही केला जातो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील गुहांमध्ये आढळणाऱ्या प्रतिमांमध्ये विष्णू, नरसिंह, कार्तिकेय, शिव-पार्वती आणि इतर धार्मिक विषयांचे दर्शन घडते. काही प्रतिमांच्या स्थानिक अर्थनिर्मितीचेही अभ्यासात उल्लेख आहेत. यावरून प्राचीन धार्मिक वास्तू आणि नंतरच्या लोकश्रद्धा यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करण्यासाठीही हे स्थळ महत्त्वाचे ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> या गुहांच्या वास्तुरचनेत साधेपणा आणि कार्यप्रधानता दिसून येते. अभ्यासकांच्या मते कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तू कोकणातील या प्रकारच्या वास्तुपरंपरेच्या आरंभीच्या स्वरूपाचे प्रतिनिधित्व करतात. त्यांची रचना दख्खन आणि पश्चिम भारतातील इतर आरंभीच्या शैलकृत वास्तूंशी काही प्रमाणात साम्य दर्शवते. त्यामुळे कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तूंचा इतिहास हा व्यापक दख्खनी शैलकृत वास्तुपरंपरेपासून पूर्णपणे वेगळा नव्हता, असे तुलनात्मक वास्तु-अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या उपलब्धतेचा प्रश्नही महत्त्वाचा आहे. Raghunath Bokil आणि Riya Kamble यांच्या 2025 मधील अभ्यासानुसार दक्षिण कोकणात योग्य खडक किंवा वास्तुशिल्पासाठी उपयुक्त साहित्याची मर्यादित उपलब्धता असल्यामुळे शैलकृत वास्तूंची संख्या तुलनेने मर्यादित आहे. तरीही रत्‍नागिरी जिल्ह्यात गेल्या काही दशकांत विविध अभ्यासकांनी अनेक शैलकृत वास्तू आणि गुहा ओळखल्या आहेत. त्यांच्या अभ्यासात संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका नव्याने नोंद झालेल्या गुहेचा उल्लेख आहे.<ref name="BokilKamble2025"/> या नव्या पुरातत्त्वीय नोंदींमुळे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील शैलकृत धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास अद्याप पूर्ण झालेला नसल्याचे दिसते. त्यामुळे प्राचीन धार्मिक वास्तूंचा इतिहास निश्चित करण्यासाठी नव्या पुरातत्त्वीय शोधांचे दस्तऐवजीकरण, स्थळांचा तुलनात्मक अभ्यास आणि उपलब्ध शिल्प-वास्तुघटकांचे शास्त्रीय विश्लेषण आवश्यक आहे.<ref name="BokilKamble2025"/> कातळगाव–जावडे आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील इतर शैलकृत वास्तू या नंतरच्या कोकणी मंदिर वास्तुशैलीच्या थेट आणि एकमेव पूर्वरूप म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध पुरातत्त्वीय अभ्यास मात्र या वास्तूंमधून कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तुरचना, शैलकृत स्थापत्य आणि प्रतिमाशास्त्रीय परंपरांचा महत्त्वपूर्ण पुरावा उपलब्ध करून देतात. त्यामुळे कोकणातील मंदिर स्थापत्याच्या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास करताना या शैलकृत वास्तूंचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भ म्हणून विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKamble2025"/> === शिलाहार आणि मध्ययुगीन परंपरा === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहार राजवटीला महत्त्वाचे स्थान आहे. दक्षिण कोकणातील शिलाहार घराण्याची सत्ता साधारण इ.स. ७७० ते १०२० या कालखंडात होती. या घराण्याचा प्रभाव सह्याद्री आणि समुद्र यांच्या दरम्यानच्या दक्षिण कोकण प्रदेशावर होता. त्यांच्या इतिहासाची माहिती प्रामुख्याने ताम्रपट, शिलालेख आणि इतर ऐतिहासिक साधनांमधून उपलब्ध होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खारेपाटण ताम्रपट हे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी विशेष महत्त्वाचे साधन मानले जाते.<ref name="GazetteerShilaharas">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Silaharas |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref><ref name="Khobrekar2002">{{cite book |last=Khobarekar |first=V. G. |title=Konkan, from the Earliest to 1818 A.D.: A Study in Political and Socio-economic Aspects |publisher=Snehavardhan Publishing House |location=Pune |year=2002 |pages=436 }}</ref> शिलाहारांच्या काळातील राजकीय इतिहासाबरोबरच धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचाही विकास झाला. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये शिलाहारांच्या काळातील मंदिरांचा धार्मिक कार्याबरोबरच शिक्षण आणि सत्रव्यवस्थेशी संबंध असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे मध्ययुगीन कोकणातील देवळे ही केवळ उपासनेची स्थळे नसून धार्मिक, शैक्षणिक आणि सामाजिक जीवनाशी संबंधित संस्था म्हणूनही कार्यरत होती असे उपलब्ध ऐतिहासिक साधनांवरून दिसून येते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय प्रभावाचा विस्तार काळानुसार बदलत गेला. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींनुसार त्यांच्या सत्तेचा संबंध गोवा, रत्‍नागिरी आणि खारेपाटण परिसराशी होता. खारेपाटण येथील ताम्रपटांमधून शिलाहार राजांची वंशावळ, त्यांच्या राजकीय संबंधांची माहिती आणि तत्कालीन प्रशासनाचे काही पैलू समोर येतात.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="Khobrekar2002"/> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास करताना केवळ राजाश्रयावर भर देणे योग्य ठरणार नाही. ताम्रपट आणि इतर ऐतिहासिक साधनांमधून धार्मिक संस्थांना देण्यात आलेल्या आश्रयाची माहिती मिळते; परंतु आज अस्तित्वात असलेल्या प्रत्येक मंदिराची वास्तुरचना शिलाहारकालीन आहे असे केवळ त्या प्रदेशावर शिलाहारांची सत्ता होती म्हणून म्हणता येत नाही. एखाद्या मंदिराचे कालमान निश्चित करण्यासाठी त्याची वास्तुशैली, शिलालेख, मूर्तिशिल्प, बांधकामातील स्तर आणि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या विकासात स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती आणि उपलब्ध बांधकाम साहित्य यांचाही प्रभाव राहिला. पुढील काळात कोकणातील मंदिर वास्तूंमध्ये दगड, लेटराइट आणि लाकूड यांचा विविध प्रकारे वापर झालेला दिसतो. त्यामुळे मध्ययुगीन मंदिर स्थापत्याचा अभ्यास हा केवळ राजवंशांच्या इतिहासाच्या चौकटीत न करता स्थानिक वास्तुपरंपरा, कारागिरी आणि उपलब्ध संसाधने यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> शिलाहारांच्या राजवटीच्या समाप्तीनंतर कोकणातील राजकीय सत्ता विविध राजघराण्यांच्या प्रभावाखाली गेली. दक्षिण कोकणातील शिलाहारांची सत्ता इ.स. ११व्या शतकाच्या प्रारंभी संपुष्टात आल्याचे रत्‍नागिरी गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यानंतरच्या काळात चालुक्य, कदंब, यादव आणि इतर राजकीय सत्तांच्या प्रभावामुळे कोकणाच्या राजकीय इतिहासात बदल झाले.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन काळातील धार्मिक वास्तूंच्या परंपरेचा अभ्यास करताना या राजकीय बदलांबरोबरच स्थानिक देवस्थानांची सातत्याने चालत आलेली परंपरा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. अनेक देवस्थानांच्या वास्तूंमध्ये कालांतराने दुरुस्ती, विस्तार, पुनर्बांधणी किंवा नवीन वास्तुघटकांची भर पडल्यामुळे आजची वास्तू ही एका विशिष्ट ऐतिहासिक कालखंडाचीच निर्मिती आहे असे गृहीत धरता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील मध्ययुगीन मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास हा वास्तूच्या मूळ निर्मितीबरोबरच तिच्या नंतरच्या परिवर्तनांचाही अभ्यास ठरतो.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="DalviDalvi2010"/> === आधुनिक काळातील परिवर्तन === कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये आधुनिक काळात दुरुस्ती, पुनर्बांधणी, विस्तार आणि नवीन बांधकाम साहित्याचा वापर यांमुळे काही बदल झाले आहेत. पारंपरिक मंदिरांच्या वास्तूमध्ये स्थानिक साहित्य, काष्ठवास्तु, कौलारू छत आणि स्थानिक कारागिरी यांना महत्त्व असताना आधुनिक काळात त्यांच्या देखभालीसाठी आणि पुनर्बांधणीसाठी नव्या बांधकाम पद्धतींचा वापर होऊ लागला आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील आधुनिक अभ्यासांमध्ये पारंपरिक बांधकामज्ञान आणि सांस्कृतिक वारसा यांचे जतन हा महत्त्वाचा विषय म्हणून पुढे आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक पुनर्बांधणीमुळे काही मंदिरांच्या मूळ वास्तुरचनेत बदल होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अलीकडील अभ्यास आणि वास्तुशिक्षणाच्या प्रकल्पांमध्ये पारंपरिक मंदिरांच्या नूतनीकरणामुळे त्यांच्या मूळ वास्तुगुणांमध्ये बदल होण्याच्या प्रश्नाकडे लक्ष वेधण्यात आले आहे. काही उदाहरणांमध्ये पारंपरिक ग्रामदेवतांच्या मंदिरांचे नूतनीकरण करून त्यांना अधिक एकसंध आधुनिक काँक्रीट स्वरूप देण्यात आल्याने पूर्वीच्या वास्तुरचनेतील वैशिष्ट्ये कमी झाल्याचे निरीक्षण नोंदविण्यात आले आहे.<ref name="Deulkathan2025">{{cite web |title=Kala Ghoda Arts Festival 2025: This project by college students showcases stories of temple architecture in Konkan |url=https://www.mid-day.com/mumbai-guide/things-to-do/article/konkan-calling-23471346 |website=Mid-day |date=25 January 2025 |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक काळातील परिवर्तन केवळ मंदिराच्या मुख्य वास्तूपुरते मर्यादित नसून मंदिर परिसरातील उपयुक्तताविषयक बांधकामांमध्येही दिसून येते. भाविकांसाठी सुविधा, प्रवेशमार्ग, सभागृह, स्वच्छतागृहे, निवासव्यवस्था आणि इतर सोयी निर्माण करताना पारंपरिक मंदिर परिसराच्या मूळ रचनेशी त्यांचा संबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते. त्यामुळे मंदिराच्या संवर्धनात धार्मिक वापराच्या गरजा आणि वास्तु-वारशाचे जतन यांच्यात संतुलन राखणे महत्त्वाचे ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काही ऐतिहासिक मंदिरांच्या बाबतीत आधुनिक संवर्धन आणि पुनर्स्थापना प्रकल्पही हाती घेण्यात आले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील धूतपापेश्वर मंदिराच्या संवर्धन प्रकल्पात मंदिर, उपदेवालये, उपयुक्तता-विषयक वास्तू आणि परिसरातील पर्यावरणीय घटक यांचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे. या मंदिराच्या वास्तूमध्ये शिलाहार आणि पेशवा काळातील शैलींचे स्थानिक कोकणी साहित्याशी झालेले अनुकूलन दिसून येते, अशी नोंद संवर्धन प्रकल्पाच्या दस्तऐवजात आहे.<ref name="DhootapapeshwarConservation">{{cite web |title=Dhootapapeshwar Temple — Management Plan & DPR & Conservation Works |url=https://anlassociates.com/projects/dhootapapeshwar-temple-management-plan-dpr-conservation-works |website=Abha Narain Lambah Associates |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक काळात मंदिर वास्तूंकडे केवळ धार्मिक वापराच्या दृष्टीने न पाहता सांस्कृतिक वारसा आणि वास्तु-अभ्यासाच्या दृष्टीनेही पाहिले जात आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवर आधारित अलीकडील शैक्षणिक आणि वास्तुशिक्षणाच्या प्रकल्पांमध्ये मंदिरांचे दस्तऐवजीकरण, प्रतिकृती तयार करणे आणि त्यांच्या वास्तु-सांस्कृतिक संदर्भाचा अभ्यास करण्याचा प्रयत्न झाला आहे. यामुळे पारंपरिक मंदिर वास्तुशैलीकडे नव्या पिढीचे आणि वास्तु-अभ्यासकांचे लक्ष वेधले जात आहे.<ref name="Deulkathan2025"/> आधुनिक परिवर्तनाच्या प्रक्रियेत पर्यटनाचाही प्रभाव वाढत आहे. मंदिरांना धार्मिक स्थळांबरोबरच सांस्कृतिक आणि वारसा स्थळे म्हणून पाहिले जाऊ लागल्याने त्यांच्या परिसरात पर्यटक आणि भाविकांसाठी सुविधा निर्माण करण्याची गरज वाढली आहे. महाराष्ट्रातील वारसा स्थळांच्या विकासाच्या योजनांमध्ये संरक्षण, दस्तऐवजीकरण आणि पर्यटकांसाठी मूलभूत सुविधा यांचा एकत्रित विचार केला जात असल्याचे दिसून येते.<ref name="RaigadTourism">{{cite web |title=Tourism |url=https://raigad.gov.in/en/tourism-eng/ |website=District Raigad, Government of Maharashtra |publisher=District Administration, Raigad |access-date=13 August 2026 }}</ref> तथापि, आधुनिक सुविधा आणि पारंपरिक वास्तुशैली यांच्यात संतुलन राखणे हे कोकणातील मंदिरांच्या संवर्धनातील महत्त्वाचे आव्हान आहे. पारंपरिक वास्तूंच्या दुरुस्ती किंवा पुनर्बांधणीमध्ये स्थानिक साहित्य, मूळ वास्तुरचना, काष्ठशिल्प, कौलारू छत, अलंकरण आणि मंदिराभोवतालचे सांस्कृतिक पर्यावरण यांचा विचार केल्यास वास्तूचे ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्य अधिक प्रभावीपणे जतन करता येऊ शकते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DhootapapeshwarConservation"/> आधुनिक काळातील परिवर्तनामुळे कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे स्वरूप काही ठिकाणी बदलले असले तरी पारंपरिक वास्तुज्ञान, स्थानिक साहित्य आणि काष्ठशिल्प यांचे महत्त्व अद्याप कायम आहे. त्यामुळे आधुनिक पुनर्बांधणी आणि पारंपरिक वारसा यांच्यात समतोल साधणे हे कोकणातील मंदिर वास्तूंच्या भविष्यातील संवर्धनासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> == मंदिराचे स्थान आणि परिसर नियोजन == === देवस्थान आणि ग्रामजीवन === कोकणातील मंदिर हे केवळ धार्मिक उपासनेचे स्थान नसून अनेक गावांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा एक महत्त्वाचा केंद्रबिंदू राहिले आहे. विशेषतः ग्रामदैवतांच्या देवळांना गावाच्या संरक्षणाशी, स्थानिक श्रद्धांशी आणि सामुदायिक धार्मिक आचारांशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मालवण येथील *Deulwada* वरील वास्तु-अभ्यासात ग्रामदैवतांना गावाचे रक्षक मानले जात असून, त्यांचे देवस्थान हे स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि विधींशी संबंधित सार्वजनिक जागा म्हणून वर्णन केले आहे.<ref name="DeulwadaMalvan">{{cite web |title=Temples of Deulwada, Malvan |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Deulwada-Document-2018.pdf |website=IES College of Architecture |publisher=IES College of Architecture |location=Mumbai, Maharashtra |year=2018 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील देवस्थानांच्या रचनेत मंदिराचा मुख्य गाभारा किंवा देवालय हा केंद्रस्थानी असला तरी त्याभोवतालचा परिसरही धार्मिक आणि सामाजिक वापराचा भाग असतो. देवस्थानाच्या परिसरात धार्मिक विधी, उत्सव, सामुदायिक कार्यक्रम आणि भाविकांच्या एकत्र येण्याच्या प्रक्रिया घडत असल्यामुळे मंदिराचा अवकाश हा केवळ वास्तूच्या आतील भागापुरता मर्यादित राहत नाही. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना मंदिर आणि त्याच्या सभोवतालच्या ग्रामवस्तीचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DalviDalvi2010"/> ग्रामदैवतांच्या देवळांभोवती निर्माण झालेला *Deulwada* किंवा देवस्थान परिसर हा स्थानिक धार्मिक जीवनाच्या संघटनेत महत्त्वाची भूमिका बजावतो. अशा परिसरात एका प्रमुख देवतेबरोबर इतर संबंधित देवतांची देवळे किंवा धार्मिक घटक असू शकतात. त्यामुळे देवस्थानाची रचना ही केवळ एका स्वतंत्र मंदिराची वास्तू न राहता स्थानिक धार्मिक विश्वाची भौतिक अभिव्यक्ती बनते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या सामाजिक संदर्भाचा विचार करताना स्थानिक परंपरा आणि वास्तू यांचे नातेही महत्त्वाचे ठरते. धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात वास्तूचे स्वरूप, तिचा परिसर आणि त्या परिसराशी निगडित सामाजिक-सांस्कृतिक व्यवहार यांचा एकत्रित विचार करण्याची आवश्यकता असल्याचे कोकणातील sacred heritage वरील अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="DalviDalvi2010"/> मंदिर आणि ग्रामजीवन यांचे नाते उत्सव, धार्मिक विधी आणि सामुदायिक सहभागाच्या माध्यमातून अधिक स्पष्ट होते. अशा प्रसंगी मंदिराचा परिसर तात्पुरत्या स्वरूपात मोठ्या सामुदायिक वापरासाठी खुला होतो. त्यामुळे मंदिराच्या वास्तु-अभ्यासात नियमित धार्मिक वापराबरोबरच उत्सवकालीन वापराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैली समजून घेताना म्हणूनच देवळाची वास्तू आणि ग्रामसमाज यांना परस्परांपासून स्वतंत्र मानणे योग्य ठरणार नाही. देवस्थान, ग्रामदैवत, धार्मिक परंपरा, सार्वजनिक अवकाश आणि स्थानिक सांस्कृतिक व्यवहार यांच्या परस्परसंबंधातून मंदिराला त्याचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व प्राप्त होते.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DalviDalvi2010"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुंकेश्वर मंदिर हे समुद्र आणि मंदिर यांच्या भौगोलिक संबंधाचे स्पष्ट उदाहरण आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार हे प्राचीन शिवमंदिर अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर स्थित आहे. मंदिर, समुद्रकिनारा आणि आसपासचा नैसर्गिक परिसर यांचे एकत्रित अस्तित्व या देवस्थानाला विशिष्ट भौगोलिक आणि धार्मिक स्वरूप प्राप्त करून देते.<ref name="KunkeshwarTourism">{{cite web |title=Kunkeshwar |url=https://maharashtratourism.gov.in/beach/kunkeshwar/ |website=Department of Tourism, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> === मंदिराभोवतालची रचना === कोकणातील काही मंदिरसमूहांमध्ये मुख्य देवालयाबरोबरच इतर देवतांची मंदिरे, मंडप आणि धार्मिक वापराच्या जागा एकत्रितपणे आढळतात. मालवण येथील देऊळवाड्यात पाच प्रमुख देवतांची मंदिरे एका धार्मिक परिसरात समूहाने स्थित आहेत. या मंदिरांचा विकास वेगवेगळ्या कालखंडांत झाला असून, काही मंदिरांमध्ये कालांतराने बाह्य मंडपांची भरही पडली आहे.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवणच्या देऊळवाड्याचा परिसर धार्मिक वापराबरोबरच सार्वजनिक आणि सामुदायिक वापरासाठीही महत्त्वाचा आहे. दस्तऐवजीकरणानुसार या मंदिरांतील मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या लोककलांच्या कार्यक्रमांसाठी केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिराभोवतालच्या रचनेत नैसर्गिक घटकांचाही समावेश होऊ शकतो. मालवणच्या देऊळवाड्यात काही वडाची झाडे ‘महा पुरुष’ म्हणून पूजली जातात. या झाडांभोवती प्रदक्षिणेसाठी चौथरा बांधलेला आहे. त्यामुळे काही ठिकाणी धार्मिक अवकाशाची रचना केवळ बांधलेल्या मंदिरांपुरती मर्यादित न राहता वृक्षांसारख्या नैसर्गिक घटकांनाही सामावून घेते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूह मंदिर आणि जलपरिसर यांच्या परस्परसंबंधाचे उदाहरण देतो. हा मंदिरसमूह दामापूर तलावाच्या बांधावर विकसित झाला असून, मूळ भगवती मंदिराबरोबर सातेरी देवी, नारायण आणि ब्राह्मण मंदिर अशी आणखी तीन मंदिरे या परिसरात आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati">{{cite web |title=Baandh Rakshak Bhagwati: The Sacred Waterfront |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Dhamapur-Bhagwati-Document-2019.pdf |website=IES College of Architecture |year=2019 |access-date=13 August 2026 }}</ref> दामापूरच्या भगवती मंदिराचा सभामंडप धार्मिक वापराबरोबरच सामुदायिक वापरासाठीही महत्त्वाचा आहे. दस्तऐवजीकरणानुसार या सभामंडपाचा उपयोग पंचायत बैठका आणि उत्सवांच्या वेळी होणाऱ्या सामुदायिक जमावासाठी केला जातो. त्यामुळे मंदिराच्या वास्तुरचनेतील मंडप हा काही ठिकाणी धार्मिक तसेच सामाजिक व्यवहारांसाठी वापरला जाणारा अवकाश ठरतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये पारंपरिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली लेटराइट दगडी बांधकामपद्धती आणि काष्ठचौकट यांचा वापर झाल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे. मंदिरांमध्ये अक्षीय नियोजन, चौकोनी गर्भगृह आणि त्याला जोडलेला मंडप आढळतो; मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त स्वरूपाचे आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati"/> या उदाहरणांवरून कोकणातील मंदिराभोवतालची रचना मंदिरनिहाय आणि परिसरनिहाय बदलत असल्याचे दिसते. काही ठिकाणी अनेक देवालयांचा समूह, काही ठिकाणी नैसर्गिक घटकांशी संबंधित धार्मिक अवकाश, तर काही ठिकाणी जलस्रोताशी निगडित मंदिरपरिसर आढळतो. त्यामुळे सर्व कोकणी मंदिरांसाठी एकच निश्चित परिसर-नियोजन पद्धती अस्तित्वात आहे असे म्हणता येत नाही.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना त्यामुळे मुख्य देवालयाबरोबरच त्याचा परिसर, संबंधित देवालये, मंडप, नैसर्गिक घटक आणि सामुदायिक वापर यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. मालवण आणि दामापूर येथील उदाहरणे धार्मिक वास्तू आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक जीवन यांच्यातील संबंध स्पष्ट करतात.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> == कोकणातील मंदिराची वास्तुरचना == === गर्भगृह === गर्भगृह हे मंदिराच्या धार्मिक आणि वास्तुरचनेतील प्रमुख घटकांपैकी एक आहे. मुख्य देवतेची प्रतिमा किंवा विग्रह ज्या पवित्र कक्षात प्रतिष्ठित केला जातो, त्या कक्षाला गर्भगृह किंवा गाभारा म्हणतात. भारतीय मंदिर वास्तुशैलीच्या मूलभूत रचनेत गर्भगृहाला मध्यवर्ती स्थान असून त्याच्या पुढे भक्तांच्या प्रवेशासाठी आणि उपासनेसाठी मंडपाची रचना केली जाते.<ref name="TempleArchitectureBasic">{{cite web |title=Three key forms of temple architecture |url=https://amritmahotsav.nic.in/blogdetail.htm?70= |website=Azadi Ka Amrit Mahotsav |publisher=Ministry of Culture, Government of India |date=1 March 2022 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिरांमध्ये गर्भगृहाची रचना स्थानिक वास्तुपरंपरा आणि बांधकामपद्धतीशी संबंधित असल्याचे काही प्रत्यक्ष मंदिर-अभ्यासांत दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरांची रचना पारंपरिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेल्या लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकटीच्या पद्धतीत करण्यात आली आहे. या मंदिरांमध्ये अक्षीय नियोजन असून चौकोनी गर्भगृहाला मंडप जोडलेला आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरसमूहातील गर्भगृह आणि मंडप यांचे परस्परसंबंध मंदिराच्या एकूण वास्तुरचनेचा महत्त्वाचा भाग आहेत. गर्भगृह हे देवतेच्या प्रतिष्ठापनेसाठी केंद्रस्थानी असताना त्याला जोडलेला मंडप धार्मिक उपासना तसेच सामुदायिक वापरासाठी उपयोगात येतो. त्यामुळे या उदाहरणात गर्भगृह आणि मंडप यांच्यातील वास्तुगत संबंध हा केवळ प्रवेशाचा नसून धार्मिक आणि सामाजिक वापराशीही संबंधित आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील सर्व मंदिरांच्या गर्भगृहांची रचना एकसारखी आहे असे मानता येत नाही. मंदिराची देवता, कालखंड, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य आणि नंतर झालेल्या विस्तार किंवा पुनर्बांधणीमुळे गर्भगृहाच्या आकारमानात आणि त्याच्या सभोवतालच्या वास्तुरचनेत फरक आढळू शकतो. त्यामुळे कोकणातील गर्भगृहाच्या वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करताना प्रत्येक मंदिराचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण विचारात घेणे आवश्यक आहे. गर्भगृहाच्या वास्तुरचनेचा अभ्यास करताना त्याचे आकारमान, भिंतींची रचना, प्रवेशद्वार, देवतेची प्रतिष्ठापना, प्रकाशव्यवस्था, मंडपाशी असलेला संबंध आणि त्यावर असलेल्या छताच्या किंवा शिखराच्या रचनेचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध कोकणी मंदिर-अभ्यासांमधून या घटकांमध्ये स्थानिक बांधकामपद्धती आणि काष्ठवास्तूचा प्रभाव काही ठिकाणी दिसून येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> म्हणून कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीतील गर्भगृह हे केवळ देवतेची प्रतिष्ठापना असलेले बंदिस्त कक्ष म्हणून न पाहता, मंदिराच्या अक्षीय नियोजनाचा आणि धार्मिक अवकाशाचा केंद्रबिंदू म्हणून अभ्यासणे आवश्यक आहे. दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाचे उदाहरण या संदर्भात स्थानिक कोकणी बांधकामपरंपरा आणि गर्भगृह-मंडप यांच्या परस्परसंबंधाचा प्रत्यक्ष नमुना उपलब्ध करून देते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> === अंतराळ === अंतराळ हा गर्भगृह आणि मंडप यांना जोडणारा मधला वास्तुघटक आहे. मंदिराच्या अंतर्गत रचनेत तो गर्भगृहातील अधिक अंतर्मुख आणि पवित्र अवकाश आणि मंडपातील तुलनेने अधिक खुल्या अवकाश यांच्यामधील संक्रमणाचा भाग म्हणून कार्य करतो. भारतीय मंदिर स्थापत्याच्या अभ्यासात अंतराळाला गर्भगृह आणि मंडप यांच्यामधील intermediate chamber किंवा vestibule म्हणून वर्णन केले जाते.<ref name="TempleArchitectureBasic"/> कोकणातील मंदिर वास्तुरचनेत अंतराळाची उपस्थिती मंदिरानुसार बदलू शकते. त्यामुळे प्रत्येक कोकणी मंदिरात गर्भगृह आणि मंडप यांच्या दरम्यान स्वतंत्र अंतराळ असतेच असे मानता येत नाही. उपलब्ध मंदिर-दस्तऐवजीकरणात गर्भगृह, अंतराळ आणि मंडप यांची रचना आढळणाऱ्या मंदिरांची उदाहरणे आहेत; मात्र कोकणातील सर्व मंदिरांसाठी एकच आराखडा लागू होतो असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अंतराळाची वास्तुगत भूमिका मुख्यतः गर्भगृह आणि मंडप यांच्यातील जोडणीशी संबंधित आहे. त्यामुळे मंदिराच्या अक्षीय नियोजनाचा अभ्यास करताना गर्भगृह, अंतराळ आणि मंडप यांची परस्परसंबंधित मांडणी विचारात घेतली जाते. भारतीय मंदिर स्थापत्याच्या अभ्यासक्रमीय संदर्भांमध्येही अंतराळाला गर्भगृह आणि मंडप यांना जोडणारा मध्यवर्ती वास्तुघटक म्हणून स्पष्ट केले आहे.<ref name="TempleArchitectureBasic"/> कोकणातील स्थानिक मंदिर वास्तुशैलीचा विचार करताना मात्र अंतराळाची रचना केवळ स्थापत्यशास्त्रीय संज्ञेच्या आधारे निश्चित करता येत नाही. स्थानिक बांधकाम साहित्य, मंदिराचा कालखंड, उपलब्ध जागा, नंतर झालेले विस्तार आणि पुनर्बांधणी यांमुळे गर्भगृह आणि मंडप यांच्यातील संक्रमण-अवकाशाचे स्वरूप बदलू शकते. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यास स्थानिक साहित्य, पारंपरिक बांधकामपद्धती आणि वास्तुघटक यांच्या परस्परसंबंधावर भर देतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अंतराळाचा अभ्यास करताना त्याचे आकारमान, गर्भगृहाशी असलेले प्रमाण, मंडपाशी असलेली जोडणी, प्रवेशद्वाराची रचना आणि त्यावरील अलंकरण यांचा स्वतंत्र विचार करता येतो. अशा तपशीलांच्या आधारे एखाद्या मंदिराची वास्तुरचना, तिचे कालानुक्रमिक स्तर आणि नंतरच्या काळात झालेल्या बदलांचा अभ्यास करण्यास मदत होऊ शकते. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांच्या दस्तऐवजीकरणात अंतराळ हा स्वतंत्र वास्तुघटक म्हणून नोंदविणे उपयुक्त ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीची विविधता लक्षात घेता अंतराळाला सर्व मंदिरांचे अनिवार्य वैशिष्ट्य मानण्याऐवजी, ज्या मंदिरात हा वास्तुघटक प्रत्यक्ष आढळतो तेथे त्याच्या रचना आणि कार्याचा स्वतंत्र अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. === मंडप === मंडप हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील महत्त्वाचा अवकाश असून तो गर्भगृहासमोरील उपासना, दर्शन आणि सामुदायिक वापरासाठीचा भाग असतो. भारतीय मंदिर स्थापत्याच्या विविध परंपरांमध्ये मंडपाचे स्वरूप मंदिराच्या आकारमानानुसार आणि वास्तुशैलीनुसार बदलते. काही मंदिरांमध्ये तो गर्भगृहाला थेट जोडलेला असतो, तर काही ठिकाणी गर्भगृह आणि मंडप यांच्यामध्ये अंतराळासारखा मध्यवर्ती वास्तुघटक असतो.<ref name="TempleArchitectureBasic"/> कोकणातील मंदिरांमध्ये मंडपाच्या रचनेत स्थानिक बांधकामपद्धतीचा प्रभाव दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणात गर्भगृहाला जोडलेला मंडप, खुले आणि स्तंभयुक्त मंडप तसेच लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकटीचा वापर नोंदविण्यात आला आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिराच्या उदाहरणातून मंडप हा केवळ गर्भगृहाकडे जाणारा मार्ग नसून मंदिराच्या धार्मिक आणि सामाजिक वापराचा महत्त्वाचा अवकाश असल्याचे दिसते. या मंदिराचा सभामंडप पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या वेळी सामुदायिक जमावासाठी वापरला जात असल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण येथील देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणातही मंदिरसमूहातील मंडपांना धार्मिक कार्याबरोबरच सामुदायिक वापराचे महत्त्व असल्याचे दिसून येते. काही मंडपांमध्ये सामुदायिक बैठका, अनौपचारिक वर्ग, कीर्तन आणि दशावतार यांसारखे सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील मंडपांच्या रचनेत लाकूड आणि दगड या दोन्ही स्थानिक साहित्यांचा वापर आढळू शकतो. काष्ठवास्तूच्या अभ्यासातून स्तंभ, तुळया, कंस आणि छताच्या संरचनेत लाकडाची भूमिका स्पष्ट होते; तर काही मंदिरसमूहांमध्ये लेटराइट दगड आणि लाकडी चौकटी यांचा संयुक्त वापर आढळतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> मंडपाचे स्वरूप मंदिरनिहाय बदलू शकते. काही ठिकाणी तो खुला आणि स्तंभयुक्त असतो, तर काही मंदिरांमध्ये अधिक बंदिस्त किंवा विस्तारित सभामंडप आढळतो. त्यामुळे कोकणातील सर्व मंदिरांच्या मंडपांची एकच निश्चित रचना आहे असे मानणे योग्य ठरणार नाही. मंदिराचा कालखंड, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, स्थानिक कारागिरी, धार्मिक उपयोग आणि नंतर झालेल्या विस्तारामुळे मंडपाच्या रचनेत विविधता निर्माण होऊ शकते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना मंडपाच्या आकारमानाबरोबरच त्याची गर्भगृहाशी असलेली जोडणी, स्तंभांची मांडणी, छताची रचना, प्रवेशव्यवस्था, अलंकरण आणि सामुदायिक वापर यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. अशा प्रकारे मंडप हा धार्मिक वास्तूचा वास्तुगत घटक असण्याबरोबरच स्थानिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडलेला अवकाश म्हणूनही अभ्यासता येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DeulwadaMalvan"/> === सभामंडप === सभामंडप हा मंदिरातील तुलनेने विस्तृत आणि सामुदायिक वापरासाठी खुला असलेला वास्तुघटक आहे. गर्भगृहाच्या तुलनेत त्याचा वापर अधिक व्यापक स्वरूपाचा असू शकतो. दर्शन, धार्मिक विधी, भजन, कीर्तन, प्रवचन तसेच उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांसाठी सभामंडपाचा उपयोग केला जातो. त्याचे स्वरूप मंदिराच्या परंपरा, आकारमान आणि स्थानिक वास्तुरचनेनुसार बदलते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील काही मंदिरांमध्ये सभामंडपाला धार्मिक उपयोगाबरोबरच सामाजिक महत्त्व प्राप्त झालेले दिसते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिराचा सभामंडप किंवा बाह्य सभागृह हे सामुदायिक वापराचे महत्त्वाचे स्थान आहे. या सभामंडपात पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या वेळी सामुदायिक जमाव होत असल्याची नोंद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरात सभामंडपाचे स्थान मंदिराच्या वास्तुरचनेत विशेषत्वाने अधोरेखित होते. उपलब्ध दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिराचे शिखर गर्भगृहाच्या वर नसून सभामंडपाच्या वर स्थित आहे. त्यामुळे या विशिष्ट मंदिररचनेत सभामंडपाला केवळ जोड-वास्तुघटक न मानता वास्तु-संरचनेतील विशेष महत्त्वाचा भाग प्राप्त झालेला दिसतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण येथील देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणातूनही मंदिरातील मंडपांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक वापराचे स्वरूप स्पष्ट होते. काही मंडपांमध्ये सामुदायिक बैठका, अनौपचारिक वर्ग, कीर्तन आणि दशावतार यांसारखे सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे मंदिरातील सभामंडप हा धार्मिक अवकाशाबरोबरच स्थानिक सांस्कृतिक व्यवहारांसाठी वापरला जाणारा सार्वजनिक अवकाश ठरू शकतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> सभामंडपाच्या रचनेत स्तंभ, तुळया, छत आणि प्रवेशव्यवस्था यांना महत्त्व असते. कोकणातील काही मंदिरांमध्ये स्थानिक काष्ठवास्तु आणि दगडी बांधकाम यांचा संयुक्त वापर आढळतो. दामापूर भगवती मंदिरसमूहातील मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त असून मंदिरांच्या बांधकामात लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकटीचा वापर झाल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सभामंडपाचा आकार आणि रचना सर्व कोकणी मंदिरांमध्ये एकसारखी नसते. काही मंदिरांमध्ये तो मुख्य गर्भगृहाला जोडलेला लहान मंडप असू शकतो, तर काही ठिकाणी तो अधिक विस्तृत सामुदायिक अवकाशाच्या स्वरूपात विकसित झालेला आढळतो. त्यामुळे सभामंडपाच्या रचनेचा अभ्यास मंदिराच्या कालखंड, स्थानिक बांधकाम साहित्य, धार्मिक उपयोग आणि नंतर झालेल्या विस्ताराच्या संदर्भात करणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील सभामंडपाचे वैशिष्ट्य समजून घेताना त्याच्या वास्तुरचनेबरोबरच सामाजिक उपयोगाचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. दामापूर आणि मालवण येथील उदाहरणांवरून सभामंडप हा धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामुदायिक जीवन यांच्यामधील दुवा म्हणून कार्य करू शकतो; मात्र ही वैशिष्ट्ये सर्व कोकणी मंदिरांना समानपणे लागू होतात असे मानता येत नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DeulwadaMalvan"/> === प्रवेशद्वार === मंदिराचे प्रवेशद्वार हे बाह्य परिसरातून मंदिराच्या धार्मिक अवकाशात प्रवेश घडवून आणणारे महत्त्वाचे वास्तुघटक आहे. विशेषतः गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराला धार्मिक आणि प्रतीकात्मक महत्त्व प्राप्त होते, कारण त्यातून भक्ताला देवतेच्या दर्शनाच्या पवित्र अवकाशाकडे प्रवेश मिळतो. मंदिर-द्वाराच्या चौकटी, उंबरठा, ललाटपट्टी आणि त्यावरील अलंकरण यांचा स्वतंत्र वास्तु-अभ्यास केला जातो.<ref name="TempleDoorwayJio">{{cite web |title=The Temple Doorway |url=https://exhibits.jioinstitute.edu.in/spotlight/hindu-temple-doorway-context-and-manifestations |website=Jio Institute |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील काही मंदिरांमध्ये प्रवेशद्वाराच्या रचनेत लाकडाचा आणि काष्ठकोरीव कामाचा विशेष वापर झालेला दिसतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात अंतराळाकडे जाणाऱ्या लाकडी प्रवेशद्वाराचा उल्लेख असून त्यावरील कोरीव कामाची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरातील अंतराळाचे लाकडी प्रवेशद्वार काष्ठशिल्पाचे उल्लेखनीय उदाहरण आहे. त्याच्या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण असून विविध शाखांवर सिंह, हनुमान आणि गरुड यांच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. ललाटबिंबाच्या भागात गणेशाची प्रतिमा असून द्वारशाखांच्या वरच्या आडव्या पट्टीवर नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे शिल्प असल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> या प्रकारच्या अलंकरणातून मंदिराच्या प्रवेशद्वाराला केवळ कार्यात्मक वास्तुघटक न राहता धार्मिक आणि कलात्मक अर्थ प्राप्त होतो. तथापि, एखाद्या विशिष्ट शिल्पाला विशिष्ट धार्मिक अर्थ देताना स्थानिक परंपरा, शिल्पविषयक अभ्यास किंवा उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावा यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ प्रतिमेच्या स्वरूपावरून तिचा निश्चित अर्थ ठरविणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील प्रवेशद्वारांची रचना सर्व मंदिरांमध्ये एकसारखी नसते. मंदिराचा कालखंड, बांधकाम साहित्य, स्थानिक कारागिरी, मंदिराचे आकारमान आणि नंतर झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार प्रवेशद्वाराचे स्वरूप बदलू शकते. त्यामुळे दामापूरसारख्या विशिष्ट उदाहरणातील काष्ठशिल्पयुक्त प्रवेशद्वाराला सर्व कोकणी मंदिरांचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य मानता येत नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> मंदिराच्या प्रवेशद्वाराचा अभ्यास करताना द्वारचौकट, शाखा, ललाटबिंब, उंबरठा, शिल्प-अलंकरण, वापरलेले साहित्य आणि त्याचा गर्भगृह, अंतराळ किंवा मंडपाशी असलेला संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील काही मंदिरांमध्ये या वास्तुघटकांमध्ये काष्ठवास्तु आणि स्थानिक कारागिरीचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> === प्राकार === प्राकार म्हणजे मंदिराच्या मुख्य धार्मिक वास्तूभोवती निर्माण केलेला संरक्षित किंवा सीमांकित परिसर. मोठ्या मंदिरसमूहांमध्ये प्राकार हा भिंत, प्रदक्षिणामार्ग, उपदेवळे आणि इतर वास्तुघटक यांना सामावून घेणारा अवकाश असू शकतो. भारतीय मंदिर स्थापत्यात प्राकाराची रचना मंदिराच्या आकारमानानुसार आणि स्थानिक वास्तुपरंपरेनुसार बदलते.<ref name="BrihadisvaraPrakara">{{cite web |title=Brihadisvara Temple — Enclosure |url=https://ignca.gov.in/brhadishvaratemple/ENCLOSURE/images/Des_Ec.html |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |publisher=Government of India |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिरांच्या बाबतीत प्राकाराची रचना सर्व मंदिरांमध्ये एकसारखी आढळते असे म्हणता येत नाही. मालवण येथील देऊळवाडा हा स्वतंत्र मंदिराऐवजी पाच प्रमुख देवतांच्या मंदिरांचा धार्मिक समूह म्हणून विकसित झालेला आहे. त्यामुळे या प्रकारच्या देवस्थानात मंदिरसमूहाचा परिसर, अंतर्गत मार्ग आणि संबंधित मोकळ्या जागा यांचा विचार मंदिराच्या व्यापक अवकाशरचनेचा भाग म्हणून करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणातून मंदिरसमूहातील विविध देवालये परस्पर संबंधित धार्मिक अवकाशात स्थित असल्याचे दिसते. या देवालयांभोवतीच्या परिसराचा उपयोग धार्मिक विधी, उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो. त्यामुळे कोकणातील मंदिरपरिसराचा अभ्यास करताना केवळ भिंतींनी बंदिस्त केलेल्या प्राकारापेक्षा देवालयाभोवतालच्या संपूर्ण धार्मिक अवकाशाचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> प्राकाराच्या संदर्भात प्रदक्षिणेची जागा आणि मंदिराभोवतालची मोकळी जागा यांनाही महत्त्व प्राप्त होऊ शकते. तथापि, एखाद्या मंदिराभोवती मोकळी जागा आहे म्हणून तिला वास्तुशास्त्रीय अर्थाने प्राकार म्हणणे योग्य ठरणार नाही. प्राकाराची ओळख करण्यासाठी त्या वास्तूची प्रत्यक्ष रचना, सीमाभिंत, प्रवेशव्यवस्था आणि प्रदक्षिणा-अवकाश यांचे दस्तऐवजीकरण आवश्यक आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक भूगोल, मंदिराचा आकार, देवस्थानाची रचना आणि कालानुसार झालेले बदल यांमुळे परिसररचनेत विविधता निर्माण झाली आहे. काही देवस्थानांमध्ये अनेक देवालयांचा समूह आढळतो, तर काही मंदिरांमध्ये मुख्य देवालयाभोवती मर्यादित मोकळी जागा किंवा इतर वास्तुघटक असतात. त्यामुळे दक्षिण भारतातील मोठ्या मंदिरांमध्ये आढळणाऱ्या बहुप्राकार पद्धतीला कोकणातील सर्व मंदिरांचे वैशिष्ट्य मानता येत नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> म्हणून कोकणातील प्राकाराचा अभ्यास करताना त्याची भौतिक सीमा, प्रवेशमार्ग, प्रदक्षिणा-अवकाश, उपदेवळे, मोकळी जागा आणि धार्मिक-सामुदायिक वापर यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध मंदिर-दस्तऐवजीकरणावरून प्राकाराचे स्वरूप मंदिरनिहाय बदलते आणि त्याचे अचूक स्वरूप प्रत्यक्ष वास्तु-अभ्यासातून निश्चित करणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === दीपमाळ === दीपमाळ हा महाराष्ट्रातील मंदिरशिल्पातील एक वैशिष्ट्यपूर्ण वास्तुघटक आहे. साधारणपणे विटा किंवा दगडांचा निमुळता होत जाणारा स्तंभ उभारून त्यावर दिवे ठेवण्यासाठी ओळीने हात, कोनाडे किंवा दिव्यांची जागा तयार केली जाते. धार्मिक उत्सव, दीपोत्सव आणि विशेष पूजाविधींच्या वेळी या दीपमाळांवर दिवे प्रज्वलित केले जातात. मराठी विश्वकोशानुसार दीपमाळ ही महाराष्ट्रीय मंदिरशिल्पाचे विशेष वैशिष्ट्य मानली जाते.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala">{{cite web |title=दीपमाळ – १ |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/18525/ |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=13 August 2026 }}</ref> दीपमाळेचा उपयोग केवळ प्रकाशासाठी नसून तिचा धार्मिक आणि उत्सवी संदर्भही महत्त्वाचा आहे. उत्सवप्रसंगी, दिवाळीच्या काळात आणि त्रिपुरी पौर्णिमेस दीपमाळा प्रज्वलित करण्याची परंपरा आढळते. तसेच नवसपूर्तीसाठी देवळासमोर दीपमाळ उभारण्याची प्रथा महाराष्ट्रात रूढ झाल्याची नोंद मराठी विश्वकोशात आहे.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> कोकणातील मंदिरपरिसरातही दीपमाळांचे उदाहरण आढळते. सावंतवाडी तालुक्यातील वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण मंदिराच्या परिसरातील दीपमाळांची नोंद उपलब्ध आहे. त्यामुळे कोकणातील काही मंदिरांच्या परिसररचनेत दीपमाळ हा धार्मिक आणि दृश्यदृष्ट्या महत्त्वाचा घटक असल्याचे दिसून येते.<ref name="WikimediaWalawalDeepmala">{{cite web |title=File:Deepmala at temple courtyard, Walawal.jpg |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Deepmala_at_temple_courtyard,_Walawal.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=13 August 2026 }}</ref> दीपमाळेची रचना मंदिराच्या परिसरातील इतर वास्तुघटकांपासून स्वतंत्र उभी असू शकते. तिच्या उंचीमुळे आणि दिव्यांच्या रांगांमुळे ती मंदिराच्या प्रांगणात दृश्यदृष्ट्या उठून दिसते. मात्र, प्रत्येक कोकणी मंदिरात दीपमाळ असतेच असे मानता येत नाही. तिची उपस्थिती, संख्या, आकार आणि रचना मंदिरनिहाय बदलू शकते. दीपमाळेच्या ऐतिहासिक विकासाबाबतही सावधगिरी आवश्यक आहे. मराठी विश्वकोशात दीपमाळेला महाराष्ट्रीय मंदिरशिल्पाचे वैशिष्ट्य म्हटले असले तरी तिच्या उगमाबाबत विविध मते आढळतात. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या विशिष्ट दीपमाळेचे कालमान किंवा तिच्या निर्मितीमागील ऐतिहासिक कारण निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण, शिलालेख किंवा इतर पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना त्यामुळे दीपमाळेचा विचार केवळ सजावटीचा घटक म्हणून न करता धार्मिक विधी, उत्सवपरंपरा, मंदिराचा परिसर आणि स्थानिक शिल्पपरंपरा यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते. दीपमाळ ही मंदिर आणि सामुदायिक धार्मिक जीवन यांच्यातील दृश्य व धार्मिक संबंध व्यक्त करणाऱ्या वास्तुघटकांपैकी एक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> === शिखर आणि छत === मंदिराच्या वास्तुरचनेत शिखर आणि छत हे गर्भगृह व मंदिराच्या वरच्या संरचनेशी संबंधित महत्त्वाचे वास्तुघटक आहेत. भारतीय मंदिर स्थापत्याच्या विविध परंपरांमध्ये गर्भगृहाच्या वर शिखराची रचना केली जाते; मात्र शिखराचे स्वरूप प्रदेश, कालखंड, बांधकामपद्धती आणि स्थापत्यपरंपरेनुसार बदलते. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना शिखर आणि छत या दोन्ही घटकांचा स्वतंत्र तसेच परस्परसंबंधित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिरांमध्ये स्थानिक हवामानाचा छताच्या रचनेवर प्रभाव दिसून येतो. कोकणात मोठ्या प्रमाणात पर्जन्यमान होत असल्यामुळे पावसाचे पाणी जलदगतीने खाली वाहून जाण्यासाठी उताराची छतव्यवस्था उपयुक्त ठरते. कोकणातील मंदिर वास्तूंवरील अभ्यासात उतरत्या छपरांचा, कौलांचा आणि त्यांना आधार देणाऱ्या लाकडी संरचनेचा उल्लेख आढळतो. वालावल येथील लक्ष्मीनारायण मंदिराच्या छताची उतरती रचना याचे उदाहरण म्हणून नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="LoksattaKonkanTemple">{{cite web |last=जोशी |first=मृणाल |title=कोकणातील मंदिर वारसावास्तू आणि काष्ठशिल्पाकृती |url=https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/heritage-temple-in-konkan-1246377/ |website=लोकसत्ता |date=20 June 2016 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील पारंपरिक मंदिरांच्या छतांवर कौलांचा वापर आढळतो. उपलब्ध वास्तु-अभ्यासानुसार नळीची तसेच मंगलोरी कौले वापरली जात असून, पाऊस आणि वाऱ्यापासून संरक्षणासाठी कौलांच्या आधाररचनेत लाकडी पट्ट्या आणि बांबूच्या कामट्यांचा उपयोग केला जातो.<ref name="LoksattaKonkanTemple"/> छताची रचना ही केवळ पावसापासून संरक्षण करणारी व्यवस्था नसून मंदिराच्या काष्ठवास्तूशीही संबंधित आहे. लाकडी तुळया, खांब आणि इतर संरचनात्मक घटक छताचा भार पेलण्यासाठी वापरले जाऊ शकतात. त्यामुळे कोकणातील काही मंदिरांमध्ये छत, काष्ठवास्तु आणि स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेली बांधकामपद्धती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="LoksattaKonkanTemple"/> कोकणातील मंदिरांच्या शिखररचनेत मात्र एकसारखेपणा आढळतो असे म्हणता येत नाही. दामापूर येथील भगवती मंदिर याचे विशेष उदाहरण आहे. या मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणानुसार शिखर गर्भगृहाच्या वर नसून सभामंडप किंवा बाह्य सभागृहाच्या वर स्थित आहे. या वैशिष्ट्यामुळे त्या विशिष्ट मंदिराच्या वास्तुरचनेत सभामंडपाला विशेष स्थान प्राप्त झालेले दिसते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या उदाहरणावरून शिखराची स्थिती ही मंदिराच्या एकूण नियोजनाशी निगडित असू शकते. या मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये चौकोनी गर्भगृह, त्याला जोडलेला मंडप, अक्षीय नियोजन, लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकट यांचा वापर नोंदविण्यात आला आहे. त्यामुळे शिखर, मंडप आणि स्थानिक बांधकामपद्धती यांचा परस्परसंबंध त्या मंदिराच्या स्वतंत्र वास्तुरचनेच्या संदर्भात अभ्यासता येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील छतांची रचना आणि मंदिराचे बाह्य स्वरूप स्थानिक वास्तुपरंपरेशी जोडलेले असल्याचेही अभ्यासातून दिसते. कोकणातील काही मंदिरांच्या वास्तूंमध्ये पारंपरिक निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली काष्ठचौकट आणि लेटराइट बांधकामपद्धती आढळते. त्यामुळे धार्मिक वास्तू आणि स्थानिक निवासवास्तू यांच्यात बांधकामतंत्राच्या पातळीवर काही साम्यस्थळे निर्माण झालेली दिसतात.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DalviDalvi2010"/> तथापि, कोकणातील सर्व मंदिरांना उतरते कौलारू छत किंवा विशिष्ट प्रकारचे शिखर असते असे सार्वत्रिक विधान करता येणार नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक परंपरा, उपलब्ध साहित्य, वास्तूचा आकार, धार्मिक गरजा आणि नंतरच्या काळातील पुनर्बांधणी यांनुसार शिखर व छताच्या स्वरूपात बदल होऊ शकतो. त्यामुळे प्रत्येक मंदिराच्या प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरणावर आधारित स्वतंत्र निष्कर्ष काढणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अशा प्रकारे कोकणातील मंदिरांच्या शिखर आणि छताचा अभ्यास करताना धार्मिक स्थापत्यपरंपरेबरोबरच स्थानिक हवामान, पर्जन्यमान, काष्ठवास्तू, कौलारू छत, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि स्थानिक बांधकामतंत्र यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. यामुळे कोकणातील मंदिर वास्तुशैली ही केवळ धार्मिक स्थापत्यपरंपरा नसून स्थानिक पर्यावरण आणि कारागिरीशी जुळवून घेतलेली वास्तुपरंपरा म्हणून अधिक स्पष्ट होते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="LoksattaKonkanTemple"/> == कोकणातील काष्ठवास्तु == === लाकडी स्तंभ === कोकणातील काष्ठवास्तु परंपरेमध्ये लाकडी स्तंभांना संरचनात्मक तसेच कलात्मक महत्त्व आहे. मंदिरांच्या मंडपांची आणि इतर धार्मिक वास्तुघटकांची भारवाहक रचना करण्यासाठी लाकडी स्तंभांचा वापर झाल्याचे कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासातून दिसून येते. नितीन हाडप यांच्या अभ्यासात कोकणातील धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताची पटलरचना आणि इतर काष्ठघटक आढळल्याची नोंद आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> लाकडी स्तंभांची भूमिका केवळ भारवाहक घटकापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. काही मंदिरांमध्ये स्तंभांवर कोरीव काम किंवा चित्रित काष्ठपटल आढळतात. हाडप यांच्या क्षेत्र-अभ्यासात काही मंदिरांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगविलेल्या लाकडी पटलांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे स्तंभ हा एकाच वेळी संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक घटक म्हणून कार्य करू शकतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना लाकडी स्तंभांची रचना, त्यांचे प्रमाण, पायथा, दंड, शीर्षभाग, कंसाशी असलेला संबंध आणि त्यावरील कोरीव किंवा चित्रित अलंकरण यांचा स्वतंत्र विचार करता येतो. मात्र, या सर्व घटकांची एकच प्रमाणबद्ध रचना संपूर्ण कोकणात अस्तित्वात होती असे मानता येत नाही. स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध लाकूड, वास्तूचा प्रकार आणि मंदिराच्या कालखंडानुसार त्यात बदल होऊ शकतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> महाराष्ट्रातील आणि दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या अभ्यासातही लाकडी बांधकाम आणि अलंकरण यांना वास्तुशिल्पाचा स्वतंत्र विषय म्हणून महत्त्व प्राप्त झाले आहे. माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या अभ्यासग्रंथाने दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि तिच्या अलंकरणाच्या अभ्यासाला महत्त्वपूर्ण आधार दिला आहे.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या मंडपांमध्ये लाकडी स्तंभांची रचना ही छताच्या भारवाहक संरचनेशी थेट संबंधित असते. स्तंभांवर तुळया आणि कंस बसवून त्यावर छताची संरचना उभारली जाऊ शकते. अशा रचनेत स्तंभ, तुळया, कंस आणि छत हे स्वतंत्र घटक न राहता एकमेकांशी जोडलेली संरचनात्मक व्यवस्था तयार करतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> लाकडी स्तंभांवरील कोरीवकामात धार्मिक प्रतिमा, वनस्पतिजन्य अलंकरण, प्राणी-आकृती किंवा इतर स्थानिक कलापरंपरेशी संबंधित आकृतिबंध आढळू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट आकृतीचा धार्मिक किंवा ऐतिहासिक अर्थ निश्चित करताना प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरण, शिल्पविषयक अभ्यास आणि स्थानिक परंपरा यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ दृश्य साम्याच्या आधारे त्या प्रतिमेचा निश्चित अर्थ लावणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांच्या अलीकडील अभ्यासामुळे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठशिल्प परंपरेचे आणखी एक विशिष्ट उदाहरण उपलब्ध झाले आहे. या अभ्यासात काष्ठशिल्प-पटलांच्या रचना आणि त्यांवरील अलंकरणाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> त्यामुळे कोकणातील लाकडी स्तंभांचा अभ्यास करताना त्यांच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठकोरीव काम, चित्रित पटल, स्थानिक कारागिरी आणि मंदिराच्या सामाजिक-धार्मिक वापराशी असलेला संबंध यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणावरून कोकणातील काष्ठवास्तु ही कार्यात्मक बांधकामपद्धती आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा परस्परसंबंध दर्शविणारी परंपरा असल्याचे दिसते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === तुळया आणि कंस === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये तुळया आणि कंस हे संरचनात्मक तसेच अलंकरणात्मक महत्त्व असलेले वास्तुघटक आहेत. लाकडी स्तंभांवर येणाऱ्या तुळया छताच्या भारवाहक रचनेचा भाग बनतात, तर कंस हे स्तंभ, तुळया आणि छताच्या संरचनेतील भारवहन व जोडणीमध्ये उपयोगी पडतात. कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात लाकडी स्तंभांबरोबरच कंस, छताची पटलरचना आणि इतर काष्ठघटकांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठवास्तूतील कंसांना काही ठिकाणी कलात्मक स्वरूपही प्राप्त झालेले दिसते. नितीन हाडप यांच्या कोकण काष्ठवास्तूच्या अभ्यासात धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमध्ये कोरीव कंस-आकृत्यांचा उल्लेख आहे. या कंसांवर मानवी, प्राणी किंवा इतर अलंकरणात्मक आकृतिबंध आढळू शकतात. त्यामुळे कंस हा केवळ संरचनात्मक घटक न राहता वास्तूच्या दृश्यरचनेचा भागही बनतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या मंडपांमध्ये तुळया आणि कंस यांची रचना लाकडी स्तंभांशी एकत्रितपणे केली जाते. अशा वेळी स्तंभ, कंस, तुळया आणि छत हे परस्परांशी जोडलेले संरचनात्मक घटक म्हणून कार्य करतात. या रचनेचा अभ्यास करताना केवळ काष्ठशिल्पाकडे न पाहता भारवहनाची पद्धत, जोडणीचे तंत्र आणि वापरलेल्या लाकडाचा प्रकार यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि तिच्या अलंकरणाच्या अभ्यासात महत्त्वाचा संदर्भ आहे. या ग्रंथात दख्खनमधील काष्ठकामाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला असून त्यातून लाकडी वास्तुघटक आणि अलंकरणपरंपरेच्या अभ्यासाला ऐतिहासिक आधार मिळतो.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील कंसांच्या अलंकरणामध्ये स्थानिक कारागिरीची वैशिष्ट्ये दिसू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट कंसावरील आकृतीला धार्मिक, पौराणिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ देताना प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरण आणि शिल्पविषयक अभ्यासाचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ आकृतीच्या बाह्य स्वरूपावरून तिचा निश्चित अर्थ ठरविणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांच्या अभ्यासामुळे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंदिर काष्ठकलेच्या परंपरेचे आणखी एक स्थानिक उदाहरण उपलब्ध होते. या अभ्यासात मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांची रचना आणि अलंकरण यांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे तुळया, कंस, पटल आणि इतर काष्ठघटक यांचा परस्परसंबंध मंदिराच्या एकूण काष्ठवास्तुच्या अभ्यासात विचारात घेता येतो.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> कोकणातील सर्व मंदिरांमध्ये तुळया आणि कंसांची रचना एकसारखी आहे असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध लाकूड, वास्तूचे आकारमान आणि नंतर झालेल्या दुरुस्ती किंवा पुनर्बांधणीमुळे या घटकांच्या आकारात, प्रमाणात आणि अलंकरणात बदल होऊ शकतो. त्यामुळे तुळया आणि कंसांचा अभ्यास मंदिरनिहाय दस्तऐवजीकरणावर आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अशा प्रकारे कोकणातील तुळया आणि कंस हे काष्ठवास्तूच्या संरचनात्मक तंत्राबरोबरच स्थानिक कलात्मक अभिव्यक्तीचेही घटक आहेत. त्यांच्या अभ्यासातून कोकणातील पारंपरिक बांधकामतंत्र, काष्ठकोरीव काम आणि धार्मिक वास्तूंमध्ये विकसित झालेली स्थानिक कारागिरी यांचे परस्परसंबंध अधिक स्पष्ट होऊ शकतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> === लाकडी छत === कोकणातील पारंपरिक वास्तुशैलीमध्ये लाकडी छताची रचना ही काष्ठवास्तूचा महत्त्वाचा भाग आहे. छताच्या संरचनेत लाकडी तुळया, आधारकाष्ठ आणि इतर भारवाहक घटकांचा उपयोग करून त्यावर छताचे आच्छादन केले जाते. कोकणातील मंदिर वास्तूंच्या अभ्यासात लाकूड आणि स्थानिक बांधकाम साहित्य यांचा संयुक्त वापर ही महत्त्वाची बाब म्हणून समोर येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> कोकणातील उच्च पर्जन्यमानाच्या हवामानामुळे छताची रचना पावसाचे पाणी जलदपणे बाहेर वाहून नेण्यास अनुकूल असणे आवश्यक ठरते. भारतीय स्थापत्याच्या अभ्यासात उच्च पर्जन्यमानाच्या प्रदेशातील मंदिरांमध्ये उताराच्या छतांचा वापर आणि त्या छतांना लाकडी तुळया व joists यांचा आधार दिल्याची उदाहरणे नोंदविण्यात आली आहेत. कोकण आणि कनारा प्रदेशातील मंदिरांच्या छतांच्या संदर्भातही अशा उताराच्या रचनांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="IGNCAHighRainfallTempleRoof">{{cite book |last=Srinivasan |first=K. R. |chapter=Southern Temples |title=Archaeological Remains |publisher=Archaeological Survey of India |location=New Delhi |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/37526.pdf |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिरांच्या छतांमध्ये कौलांचा वापर काही ठिकाणी आढळतो. उताराचे कौलारू छत पावसाचे पाणी खाली वाहून नेण्यास उपयुक्त ठरते आणि भिंतींना थेट पावसापासून काही प्रमाणात संरक्षण मिळते. मात्र, या वैशिष्ट्याला सर्व कोकणी मंदिरांचे अपरिहार्य किंवा एकमेव वैशिष्ट्य मानता येत नाही; मंदिरनिहाय रचनेत फरक आढळू शकतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहातील वास्तू पारंपरिक कोकणी निवासवास्तूंच्या बांधकामपद्धतीशी साधर्म्य असलेल्या laterite masonry आणि timber framing मध्ये उभारलेल्या असल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे. या मंदिरसमूहातील गर्भगृह आणि मंडप यांच्या रचनेत काष्ठचौकटीचा वापर झालेला आहे. त्यामुळे मंदिराच्या छताच्या संरचनेचा अभ्यास करताना स्थानिक काष्ठवास्तू आणि पारंपरिक निवासवास्तू यांच्यातील तांत्रिक साम्याचाही विचार करता येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> लाकडी छताचा अभ्यास केवळ बाह्य कौलारू आच्छादनापुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. तुळया, छताला आधार देणारे लाकडी घटक, स्तंभ आणि कंस यांची परस्पर जोडणी ही छताच्या संरचनात्मक व्यवस्थेचा भाग असते. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना छत आणि त्याला आधार देणाऱ्या काष्ठघटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork">{{cite conference |last=Hadap |first=Nitin |title=Konkan Woodwork: A Preliminary Note |booktitle=Proceedings of the 73rd Session of the Indian History Congress |location=Mumbai }}</ref><ref name="Mate1967"/> लाकडी छताच्या रचनेत स्थानिक कारागिरीलाही महत्त्व असू शकते. छताची भारवाहक रचना ही मूलतः संरचनात्मक असली तरी तिच्याशी संबंधित तुळया, कंस किंवा पटलांवर अलंकरण केलेले आढळल्यास ते वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपाचा भाग बनते. कोकणातील काष्ठवास्तूवरील अभ्यासात अशा काष्ठघटकांच्या अलंकरणाची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचा अभ्यास रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंदिर काष्ठपरंपरेचे आणखी एक स्थानिक उदाहरण देतो. या अभ्यासामुळे मंदिरांतील काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण आणि त्यांच्या अलंकरणाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यास आधार मिळतो; मात्र त्या अभ्यासाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील सर्व मंदिरांच्या छतांची एकसारखी रचना असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> अशा प्रकारे कोकणातील लाकडी छत ही स्थानिक हवामान, पर्जन्यमान, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक काष्ठतंत्र यांच्यातील परस्परसंबंधातून विकसित झालेली वास्तुरचनात्मक व्यवस्था म्हणून अभ्यासता येते. तिचे स्वरूप मंदिरनिहाय बदलू शकते आणि त्यासाठी प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरणावर आधारित निष्कर्ष काढणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> === दरवाजे आणि चौकटी === कोकणातील काष्ठवास्तु परंपरेमध्ये दरवाजे आणि त्यांच्या लाकडी चौकटींना संरचनात्मक तसेच कलात्मक महत्त्व आहे. मंदिराच्या अंतर्गत भागाकडे जाणारा प्रवेश हा केवळ ये-जा करण्यासाठीचा घटक नसून, त्याच्या चौकटीवरील कोरीव काम, प्रमाण आणि वापरलेले साहित्य यांमुळे तो मंदिराच्या एकूण वास्तुरचनेचा आणि अलंकरणाचा भाग बनतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात अंतराळाकडे जाणाऱ्या लाकडी प्रवेशद्वाराचे प्रत्यक्ष वर्णन करण्यात आले आहे. या द्वारचौकटीवर कोरीव अलंकरण असून त्यामध्ये वेलबुट्टी, सिंह, हनुमान, गरुड आणि गणेश यांच्या प्रतिमांचा समावेश आहे. द्वाराच्या वरच्या भागात नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे अलंकरण असल्याची नोंद या दस्तऐवजीकरणात आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या उदाहरणातून मंदिरातील दरवाजा हा संरचनात्मक घटक आणि काष्ठशिल्पाचा नमुना या दोन्ही स्वरूपांत कार्य करू शकतो असे दिसते. द्वारचौकटीवरील आकृतिबंध, त्यांची मांडणी आणि कोरीव तंत्र यांमधून स्थानिक कारागिरीची वैशिष्ट्ये अभ्यासता येतात. मात्र, दामापूरच्या या उदाहरणाला संपूर्ण कोकणातील सर्व मंदिरांच्या दरवाजांची समान रचना मानता येत नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात मंदिरांसह इतर पारंपरिक वास्तूंमध्येही लाकडी दरवाजे, चौकटी आणि संबंधित काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. या अभ्यासातून कोकणातील लाकूडकाम ही केवळ सजावटीची कला नसून पारंपरिक वास्तुरचनेचा एक भाग असल्याचे दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> दरवाजाच्या चौकटीमध्ये उभ्या द्वारशाखा, वरचा आडवा भाग, उंबरठा आणि त्यावरील अलंकरण यांचा समावेश असू शकतो. मंदिराच्या प्रकारानुसार या घटकांचे आकारमान, प्रमाण आणि अलंकरण बदलते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट मंदिराच्या द्वाररचनेचा अभ्यास करताना त्या वास्तूचे प्रत्यक्ष मोजमाप, छायाचित्रण आणि काष्ठशिल्पाचे दस्तऐवजीकरण महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> मंदिराच्या प्रवेशद्वारावरील प्रतिमांचे धार्मिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ लावताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. दामापूरच्या द्वारावरील गणेश, हनुमान, गरुड, सिंह, नाग आणि कीर्तिमुख यांसारख्या प्रतिमा प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणातून नोंदविल्या जाऊ शकतात; परंतु त्या प्रतिमांच्या स्थानिक अर्थपरंपरेबाबत स्वतंत्र पुरावा उपलब्ध असल्याशिवाय व्यापक धार्मिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाच्या व्यापक संदर्भातून दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरणाच्या परंपरेचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील दरवाजे आणि चौकटींचा अभ्यास करताना हा व्यापक दख्खनी काष्ठपरंपरेचा संदर्भ उपयुक्त ठरतो; मात्र कोकणातील विशिष्ट मंदिराबाबतचे निष्कर्ष प्रत्यक्ष स्थानिक दस्तऐवजीकरणावरच आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="Mate1967"/> अशा प्रकारे कोकणातील मंदिरांचे दरवाजे आणि चौकटी हे वास्तूच्या प्रवेशव्यवस्थेचा भाग असण्याबरोबरच काष्ठशिल्प, स्थानिक कारागिरी आणि धार्मिक अलंकरणाच्या परंपरेचे महत्त्वपूर्ण घटक आहेत. त्यांचा अभ्यास करताना संरचनात्मक उपयोग, लाकडाची निवड, बांधणीचे तंत्र, चौकटीचे प्रमाण आणि कोरीव अलंकरण या सर्व बाबींचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> === काष्ठकोरीव काम === कोकणातील काष्ठवास्तु परंपरेमध्ये काष्ठकोरीव कामाला महत्त्वाचे कलात्मक स्थान आहे. लाकूड हे केवळ वास्तूच्या संरचनात्मक उपयोगासाठी न वापरता स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, चौकटी, छताची पटलं आणि इतर वास्तुघटकांवर अलंकरणासाठीही वापरले गेले आहे. नितीन हाडप यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्र-अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये अशा विविध काष्ठघटकांवरील कोरीव कामाची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठकोरीव कामाच्या परंपरेचा अभ्यास करताना त्यातील तंत्र, आकृतिबंध, वापरलेले लाकूड, वास्तुघटकावरील स्थान आणि त्याचा धार्मिक किंवा सामाजिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. हाडप यांच्या अभ्यासात कोकणातील काष्ठकामाच्या शैली, तंत्र, अलंकरणात्मक घटक, प्रतिमाशास्त्र आणि त्यांचा सामाजिक-धार्मिक इतिहास यांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> मंदिरांमध्ये काष्ठकोरीव कामाचा वापर विशेषतः प्रवेशद्वार, द्वारचौकट, स्तंभ, कंस आणि छताशी संबंधित पटलांमध्ये दिसून येतो. काही मंदिरांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगविलेली लाकडी पटलं आढळल्याची नोंदही कोकणातील क्षेत्र-अभ्यासात करण्यात आली आहे. त्यामुळे काष्ठशिल्प हे मंदिराच्या संरचनात्मक वास्तूशी स्वतंत्रपणे जोडलेले नसून तिच्या अंतर्गत आणि बाह्य दृश्यरचनेचाही भाग बनू शकते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरातील लाकडी प्रवेशद्वार हे कोकणातील काष्ठकोरीव कामाचे एक प्रत्यक्ष उदाहरण आहे. या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण असून सिंह, हनुमान, गरुड आणि गणेश यांच्या प्रतिमांची नोंद करण्यात आली आहे. द्वाराच्या वरच्या भागात नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे अलंकरण असल्याचे मंदिराच्या वास्तु-दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचा स्वतंत्र अभ्यास रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठकोरीव परंपरेचे स्थानिक उदाहरण उपलब्ध करून देतो. या अभ्यासात मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांची रचना आणि त्यावरील अलंकरण यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे पावस येथील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास कोकणातील मंदिर-काष्ठकलेच्या प्रादेशिक स्वरूपाचा विचार करण्यासाठी उपयुक्त ठरतो.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठकोरीव कामातील प्रतिमांचे स्वरूप आणि आशय यांचा अभ्यास करताना प्रतिमाशास्त्रीय संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या प्रतिमेचे धार्मिक किंवा पौराणिक स्वरूप निश्चित करण्यासाठी प्रत्यक्ष शिल्पाचे निरीक्षण, उपलब्ध दस्तऐवजीकरण, स्थानिक परंपरा आणि संबंधित ऐतिहासिक साहित्य यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ बाह्य साम्याच्या आधारे एखाद्या आकृतीचा निश्चित अर्थ लावणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथातून दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरणाच्या व्यापक परंपरेचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील काष्ठकोरीव कामाचा विचार करताना हा संदर्भ प्रादेशिक काष्ठपरंपरेच्या व्यापक संदर्भासाठी उपयुक्त ठरतो; तथापि, कोकणातील विशिष्ट मंदिराबाबतचे निष्कर्ष स्थानिक वास्तु-दस्तऐवजीकरणावर आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="Mate1967"/> काष्ठकोरीव कामाच्या परंपरेत धार्मिक वास्तूंबरोबरच लौकिक वास्तूंचाही समावेश होतो. त्यामुळे कोकणातील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास केवळ मंदिरांच्या अलंकरणापुरता मर्यादित न ठेवता स्थानिक वास्तू, धार्मिक वस्तू आणि उत्सवपरंपरेशी संबंधित काष्ठघटकांच्या संदर्भातही करता येतो. हाडप यांच्या क्षेत्र-अभ्यासात धार्मिक वास्तूंव्यतिरिक्त पालख्या, उत्सवासाठी वापरले जाणारे लाकडी रथ आणि votive shrines यांसारख्या काष्ठघटकांचाही उल्लेख आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठकोरीव कामाचे स्वरूप मंदिरानुसार बदलू शकते. वापरलेले लाकूड, कारागिरांची परंपरा, मंदिराचा कालखंड, धार्मिक आशय, उपलब्ध साधने आणि नंतरच्या दुरुस्ती किंवा पुनर्बांधणीमुळे कोरीव कामाच्या शैलीत आणि अलंकरणात परिवर्तन होऊ शकते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील काष्ठशिल्पाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील काष्ठकोरीव परंपरेचे एकसमान स्वरूप निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काष्ठकोरीव काम हे म्हणूनच वास्तुशास्त्रीय, कलात्मक आणि सांस्कृतिक अभ्यासाचा विषय आहे. त्यातून स्थानिक कारागिरी, धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, बांधकामतंत्र आणि सामाजिक-सांस्कृतिक स्मृती यांचा परस्परसंबंध समजून घेता येतो. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे या परंपरेचे मंदिरनिहाय दस्तऐवजीकरण करणे तिच्या संवर्धनासाठीही महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> == कोकणातील मंदिरांतील शिल्पकला == === दगडी शिल्पकला === कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या कलात्मक परंपरेमध्ये दगडी शिल्पकलेला महत्त्वाचे स्थान आहे. दगडाचा उपयोग मंदिरांच्या वास्तुघटकांबरोबरच देवतांच्या प्रतिमा, अलंकरणात्मक घटक, शिल्पपट आणि इतर धार्मिक प्रतिमांच्या निर्मितीसाठी झालेला आढळतो. मात्र, कोकणातील दगडी शिल्पकलेचे स्वरूप सर्व प्रदेशात एकसारखे राहिलेले नाही. उपलब्ध दगड, स्थानिक कारागिरी, धार्मिक परंपरा आणि वास्तूचा कालखंड यांनुसार शिल्परचनेत विविधता निर्माण झालेली दिसते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील प्रारंभीच्या ब्राह्मणical शैलकृत गुहा या कोकणातील प्राचीन धार्मिक शिल्पपरंपरेचा महत्त्वपूर्ण पुरातत्त्वीय पुरावा देतात. या स्थळावर वास्तुरचना, प्रतिमाशास्त्रीय घटक आणि विखुरलेल्या शिल्पसामग्रीचा अभ्यास करण्यात आला आहे. संशोधनानुसार या स्थळावरील पुरावे साधारण इ.स. चौथे–पाचवे शतक या कालखंडाशी संबंधित असून, पश्चिम महाराष्ट्राच्या किनारी भागात शैव आणि वैष्णव धार्मिक परंपरांच्या प्रसाराचा अभ्यास करण्यासाठी ते महत्त्वाचे ठरतात.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथे आढळणाऱ्या शिल्पसामग्रीमध्ये शैव आणि वैष्णव प्रतिमाशैलीशी संबंधित पुरावे आढळतात. पुढील अभ्यासात गुहा-संकुलाच्या विविध ठिकाणी आढळलेल्या स्वतंत्र शिल्पांचा तसेच नव्याने उघडकीस आलेल्या उत्खननातील शिल्पीय घटकांचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे हे स्थळ केवळ शैलकृत वास्तू म्हणून नव्हे तर प्रारंभीच्या ब्राह्मणical प्रतिमाशास्त्राच्या अभ्यासासाठीही महत्त्वाचे आहे.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शिल्पांमध्ये लेटराइट किंवा ferricrete सारख्या स्थानिक दगडी पदार्थांचा वापर झाल्याची नोंद संशोधनात आहे. उदाहरणार्थ, काही मातृका-प्रतिमा अशा दगडी पदार्थात कोरलेल्या आढळतात. यावरून कोकणातील प्राचीन शिल्पकारांनी उपलब्ध स्थानिक दगडी साहित्याचा वापर धार्मिक प्रतिमांच्या निर्मितीत केला असावा, असा निष्कर्ष त्या विशिष्ट स्थळाच्या पुराव्यावरून काढता येतो.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शिल्पपरंपरेचा विचार करताना तिचा नंतरच्या कोकणी मंदिरांच्या दगडी शिल्पकलेशी थेट आणि अखंड विकासक्रम म्हणून संबंध जोडताना सावधगिरी आवश्यक आहे. हे स्थळ प्राचीन धार्मिक वास्तू आणि प्रतिमाशास्त्रीय पुरावे उपलब्ध करून देते; मात्र त्यावरून पुढील मध्ययुगीन किंवा आधुनिक मंदिरांतील प्रत्येक दगडी शिल्पाचा थेट उगम याच परंपरेत झाला असे सिद्ध होत नाही.<ref name="JogeEtAl2018"/> कोकणातील मंदिरांच्या दगडी शिल्पकलेत देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक प्रतीके, अलंकरणात्मक आकृतिबंध आणि वास्तुघटकांशी संबंधित कोरीव काम यांचा समावेश होऊ शकतो. या शिल्पांचा अभ्यास करताना प्रतिमेचे स्वरूप, तिचे मंदिरातील स्थान, वापरलेला दगड, कोरीव तंत्र, शैलीगत वैशिष्ट्ये आणि संबंधित धार्मिक परंपरा यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> स्थानिक दगडांच्या उपलब्धतेचा मंदिरशिल्पावर परिणाम होऊ शकतो. कोकणात लेटराइट, काळा दगड आणि इतर स्थानिक खडक उपलब्ध असल्यामुळे विविध वास्तूंमध्ये त्यांचा वापर झालेला आढळतो. मात्र, एखाद्या मंदिरातील विशिष्ट शिल्प कोणत्या दगडात कोरले आहे याचा निष्कर्ष त्या वास्तूच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणावर आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="GazetteerStone"/> कोकणातील दगडी शिल्पकलेचा अभ्यास केवळ स्वतंत्र मूर्ती किंवा शिल्पपटांपुरता मर्यादित राहत नाही. मंदिराच्या प्रवेशद्वारांवरील अलंकरण, भिंतींवरील कोरीव घटक, स्तंभ, पायाभरणीशी संबंधित शिल्पीय भाग आणि धार्मिक प्रतिमांची स्थानिक मांडणी यांचाही विचार करावा लागतो. त्यामुळे दगडी शिल्पकला ही मंदिराच्या वास्तुरचनेपासून पूर्णपणे स्वतंत्र नसून तिच्या स्थापत्य-अलंकरणाचा एक भाग म्हणूनही अभ्यासता येते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील प्राचीन शैलकृत वास्तूंच्या अभ्यासामुळे कोकणातील धार्मिक प्रतिमाशास्त्राचा इतिहास अधिक व्यापक संदर्भात समजण्यास मदत होते. कातळगाव–जावडे येथील संशोधनात आढळणाऱ्या शिल्पीय पुराव्यांमधून पश्चिम किनारपट्टीवरील प्रारंभीच्या ब्राह्मणical परंपरांचा अभ्यास करता येतो. या पुराव्यांचे महत्त्व त्यांच्या स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.<ref name="JogeEtAl2018"/> अशा प्रकारे कोकणातील दगडी शिल्पकला ही प्राचीन धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, स्थानिक दगडी साहित्य, मंदिर स्थापत्य आणि प्रादेशिक कारागिरी यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेल्या कलापरंपरांचा व्यापक समूह म्हणून पाहता येते. तिचा अभ्यास करताना प्राचीन शैलकृत स्थळे आणि मंदिरशिल्प यांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध पुरातत्त्वीय आणि वास्तु-अभ्यासांमधील पुरावे परस्परांशी तुलना करताना प्रत्येक स्थळाचा स्वतंत्र कालखंड, वास्तुरचना आणि शिल्पसंदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="JogeEtAl2018"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === काष्ठशिल्प === कोकणातील मंदिरांच्या कलात्मक परंपरेमध्ये काष्ठशिल्पाला स्वतंत्र महत्त्व आहे. लाकूड हे मंदिराच्या संरचनेतील उपयोगी साहित्य असण्याबरोबरच धार्मिक प्रतिमा, वनस्पतिजन्य आकृतिबंध, प्राणी-आकृती, अलंकरणात्मक पटल आणि इतर शिल्पीय घटकांच्या निर्मितीसाठीही वापरले गेले आहे. त्यामुळे कोकणातील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास हा केवळ सजावटीच्या कामाचा अभ्यास न राहता वास्तू, कारागिरी आणि धार्मिक कलाविष्कार यांच्या परस्परसंबंधाचा अभ्यास ठरतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> काष्ठशिल्पाचे स्थान मंदिराच्या वास्तुरचनेनुसार बदलते. प्रवेशद्वारे, द्वारचौकटी, स्तंभ, कंस, तुळया, छताची पटलं आणि मंडपातील इतर काष्ठघटक यांवर कोरीव काम किंवा चित्रित अलंकरण आढळू शकते. कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये अशा विविध काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरातील लाकडी प्रवेशद्वार हे काष्ठशिल्पाचे प्रत्यक्ष उदाहरण आहे. या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण असून सिंह, हनुमान, गरुड आणि गणेश यांच्या प्रतिमांची नोंद करण्यात आली आहे. द्वाराच्या वरच्या भागात नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे अलंकरण असल्याचे मंदिराच्या वास्तु-दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचा अलीकडील अभ्यास या परंपरेचे आणखी एक महत्त्वाचे स्थानिक उदाहरण उपलब्ध करून देतो. या अभ्यासात मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचे स्वरूप आणि त्यावरील अलंकरण यांचा स्वतंत्रपणे विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे पावस येथील उदाहरण कोकणातील मंदिर-काष्ठशिल्पाच्या प्रादेशिक अभ्यासासाठी उपयुक्त ठरते.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठशिल्पातील प्रतिमांचे स्वरूप समजून घेताना त्यांचा वास्तूमधील संदर्भ महत्त्वाचा असतो. एखादी प्रतिमा प्रवेशद्वारावर, स्तंभावर, कंसावर किंवा स्वतंत्र पटलावर कोरलेली आहे का, तिची इतर प्रतिमांशी मांडणी कशी आहे आणि ती कोणत्या वास्तुघटकाचा भाग आहे, याचा विचार केल्यास शिल्परचनेचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. अशा अभ्यासासाठी प्रत्यक्ष वास्तुदस्तऐवजीकरण आणि शिल्पांचे छायाचित्रण महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पामध्ये धार्मिक प्रतिमांबरोबरच वेलबुट्टी, पुष्परचना, प्राणी-आकृती आणि इतर अलंकरणात्मक आकृतिबंधांचा वापर होऊ शकतो. तथापि, एखाद्या विशिष्ट आकृतीचा धार्मिक किंवा पौराणिक अर्थ निश्चित करताना स्थानिक परंपरा, उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे आणि प्रतिमाशास्त्रीय अभ्यास यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ दृश्य साम्यावरून प्रतिमेची ओळख निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पाच्या निर्मितीत कारागिरांचे कौशल्य आणि स्थानिक काष्ठपरंपरा महत्त्वाची असते. दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरणाच्या व्यापक अभ्यासासाठी माधुकर श्रीपाद माटे यांचा <i>Deccan Woodwork</i> हा ग्रंथ महत्त्वाचा संदर्भ आहे. या व्यापक संदर्भाच्या आधारे कोकणातील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास दख्खनमधील मोठ्या काष्ठपरंपरेच्या संदर्भात करता येतो; मात्र विशिष्ट कोकणी मंदिराबाबतचे निष्कर्ष स्थानिक पुराव्यांवरच आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठशिल्पाचे वैशिष्ट्य त्याच्या वास्तूशी असलेल्या एकात्म संबंधातही दिसून येते. स्तंभ, कंस, तुळया, दरवाजे आणि छताची पटलं हे संरचनात्मक किंवा कार्यात्मक घटक असतानाच त्यांवर केलेले कोरीव काम मंदिराच्या अंतर्गत दृश्यरचनेला कलात्मक स्वरूप देऊ शकते. त्यामुळे काष्ठशिल्प आणि काष्ठवास्तु यांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्याबरोबरच त्यांचा परस्परसंबंधही लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना मंदिरातील पटलांची रचना, त्यावरील अलंकरण, वापरलेले लाकूड, कारागिरीचे तंत्र आणि त्यांचा वास्तूमधील संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. अशा मंदिरनिहाय अभ्यासातून कोकणातील काष्ठशिल्प परंपरेतील स्थानिक वैशिष्ट्ये अधिक स्पष्ट होऊ शकतात.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठशिल्पाची परंपरा स्थिर नसून कालानुसार तिच्या स्वरूपात बदल होऊ शकतो. मंदिराची पुनर्बांधणी, काष्ठघटकांची दुरुस्ती, नवीन पटलांची निर्मिती किंवा जुन्या शिल्पांचे पुनर्वापर यांमुळे मूळ वास्तूतील काष्ठशिल्प आणि नंतरच्या काळातील हस्तक्षेप यांमध्ये फरक निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे एखाद्या मंदिरातील काष्ठशिल्पाचे कालमान निश्चित करताना प्रत्यक्ष वास्तु-अभ्यास, कारागिरीचे स्वरूप आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अशा प्रकारे कोकणातील मंदिर-काष्ठशिल्प हे धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, स्थानिक कारागिरी, वास्तुरचना आणि अलंकरणपरंपरा यांचा संगम दर्शविणारे महत्त्वाचे कलामाध्यम आहे. त्याचे मंदिरनिहाय दस्तऐवजीकरण केल्यास कोकणातील स्थानिक काष्ठपरंपरेतील शैलीगत विविधता, तांत्रिक वैशिष्ट्ये आणि सांस्कृतिक संदर्भ अधिक स्पष्टपणे अभ्यासता येऊ शकतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === पौराणिक आणि धार्मिक प्रतिमा === कोकणातील मंदिरशिल्पामध्ये पौराणिक आणि धार्मिक प्रतिमांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या प्रतिमा दगड, लाकूड किंवा इतर वास्तुघटकांवर कोरलेल्या किंवा चित्रित स्वरूपात आढळू शकतात. मंदिरातील प्रतिमांचा अभ्यास करताना त्यांचे धार्मिक स्वरूप, वास्तूमधील स्थान, कलात्मक मांडणी आणि स्थानिक परंपरेशी असलेले संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील प्रारंभीच्या ब्राह्मणical शैलकृत गुहांमध्ये शैव आणि वैष्णव परंपरांशी संबंधित पुरातत्त्वीय व शिल्पीय पुरावे आढळतात. या स्थळाच्या अभ्यासातून प्रारंभीच्या धार्मिक प्रतिमाशास्त्राचा आणि कोकणातील ब्राह्मणical धार्मिक परंपरांच्या प्रसाराचा अभ्यास करता येतो.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शिल्पपरंपरेमध्ये विविध धार्मिक प्रतिमांचा समावेश असून, गंगावतरणाच्या प्रसंगाचे शिल्पांकनही या स्थळाशी संबंधित संशोधनात स्वतंत्रपणे अभ्यासले गेले आहे. या शिल्पाच्या अभ्यासातून प्रारंभीच्या शैव प्रतिमाशास्त्रातील कथात्मक प्रसंगांचे दगडी शिल्परूपात केलेले चित्रण समजून घेता येते.<ref name="JogeGangavataran">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |title=A Historical Study of Early Sculptures of 'Gangavataran' with Reference of Konkan, Maharashtra, India |year=2022 }}</ref> पुढील काळातील मंदिरांमध्ये धार्मिक प्रतिमा केवळ स्वतंत्र मूर्तींच्या स्वरूपात न राहता वास्तूच्या विविध घटकांवरील अलंकरणाचा भाग बनू शकतात. प्रवेशद्वार, द्वारचौकट, कंस, स्तंभ किंवा काष्ठपटल यांवर देवता, पौराणिक व्यक्तिरेखा, प्राणी आणि प्रतीकात्मक आकृतिबंध कोरलेले किंवा चित्रित केलेले आढळू शकतात. कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्र-अभ्यासात अशा धार्मिक आणि अलंकरणात्मक काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरातील लाकडी प्रवेशद्वार हे याचे प्रत्यक्ष उदाहरण आहे. द्वारचौकटीवरील काष्ठशिल्पात गणेश, हनुमान आणि गरुड यांसारख्या धार्मिक प्रतिमांची तसेच सिंह, नाग आणि कीर्तिमुख यांसारख्या आकृतिबंधांची नोंद मंदिराच्या वास्तु-दस्तऐवजीकरणात करण्यात आली आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> पौराणिक किंवा धार्मिक प्रतिमांचे मंदिरातील स्थान त्यांच्या वास्तुशिल्पीय संदर्भाशीही संबंधित असते. प्रवेशद्वारावरील प्रतिमा, मंडपातील काष्ठपटलावरील प्रतिमा किंवा स्वतंत्र दगडी मूर्ती यांचे स्थान आणि उपयोग वेगवेगळे असू शकतात. त्यामुळे प्रतिमेचा अर्थ केवळ तिच्या दृश्य स्वरूपावरून निश्चित न करता ती मंदिराच्या कोणत्या वास्तुघटकाचा भाग आहे, याचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पातील पौराणिक प्रतिमांचा अभ्यास करताना स्थानिक कारागिरी आणि उपलब्ध तंत्रज्ञानालाही महत्त्व आहे. पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांवरील अलंकरणाचा स्वतंत्र अभ्यास झालेला असून, अशा मंदिरनिहाय दस्तऐवजीकरणातून रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठशिल्प परंपरेतील प्रतिमाविषयक आणि अलंकरणात्मक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> कोकणातील धार्मिक प्रतिमांमध्ये शैव, वैष्णव, शक्त आणि स्थानिक ग्रामदैवत परंपरांशी संबंधित विविध स्वरूपे आढळण्याची शक्यता आहे; तथापि, एखाद्या विशिष्ट मंदिरात कोणत्या धार्मिक परंपरेतील प्रतिमा आहेत याचा निष्कर्ष त्या मंदिराच्या प्रत्यक्ष पुराव्यावर आधारित असणे आवश्यक आहे. स्थानिक देवस्थानाची परंपरा, शिलालेख, प्रतिमेची ओळख, स्थापत्य-संदर्भ आणि उपलब्ध ऐतिहासिक साधने यांचा परस्पर विचार केल्याशिवाय व्यापक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="JogeEtAl2018"/> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणातून कोकणातील ग्रामदैवतांच्या देवस्थान-समूहाचे महत्त्व स्पष्ट होते. ग्रामदैवते ही गावाच्या संरक्षणाशी संबंधित धार्मिक परंपरेचा भाग मानली जात असून त्यांची मंदिरे एका देवस्थान-परिसरात समूहाने वसलेली असू शकतात. त्यामुळे धार्मिक प्रतिमाशास्त्राचा अभ्यास करताना केवळ मूर्तीच्या कलात्मक स्वरूपापेक्षा तिचे देवस्थान, ग्रामपरंपरा आणि सामाजिक संदर्भ यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="DeulwadaMalvan"/> == कोकणातील मंदिरांतील शिल्पकला == == कावी कला आणि मंदिर अलंकरण == कोकणातील मंदिरांच्या अलंकरणपरंपरेमध्ये कावी कला ही वैशिष्ट्यपूर्ण भित्तिअलंकरण तंत्र म्हणून महत्त्वाची आहे. कावी कलेचा संबंध कोकणाच्या किनारी सांस्कृतिक भू-दृश्याशी असून तिच्या निर्मितीत स्थानिक साहित्य, चुन्याचा गिलावा आणि लाल ऑक्साइड यांचा वापर केला जातो. ही कला प्रामुख्याने धार्मिक वास्तूंशी संबंधित असली तरी तिचा वापर इतर धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमध्येही झालेला आढळतो.<ref name="HavanjeDSouza2020">{{cite journal |last=Havanje |first=Janardhan Rao |last2=D'Souza |first2=Caroline |title=Kaavi Kalé: The indigenous architectural ornamentation technique of the Konkan Coast, India |journal=Journal of Traditional Building, Architecture and Urbanism |issue=1 |year=2020 |pages=383–394 }}</ref> === कावी कलेचे स्वरूप === कावी कला ही वास्तूच्या पृष्ठभागावर केलेली कोरकामाधारित अलंकरणपद्धती आहे. प्रथम वास्तूच्या पृष्ठभागावर चुन्याचा गिलावा केला जातो आणि त्यावर लाल ऑक्साइडचा थर दिला जातो. त्यानंतर या पृष्ठभागावर विशिष्ट पद्धतीने रेषा किंवा आकृतिबंध कोरले जातात. कोरलेल्या भागातून खालील पांढऱ्या चुन्याचा थर दिसू लागल्यामुळे लाल आणि पांढऱ्या रंगातील विरोधाभासातून अलंकरणात्मक आकृत्या स्पष्ट होतात.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासानुसार ‘Kaavi’ किंवा ‘Kavé’ या संज्ञेचा संबंध लाल ऑक्साइडशी, तर ‘Kalé’ या संज्ञेचा संबंध कलाप्रकाराशी आहे. या तंत्रातून वास्तूच्या पृष्ठभागावर भित्तिचित्रात्मक रचना, अलंकरणात्मक आकृतिबंध आणि विविध सजावटीच्या रचना निर्माण केल्या जातात.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेचे वैशिष्ट्य तिच्या स्थानिक साहित्याच्या वापरात आणि पृष्ठभागावरील कोरकामाच्या तंत्रात दिसून येते. लाल ऑक्साइड, चुन्याचा गिलावा आणि स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेली इतर सामग्री यांचा वापर करून वास्तूच्या भिंतींना आणि संबंधित पृष्ठभागांना अलंकरणात्मक स्वरूप दिले जाते. त्यामुळे कावी कला ही स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा परस्परसंबंध दर्शविणारी पद्धत म्हणून अभ्यासता येते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेमध्ये वापरले जाणारे आकृतिबंध धार्मिक आणि लोकपरंपरांशी संबंधित असू शकतात. Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासात या कलेतील रचना, आकृतिबंध आणि त्यांच्या प्रतिमाशास्त्रीय स्वरूपाचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे कावी कलेचा अभ्यास केवळ सजावटीच्या तंत्राच्या दृष्टीने न करता तिच्या सांस्कृतिक आणि धार्मिक संदर्भातही करता येतो.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कला प्रामुख्याने हिंदू मंदिरांमध्ये आढळते; तथापि, तिचा वापर चर्च, मशीद, जैन मंदिरे, लोकदेवतांची मंदिरे आणि काही निवासी वास्तूंमध्येही झाल्याचे Havanje आणि D’Souza यांच्या विस्तृत सर्वेक्षणात नमूद केले आहे. त्यामुळे कावी कलेला केवळ मंदिर-अलंकरणाची पद्धत मानणे मर्यादित ठरेल; ती कोकणाच्या व्यापक वास्तुसांस्कृतिक परंपरेचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेच्या अभ्यासात तिच्या भौगोलिक प्रसाराचाही विचार महत्त्वाचा आहे. संशोधनानुसार ही परंपरा कोकण किनारपट्टीशी संबंधित असून महाराष्ट्र, गोवा आणि कर्नाटकाच्या किनारी भागांमध्ये तिचे विविध नमुने आढळतात. त्यामुळे कावी कलेचा अभ्यास करताना आधुनिक प्रशासकीय सीमांपेक्षा कोकणाच्या व्यापक सांस्कृतिक भू-दृश्याचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेचे स्वरूप तिच्या वास्तूशी असलेल्या एकात्म संबंधामुळेही महत्त्वाचे ठरते. ही कला स्वतंत्र चित्रफलकावर मर्यादित न राहता वास्तूच्या भिंती, कमानी, स्तंभ किंवा इतर पृष्ठभागांच्या रचनेशी जोडली जाऊ शकते. त्यामुळे कावी कलेतील आकृतिबंधांचा अभ्यास करताना त्यांचा वास्तूमधील स्थान, पृष्ठभागाची रचना आणि आसपासच्या स्थापत्यघटकांशी असलेला संबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कला ही पारंपरिक वास्तु-अलंकरणाची पद्धत असल्यामुळे तिच्या संरक्षणासाठी मूळ साहित्य, पृष्ठभागाची रचना आणि पारंपरिक तंत्र यांचे ज्ञान आवश्यक आहे. Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासात कावी कलेच्या तंत्राबरोबरच तिच्या संवर्धनाच्या संभाव्य पद्धतींचाही विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे या कलेचे दस्तऐवजीकरण आणि पारंपरिक तंत्राचे जतन हे तिच्या दीर्घकालीन संवर्धनासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> पौराणिक आणि धार्मिक प्रतिमांचा अभ्यास हा म्हणूनच शिल्पकला, प्रतिमाशास्त्र, वास्तुशैली आणि स्थानिक धार्मिक-सांस्कृतिक परंपरा यांना जोडणारा विषय आहे. कोकणातील प्राचीन शैलकृत स्थळांपासून पुढील मंदिरांतील दगडी व काष्ठशिल्पांपर्यंत उपलब्ध पुराव्यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केल्यास या प्रदेशातील धार्मिक कलापरंपरेतील सातत्य आणि विविधता अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येते.<ref name="JogeEtAl2018"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === तंत्र आणि स्थानिक साहित्य === कावी कलेची निर्मिती वास्तूच्या पृष्ठभागावर केलेल्या विशिष्ट गिलावा आणि कोरकामाच्या तंत्रावर आधारित आहे. Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासानुसार प्रथम वास्तूच्या पृष्ठभागावर चुन्याचा गिलावा केला जातो आणि त्यावर लाल ऑक्साइडचा थर देण्यात येतो. त्यानंतर या पृष्ठभागावर कोरकाम करून खालील चुन्याचा थर उघड केला जातो. त्यामुळे लाल आणि पांढऱ्या रंगांचा विरोधाभास निर्माण होऊन अलंकरणात्मक आकृतिबंध स्पष्ट होतात.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या साहित्यामध्ये स्थानिक लेटराइटपासून मिळणारा लाल ऑक्साइड, चुन्याचा गिलावा आणि शंखापासून तयार होणारा चुनाही महत्त्वाचा आहे. Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासात laterite, red oxide आणि shell lime यांना कावी कलेच्या तांत्रिक प्रक्रियेशी संबंधित प्रमुख साहित्य म्हणून नमूद केले आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील लाल रंगाचा थर हा स्वतंत्र चित्ररंगाच्या स्वरूपात लावला जात नाही; तो वास्तूच्या तयार केलेल्या पृष्ठभागावर वापरल्या जाणाऱ्या तांत्रिक प्रक्रियेचा भाग असतो. लाल ऑक्साइडच्या थरावर केलेल्या incised work मुळे त्याखालील पांढरा चुन्याचा पृष्ठभाग दिसू लागतो आणि त्यातून कावी कलेचे वैशिष्ट्यपूर्ण द्विरंगी स्वरूप निर्माण होते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> या तंत्रामध्ये कोरकामाची प्रक्रिया अत्यंत महत्त्वाची असते. लाल ऑक्साइडचा थर पूर्णपणे कठीण होण्यापूर्वी त्यावर आकृतिबंध कोरण्याची प्रक्रिया केली जाते. त्यामुळे कलाकाराला पृष्ठभागाची स्थिती, गिलाव्याची जाडी आणि कोरकामाची खोली यांचे योग्य भान असणे आवश्यक असते. कावी कलेवरील अभ्यासात या तंत्राचा अभ्यास प्रत्यक्ष स्थळ-सर्वेक्षण आणि on-site experiments यांच्या आधारे करण्यात आला आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील आकृतिबंध वास्तूच्या पृष्ठभागाशी एकरूप केले जातात. त्यामुळे ही कला स्वतंत्र चित्रफलकावर रंगविलेल्या चित्रापेक्षा वास्तूच्या अंगभूत अलंकरणाशी अधिक जवळची आहे. भिंती, कमानी, स्तंभ, कड्या किंवा इतर वास्तुघटकांवर केलेल्या रचनांमधून वास्तू आणि अलंकरण यांचे एकात्म स्वरूप दिसून येते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेच्या तंत्रात स्थानिक साहित्याचा वापर झाल्यामुळे ही कला कोकणाच्या पारंपरिक वास्तुपरंपरेशी जोडलेली आहे. स्थानिक भूगोलात उपलब्ध असलेल्या लेटराइटशी संबंधित लाल ऑक्साइड आणि चुन्यावर आधारित पृष्ठभाग-तंत्र यामुळे कावी कलेला विशिष्ट प्रादेशिक स्वरूप प्राप्त झाले आहे. तथापि, एखाद्या विशिष्ट मंदिरात वापरलेले साहित्य आणि त्याची अचूक प्रक्रिया निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेच्या निर्मितीत कारागिरांचे कौशल्यही महत्त्वाचे आहे. कोरलेल्या रेषांची अचूकता, आकृतिबंधांची पुनरावृत्ती, पृष्ठभागावरील प्रमाणबद्धता आणि गिलाव्याच्या स्थितीचे नियंत्रण यामुळे अंतिम कलात्मक परिणाम निश्चित होतो. त्यामुळे कावी कला ही केवळ साहित्यांची साधी रासायनिक किंवा बांधकाम प्रक्रिया नसून पारंपरिक तांत्रिक कौशल्य आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा संगम आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेच्या अभ्यासात तिच्या तांत्रिक प्रक्रियेबरोबरच संवर्धनाचाही विचार करण्यात आला आहे. मूळ पृष्ठभाग, चुन्याचा गिलावा आणि लाल ऑक्साइडचा थर यांचे स्वरूप लक्षात न घेता केलेली दुरुस्ती मूळ कलेच्या स्वरूपावर परिणाम करू शकते. त्यामुळे अशा वास्तूंच्या संवर्धनात पारंपरिक साहित्य आणि मूळ तंत्र यांचे दस्तऐवजीकरण महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> अशा प्रकारे कावी कलेचे तंत्र हे स्थानिक साहित्य, चुन्यावरील पृष्ठभाग-प्रक्रिया, लाल ऑक्साइडचा थर, सूक्ष्म कोरकाम आणि पारंपरिक कारागिरी यांच्या एकत्रित वापरावर आधारित आहे. त्यामुळे कावी कला ही कोकणातील वास्तू-अलंकरणाची स्वतंत्र तांत्रिक आणि कलात्मक परंपरा म्हणून अभ्यासता येते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> === मंदिरांतील उपयोग === कावी कलेचा मंदिरांतील उपयोग हा कोकणातील पारंपरिक वास्तु-अलंकरणाचा महत्त्वाचा भाग आहे. चुन्याच्या गिलाव्याने तयार केलेल्या वास्तूच्या पृष्ठभागावर लाल ऑक्साइडचा थर देऊन त्यावर कोरकाम केले जाते. या प्रक्रियेत तयार होणाऱ्या लाल-पांढऱ्या आकृतिबंधांमुळे मंदिराच्या भिंती आणि इतर वास्तुघटकांना विशिष्ट अलंकरणात्मक स्वरूप प्राप्त होते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासानुसार कावी कला प्रामुख्याने हिंदू मंदिरांमध्ये आढळते. तथापि, तिचा वापर केवळ हिंदू मंदिरांपुरता मर्यादित नसून चर्च, मशीद, जैन मंदिरे, लोकदेवतांची मंदिरे आणि काही निवासी वास्तूंमध्येही या तंत्राची उदाहरणे आढळतात. त्यामुळे कावी कलेचा मंदिरांतील उपयोग हा कोकणाच्या व्यापक वास्तुसांस्कृतिक परंपरेचा एक भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> मंदिरांमध्ये कावी अलंकरणाचा उपयोग वास्तूच्या भिंती आणि इतर पृष्ठभागांवर सजावटीच्या रचना निर्माण करण्यासाठी केला जातो. या रचनांमध्ये धार्मिक आशयाशी संबंधित प्रतिमा तसेच वनस्पतिजन्य, भूमितीय आणि लोकपरंपरेशी संबंधित आकृतिबंधांचा समावेश होऊ शकतो. Havan​je आणि D’Souza यांनी कावी कलेतील compositions आणि त्यांच्या iconographic स्वरूपाचाही अभ्यास केला आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील आकृतिबंध मंदिराच्या वास्तुरचनेपासून स्वतंत्र नसतात. भिंती, कमानी, स्तंभ किंवा इतर पृष्ठभागांवर केलेले अलंकरण त्या वास्तुघटकाच्या आकारमानाशी आणि रचनेशी जुळवून घेतले जाते. त्यामुळे कावी कला ही स्वतंत्र चित्रकला नसून वास्तूच्या पृष्ठभागाशी एकरूप होणारी architectural ornamentation technique म्हणून समजली जाते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेचा धार्मिक उपयोग तिच्या प्रतिमाविषयक स्वरूपाशीही संबंधित आहे. मंदिरातील धार्मिक कथानक, देवतांशी संबंधित आकृतिबंध किंवा स्थानिक धार्मिक परंपरेतील प्रतिमा वास्तू-अलंकरणाचा भाग बनू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील कावी आकृतीची देवता, कथा किंवा धार्मिक प्रतीक म्हणून ओळख निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूचे प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरण आणि प्रतिमाशास्त्रीय अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेचा मंदिरातील उपयोग हा केवळ दृश्य सौंदर्यापुरता मर्यादित नसून वास्तूच्या सांस्कृतिक ओळखीशीही संबंधित आहे. या कलेचा प्रसार कोकण किनारपट्टीच्या व्यापक सांस्कृतिक भू-दृश्याशी जोडलेला असून तिच्या निर्मितीत स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरीचा वापर होतो. त्यामुळे कावी अलंकरण हे मंदिराच्या वास्तुरचनेबरोबरच त्या प्रदेशाच्या स्थानिक कलास्मृतीचेही प्रतिनिधित्व करते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कला मंदिरांच्या संवर्धनाच्या दृष्टीनेही महत्त्वाची आहे. मूळ चुन्याचा गिलावा, लाल ऑक्साइडचा थर आणि त्यावरील कोरकाम यांची रचना टिकवून ठेवणे आवश्यक असते. आधुनिक पुनर्बांधणी किंवा अयोग्य पृष्ठभाग-उपचारामुळे मूळ कावी अलंकरण नष्ट होऊ शकते. त्यामुळे अशा वास्तूंच्या दुरुस्तीपूर्वी कावी कलेचे छायाचित्रण, रेखांकन आणि साहित्यविषयक दस्तऐवजीकरण करणे उपयुक्त ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकणातील मंदिरांमध्ये कावी कलेचा उपयोग हा स्थानिक वास्तुशैली, धार्मिक परंपरा आणि पारंपरिक कारागिरी यांच्या परस्परसंबंधाचे उदाहरण आहे. तिच्या अभ्यासातून मंदिराच्या भिंती किंवा इतर पृष्ठभागांवरील अलंकरणाबरोबरच स्थानिक साहित्य, तांत्रिक कौशल्य, धार्मिक प्रतिमाविषय आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाण यांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> == कोकणातील मंदिरांवरील चित्रकला == === भित्तिचित्रे === कोकणातील मंदिरांच्या कलात्मक परंपरेचा अभ्यास करताना भित्तिचित्रांकडे स्वतंत्र कलापरंपरा म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. मंदिराच्या भिंती, कमानी किंवा इतर वास्तुपृष्ठभागांवर धार्मिक कथानक, देवतांचे स्वरूप, प्रतीकात्मक आकृतिबंध किंवा स्थानिक सांस्कृतिक विषयांचे चित्रण केले जाऊ शकते. मात्र, अशा चित्रकलेचा अभ्यास करताना ती कावी कलेपासून वेगळी ओळखणे आवश्यक आहे; कावी कला ही चुन्याने तयार केलेल्या पृष्ठभागावर लाल ऑक्साइडच्या थरावर कोरकाम करून निर्माण केली जाणारी वास्तु-अलंकरण पद्धत आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकण किनारपट्टीतील मंदिरांच्या भित्तिचित्रपरंपरेचा संबंध स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडलेला आहे. उपलब्ध अभ्यासांमध्ये कावी कलेच्या संदर्भात मंदिरांच्या भिंतींवर धार्मिक प्रतिमा आणि कथात्मक रचना निर्माण करण्याची परंपरा नोंदविली आहे. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांच्या भित्तिअलंकरणाचा अभ्यास करताना चित्रविषय, तंत्र, पृष्ठभाग, वापरलेले रंगद्रव्य आणि वास्तूमधील स्थान या सर्व बाबींचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील भित्तिअलंकरण आणि स्वतंत्र चित्रित भित्तिचित्र यांच्यामध्ये तांत्रिक फरक आहे. कावीमध्ये चुन्याच्या पृष्ठभागावर लाल ऑक्साइडचा थर देऊन त्यावर कोरकाम केले जाते आणि त्यामुळे खालील पांढरा पृष्ठभाग दिसून येतो. त्यामुळे कावीची दृश्यभाषा मुख्यतः लाल-पांढऱ्या विरोधाभासावर आधारित असते. याउलट, रंगद्रव्यांचा वापर करून थेट चित्रित केलेली भित्तिचित्रे स्वतंत्र चित्रकला-तंत्राचा भाग मानता येतात.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकणातील धार्मिक भित्तिअलंकरणामध्ये स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरीचा प्रभाव दिसून येतो. वास्तूच्या पृष्ठभागाची पूर्वतयारी, चुन्याचा वापर, स्थानिक रंगद्रव्ये आणि उपलब्ध साधने यांचा कलाकृतीच्या टिकाऊपणावर परिणाम होतो. कावी कलेच्या अभ्यासातून स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक तंत्र यांचा वास्तू-अलंकरणाशी असलेला संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> मंदिरांतील भित्तिचित्रांचा आशय धार्मिक असला तरी त्यामध्ये स्थानिक सांस्कृतिक स्मृती आणि लोकपरंपरांचे प्रतिबिंब आढळू शकते. तथापि, एखाद्या मंदिरातील विशिष्ट चित्राचा विषय, कालखंड किंवा प्रतीकात्मक अर्थ निश्चित करताना प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरण, चित्राचे निरीक्षण, स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोत यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ दृश्य साम्यावरून चित्राचा विषय किंवा कालमान निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. कोकणातील मंदिरांच्या भित्तिअलंकरणाचा अभ्यास करताना वास्तूच्या संरक्षणाची बाबही महत्त्वाची ठरते. जुन्या भित्तिअलंकरणावर आधुनिक रंग, सिमेंटचा गिलावा, फरशा किंवा इतर पृष्ठभाग लावल्यास मूळ कलाकृती झाकली किंवा नष्ट होऊ शकते. कोकणातील मंदिरांमधील पारंपरिक mural painting चे अस्तित्व धोक्यात असल्याचे वृत्तांकन झाले असून काही ठिकाणी जुन्या चित्रांच्या जागी आधुनिक साहित्य वापरले जात असल्याची नोंद आहे.<ref name="KonkanMuralConservationNews">{{cite news |title=Painter tries to revive dying art of mural painting in temples |work=Deccan Chronicle |date=1 May 2016 }}</ref> कावी कलेवरील आधुनिक संशोधनातही या परंपरेच्या संवर्धनाची गरज अधोरेखित करण्यात आली आहे. पारंपरिक तंत्र, मूळ साहित्य आणि वास्तूचा पृष्ठभाग यांचा विचार न करता केलेली दुरुस्ती कलात्मक वैशिष्ट्यांवर परिणाम करू शकते. त्यामुळे मंदिरातील भित्तिअलंकरणाचे संवर्धन करताना प्रथम त्याचे छायाचित्रण, मोजमाप, साहित्याचे दस्तऐवजीकरण आणि स्थिती-अहवाल तयार करणे उपयुक्त ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकणातील मंदिरांवरील भित्तिचित्रांचा अभ्यास हा म्हणूनच केवळ चित्रकलेचा अभ्यास नसून वास्तुशैली, धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, स्थानिक साहित्य, कारागिरी आणि सांस्कृतिक वारसा यांचा संयुक्त अभ्यास आहे. उपलब्ध पुराव्यांनुसार प्रत्येक मंदिरातील चित्रपरंपरेचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे; सर्व कोकणी मंदिरांमध्ये एकसारखी भित्तिचित्रपरंपरा होती असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HavanjeDSouza2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === धार्मिक विषयांचे चित्रण === कोकणातील धार्मिक वास्तूंवरील चित्र-अलंकरणामध्ये धार्मिक विषय, देवतांच्या प्रतिमा, पौराणिक कथांशी संबंधित प्रसंग आणि स्थानिक धार्मिक-सांस्कृतिक परंपरांतील आकृतिबंध यांना स्थान मिळू शकते. विशेषतः कावी कलेच्या संदर्भात धार्मिक वास्तूंच्या भिंतींवरील अलंकरणामध्ये पौराणिक आणि धार्मिक आशयाचा वापर झाल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. तथापि, प्रत्येक मंदिरातील चित्रविषय स्वतंत्रपणे दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे निश्चित करणे आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील धार्मिक विषयांचे चित्रण हे वास्तूच्या पृष्ठभागाशी एकात्म असते. लाल ऑक्साइडच्या थरावर कोरलेल्या आकृतिबंधांमधून देवता, पौराणिक व्यक्तिरेखा किंवा कथानकात्मक प्रसंग व्यक्त केले जाऊ शकतात. त्यामुळे अशा रचनांचा अभ्यास करताना केवळ चित्रातील आकृतीकडे न पाहता ती वास्तूच्या कोणत्या भागावर आहे, तिची इतर आकृतिबंधांशी मांडणी कशी आहे आणि त्या वास्तूचा धार्मिक उपयोग काय आहे, यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकणातील कावी परंपरेचा भौगोलिक विस्तार महाराष्ट्राच्या किनारी भागापासून गोवा आणि कर्नाटकाच्या किनारी प्रदेशापर्यंत आढळतो. या व्यापक सांस्कृतिक प्रदेशात धार्मिक वास्तू, स्थानिक देवस्थान आणि लोकपरंपरा यांच्याशी संबंधित चित्र-अलंकरणाची विविध रूपे विकसित झाली आहेत. त्यामुळे कावीतील धार्मिक विषयांचा अभ्यास करताना कोकणाच्या व्यापक सांस्कृतिक भू-दृश्याचा विचार करणे उपयुक्त ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील धार्मिक आशयाबरोबरच स्थानिक लोकपरंपरा आणि दैनंदिन जीवनाशी संबंधित विषयांचाही वापर झाल्याचे आधुनिक अभ्यासांमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे धार्मिक वास्तूवरील चित्र-अलंकरण हे केवळ देवतांच्या प्रतिमांचे माध्यम न राहता त्या समाजाच्या सांस्कृतिक स्मृती आणि जीवनानुभवांचे दृश्य माध्यमही बनू शकते. मात्र, विशिष्ट चित्राला स्थानिक ऐतिहासिक घटना किंवा विशिष्ट लोककथेचे चित्रण म्हणून ओळखण्यासाठी स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे.<ref name="KaaviCulturalArtforms">{{cite book |last=Bhadale |first=Akshata Sunil |last2=Manjrekar |first2=Shraddha Mahore |chapter=Conducive Built Environment for the Promotion of Cultural Artforms in Konkan |title=Architecture & Planning for Urban Villages: A Transformational Discourse in Architecture and Planning |editor-last=Khatri |editor-first=Anand |editor2-last=Pundir |editor2-first=Manju Baisoya |editor3-last=Khan |editor3-first=Nisar |editor4-last=Sharma |editor4-first=Lovlesh |pages=205–217 |publisher=Urban Village Charitable Trust |location=New Delhi |year=2023 }}</ref> कावी कलेच्या धार्मिक विषयांचे स्वरूप समजून घेताना प्रतिमाशास्त्रीय पद्धतीचा वापर महत्त्वाचा ठरतो. देवतेची ओळख, तिची आयुधे, वाहन, मुद्रा, सहचर आकृती, कथानकातील स्थान आणि इतर प्रतिमांशी असलेला संबंध यांचा विचार केल्यास चित्राचा आशय अधिक अचूकपणे समजून घेता येतो. अशा प्रकारचा अभ्यास प्रत्यक्ष चित्रांचे उच्च-गुणवत्तेचे दस्तऐवजीकरण आणि तुलनात्मक संदर्भांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> काही धार्मिक वास्तूंमध्ये चित्र-अलंकरण हे मंदिराच्या धार्मिक अनुभवाचा भाग बनते. मंदिराच्या भिंती, सभामंडप किंवा इतर सार्वजनिक वापराच्या भागांवरील चित्रे भक्तांना धार्मिक कथा, देवतांचे स्वरूप किंवा सांस्कृतिक स्मृती यांची दृश्य ओळख करून देऊ शकतात. त्यामुळे चित्रकला आणि मंदिराच्या सामाजिक-धार्मिक वापराचा परस्परसंबंधही अभ्यासता येतो.<ref name="DalviDalvi2014"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात वास्तू आणि स्थानिक समुदाय यांचे संबंध महत्त्वाचे असल्याचे Dalvi आणि Dalvi यांनी अधोरेखित केले आहे. स्थानिक साहित्य, हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या बांधकामपद्धती आणि विविध समुदायांच्या धार्मिक आचारांचे वास्तुरूपात होणारे प्रकटीकरण यामुळे धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास व्यापक सांस्कृतिक संदर्भात करता येतो.<ref name="DalviDalvi2014"/> धार्मिक चित्र-अलंकरणाचे संरक्षण करताना त्यातील मूळ साहित्य आणि तंत्र जतन करणे आवश्यक आहे. विशेषतः कावीमध्ये चुन्याचा पृष्ठभाग, लाल ऑक्साइडचा थर आणि त्यावरील कोरकाम हे कलाकृतीच्या स्वरूपाचे अविभाज्य घटक आहेत. आधुनिक रंग, सिमेंट किंवा अन्य पृष्ठभाग वापरून केलेल्या दुरुस्तीमुळे मूळ चित्र-अलंकरणाचा ऐतिहासिक आणि कलात्मक संदर्भ नष्ट होऊ शकतो. त्यामुळे संवर्धनापूर्वी मूळ कलाकृतीचे दस्तऐवजीकरण आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> अशा प्रकारे कोकणातील मंदिरांमधील धार्मिक विषयांचे चित्रण हे धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, स्थानिक कलापरंपरा, वास्तु-अलंकरण आणि सांस्कृतिक स्मृती यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेता येते. उपलब्ध अभ्यासांवरून कावी कलेत धार्मिक आणि पौराणिक आशयाचे महत्त्व दिसून येते; परंतु कोकणातील प्रत्येक मंदिरासाठी समान चित्रविषय किंवा समान चित्रशैली होती असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. मंदिरनिहाय प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरण हा त्यासाठी अधिक विश्वसनीय आधार ठरतो.<ref name="HavanjeDSouza2020"/><ref name="DalviDalvi2014"/> == स्थानिक बांधकाम साहित्य आणि तंत्र == === जांभा दगड आणि लेटराइट === कोकणातील पारंपरिक वास्तूंमध्ये स्थानिक दगडी साहित्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. विशेषतः लेटराइट हा कोकणातील वास्तुशैलीशी संबंधित प्रमुख बांधकाम साहित्यांपैकी एक मानला जातो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात लेटराइटचे विस्तृत भौगोलिक क्षेत्र आढळते आणि विविध प्रकारचे बांधकामयोग्य खडक उपलब्ध असल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये करण्यात आली आहे.<ref name="GazetteerStone"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या भूगर्भीय रचनेमध्ये लेटराइटचे विस्तृत थर आढळतात. गॅझेटियरनुसार जिल्ह्याच्या विविध भागांत, विशेषतः किनारी आणि पश्चिम घाटालगतच्या प्रदेशात, लेटराइटचे मोठे प्रसारक्षेत्र आहे. त्यामुळे स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या या दगडाचा बांधकामासाठी उपयोग होणे ही प्रदेशाच्या भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित बाब मानता येते.<ref name="GazetteerGeology">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Geology |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> लेटराइटचा उपयोग बांधकामासाठी करण्यामागे त्याची स्थानिक उपलब्धता आणि तुलनेने सुलभ घडणक्षमता हे घटक महत्त्वाचे आहेत. जुन्या रत्‍नागिरी-सावंतवाडी गॅझेटियरमध्ये लेटराइट हा बांधकामासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरला जाणारा दगड असल्याचे नमूद केले असून, त्याची रचना तुलनेने छिद्रयुक्त असल्यामुळे तो कापणे आणि आकार देणे शक्य असल्याचे वर्णन आढळते. तथापि, लेटराइटच्या गुणवत्तेनुसार त्याची हवामानप्रतिरोधकता बदलू शकते. <ref name="GazetteerBuildingStone">{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency — Ratnagiri and Savantvadi: Minerals |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/pro1_minerals.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील वास्तूंमध्ये लेटराइटचा वापर भिंती, पायाभरणी किंवा इतर वास्तुघटकांच्या निर्मितीत वेगवेगळ्या प्रकारे झालेला आढळू शकतो. मात्र, प्रत्येक मंदिरात लेटराइटचा वापर समान पद्धतीने झाला आहे असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक दगडाची उपलब्धता, वास्तूचा प्रकार, कारागिरी आणि नंतरच्या दुरुस्ती यांनुसार बांधकामपद्धतीत फरक निर्माण होऊ शकतो.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या वास्तु-दस्तऐवजीकरणात laterite masonry आणि timber framing या बांधकामपद्धतीचा उल्लेख आहे. या उदाहरणातून कोकणातील धार्मिक वास्तूंमध्ये स्थानिक दगडी बांधकाम आणि काष्ठरचना यांचा संयुक्त वापर झाल्याचे दिसून येते. त्यामुळे कोकणातील मंदिर वास्तुशैली समजून घेताना दगड आणि लाकूड यांना परस्परविरोधी साहित्य न मानता एकत्रित बांधकामप्रणाली म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> जांभा दगड ही संज्ञा कोकणातील लालसर लेटराइट दगडासाठी प्रचलित आहे. तथापि, शास्त्रीय किंवा दस्तऐवजीकरणाच्या संदर्भात एखाद्या विशिष्ट वास्तूमध्ये वापरलेला दगड नेमका कोणत्या प्रकारचा आहे हे निश्चित करण्यासाठी प्रत्यक्ष वास्तु-परीक्षण किंवा विश्वसनीय दस्तऐवजीकरण आवश्यक आहे. केवळ दगडाचा रंग किंवा बाह्य स्वरूप पाहून त्याला लेटराइट किंवा जांभा दगड म्हणून निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. कोकणातील स्थानिक दगडांच्या वापराचा संबंध केवळ उपलब्धतेशी नसून वास्तूच्या पर्यावरणीय परिस्थितीशीही जोडलेला आहे. स्थानिक हवामान, पर्जन्यमान, भूभाग आणि बांधकामतंत्र यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेऊन साहित्याची निवड केली जाऊ शकते. आधुनिक मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासांमध्येही स्थानिक साहित्य आणि पर्यावरणीय परिस्थिती यांचा वास्तुरचनेशी संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> कुंकेश्वर मंदिराच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये पायाभरणीसाठी ग्रॅनाइट आणि वरच्या बांधकामात लेटराइटचा वापर झाल्याची नोंद आहे. यावरून एका मंदिराच्या बांधकामातही वेगवेगळ्या वास्तुघटकांसाठी भिन्न प्रकारच्या दगडांचा वापर केला जाऊ शकतो, हे स्पष्ट होते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> अशा प्रकारे कोकणातील जांभा दगड आणि लेटराइटचा अभ्यास हा केवळ बांधकाम साहित्याच्या इतिहासापुरता मर्यादित राहत नाही. त्यातून प्रदेशाची भूगर्भीय रचना, स्थानिक साहित्याची उपलब्धता, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि मंदिर वास्तुशैली यांच्यातील परस्परसंबंध समजून घेता येतो. तथापि, विशिष्ट मंदिरातील दगडाच्या वापराबाबत निष्कर्ष काढताना त्या मंदिराचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण हा सर्वात विश्वसनीय आधार ठरतो.<ref name="GazetteerStone"/><ref name="GazetteerBuildingStone"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> == संदर्भ == 4jgmbcc3dad6lebfzjr2i67n9p512mi 2701416 2701415 2026-08-12T21:51:18Z AdvAnantGholam 172574 2701416 wikitext text/x-wiki ''''कोकणातील देवळांची वास्तुशैली''' ही केवळ धार्मिक वास्तूंच्या निर्मितीशी संबंधित परंपरा नसून, या प्रदेशाचा भूगोल, हवामान, स्थानिक बांधकाम साहित्य, पारंपरिक कारागिरी, धार्मिक श्रद्धा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक परंपरा यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेली वास्तुपरंपरा आहे. कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना त्यांच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच वास्तुरचना, बांधकाम तंत्र, स्थानिक साहित्य, परिसर नियोजन आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक पर्यावरणाशी जुळवून घेतलेल्या बांधकाम पद्धती आणि पारंपरिक ज्ञानाचा वापर दिसून येतो. <ref name="KorlekarDesai2025">{{cite book |last=Korlekar |first=Vivek T. |last2=Desai |first2=Chetan S. |chapter=Temple Architecture in the Konkan: Integrating Sustainability and Cultural Legacy |title=Proceedings of the IIA International Research Conference 2024 – Anveshan, 29–31 August, Thiruvananthapuram, India: Asian Architectural Strategies for a Sustainable Future |pages=107–130 |doi=10.1007/978-981-96-8789-3_6 }}</ref> कोकणातील देऊळ वास्तुशैली एकसंध किंवा सर्व प्रदेशात समान स्वरूपाची नाही. स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, बांधकाम साहित्य, धार्मिक परंपरा, कारागिरी आणि ऐतिहासिक विकास यांनुसार तिच्या स्वरूपात प्रादेशिक विविधता दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक मंदिर वास्तुशैलीच्या अभ्यासात मंदिरांची रचना कोकणाच्या भूगोलाशी, स्थानिक साहित्याशी आणि पारंपरिक नियोजनपद्धतीशी संबंधित असल्याचे तसेच मंदिर ही कोकणातील स्वतंत्र वास्तु-प्रकार म्हणून अभ्यासता येणारी परंपरा असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="Potdar2020">{{cite journal |last=Potdar |first=Komal |title=Vernacular Temple Architecture in Sindhudurg District, Konkan Region, Maharashtra |journal=INTACH Journal of Heritage Studies |volume=4 |issue=1 |year=2020 }}</ref> कोकणातील धार्मिक वास्तूंचे वैशिष्ट्य त्यांच्या स्थानिक आणि तुलनेने लहान प्रमाणातील वास्तुरचनेतही दिसून येते. Smita Dalvi आणि Mustansir Dalvi यांच्या अभ्यासानुसार कोकणातील अनेक धार्मिक वास्तू स्थानिक घरांच्या आणि नागरी वास्तूंच्या प्रमाणाशी साधर्म्य राखणाऱ्या, स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरीवर आधारित होत्या. या वास्तूंमध्ये धार्मिक ओळख ही केवळ बाह्य भव्यतेतून व्यक्त न होता वास्तूच्या अंतर्गत धार्मिक वापर, प्रतीकात्मक घटक आणि स्थानिक सांस्कृतिक संदर्भातूनही व्यक्त होत असे. <ref name="DalviDalvi2010">{{cite book |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |chapter=Dismantling Cosmopolitanism: Transformations in the Sacred Heritage of the Non-Monumental in the Konkan |editor-last=Prashad |editor-first=Deependra |title=New Architecture and Urbanism: Development of Indian Traditions |pages=112–117 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |location=Newcastle upon Tyne |year=2010 |doi=10.5848/CSP.1892.00016 }}</ref><ref name="DalviDalvi2014">{{cite magazine |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |title=Politicizing the Sacred: Religious Architecture in the Konkan |magazine=Take on Art |volume=IV |issue=13 |date=January 2014 }}</ref> == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीची संकल्पना == कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा विचार केवळ मंदिराच्या बाह्य आकारावरून करणे योग्य ठरत नाही. मंदिराची निवडलेली जागा, परिसराशी असलेले नाते, गर्भगृह आणि मंडपाची रचना, प्रवेशमार्ग, छत, बांधकाम साहित्य, लाकडी आणि दगडी घटक, अलंकरण, धार्मिक उपयोग आणि स्थानिक समुदायाशी असलेले संबंध या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार केल्यास या वास्तुपरंपरेचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिरांना पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक संसाधनांचा वापर, वास्तुघटक आणि सामाजिक-सांस्कृतिक सातत्य यांचा परस्परसंबंध असलेल्या वास्तू म्हणून पाहिले आहे. त्यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिरांच्या वास्तुशैलीचे विश्लेषण करण्यासाठी स्थानिक साहित्य, बांधकाम तंत्र आणि मंदिरांच्या सामाजिक भूमिकेचा विचार करण्यात आला आहे. <ref name="KorlekarDesai2025"/> === कोकण आणि देऊळ वास्तू === कोकणाचा नैसर्गिक प्रदेश अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांगांच्या दरम्यान पसरलेला असून त्यामध्ये किनारी प्रदेश, डोंगराळ भाग, पठारी प्रदेश, नद्या, खाड्या आणि दऱ्याखोऱ्यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या पूर्वेस सह्याद्री पर्वतरांगा, पश्चिमेस अरबी समुद्र असून या प्रदेशाचे भौगोलिक स्वरूप डोंगराळ, मध्यम उताराच्या पठारी आणि किनारी अशा तीन व्यापक भागांत विभागता येते. <ref name="GSDAKonkan">{{cite web |title=Konkan |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/ |website=Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्येही कोकणाच्या भौगोलिक स्वरूपात सह्याद्री, अरबी समुद्र, नद्या, किनारी मैदाने, लेटराइट पठारे आणि डोंगराळ प्रदेश यांचा परस्परसंबंध स्पष्टपणे नोंदविला आहे. या भौगोलिक विविधतेचा पारंपरिक वास्तुरचनेवर परिणाम होणे स्वाभाविक आहे. <ref name="GazetteerRatnagiriGeography">{{cite web |title=Physical Features and Natural Resources — Geographical Regions |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> === प्रादेशिक वैशिष्ट्ये === कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार बदल दिसून येतात. सिंधुदुर्गातील मंदिरांच्या अभ्यासात स्थानिक भूगोल, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, मंदिराचे नियोजन आणि पारंपरिक design systems यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. त्यामुळे कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना एका मंदिराच्या स्वरूपाला संपूर्ण कोकणाची सर्वसाधारण वास्तुशैली मानण्याऐवजी विविध स्थानिक उदाहरणांचा तुलनात्मक अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="Potdar2020"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपात ऐतिहासिक काळानुसारही बदल झाले आहेत. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासात कोकणातील पारंपरिक धार्मिक वास्तूंच्या मूळ स्थानिक आणि non-monumental स्वरूपात आधुनिक काळात झालेल्या परिवर्तनाचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यांच्या मते काही जुन्या वास्तूंच्या पुनर्बांधणीदरम्यान स्थानिक प्रमाण आणि साहित्य यांऐवजी अधिक भव्य, आधुनिक आणि प्रतीकात्मक स्वरूप स्वीकारले गेले. <ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="DalviDalvi2014"/> === वास्तु आणि ग्रामजीवन === कोकणातील मंदिर हे केवळ देवतेच्या उपासनेचे स्थान नसून अनेक ठिकाणी ग्रामजीवनातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवहारांचे केंद्र राहिले आहे. धार्मिक उत्सव, जत्रा, सामुदायिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरा यांमुळे मंदिर आणि गावाचा परस्परसंबंध दृढ झाला आहे. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासातही कोकणातील मंदिरांना धार्मिक वास्तूंबरोबरच समुदायाच्या सामाजिक जीवनाशी संबंधित केंद्रे म्हणून पाहिले आहे. मंदिरांमध्ये धार्मिक विधींव्यतिरिक्त विविध सामाजिक उपक्रम आणि उत्सव होत असल्यामुळे वास्तूला स्थानिक सांस्कृतिक ओळख जतन करण्याचे कार्यही प्राप्त होते. <ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात Dalvi आणि Dalvi यांनी मंदिर, घर, वस्ती आणि सार्वजनिक अवकाश यांच्यातील संबंधावर भर दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार पारंपरिक कोकणी वस्तीमध्ये धार्मिक आणि नागरी वास्तूंचे स्वरूप स्थानिक जीवनपद्धतीशी सुसंगत होते. <ref name="DalviDalvi2010"/> === धार्मिक वास्तू आणि सांस्कृतिक वारसा === कोकणातील मंदिर वास्तूंचे महत्त्व त्यांच्या स्थापत्यरचनेपुरते मर्यादित नसून त्या स्थानिक सांस्कृतिक वारशाच्या भौतिक अभिव्यक्ती आहेत. वास्तूशी संबंधित बांधकाम तंत्र, काष्ठशिल्प, अलंकरण, धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांमधून पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेले ज्ञान व्यक्त होते. या दृष्टीने कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास हा वास्तुकला, इतिहास, लोकसंस्कृती, पर्यावरण आणि वारसा संवर्धन या सर्व क्षेत्रांना जोडणारा बहुविषयक अभ्यास ठरतो. Korlekar आणि Desai यांनी मंदिरांच्या वास्तुशैलीचा संबंध sustainability आणि cultural legacy शी जोडला आहे, तर Potdar यांनी सिंधुदुर्गातील मंदिरांचे स्थानिक वास्तु-प्रकार म्हणून दस्तऐवजीकरण करण्यावर भर दिला आहे. <ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> === हवामान आणि पर्जन्यमान === कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवर या प्रदेशाच्या हवामानाचा आणि विशेषतः मान्सूनच्या पर्जन्यमानाचा प्रभाव महत्त्वाचा आहे. अरबी समुद्रालगतचा प्रदेश, सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांचा भूभाग आणि मान्सूनमुळे होणारा मोठ्या प्रमाणातील पाऊस यांमुळे पारंपरिक वास्तूंच्या बांधकामात पावसापासून संरक्षण, छताची रचना, पाण्याचा निचरा आणि बांधकाम साहित्याची निवड या बाबींना महत्त्व प्राप्त झाले. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण प्रदेशात मान्सूनच्या काळात मोठ्या प्रमाणात पर्जन्यमान होते आणि प्रदेशाच्या भौगोलिक रचनेत डोंगराळ, पठारी आणि किनारी भागांचा समावेश होतो.<ref name="GSDAKonkan"/> या पर्यावरणीय परिस्थितीचा पारंपरिक वास्तुरचनेशी संबंध कोकणातील मंदिरांच्या अभ्यासातही अधोरेखित करण्यात आला आहे. Korlekar आणि Desai यांनी कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक पर्यावरण, उपलब्ध संसाधने, पारंपरिक बांधकाम पद्धती आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. त्यांच्या अभ्यासाच्या चौकटीत sustainability आणि cultural legacy हे मंदिर वास्तुशैलीच्या अभ्यासातील महत्त्वाचे घटक मानले आहेत.<ref name="KorlekarDesai2025"/> पावसाळ्यात मोठ्या प्रमाणात पर्जन्यमान होणाऱ्या कोकण प्रदेशात छताची रचना ही वास्तूच्या संरक्षणातील महत्त्वाची बाब ठरते. किनारी महाराष्ट्रातील पारंपरिक वस्तीच्या अभ्यासात स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या वास्तुरचनेचा उल्लेख करताना लाकडी घटकांवर आधारित कौलारू छतांचा वापर नोंदविण्यात आला आहे. Harihareshwar येथील अभ्यासात पारंपरिक घरांच्या छतांसाठी लाकडी battens वर आधारित कौलारू रचना आढळत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच अभ्यासात अशा कौलारू छतांना वास्तूचा तुलनेने अधिक संवेदनशील भाग मानले असून, त्यांच्या देखभालीशी संबंधित अडचणींचाही उल्लेख केला आहे.<ref name="ManjrekarSharmaKeskar2021">{{cite book |last=Manjrekar |first=Shraddha Mahore |last2=Sharma |first2=Pallavi |last3=Keskar |first3=Poorva |chapter=Built Environment of Indian Villages: A Case Study of Coastal Village of Maharashtra |title=Architecture & Planning for Villages |year=2021 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीच्या अभ्यासातही हवामान, स्थानिक पर्यावरण आणि उपलब्ध संसाधनांशी जुळवून घेतलेल्या पारंपरिक बांधकाम पद्धतींना महत्त्व दिले आहे. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासानुसार कोकणातील मंदिर वास्तू स्थानिक संसाधनांचा वापर, पारंपरिक बांधकामज्ञान आणि पर्यावरणीय जाणीव यांच्याशी संबंधित आहेत. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना वास्तूच्या धार्मिक स्वरूपाबरोबरच ती ज्या भौगोलिक आणि पर्यावरणीय परिस्थितीत विकसित झाली त्या परिस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="ManjrekarSharmaKeskar2021"/> === स्थानिक बांधकाम साहित्य === कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या बांधकाम साहित्याचा वापर. दगड, लेटराइट किंवा जांभा दगड, लाकूड, माती, चुन्याचे मिश्रण आणि कौले यांचा प्रदेशातील विविध पारंपरिक वास्तूंमध्ये उपयोग झालेला आढळतो. स्थानिक साहित्याचा वापर हा केवळ उपलब्धतेमुळे झालेला नसून, स्थानिक हवामान, बांधकाम तंत्र आणि कारागिरीशी त्याचा संबंध आहे.<ref name="Potdar2020"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील vernacular temple architecture वरील Komal Potdar यांच्या अभ्यासात मंदिरांची रचना स्थानिक भूगोल, स्थानिक बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक planning systems यांच्याशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट केले आहे. या अभ्यासात मंदिरांना कोकणाशी निगडित स्वतंत्र वास्तु-प्रकार म्हणून पाहून त्यांच्या वास्तुघटकांचे आणि प्रतीकात्मकतेचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="Potdar2020"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या संदर्भात Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथात लाकडी वास्तुघटक आणि काष्ठकारागिरीचा व्यापक अभ्यास आढळतो. कोकणातील काष्ठवास्तू समजून घेण्यासाठी हा दख्खनी संदर्भ उपयुक्त ठरतो.<ref name="Mate1967">{{cite book |last=Mate |first=Madhukar Shripad |title=Deccan Woodwork |series=Deccan College Building Centenary & Silver Jubilee Series |volume=49 |publisher=Deccan College Postgraduate and Research Institute |location=Poona |year=1967 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी परिसरातील विविध प्रकारच्या दगडांची आणि लेटराइटची नोंद आहे. बांधकामासाठी वापरता येणाऱ्या स्थानिक दगडांच्या उपलब्धतेमुळे पारंपरिक वास्तूंमध्ये स्थानिक खडकांचा वापर करण्यास अनुकूल परिस्थिती निर्माण झाली होती.<ref name="GazetteerStone"/> === जांभा दगड आणि इतर दगडांचा वापर === कोकणातील मंदिरांच्या बांधकामात स्थानिक दगडांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात बांधकामासाठी उपयुक्त अशा granite-gneiss, quartzite, Deccan trap आणि laterite यांसारख्या विविध प्रकारच्या खडकांची उपलब्धता असल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आहे. त्यामुळे कोकणातील पारंपरिक वास्तूंमध्ये स्थानिक भूगर्भीय परिस्थिती आणि उपलब्ध बांधकाम साहित्य यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेता येतो.<ref name="GazetteerStone">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Building Stones |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_economic.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> मंदिरांच्या प्रत्यक्ष वास्तुरचनेत कोणत्या प्रकारचा दगड वापरला आहे, याचे स्वरूप मंदिरनिहाय बदलू शकते. उदाहरणार्थ, कुंकेश्वर मंदिराच्या पायाभरणीत granite, तर वरच्या बांधकामात आणि घुमटात laterite वापरल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आहे. यावरून एका मंदिराच्या वास्तूतही संरचनात्मक गरज आणि उपलब्धतेनुसार भिन्न प्रकारच्या दगडांचा वापर झालेला दिसून येतो.<ref name="GazetteerKunkeshvar">{{cite web |title=Kunkeshvar |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Kunkeshvar.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> वाळवळ आणि आकेरी परिसरात बांधकामासाठी उपयुक्त दगडांच्या खाणी असल्याचीही गॅझेटियरमध्ये नोंद आहे. वाळवळ येथील दगड quartz किंवा quartzite प्रकारचा असल्याचे, तर आकेरी येथील कठीण slate-coloured talc-schist प्रकारचा दगड बांधकामासाठी विशेष उपयुक्त असल्याचे जुन्या Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer मध्ये नमूद केले आहे.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone">{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Minerals |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pro2_minerals.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना त्यामुळे केवळ “जांभा दगड” या एका साहित्यावर भर न देता, स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या विविध दगडांचे प्रकार, त्यांचे भौगोलिक वितरण आणि विशिष्ट मंदिरांमध्ये झालेला त्यांचा वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. वाळवळ आणि आकेरी परिसरातील बांधकामासाठी उपयुक्त दगडांच्या उपलब्धतेची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आहे. या नोंदीमुळे सावंतवाडी परिसरातील स्थानिक दगड आणि पारंपरिक बांधकाम यांच्यातील संबंधाचा ऐतिहासिक संदर्भ उपलब्ध होतो.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone"/> वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण मंदिर हे स्थानिक दगडी वास्तूचे उदाहरण आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरनुसार हे मंदिर नदीकाठी असून त्याच्या वास्तूत दगडाचा वापर झालेला आहे. मंदिरातील स्तंभांवरील कोरीव कामाचाही गॅझेटियरमध्ये उल्लेख आहे.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone"/> कुंकेश्वर मंदिराच्या बांधकामात साहित्याच्या विविधतेचे स्पष्ट उदाहरण दिसते. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरनुसार मंदिराच्या पायाभरणीत ग्रॅनाइटचा, तर त्याच्या वरच्या बांधकामात आणि घुमटात लेटराइटचा वापर करण्यात आला आहे. त्यामुळे एकाच मंदिराच्या वास्तूमध्येही भिन्न प्रकारच्या दगडांचा उपयोग त्यांच्या संरचनात्मक किंवा उपलब्धतेनुसार करण्यात आल्याचे दिसते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> कुंकेश्वर मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर असलेल्या शिलालेखानुसार मंदिराची दुरुस्ती आणि विस्तार इ.स. १६८० मध्ये झाल्याचीही गॅझेटियरमध्ये नोंद आहे. त्यामुळे वास्तूचे बांधकाम साहित्य समजून घेताना त्याच्या ऐतिहासिक दुरुस्ती आणि विस्ताराच्या टप्प्यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुशैलीमध्ये लाकडाला विशेष महत्त्व आहे. धार्मिक आणि लौकिक अशा दोन्ही प्रकारच्या वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर वास्तुघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork">{{cite conference |last=Hadap |first=Nitin |title=Konkan Woodwork: A Preliminary Note |booktitle=Proceedings of the 73rd Session of the Indian History Congress |location=Mumbai }}</ref> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील लाकडी कलापरंपरेचे क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे अध्ययन करण्यात आले आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणाऱ्या लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, bracket figures, ceiling panels, lintels आणि इतर काष्ठघटकांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. तसेच काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/ref> काष्ठाचा उपयोग केवळ संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून त्यावर कोरीव काम करून वास्तूला कलात्मक स्वरूप देण्यात आले. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तुचा अभ्यास हा वास्तुशास्त्र आणि काष्ठशिल्प या दोन्हींच्या संगमातून करणे आवश्यक ठरते. दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या संदर्भातून दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, कारागिरी आणि काष्ठशिल्पाची व्यापक पार्श्वभूमी समजण्यास मदत होते.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना स्थानिक लाकूड, कारागिरीचे तंत्र, धार्मिक उपयोग आणि वास्तूतील लाकडी घटकांचे परस्परसंबंध यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तु ही कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीची केवळ सजावटीची बाब नसून तिच्या संरचनात्मक आणि सांस्कृतिक स्वरूपाचा महत्त्वाचा भाग आहे. === काष्ठशिल्प आणि देऊळ वास्तु === काष्ठशिल्प हे कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीतील महत्त्वाचे कलात्मक वैशिष्ट्य मानता येते. लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, छताचे पटल आणि इतर घटकांवर केलेले कोरीव काम वास्तूला धार्मिक आणि कलात्मक अभिव्यक्ती प्रदान करते. Hadap यांच्या क्षेत्रीय अभ्यासात कोकणातील धार्मिक वास्तूंमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लाकडी कोरीव काम आढळल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पाच्या अभ्यासात त्यावरील प्रतिमा, अलंकरणात्मक नमुने, तंत्र, शैली, संभाव्य कालमान आणि सामाजिक-धार्मिक संदर्भ यांचा विचार करता येतो. त्यामुळे काष्ठशिल्प हे केवळ सजावट नसून स्थानिक इतिहास, धार्मिक प्रतीके आणि पारंपरिक कारागिरी यांचे दस्तऐवजीकरण करणारे माध्यम ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांवर अलीकडे स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासामुळे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंदिरांमध्ये जतन झालेल्या काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र कलाविषय आणि वास्तुघटक म्हणून अभ्यास करण्याची दिशा पुढे आली आहे.<ref name="PawasKashthashilpa2026">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Joshi |first2=Renuka |last3=Ambalkar |first3=Janhavi |last4=Gaikwad |first4=Tanvi |title=Case Study of Kashthashilpa Panels from Someshwara and Vishweshwar Temple of Pawas, Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Kalākalpa: IGNCA Journal of Arts |year=2026 |issn=2456-8201 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |location=New Delhi }}</ref> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांमधील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना काष्ठशिल्प-पटलांची रचना, त्यावरील अलंकरण, वापरलेले साहित्य, कारागिरीचे तंत्र आणि त्यांचा मंदिराच्या धार्मिक व वास्तुशास्त्रीय संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. अशा अभ्यासातून रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तसेच व्यापक कोकणातील काष्ठशिल्प परंपरेची स्थानिक वैशिष्ट्ये आणि तिचे वास्तुशिल्पाशी असलेले संबंध अधिक स्पष्ट होण्यास मदत होते.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === काष्ठवास्तुतील संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक घटक === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये लाकूड हे एकाच वेळी संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक माध्यम म्हणून वापरले गेले आहे. स्तंभ, तुळया, छताचे घटक आणि चौकटी यांसारख्या भागांना संरचनात्मक भूमिका असताना त्यांच्यावर केलेले कोरीव काम वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काही धार्मिक वास्तूंमध्ये काष्ठशिल्पाचे घटक देवतेशी संबंधित धार्मिक प्रतीके, पौराणिक प्रतिमा किंवा स्थानिक कलापरंपरेशी निगडित अलंकरण दर्शवू शकतात. मात्र, अशा प्रतिमांचे स्वरूप आणि अर्थ मंदिरनिहाय बदलू शकतात. त्यामुळे काष्ठशिल्पातील प्रतिमांचा अर्थ लावताना प्रत्यक्ष वास्तू-अभ्यास, शिल्पविषयक दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भ यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठवास्तूचे संवर्धन करताना तिच्या संरचनात्मक भूमिकेबरोबरच काष्ठशिल्पाचे कलात्मक आणि ऐतिहासिक महत्त्वही लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूंच्या दस्तऐवजीकरणाच्या अभ्यासातून लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताचे पटल आणि इतर वास्तुघटकांचे नोंदणीकरण करण्यात आले आहे. अशा वास्तुघटकांचे दस्तऐवजीकरण हे त्यांच्या वास्तुशास्त्रीय, कलात्मक आणि सांस्कृतिक मूल्यांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास == कोकणातील मंदिर स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास एका विशिष्ट कालखंडात अचानक निर्माण झालेला वास्तुप्रकार म्हणून पाहता येत नाही. या प्रदेशातील धार्मिक वास्तूंच्या पुरातत्त्वीय नोंदींमध्ये प्राचीन शैलकृत गुहा आणि ब्राह्मणical धार्मिक वास्तू आढळतात; रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत गुहा याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> दक्षिण कोकणातील अलीकडील पुरातत्त्वीय संशोधनातूनही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नव्याने नोंद झालेल्या शैलकृत गुहांची माहिती उपलब्ध झाली आहे.<ref name="BokilKamble2025">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Kamble |first2=Riya |title=Newly Discovered Rock-Cut Caves from the Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Journal of Studies in South Asia |volume=1 |issue=1 |year=2025 |pages=17–24 |issn=3107-8451 |date=30 June 2025 |url=https://www.pbjournals.com/JSSA }}</ref> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या पुढील विकासाचा अभ्यास करताना स्थानिक दगडी वास्तू, काष्ठवास्तु, लेटराइटचा वापर आणि स्थानिक बांधकाम परंपरा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपात स्थानिक साहित्य, कारागिरी आणि वास्तुरचनेचा परस्परसंबंध दिसून येतो; विशेषतः कोकणातील काष्ठवास्तू आणि धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासातून लाकडी वास्तुघटकांची दीर्घकालीन परंपरा स्पष्ट होते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास केवळ वास्तूच्या बाह्य स्वरूपावर आधारित न राहता पुरातत्त्वीय अवशेष, वास्तुरचना, शिल्पकला, प्रतिमाशास्त्र, उपलब्ध ऐतिहासिक साधने आणि स्थानिक वास्तुपरंपरा यांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून करणे आवश्यक आहे. कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तूंच्या अभ्यासात वास्तुरचना आणि प्रतिमाशास्त्राचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे, तर कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या आधुनिक अभ्यासात वास्तू, स्थानिक परंपरा आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांवर भर देण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर स्थापत्याच्या ऐतिहासिक विकासाचा कालानुक्रम ठरविताना मात्र प्रत्येक वास्तूचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय, ऐतिहासिक आणि वास्तुशास्त्रीय पुरावा विचारात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध पुराव्यावरून वेगवेगळ्या कालखंडांतील वास्तूंची वैशिष्ट्ये ओळखता येतात; परंतु सर्व आधुनिक कोकणी मंदिररचना एका अखंड आणि एकरेषीय वास्तु-विकासातून निर्माण झाल्या असे सर्वसाधारणपणे मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKamble2025"/> === प्राचीन धार्मिक वास्तू === कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासासाठी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत गुहा महत्त्वपूर्ण पुरातत्त्वीय उदाहरण ठरतात. कातळगाव आणि जावडे ही गावे लांजा तालुक्यात असून, त्यांच्यामधून वाहणाऱ्या स्थानिक प्रवाहाच्या परिसरातील लेटराइट किंवा फेरिक्रीटच्या थरात या गुहा कोरण्यात आल्या आहेत. या स्थळावर अनेक गुहा, स्वतंत्र शिल्पे आणि वास्तुघटक आढळतात.<ref name="JogeKatalgaon2018">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |last3=Dhanawade |first3=Anjay |last4=Ganvir |first4=Shrikant |last5=Dalavi |first5=Hemant |title=Early Brahmanical Rock Cut Caves at Katalgaon-Javade, District Ratnagiri, Maharashtra, India |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Sri Lanka |volume=62 |issue=2 |year=2018 |pages=65–115 }}</ref> Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार कातळगाव–जावडे येथील गुहा साधारण इ.स. चौथे–पाचवे शतक या कालखंडाशी संबंधित आहेत. या स्थळाचे महत्त्व केवळ गुहांच्या प्राचीनतेत नसून त्यांच्या वास्तुरचनेत आणि त्यांच्याशी संबंधित शिल्पप्रतिमांमध्ये आहे. या वास्तूंच्या आधारे पश्चिम किनारपट्टीवरील महाराष्ट्रात ब्राह्मणical धार्मिक परंपरांच्या प्रसाराचा आणि त्यांच्या आरंभीच्या वास्तुरूपांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> या गुहांपैकी अनेक गुहा आकाराने लहान आणि एककक्षीय आहेत. काही गुहांमध्ये साधे उंचवटे किंवा आसने, तर काही ठिकाणी अधिक विकसित पादपीठे आणि कोनाडे आढळतात. अभ्यासकांनी या वास्तुरचनेची तुलना महाराष्ट्र, गोवा आणि दख्खनमधील इतर आरंभीच्या शैलकृत धार्मिक वास्तूंशी केली आहे. कातळगाव–जावडे येथील गुहांमध्ये प्रवेशरचनेचे स्वरूपही वैशिष्ट्यपूर्ण आहे; बहुतेक गुहांमध्ये स्वतंत्र दरवाजाची विकसित चौकट आढळत नसल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील वास्तुसमूहात धार्मिक परंपरांची विविधता दिसून येते. काही गुहांमध्ये विष्णूशी संबंधित प्रतिमा आढळतात, तर इतर गुहांमध्ये कार्तिकेय, ब्रह्मा किंवा शिव, शिव-पार्वती आणि गंगावतरणाशी संबंधित प्रतिमाशिल्पे आढळतात. त्यामुळे या स्थळाचा अभ्यास केवळ वास्तुशास्त्रीय दृष्टीने न करता प्रतिमाशास्त्र आणि धार्मिक इतिहासाच्या संदर्भातही केला जातो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील गुहांमध्ये आढळणाऱ्या प्रतिमांमध्ये विष्णू, नरसिंह, कार्तिकेय, शिव-पार्वती आणि इतर धार्मिक विषयांचे दर्शन घडते. काही प्रतिमांच्या स्थानिक अर्थनिर्मितीचेही अभ्यासात उल्लेख आहेत. यावरून प्राचीन धार्मिक वास्तू आणि नंतरच्या लोकश्रद्धा यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करण्यासाठीही हे स्थळ महत्त्वाचे ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> या गुहांच्या वास्तुरचनेत साधेपणा आणि कार्यप्रधानता दिसून येते. अभ्यासकांच्या मते कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तू कोकणातील या प्रकारच्या वास्तुपरंपरेच्या आरंभीच्या स्वरूपाचे प्रतिनिधित्व करतात. त्यांची रचना दख्खन आणि पश्चिम भारतातील इतर आरंभीच्या शैलकृत वास्तूंशी काही प्रमाणात साम्य दर्शवते. त्यामुळे कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तूंचा इतिहास हा व्यापक दख्खनी शैलकृत वास्तुपरंपरेपासून पूर्णपणे वेगळा नव्हता, असे तुलनात्मक वास्तु-अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या उपलब्धतेचा प्रश्नही महत्त्वाचा आहे. Raghunath Bokil आणि Riya Kamble यांच्या 2025 मधील अभ्यासानुसार दक्षिण कोकणात योग्य खडक किंवा वास्तुशिल्पासाठी उपयुक्त साहित्याची मर्यादित उपलब्धता असल्यामुळे शैलकृत वास्तूंची संख्या तुलनेने मर्यादित आहे. तरीही रत्‍नागिरी जिल्ह्यात गेल्या काही दशकांत विविध अभ्यासकांनी अनेक शैलकृत वास्तू आणि गुहा ओळखल्या आहेत. त्यांच्या अभ्यासात संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका नव्याने नोंद झालेल्या गुहेचा उल्लेख आहे.<ref name="BokilKamble2025"/> या नव्या पुरातत्त्वीय नोंदींमुळे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील शैलकृत धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास अद्याप पूर्ण झालेला नसल्याचे दिसते. त्यामुळे प्राचीन धार्मिक वास्तूंचा इतिहास निश्चित करण्यासाठी नव्या पुरातत्त्वीय शोधांचे दस्तऐवजीकरण, स्थळांचा तुलनात्मक अभ्यास आणि उपलब्ध शिल्प-वास्तुघटकांचे शास्त्रीय विश्लेषण आवश्यक आहे.<ref name="BokilKamble2025"/> कातळगाव–जावडे आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील इतर शैलकृत वास्तू या नंतरच्या कोकणी मंदिर वास्तुशैलीच्या थेट आणि एकमेव पूर्वरूप म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध पुरातत्त्वीय अभ्यास मात्र या वास्तूंमधून कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तुरचना, शैलकृत स्थापत्य आणि प्रतिमाशास्त्रीय परंपरांचा महत्त्वपूर्ण पुरावा उपलब्ध करून देतात. त्यामुळे कोकणातील मंदिर स्थापत्याच्या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास करताना या शैलकृत वास्तूंचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भ म्हणून विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKamble2025"/> === शिलाहार आणि मध्ययुगीन परंपरा === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहार राजवटीला महत्त्वाचे स्थान आहे. दक्षिण कोकणातील शिलाहार घराण्याची सत्ता साधारण इ.स. ७७० ते १०२० या कालखंडात होती. या घराण्याचा प्रभाव सह्याद्री आणि समुद्र यांच्या दरम्यानच्या दक्षिण कोकण प्रदेशावर होता. त्यांच्या इतिहासाची माहिती प्रामुख्याने ताम्रपट, शिलालेख आणि इतर ऐतिहासिक साधनांमधून उपलब्ध होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खारेपाटण ताम्रपट हे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी विशेष महत्त्वाचे साधन मानले जाते.<ref name="GazetteerShilaharas">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Silaharas |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref><ref name="Khobrekar2002">{{cite book |last=Khobarekar |first=V. G. |title=Konkan, from the Earliest to 1818 A.D.: A Study in Political and Socio-economic Aspects |publisher=Snehavardhan Publishing House |location=Pune |year=2002 |pages=436 }}</ref> शिलाहारांच्या काळातील राजकीय इतिहासाबरोबरच धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचाही विकास झाला. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये शिलाहारांच्या काळातील मंदिरांचा धार्मिक कार्याबरोबरच शिक्षण आणि सत्रव्यवस्थेशी संबंध असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे मध्ययुगीन कोकणातील देवळे ही केवळ उपासनेची स्थळे नसून धार्मिक, शैक्षणिक आणि सामाजिक जीवनाशी संबंधित संस्था म्हणूनही कार्यरत होती असे उपलब्ध ऐतिहासिक साधनांवरून दिसून येते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय प्रभावाचा विस्तार काळानुसार बदलत गेला. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींनुसार त्यांच्या सत्तेचा संबंध गोवा, रत्‍नागिरी आणि खारेपाटण परिसराशी होता. खारेपाटण येथील ताम्रपटांमधून शिलाहार राजांची वंशावळ, त्यांच्या राजकीय संबंधांची माहिती आणि तत्कालीन प्रशासनाचे काही पैलू समोर येतात.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="Khobrekar2002"/> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास करताना केवळ राजाश्रयावर भर देणे योग्य ठरणार नाही. ताम्रपट आणि इतर ऐतिहासिक साधनांमधून धार्मिक संस्थांना देण्यात आलेल्या आश्रयाची माहिती मिळते; परंतु आज अस्तित्वात असलेल्या प्रत्येक मंदिराची वास्तुरचना शिलाहारकालीन आहे असे केवळ त्या प्रदेशावर शिलाहारांची सत्ता होती म्हणून म्हणता येत नाही. एखाद्या मंदिराचे कालमान निश्चित करण्यासाठी त्याची वास्तुशैली, शिलालेख, मूर्तिशिल्प, बांधकामातील स्तर आणि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या विकासात स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती आणि उपलब्ध बांधकाम साहित्य यांचाही प्रभाव राहिला. पुढील काळात कोकणातील मंदिर वास्तूंमध्ये दगड, लेटराइट आणि लाकूड यांचा विविध प्रकारे वापर झालेला दिसतो. त्यामुळे मध्ययुगीन मंदिर स्थापत्याचा अभ्यास हा केवळ राजवंशांच्या इतिहासाच्या चौकटीत न करता स्थानिक वास्तुपरंपरा, कारागिरी आणि उपलब्ध संसाधने यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> शिलाहारांच्या राजवटीच्या समाप्तीनंतर कोकणातील राजकीय सत्ता विविध राजघराण्यांच्या प्रभावाखाली गेली. दक्षिण कोकणातील शिलाहारांची सत्ता इ.स. ११व्या शतकाच्या प्रारंभी संपुष्टात आल्याचे रत्‍नागिरी गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यानंतरच्या काळात चालुक्य, कदंब, यादव आणि इतर राजकीय सत्तांच्या प्रभावामुळे कोकणाच्या राजकीय इतिहासात बदल झाले.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन काळातील धार्मिक वास्तूंच्या परंपरेचा अभ्यास करताना या राजकीय बदलांबरोबरच स्थानिक देवस्थानांची सातत्याने चालत आलेली परंपरा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. अनेक देवस्थानांच्या वास्तूंमध्ये कालांतराने दुरुस्ती, विस्तार, पुनर्बांधणी किंवा नवीन वास्तुघटकांची भर पडल्यामुळे आजची वास्तू ही एका विशिष्ट ऐतिहासिक कालखंडाचीच निर्मिती आहे असे गृहीत धरता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील मध्ययुगीन मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास हा वास्तूच्या मूळ निर्मितीबरोबरच तिच्या नंतरच्या परिवर्तनांचाही अभ्यास ठरतो.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="DalviDalvi2010"/> === आधुनिक काळातील परिवर्तन === कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये आधुनिक काळात दुरुस्ती, पुनर्बांधणी, विस्तार आणि नवीन बांधकाम साहित्याचा वापर यांमुळे काही बदल झाले आहेत. पारंपरिक मंदिरांच्या वास्तूमध्ये स्थानिक साहित्य, काष्ठवास्तु, कौलारू छत आणि स्थानिक कारागिरी यांना महत्त्व असताना आधुनिक काळात त्यांच्या देखभालीसाठी आणि पुनर्बांधणीसाठी नव्या बांधकाम पद्धतींचा वापर होऊ लागला आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील आधुनिक अभ्यासांमध्ये पारंपरिक बांधकामज्ञान आणि सांस्कृतिक वारसा यांचे जतन हा महत्त्वाचा विषय म्हणून पुढे आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक पुनर्बांधणीमुळे काही मंदिरांच्या मूळ वास्तुरचनेत बदल होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अलीकडील अभ्यास आणि वास्तुशिक्षणाच्या प्रकल्पांमध्ये पारंपरिक मंदिरांच्या नूतनीकरणामुळे त्यांच्या मूळ वास्तुगुणांमध्ये बदल होण्याच्या प्रश्नाकडे लक्ष वेधण्यात आले आहे. काही उदाहरणांमध्ये पारंपरिक ग्रामदेवतांच्या मंदिरांचे नूतनीकरण करून त्यांना अधिक एकसंध आधुनिक काँक्रीट स्वरूप देण्यात आल्याने पूर्वीच्या वास्तुरचनेतील वैशिष्ट्ये कमी झाल्याचे निरीक्षण नोंदविण्यात आले आहे.<ref name="Deulkathan2025">{{cite web |title=Kala Ghoda Arts Festival 2025: This project by college students showcases stories of temple architecture in Konkan |url=https://www.mid-day.com/mumbai-guide/things-to-do/article/konkan-calling-23471346 |website=Mid-day |date=25 January 2025 |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक काळातील परिवर्तन केवळ मंदिराच्या मुख्य वास्तूपुरते मर्यादित नसून मंदिर परिसरातील उपयुक्तताविषयक बांधकामांमध्येही दिसून येते. भाविकांसाठी सुविधा, प्रवेशमार्ग, सभागृह, स्वच्छतागृहे, निवासव्यवस्था आणि इतर सोयी निर्माण करताना पारंपरिक मंदिर परिसराच्या मूळ रचनेशी त्यांचा संबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते. त्यामुळे मंदिराच्या संवर्धनात धार्मिक वापराच्या गरजा आणि वास्तु-वारशाचे जतन यांच्यात संतुलन राखणे महत्त्वाचे ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काही ऐतिहासिक मंदिरांच्या बाबतीत आधुनिक संवर्धन आणि पुनर्स्थापना प्रकल्पही हाती घेण्यात आले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील धूतपापेश्वर मंदिराच्या संवर्धन प्रकल्पात मंदिर, उपदेवालये, उपयुक्तता-विषयक वास्तू आणि परिसरातील पर्यावरणीय घटक यांचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे. या मंदिराच्या वास्तूमध्ये शिलाहार आणि पेशवा काळातील शैलींचे स्थानिक कोकणी साहित्याशी झालेले अनुकूलन दिसून येते, अशी नोंद संवर्धन प्रकल्पाच्या दस्तऐवजात आहे.<ref name="DhootapapeshwarConservation">{{cite web |title=Dhootapapeshwar Temple — Management Plan & DPR & Conservation Works |url=https://anlassociates.com/projects/dhootapapeshwar-temple-management-plan-dpr-conservation-works |website=Abha Narain Lambah Associates |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक काळात मंदिर वास्तूंकडे केवळ धार्मिक वापराच्या दृष्टीने न पाहता सांस्कृतिक वारसा आणि वास्तु-अभ्यासाच्या दृष्टीनेही पाहिले जात आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवर आधारित अलीकडील शैक्षणिक आणि वास्तुशिक्षणाच्या प्रकल्पांमध्ये मंदिरांचे दस्तऐवजीकरण, प्रतिकृती तयार करणे आणि त्यांच्या वास्तु-सांस्कृतिक संदर्भाचा अभ्यास करण्याचा प्रयत्न झाला आहे. यामुळे पारंपरिक मंदिर वास्तुशैलीकडे नव्या पिढीचे आणि वास्तु-अभ्यासकांचे लक्ष वेधले जात आहे.<ref name="Deulkathan2025"/> आधुनिक परिवर्तनाच्या प्रक्रियेत पर्यटनाचाही प्रभाव वाढत आहे. मंदिरांना धार्मिक स्थळांबरोबरच सांस्कृतिक आणि वारसा स्थळे म्हणून पाहिले जाऊ लागल्याने त्यांच्या परिसरात पर्यटक आणि भाविकांसाठी सुविधा निर्माण करण्याची गरज वाढली आहे. महाराष्ट्रातील वारसा स्थळांच्या विकासाच्या योजनांमध्ये संरक्षण, दस्तऐवजीकरण आणि पर्यटकांसाठी मूलभूत सुविधा यांचा एकत्रित विचार केला जात असल्याचे दिसून येते.<ref name="RaigadTourism">{{cite web |title=Tourism |url=https://raigad.gov.in/en/tourism-eng/ |website=District Raigad, Government of Maharashtra |publisher=District Administration, Raigad |access-date=13 August 2026 }}</ref> तथापि, आधुनिक सुविधा आणि पारंपरिक वास्तुशैली यांच्यात संतुलन राखणे हे कोकणातील मंदिरांच्या संवर्धनातील महत्त्वाचे आव्हान आहे. पारंपरिक वास्तूंच्या दुरुस्ती किंवा पुनर्बांधणीमध्ये स्थानिक साहित्य, मूळ वास्तुरचना, काष्ठशिल्प, कौलारू छत, अलंकरण आणि मंदिराभोवतालचे सांस्कृतिक पर्यावरण यांचा विचार केल्यास वास्तूचे ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्य अधिक प्रभावीपणे जतन करता येऊ शकते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DhootapapeshwarConservation"/> आधुनिक काळातील परिवर्तनामुळे कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे स्वरूप काही ठिकाणी बदलले असले तरी पारंपरिक वास्तुज्ञान, स्थानिक साहित्य आणि काष्ठशिल्प यांचे महत्त्व अद्याप कायम आहे. त्यामुळे आधुनिक पुनर्बांधणी आणि पारंपरिक वारसा यांच्यात समतोल साधणे हे कोकणातील मंदिर वास्तूंच्या भविष्यातील संवर्धनासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> == मंदिराचे स्थान आणि परिसर नियोजन == === देवस्थान आणि ग्रामजीवन === कोकणातील मंदिर हे केवळ धार्मिक उपासनेचे स्थान नसून अनेक गावांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा एक महत्त्वाचा केंद्रबिंदू राहिले आहे. विशेषतः ग्रामदैवतांच्या देवळांना गावाच्या संरक्षणाशी, स्थानिक श्रद्धांशी आणि सामुदायिक धार्मिक आचारांशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मालवण येथील *Deulwada* वरील वास्तु-अभ्यासात ग्रामदैवतांना गावाचे रक्षक मानले जात असून, त्यांचे देवस्थान हे स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि विधींशी संबंधित सार्वजनिक जागा म्हणून वर्णन केले आहे.<ref name="DeulwadaMalvan">{{cite web |title=Temples of Deulwada, Malvan |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Deulwada-Document-2018.pdf |website=IES College of Architecture |publisher=IES College of Architecture |location=Mumbai, Maharashtra |year=2018 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील देवस्थानांच्या रचनेत मंदिराचा मुख्य गाभारा किंवा देवालय हा केंद्रस्थानी असला तरी त्याभोवतालचा परिसरही धार्मिक आणि सामाजिक वापराचा भाग असतो. देवस्थानाच्या परिसरात धार्मिक विधी, उत्सव, सामुदायिक कार्यक्रम आणि भाविकांच्या एकत्र येण्याच्या प्रक्रिया घडत असल्यामुळे मंदिराचा अवकाश हा केवळ वास्तूच्या आतील भागापुरता मर्यादित राहत नाही. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना मंदिर आणि त्याच्या सभोवतालच्या ग्रामवस्तीचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DalviDalvi2010"/> ग्रामदैवतांच्या देवळांभोवती निर्माण झालेला *Deulwada* किंवा देवस्थान परिसर हा स्थानिक धार्मिक जीवनाच्या संघटनेत महत्त्वाची भूमिका बजावतो. अशा परिसरात एका प्रमुख देवतेबरोबर इतर संबंधित देवतांची देवळे किंवा धार्मिक घटक असू शकतात. त्यामुळे देवस्थानाची रचना ही केवळ एका स्वतंत्र मंदिराची वास्तू न राहता स्थानिक धार्मिक विश्वाची भौतिक अभिव्यक्ती बनते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या सामाजिक संदर्भाचा विचार करताना स्थानिक परंपरा आणि वास्तू यांचे नातेही महत्त्वाचे ठरते. धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात वास्तूचे स्वरूप, तिचा परिसर आणि त्या परिसराशी निगडित सामाजिक-सांस्कृतिक व्यवहार यांचा एकत्रित विचार करण्याची आवश्यकता असल्याचे कोकणातील sacred heritage वरील अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="DalviDalvi2010"/> मंदिर आणि ग्रामजीवन यांचे नाते उत्सव, धार्मिक विधी आणि सामुदायिक सहभागाच्या माध्यमातून अधिक स्पष्ट होते. अशा प्रसंगी मंदिराचा परिसर तात्पुरत्या स्वरूपात मोठ्या सामुदायिक वापरासाठी खुला होतो. त्यामुळे मंदिराच्या वास्तु-अभ्यासात नियमित धार्मिक वापराबरोबरच उत्सवकालीन वापराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैली समजून घेताना म्हणूनच देवळाची वास्तू आणि ग्रामसमाज यांना परस्परांपासून स्वतंत्र मानणे योग्य ठरणार नाही. देवस्थान, ग्रामदैवत, धार्मिक परंपरा, सार्वजनिक अवकाश आणि स्थानिक सांस्कृतिक व्यवहार यांच्या परस्परसंबंधातून मंदिराला त्याचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व प्राप्त होते.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DalviDalvi2010"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुंकेश्वर मंदिर हे समुद्र आणि मंदिर यांच्या भौगोलिक संबंधाचे स्पष्ट उदाहरण आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार हे प्राचीन शिवमंदिर अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर स्थित आहे. मंदिर, समुद्रकिनारा आणि आसपासचा नैसर्गिक परिसर यांचे एकत्रित अस्तित्व या देवस्थानाला विशिष्ट भौगोलिक आणि धार्मिक स्वरूप प्राप्त करून देते.<ref name="KunkeshwarTourism">{{cite web |title=Kunkeshwar |url=https://maharashtratourism.gov.in/beach/kunkeshwar/ |website=Department of Tourism, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> === मंदिराभोवतालची रचना === कोकणातील काही मंदिरसमूहांमध्ये मुख्य देवालयाबरोबरच इतर देवतांची मंदिरे, मंडप आणि धार्मिक वापराच्या जागा एकत्रितपणे आढळतात. मालवण येथील देऊळवाड्यात पाच प्रमुख देवतांची मंदिरे एका धार्मिक परिसरात समूहाने स्थित आहेत. या मंदिरांचा विकास वेगवेगळ्या कालखंडांत झाला असून, काही मंदिरांमध्ये कालांतराने बाह्य मंडपांची भरही पडली आहे.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवणच्या देऊळवाड्याचा परिसर धार्मिक वापराबरोबरच सार्वजनिक आणि सामुदायिक वापरासाठीही महत्त्वाचा आहे. दस्तऐवजीकरणानुसार या मंदिरांतील मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या लोककलांच्या कार्यक्रमांसाठी केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिराभोवतालच्या रचनेत नैसर्गिक घटकांचाही समावेश होऊ शकतो. मालवणच्या देऊळवाड्यात काही वडाची झाडे ‘महा पुरुष’ म्हणून पूजली जातात. या झाडांभोवती प्रदक्षिणेसाठी चौथरा बांधलेला आहे. त्यामुळे काही ठिकाणी धार्मिक अवकाशाची रचना केवळ बांधलेल्या मंदिरांपुरती मर्यादित न राहता वृक्षांसारख्या नैसर्गिक घटकांनाही सामावून घेते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूह मंदिर आणि जलपरिसर यांच्या परस्परसंबंधाचे उदाहरण देतो. हा मंदिरसमूह दामापूर तलावाच्या बांधावर विकसित झाला असून, मूळ भगवती मंदिराबरोबर सातेरी देवी, नारायण आणि ब्राह्मण मंदिर अशी आणखी तीन मंदिरे या परिसरात आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati">{{cite web |title=Baandh Rakshak Bhagwati: The Sacred Waterfront |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Dhamapur-Bhagwati-Document-2019.pdf |website=IES College of Architecture |year=2019 |access-date=13 August 2026 }}</ref> दामापूरच्या भगवती मंदिराचा सभामंडप धार्मिक वापराबरोबरच सामुदायिक वापरासाठीही महत्त्वाचा आहे. दस्तऐवजीकरणानुसार या सभामंडपाचा उपयोग पंचायत बैठका आणि उत्सवांच्या वेळी होणाऱ्या सामुदायिक जमावासाठी केला जातो. त्यामुळे मंदिराच्या वास्तुरचनेतील मंडप हा काही ठिकाणी धार्मिक तसेच सामाजिक व्यवहारांसाठी वापरला जाणारा अवकाश ठरतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये पारंपरिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली लेटराइट दगडी बांधकामपद्धती आणि काष्ठचौकट यांचा वापर झाल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे. मंदिरांमध्ये अक्षीय नियोजन, चौकोनी गर्भगृह आणि त्याला जोडलेला मंडप आढळतो; मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त स्वरूपाचे आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati"/> या उदाहरणांवरून कोकणातील मंदिराभोवतालची रचना मंदिरनिहाय आणि परिसरनिहाय बदलत असल्याचे दिसते. काही ठिकाणी अनेक देवालयांचा समूह, काही ठिकाणी नैसर्गिक घटकांशी संबंधित धार्मिक अवकाश, तर काही ठिकाणी जलस्रोताशी निगडित मंदिरपरिसर आढळतो. त्यामुळे सर्व कोकणी मंदिरांसाठी एकच निश्चित परिसर-नियोजन पद्धती अस्तित्वात आहे असे म्हणता येत नाही.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना त्यामुळे मुख्य देवालयाबरोबरच त्याचा परिसर, संबंधित देवालये, मंडप, नैसर्गिक घटक आणि सामुदायिक वापर यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. मालवण आणि दामापूर येथील उदाहरणे धार्मिक वास्तू आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक जीवन यांच्यातील संबंध स्पष्ट करतात.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> == कोकणातील मंदिराची वास्तुरचना == === गर्भगृह === गर्भगृह हे मंदिराच्या धार्मिक आणि वास्तुरचनेतील प्रमुख घटकांपैकी एक आहे. मुख्य देवतेची प्रतिमा किंवा विग्रह ज्या पवित्र कक्षात प्रतिष्ठित केला जातो, त्या कक्षाला गर्भगृह किंवा गाभारा म्हणतात. भारतीय मंदिर वास्तुशैलीच्या मूलभूत रचनेत गर्भगृहाला मध्यवर्ती स्थान असून त्याच्या पुढे भक्तांच्या प्रवेशासाठी आणि उपासनेसाठी मंडपाची रचना केली जाते.<ref name="TempleArchitectureBasic">{{cite web |title=Three key forms of temple architecture |url=https://amritmahotsav.nic.in/blogdetail.htm?70= |website=Azadi Ka Amrit Mahotsav |publisher=Ministry of Culture, Government of India |date=1 March 2022 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिरांमध्ये गर्भगृहाची रचना स्थानिक वास्तुपरंपरा आणि बांधकामपद्धतीशी संबंधित असल्याचे काही प्रत्यक्ष मंदिर-अभ्यासांत दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरांची रचना पारंपरिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेल्या लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकटीच्या पद्धतीत करण्यात आली आहे. या मंदिरांमध्ये अक्षीय नियोजन असून चौकोनी गर्भगृहाला मंडप जोडलेला आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरसमूहातील गर्भगृह आणि मंडप यांचे परस्परसंबंध मंदिराच्या एकूण वास्तुरचनेचा महत्त्वाचा भाग आहेत. गर्भगृह हे देवतेच्या प्रतिष्ठापनेसाठी केंद्रस्थानी असताना त्याला जोडलेला मंडप धार्मिक उपासना तसेच सामुदायिक वापरासाठी उपयोगात येतो. त्यामुळे या उदाहरणात गर्भगृह आणि मंडप यांच्यातील वास्तुगत संबंध हा केवळ प्रवेशाचा नसून धार्मिक आणि सामाजिक वापराशीही संबंधित आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील सर्व मंदिरांच्या गर्भगृहांची रचना एकसारखी आहे असे मानता येत नाही. मंदिराची देवता, कालखंड, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य आणि नंतर झालेल्या विस्तार किंवा पुनर्बांधणीमुळे गर्भगृहाच्या आकारमानात आणि त्याच्या सभोवतालच्या वास्तुरचनेत फरक आढळू शकतो. त्यामुळे कोकणातील गर्भगृहाच्या वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करताना प्रत्येक मंदिराचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण विचारात घेणे आवश्यक आहे. गर्भगृहाच्या वास्तुरचनेचा अभ्यास करताना त्याचे आकारमान, भिंतींची रचना, प्रवेशद्वार, देवतेची प्रतिष्ठापना, प्रकाशव्यवस्था, मंडपाशी असलेला संबंध आणि त्यावर असलेल्या छताच्या किंवा शिखराच्या रचनेचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध कोकणी मंदिर-अभ्यासांमधून या घटकांमध्ये स्थानिक बांधकामपद्धती आणि काष्ठवास्तूचा प्रभाव काही ठिकाणी दिसून येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> म्हणून कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीतील गर्भगृह हे केवळ देवतेची प्रतिष्ठापना असलेले बंदिस्त कक्ष म्हणून न पाहता, मंदिराच्या अक्षीय नियोजनाचा आणि धार्मिक अवकाशाचा केंद्रबिंदू म्हणून अभ्यासणे आवश्यक आहे. दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाचे उदाहरण या संदर्भात स्थानिक कोकणी बांधकामपरंपरा आणि गर्भगृह-मंडप यांच्या परस्परसंबंधाचा प्रत्यक्ष नमुना उपलब्ध करून देते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> === अंतराळ === अंतराळ हा गर्भगृह आणि मंडप यांना जोडणारा मधला वास्तुघटक आहे. मंदिराच्या अंतर्गत रचनेत तो गर्भगृहातील अधिक अंतर्मुख आणि पवित्र अवकाश आणि मंडपातील तुलनेने अधिक खुल्या अवकाश यांच्यामधील संक्रमणाचा भाग म्हणून कार्य करतो. भारतीय मंदिर स्थापत्याच्या अभ्यासात अंतराळाला गर्भगृह आणि मंडप यांच्यामधील intermediate chamber किंवा vestibule म्हणून वर्णन केले जाते.<ref name="TempleArchitectureBasic"/> कोकणातील मंदिर वास्तुरचनेत अंतराळाची उपस्थिती मंदिरानुसार बदलू शकते. त्यामुळे प्रत्येक कोकणी मंदिरात गर्भगृह आणि मंडप यांच्या दरम्यान स्वतंत्र अंतराळ असतेच असे मानता येत नाही. उपलब्ध मंदिर-दस्तऐवजीकरणात गर्भगृह, अंतराळ आणि मंडप यांची रचना आढळणाऱ्या मंदिरांची उदाहरणे आहेत; मात्र कोकणातील सर्व मंदिरांसाठी एकच आराखडा लागू होतो असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अंतराळाची वास्तुगत भूमिका मुख्यतः गर्भगृह आणि मंडप यांच्यातील जोडणीशी संबंधित आहे. त्यामुळे मंदिराच्या अक्षीय नियोजनाचा अभ्यास करताना गर्भगृह, अंतराळ आणि मंडप यांची परस्परसंबंधित मांडणी विचारात घेतली जाते. भारतीय मंदिर स्थापत्याच्या अभ्यासक्रमीय संदर्भांमध्येही अंतराळाला गर्भगृह आणि मंडप यांना जोडणारा मध्यवर्ती वास्तुघटक म्हणून स्पष्ट केले आहे.<ref name="TempleArchitectureBasic"/> कोकणातील स्थानिक मंदिर वास्तुशैलीचा विचार करताना मात्र अंतराळाची रचना केवळ स्थापत्यशास्त्रीय संज्ञेच्या आधारे निश्चित करता येत नाही. स्थानिक बांधकाम साहित्य, मंदिराचा कालखंड, उपलब्ध जागा, नंतर झालेले विस्तार आणि पुनर्बांधणी यांमुळे गर्भगृह आणि मंडप यांच्यातील संक्रमण-अवकाशाचे स्वरूप बदलू शकते. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यास स्थानिक साहित्य, पारंपरिक बांधकामपद्धती आणि वास्तुघटक यांच्या परस्परसंबंधावर भर देतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अंतराळाचा अभ्यास करताना त्याचे आकारमान, गर्भगृहाशी असलेले प्रमाण, मंडपाशी असलेली जोडणी, प्रवेशद्वाराची रचना आणि त्यावरील अलंकरण यांचा स्वतंत्र विचार करता येतो. अशा तपशीलांच्या आधारे एखाद्या मंदिराची वास्तुरचना, तिचे कालानुक्रमिक स्तर आणि नंतरच्या काळात झालेल्या बदलांचा अभ्यास करण्यास मदत होऊ शकते. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांच्या दस्तऐवजीकरणात अंतराळ हा स्वतंत्र वास्तुघटक म्हणून नोंदविणे उपयुक्त ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीची विविधता लक्षात घेता अंतराळाला सर्व मंदिरांचे अनिवार्य वैशिष्ट्य मानण्याऐवजी, ज्या मंदिरात हा वास्तुघटक प्रत्यक्ष आढळतो तेथे त्याच्या रचना आणि कार्याचा स्वतंत्र अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. === मंडप === मंडप हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील महत्त्वाचा अवकाश असून तो गर्भगृहासमोरील उपासना, दर्शन आणि सामुदायिक वापरासाठीचा भाग असतो. भारतीय मंदिर स्थापत्याच्या विविध परंपरांमध्ये मंडपाचे स्वरूप मंदिराच्या आकारमानानुसार आणि वास्तुशैलीनुसार बदलते. काही मंदिरांमध्ये तो गर्भगृहाला थेट जोडलेला असतो, तर काही ठिकाणी गर्भगृह आणि मंडप यांच्यामध्ये अंतराळासारखा मध्यवर्ती वास्तुघटक असतो.<ref name="TempleArchitectureBasic"/> कोकणातील मंदिरांमध्ये मंडपाच्या रचनेत स्थानिक बांधकामपद्धतीचा प्रभाव दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणात गर्भगृहाला जोडलेला मंडप, खुले आणि स्तंभयुक्त मंडप तसेच लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकटीचा वापर नोंदविण्यात आला आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिराच्या उदाहरणातून मंडप हा केवळ गर्भगृहाकडे जाणारा मार्ग नसून मंदिराच्या धार्मिक आणि सामाजिक वापराचा महत्त्वाचा अवकाश असल्याचे दिसते. या मंदिराचा सभामंडप पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या वेळी सामुदायिक जमावासाठी वापरला जात असल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण येथील देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणातही मंदिरसमूहातील मंडपांना धार्मिक कार्याबरोबरच सामुदायिक वापराचे महत्त्व असल्याचे दिसून येते. काही मंडपांमध्ये सामुदायिक बैठका, अनौपचारिक वर्ग, कीर्तन आणि दशावतार यांसारखे सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील मंडपांच्या रचनेत लाकूड आणि दगड या दोन्ही स्थानिक साहित्यांचा वापर आढळू शकतो. काष्ठवास्तूच्या अभ्यासातून स्तंभ, तुळया, कंस आणि छताच्या संरचनेत लाकडाची भूमिका स्पष्ट होते; तर काही मंदिरसमूहांमध्ये लेटराइट दगड आणि लाकडी चौकटी यांचा संयुक्त वापर आढळतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> मंडपाचे स्वरूप मंदिरनिहाय बदलू शकते. काही ठिकाणी तो खुला आणि स्तंभयुक्त असतो, तर काही मंदिरांमध्ये अधिक बंदिस्त किंवा विस्तारित सभामंडप आढळतो. त्यामुळे कोकणातील सर्व मंदिरांच्या मंडपांची एकच निश्चित रचना आहे असे मानणे योग्य ठरणार नाही. मंदिराचा कालखंड, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, स्थानिक कारागिरी, धार्मिक उपयोग आणि नंतर झालेल्या विस्तारामुळे मंडपाच्या रचनेत विविधता निर्माण होऊ शकते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना मंडपाच्या आकारमानाबरोबरच त्याची गर्भगृहाशी असलेली जोडणी, स्तंभांची मांडणी, छताची रचना, प्रवेशव्यवस्था, अलंकरण आणि सामुदायिक वापर यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. अशा प्रकारे मंडप हा धार्मिक वास्तूचा वास्तुगत घटक असण्याबरोबरच स्थानिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडलेला अवकाश म्हणूनही अभ्यासता येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DeulwadaMalvan"/> === सभामंडप === सभामंडप हा मंदिरातील तुलनेने विस्तृत आणि सामुदायिक वापरासाठी खुला असलेला वास्तुघटक आहे. गर्भगृहाच्या तुलनेत त्याचा वापर अधिक व्यापक स्वरूपाचा असू शकतो. दर्शन, धार्मिक विधी, भजन, कीर्तन, प्रवचन तसेच उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांसाठी सभामंडपाचा उपयोग केला जातो. त्याचे स्वरूप मंदिराच्या परंपरा, आकारमान आणि स्थानिक वास्तुरचनेनुसार बदलते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील काही मंदिरांमध्ये सभामंडपाला धार्मिक उपयोगाबरोबरच सामाजिक महत्त्व प्राप्त झालेले दिसते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिराचा सभामंडप किंवा बाह्य सभागृह हे सामुदायिक वापराचे महत्त्वाचे स्थान आहे. या सभामंडपात पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या वेळी सामुदायिक जमाव होत असल्याची नोंद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरात सभामंडपाचे स्थान मंदिराच्या वास्तुरचनेत विशेषत्वाने अधोरेखित होते. उपलब्ध दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिराचे शिखर गर्भगृहाच्या वर नसून सभामंडपाच्या वर स्थित आहे. त्यामुळे या विशिष्ट मंदिररचनेत सभामंडपाला केवळ जोड-वास्तुघटक न मानता वास्तु-संरचनेतील विशेष महत्त्वाचा भाग प्राप्त झालेला दिसतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण येथील देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणातूनही मंदिरातील मंडपांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक वापराचे स्वरूप स्पष्ट होते. काही मंडपांमध्ये सामुदायिक बैठका, अनौपचारिक वर्ग, कीर्तन आणि दशावतार यांसारखे सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे मंदिरातील सभामंडप हा धार्मिक अवकाशाबरोबरच स्थानिक सांस्कृतिक व्यवहारांसाठी वापरला जाणारा सार्वजनिक अवकाश ठरू शकतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> सभामंडपाच्या रचनेत स्तंभ, तुळया, छत आणि प्रवेशव्यवस्था यांना महत्त्व असते. कोकणातील काही मंदिरांमध्ये स्थानिक काष्ठवास्तु आणि दगडी बांधकाम यांचा संयुक्त वापर आढळतो. दामापूर भगवती मंदिरसमूहातील मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त असून मंदिरांच्या बांधकामात लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकटीचा वापर झाल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सभामंडपाचा आकार आणि रचना सर्व कोकणी मंदिरांमध्ये एकसारखी नसते. काही मंदिरांमध्ये तो मुख्य गर्भगृहाला जोडलेला लहान मंडप असू शकतो, तर काही ठिकाणी तो अधिक विस्तृत सामुदायिक अवकाशाच्या स्वरूपात विकसित झालेला आढळतो. त्यामुळे सभामंडपाच्या रचनेचा अभ्यास मंदिराच्या कालखंड, स्थानिक बांधकाम साहित्य, धार्मिक उपयोग आणि नंतर झालेल्या विस्ताराच्या संदर्भात करणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील सभामंडपाचे वैशिष्ट्य समजून घेताना त्याच्या वास्तुरचनेबरोबरच सामाजिक उपयोगाचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. दामापूर आणि मालवण येथील उदाहरणांवरून सभामंडप हा धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामुदायिक जीवन यांच्यामधील दुवा म्हणून कार्य करू शकतो; मात्र ही वैशिष्ट्ये सर्व कोकणी मंदिरांना समानपणे लागू होतात असे मानता येत नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DeulwadaMalvan"/> === प्रवेशद्वार === मंदिराचे प्रवेशद्वार हे बाह्य परिसरातून मंदिराच्या धार्मिक अवकाशात प्रवेश घडवून आणणारे महत्त्वाचे वास्तुघटक आहे. विशेषतः गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराला धार्मिक आणि प्रतीकात्मक महत्त्व प्राप्त होते, कारण त्यातून भक्ताला देवतेच्या दर्शनाच्या पवित्र अवकाशाकडे प्रवेश मिळतो. मंदिर-द्वाराच्या चौकटी, उंबरठा, ललाटपट्टी आणि त्यावरील अलंकरण यांचा स्वतंत्र वास्तु-अभ्यास केला जातो.<ref name="TempleDoorwayJio">{{cite web |title=The Temple Doorway |url=https://exhibits.jioinstitute.edu.in/spotlight/hindu-temple-doorway-context-and-manifestations |website=Jio Institute |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील काही मंदिरांमध्ये प्रवेशद्वाराच्या रचनेत लाकडाचा आणि काष्ठकोरीव कामाचा विशेष वापर झालेला दिसतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात अंतराळाकडे जाणाऱ्या लाकडी प्रवेशद्वाराचा उल्लेख असून त्यावरील कोरीव कामाची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरातील अंतराळाचे लाकडी प्रवेशद्वार काष्ठशिल्पाचे उल्लेखनीय उदाहरण आहे. त्याच्या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण असून विविध शाखांवर सिंह, हनुमान आणि गरुड यांच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. ललाटबिंबाच्या भागात गणेशाची प्रतिमा असून द्वारशाखांच्या वरच्या आडव्या पट्टीवर नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे शिल्प असल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> या प्रकारच्या अलंकरणातून मंदिराच्या प्रवेशद्वाराला केवळ कार्यात्मक वास्तुघटक न राहता धार्मिक आणि कलात्मक अर्थ प्राप्त होतो. तथापि, एखाद्या विशिष्ट शिल्पाला विशिष्ट धार्मिक अर्थ देताना स्थानिक परंपरा, शिल्पविषयक अभ्यास किंवा उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावा यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ प्रतिमेच्या स्वरूपावरून तिचा निश्चित अर्थ ठरविणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील प्रवेशद्वारांची रचना सर्व मंदिरांमध्ये एकसारखी नसते. मंदिराचा कालखंड, बांधकाम साहित्य, स्थानिक कारागिरी, मंदिराचे आकारमान आणि नंतर झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार प्रवेशद्वाराचे स्वरूप बदलू शकते. त्यामुळे दामापूरसारख्या विशिष्ट उदाहरणातील काष्ठशिल्पयुक्त प्रवेशद्वाराला सर्व कोकणी मंदिरांचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य मानता येत नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> मंदिराच्या प्रवेशद्वाराचा अभ्यास करताना द्वारचौकट, शाखा, ललाटबिंब, उंबरठा, शिल्प-अलंकरण, वापरलेले साहित्य आणि त्याचा गर्भगृह, अंतराळ किंवा मंडपाशी असलेला संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील काही मंदिरांमध्ये या वास्तुघटकांमध्ये काष्ठवास्तु आणि स्थानिक कारागिरीचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> === प्राकार === प्राकार म्हणजे मंदिराच्या मुख्य धार्मिक वास्तूभोवती निर्माण केलेला संरक्षित किंवा सीमांकित परिसर. मोठ्या मंदिरसमूहांमध्ये प्राकार हा भिंत, प्रदक्षिणामार्ग, उपदेवळे आणि इतर वास्तुघटक यांना सामावून घेणारा अवकाश असू शकतो. भारतीय मंदिर स्थापत्यात प्राकाराची रचना मंदिराच्या आकारमानानुसार आणि स्थानिक वास्तुपरंपरेनुसार बदलते.<ref name="BrihadisvaraPrakara">{{cite web |title=Brihadisvara Temple — Enclosure |url=https://ignca.gov.in/brhadishvaratemple/ENCLOSURE/images/Des_Ec.html |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |publisher=Government of India |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिरांच्या बाबतीत प्राकाराची रचना सर्व मंदिरांमध्ये एकसारखी आढळते असे म्हणता येत नाही. मालवण येथील देऊळवाडा हा स्वतंत्र मंदिराऐवजी पाच प्रमुख देवतांच्या मंदिरांचा धार्मिक समूह म्हणून विकसित झालेला आहे. त्यामुळे या प्रकारच्या देवस्थानात मंदिरसमूहाचा परिसर, अंतर्गत मार्ग आणि संबंधित मोकळ्या जागा यांचा विचार मंदिराच्या व्यापक अवकाशरचनेचा भाग म्हणून करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणातून मंदिरसमूहातील विविध देवालये परस्पर संबंधित धार्मिक अवकाशात स्थित असल्याचे दिसते. या देवालयांभोवतीच्या परिसराचा उपयोग धार्मिक विधी, उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो. त्यामुळे कोकणातील मंदिरपरिसराचा अभ्यास करताना केवळ भिंतींनी बंदिस्त केलेल्या प्राकारापेक्षा देवालयाभोवतालच्या संपूर्ण धार्मिक अवकाशाचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> प्राकाराच्या संदर्भात प्रदक्षिणेची जागा आणि मंदिराभोवतालची मोकळी जागा यांनाही महत्त्व प्राप्त होऊ शकते. तथापि, एखाद्या मंदिराभोवती मोकळी जागा आहे म्हणून तिला वास्तुशास्त्रीय अर्थाने प्राकार म्हणणे योग्य ठरणार नाही. प्राकाराची ओळख करण्यासाठी त्या वास्तूची प्रत्यक्ष रचना, सीमाभिंत, प्रवेशव्यवस्था आणि प्रदक्षिणा-अवकाश यांचे दस्तऐवजीकरण आवश्यक आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक भूगोल, मंदिराचा आकार, देवस्थानाची रचना आणि कालानुसार झालेले बदल यांमुळे परिसररचनेत विविधता निर्माण झाली आहे. काही देवस्थानांमध्ये अनेक देवालयांचा समूह आढळतो, तर काही मंदिरांमध्ये मुख्य देवालयाभोवती मर्यादित मोकळी जागा किंवा इतर वास्तुघटक असतात. त्यामुळे दक्षिण भारतातील मोठ्या मंदिरांमध्ये आढळणाऱ्या बहुप्राकार पद्धतीला कोकणातील सर्व मंदिरांचे वैशिष्ट्य मानता येत नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> म्हणून कोकणातील प्राकाराचा अभ्यास करताना त्याची भौतिक सीमा, प्रवेशमार्ग, प्रदक्षिणा-अवकाश, उपदेवळे, मोकळी जागा आणि धार्मिक-सामुदायिक वापर यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध मंदिर-दस्तऐवजीकरणावरून प्राकाराचे स्वरूप मंदिरनिहाय बदलते आणि त्याचे अचूक स्वरूप प्रत्यक्ष वास्तु-अभ्यासातून निश्चित करणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === दीपमाळ === दीपमाळ हा महाराष्ट्रातील मंदिरशिल्पातील एक वैशिष्ट्यपूर्ण वास्तुघटक आहे. साधारणपणे विटा किंवा दगडांचा निमुळता होत जाणारा स्तंभ उभारून त्यावर दिवे ठेवण्यासाठी ओळीने हात, कोनाडे किंवा दिव्यांची जागा तयार केली जाते. धार्मिक उत्सव, दीपोत्सव आणि विशेष पूजाविधींच्या वेळी या दीपमाळांवर दिवे प्रज्वलित केले जातात. मराठी विश्वकोशानुसार दीपमाळ ही महाराष्ट्रीय मंदिरशिल्पाचे विशेष वैशिष्ट्य मानली जाते.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala">{{cite web |title=दीपमाळ – १ |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/18525/ |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=13 August 2026 }}</ref> दीपमाळेचा उपयोग केवळ प्रकाशासाठी नसून तिचा धार्मिक आणि उत्सवी संदर्भही महत्त्वाचा आहे. उत्सवप्रसंगी, दिवाळीच्या काळात आणि त्रिपुरी पौर्णिमेस दीपमाळा प्रज्वलित करण्याची परंपरा आढळते. तसेच नवसपूर्तीसाठी देवळासमोर दीपमाळ उभारण्याची प्रथा महाराष्ट्रात रूढ झाल्याची नोंद मराठी विश्वकोशात आहे.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> कोकणातील मंदिरपरिसरातही दीपमाळांचे उदाहरण आढळते. सावंतवाडी तालुक्यातील वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण मंदिराच्या परिसरातील दीपमाळांची नोंद उपलब्ध आहे. त्यामुळे कोकणातील काही मंदिरांच्या परिसररचनेत दीपमाळ हा धार्मिक आणि दृश्यदृष्ट्या महत्त्वाचा घटक असल्याचे दिसून येते.<ref name="WikimediaWalawalDeepmala">{{cite web |title=File:Deepmala at temple courtyard, Walawal.jpg |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Deepmala_at_temple_courtyard,_Walawal.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=13 August 2026 }}</ref> दीपमाळेची रचना मंदिराच्या परिसरातील इतर वास्तुघटकांपासून स्वतंत्र उभी असू शकते. तिच्या उंचीमुळे आणि दिव्यांच्या रांगांमुळे ती मंदिराच्या प्रांगणात दृश्यदृष्ट्या उठून दिसते. मात्र, प्रत्येक कोकणी मंदिरात दीपमाळ असतेच असे मानता येत नाही. तिची उपस्थिती, संख्या, आकार आणि रचना मंदिरनिहाय बदलू शकते. दीपमाळेच्या ऐतिहासिक विकासाबाबतही सावधगिरी आवश्यक आहे. मराठी विश्वकोशात दीपमाळेला महाराष्ट्रीय मंदिरशिल्पाचे वैशिष्ट्य म्हटले असले तरी तिच्या उगमाबाबत विविध मते आढळतात. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या विशिष्ट दीपमाळेचे कालमान किंवा तिच्या निर्मितीमागील ऐतिहासिक कारण निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण, शिलालेख किंवा इतर पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना त्यामुळे दीपमाळेचा विचार केवळ सजावटीचा घटक म्हणून न करता धार्मिक विधी, उत्सवपरंपरा, मंदिराचा परिसर आणि स्थानिक शिल्पपरंपरा यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते. दीपमाळ ही मंदिर आणि सामुदायिक धार्मिक जीवन यांच्यातील दृश्य व धार्मिक संबंध व्यक्त करणाऱ्या वास्तुघटकांपैकी एक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> === शिखर आणि छत === मंदिराच्या वास्तुरचनेत शिखर आणि छत हे गर्भगृह व मंदिराच्या वरच्या संरचनेशी संबंधित महत्त्वाचे वास्तुघटक आहेत. भारतीय मंदिर स्थापत्याच्या विविध परंपरांमध्ये गर्भगृहाच्या वर शिखराची रचना केली जाते; मात्र शिखराचे स्वरूप प्रदेश, कालखंड, बांधकामपद्धती आणि स्थापत्यपरंपरेनुसार बदलते. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना शिखर आणि छत या दोन्ही घटकांचा स्वतंत्र तसेच परस्परसंबंधित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिरांमध्ये स्थानिक हवामानाचा छताच्या रचनेवर प्रभाव दिसून येतो. कोकणात मोठ्या प्रमाणात पर्जन्यमान होत असल्यामुळे पावसाचे पाणी जलदगतीने खाली वाहून जाण्यासाठी उताराची छतव्यवस्था उपयुक्त ठरते. कोकणातील मंदिर वास्तूंवरील अभ्यासात उतरत्या छपरांचा, कौलांचा आणि त्यांना आधार देणाऱ्या लाकडी संरचनेचा उल्लेख आढळतो. वालावल येथील लक्ष्मीनारायण मंदिराच्या छताची उतरती रचना याचे उदाहरण म्हणून नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="LoksattaKonkanTemple">{{cite web |last=जोशी |first=मृणाल |title=कोकणातील मंदिर वारसावास्तू आणि काष्ठशिल्पाकृती |url=https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/heritage-temple-in-konkan-1246377/ |website=लोकसत्ता |date=20 June 2016 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील पारंपरिक मंदिरांच्या छतांवर कौलांचा वापर आढळतो. उपलब्ध वास्तु-अभ्यासानुसार नळीची तसेच मंगलोरी कौले वापरली जात असून, पाऊस आणि वाऱ्यापासून संरक्षणासाठी कौलांच्या आधाररचनेत लाकडी पट्ट्या आणि बांबूच्या कामट्यांचा उपयोग केला जातो.<ref name="LoksattaKonkanTemple"/> छताची रचना ही केवळ पावसापासून संरक्षण करणारी व्यवस्था नसून मंदिराच्या काष्ठवास्तूशीही संबंधित आहे. लाकडी तुळया, खांब आणि इतर संरचनात्मक घटक छताचा भार पेलण्यासाठी वापरले जाऊ शकतात. त्यामुळे कोकणातील काही मंदिरांमध्ये छत, काष्ठवास्तु आणि स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेली बांधकामपद्धती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="LoksattaKonkanTemple"/> कोकणातील मंदिरांच्या शिखररचनेत मात्र एकसारखेपणा आढळतो असे म्हणता येत नाही. दामापूर येथील भगवती मंदिर याचे विशेष उदाहरण आहे. या मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणानुसार शिखर गर्भगृहाच्या वर नसून सभामंडप किंवा बाह्य सभागृहाच्या वर स्थित आहे. या वैशिष्ट्यामुळे त्या विशिष्ट मंदिराच्या वास्तुरचनेत सभामंडपाला विशेष स्थान प्राप्त झालेले दिसते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या उदाहरणावरून शिखराची स्थिती ही मंदिराच्या एकूण नियोजनाशी निगडित असू शकते. या मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये चौकोनी गर्भगृह, त्याला जोडलेला मंडप, अक्षीय नियोजन, लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकट यांचा वापर नोंदविण्यात आला आहे. त्यामुळे शिखर, मंडप आणि स्थानिक बांधकामपद्धती यांचा परस्परसंबंध त्या मंदिराच्या स्वतंत्र वास्तुरचनेच्या संदर्भात अभ्यासता येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील छतांची रचना आणि मंदिराचे बाह्य स्वरूप स्थानिक वास्तुपरंपरेशी जोडलेले असल्याचेही अभ्यासातून दिसते. कोकणातील काही मंदिरांच्या वास्तूंमध्ये पारंपरिक निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली काष्ठचौकट आणि लेटराइट बांधकामपद्धती आढळते. त्यामुळे धार्मिक वास्तू आणि स्थानिक निवासवास्तू यांच्यात बांधकामतंत्राच्या पातळीवर काही साम्यस्थळे निर्माण झालेली दिसतात.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DalviDalvi2010"/> तथापि, कोकणातील सर्व मंदिरांना उतरते कौलारू छत किंवा विशिष्ट प्रकारचे शिखर असते असे सार्वत्रिक विधान करता येणार नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक परंपरा, उपलब्ध साहित्य, वास्तूचा आकार, धार्मिक गरजा आणि नंतरच्या काळातील पुनर्बांधणी यांनुसार शिखर व छताच्या स्वरूपात बदल होऊ शकतो. त्यामुळे प्रत्येक मंदिराच्या प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरणावर आधारित स्वतंत्र निष्कर्ष काढणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अशा प्रकारे कोकणातील मंदिरांच्या शिखर आणि छताचा अभ्यास करताना धार्मिक स्थापत्यपरंपरेबरोबरच स्थानिक हवामान, पर्जन्यमान, काष्ठवास्तू, कौलारू छत, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि स्थानिक बांधकामतंत्र यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. यामुळे कोकणातील मंदिर वास्तुशैली ही केवळ धार्मिक स्थापत्यपरंपरा नसून स्थानिक पर्यावरण आणि कारागिरीशी जुळवून घेतलेली वास्तुपरंपरा म्हणून अधिक स्पष्ट होते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="LoksattaKonkanTemple"/> == कोकणातील काष्ठवास्तु == === लाकडी स्तंभ === कोकणातील काष्ठवास्तु परंपरेमध्ये लाकडी स्तंभांना संरचनात्मक तसेच कलात्मक महत्त्व आहे. मंदिरांच्या मंडपांची आणि इतर धार्मिक वास्तुघटकांची भारवाहक रचना करण्यासाठी लाकडी स्तंभांचा वापर झाल्याचे कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासातून दिसून येते. नितीन हाडप यांच्या अभ्यासात कोकणातील धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताची पटलरचना आणि इतर काष्ठघटक आढळल्याची नोंद आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> लाकडी स्तंभांची भूमिका केवळ भारवाहक घटकापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. काही मंदिरांमध्ये स्तंभांवर कोरीव काम किंवा चित्रित काष्ठपटल आढळतात. हाडप यांच्या क्षेत्र-अभ्यासात काही मंदिरांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगविलेल्या लाकडी पटलांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे स्तंभ हा एकाच वेळी संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक घटक म्हणून कार्य करू शकतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना लाकडी स्तंभांची रचना, त्यांचे प्रमाण, पायथा, दंड, शीर्षभाग, कंसाशी असलेला संबंध आणि त्यावरील कोरीव किंवा चित्रित अलंकरण यांचा स्वतंत्र विचार करता येतो. मात्र, या सर्व घटकांची एकच प्रमाणबद्ध रचना संपूर्ण कोकणात अस्तित्वात होती असे मानता येत नाही. स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध लाकूड, वास्तूचा प्रकार आणि मंदिराच्या कालखंडानुसार त्यात बदल होऊ शकतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> महाराष्ट्रातील आणि दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या अभ्यासातही लाकडी बांधकाम आणि अलंकरण यांना वास्तुशिल्पाचा स्वतंत्र विषय म्हणून महत्त्व प्राप्त झाले आहे. माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या अभ्यासग्रंथाने दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि तिच्या अलंकरणाच्या अभ्यासाला महत्त्वपूर्ण आधार दिला आहे.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या मंडपांमध्ये लाकडी स्तंभांची रचना ही छताच्या भारवाहक संरचनेशी थेट संबंधित असते. स्तंभांवर तुळया आणि कंस बसवून त्यावर छताची संरचना उभारली जाऊ शकते. अशा रचनेत स्तंभ, तुळया, कंस आणि छत हे स्वतंत्र घटक न राहता एकमेकांशी जोडलेली संरचनात्मक व्यवस्था तयार करतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> लाकडी स्तंभांवरील कोरीवकामात धार्मिक प्रतिमा, वनस्पतिजन्य अलंकरण, प्राणी-आकृती किंवा इतर स्थानिक कलापरंपरेशी संबंधित आकृतिबंध आढळू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट आकृतीचा धार्मिक किंवा ऐतिहासिक अर्थ निश्चित करताना प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरण, शिल्पविषयक अभ्यास आणि स्थानिक परंपरा यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ दृश्य साम्याच्या आधारे त्या प्रतिमेचा निश्चित अर्थ लावणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांच्या अलीकडील अभ्यासामुळे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठशिल्प परंपरेचे आणखी एक विशिष्ट उदाहरण उपलब्ध झाले आहे. या अभ्यासात काष्ठशिल्प-पटलांच्या रचना आणि त्यांवरील अलंकरणाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> त्यामुळे कोकणातील लाकडी स्तंभांचा अभ्यास करताना त्यांच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठकोरीव काम, चित्रित पटल, स्थानिक कारागिरी आणि मंदिराच्या सामाजिक-धार्मिक वापराशी असलेला संबंध यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणावरून कोकणातील काष्ठवास्तु ही कार्यात्मक बांधकामपद्धती आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा परस्परसंबंध दर्शविणारी परंपरा असल्याचे दिसते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === तुळया आणि कंस === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये तुळया आणि कंस हे संरचनात्मक तसेच अलंकरणात्मक महत्त्व असलेले वास्तुघटक आहेत. लाकडी स्तंभांवर येणाऱ्या तुळया छताच्या भारवाहक रचनेचा भाग बनतात, तर कंस हे स्तंभ, तुळया आणि छताच्या संरचनेतील भारवहन व जोडणीमध्ये उपयोगी पडतात. कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात लाकडी स्तंभांबरोबरच कंस, छताची पटलरचना आणि इतर काष्ठघटकांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठवास्तूतील कंसांना काही ठिकाणी कलात्मक स्वरूपही प्राप्त झालेले दिसते. नितीन हाडप यांच्या कोकण काष्ठवास्तूच्या अभ्यासात धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमध्ये कोरीव कंस-आकृत्यांचा उल्लेख आहे. या कंसांवर मानवी, प्राणी किंवा इतर अलंकरणात्मक आकृतिबंध आढळू शकतात. त्यामुळे कंस हा केवळ संरचनात्मक घटक न राहता वास्तूच्या दृश्यरचनेचा भागही बनतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या मंडपांमध्ये तुळया आणि कंस यांची रचना लाकडी स्तंभांशी एकत्रितपणे केली जाते. अशा वेळी स्तंभ, कंस, तुळया आणि छत हे परस्परांशी जोडलेले संरचनात्मक घटक म्हणून कार्य करतात. या रचनेचा अभ्यास करताना केवळ काष्ठशिल्पाकडे न पाहता भारवहनाची पद्धत, जोडणीचे तंत्र आणि वापरलेल्या लाकडाचा प्रकार यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि तिच्या अलंकरणाच्या अभ्यासात महत्त्वाचा संदर्भ आहे. या ग्रंथात दख्खनमधील काष्ठकामाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला असून त्यातून लाकडी वास्तुघटक आणि अलंकरणपरंपरेच्या अभ्यासाला ऐतिहासिक आधार मिळतो.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील कंसांच्या अलंकरणामध्ये स्थानिक कारागिरीची वैशिष्ट्ये दिसू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट कंसावरील आकृतीला धार्मिक, पौराणिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ देताना प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरण आणि शिल्पविषयक अभ्यासाचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ आकृतीच्या बाह्य स्वरूपावरून तिचा निश्चित अर्थ ठरविणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांच्या अभ्यासामुळे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंदिर काष्ठकलेच्या परंपरेचे आणखी एक स्थानिक उदाहरण उपलब्ध होते. या अभ्यासात मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांची रचना आणि अलंकरण यांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे तुळया, कंस, पटल आणि इतर काष्ठघटक यांचा परस्परसंबंध मंदिराच्या एकूण काष्ठवास्तुच्या अभ्यासात विचारात घेता येतो.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> कोकणातील सर्व मंदिरांमध्ये तुळया आणि कंसांची रचना एकसारखी आहे असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध लाकूड, वास्तूचे आकारमान आणि नंतर झालेल्या दुरुस्ती किंवा पुनर्बांधणीमुळे या घटकांच्या आकारात, प्रमाणात आणि अलंकरणात बदल होऊ शकतो. त्यामुळे तुळया आणि कंसांचा अभ्यास मंदिरनिहाय दस्तऐवजीकरणावर आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अशा प्रकारे कोकणातील तुळया आणि कंस हे काष्ठवास्तूच्या संरचनात्मक तंत्राबरोबरच स्थानिक कलात्मक अभिव्यक्तीचेही घटक आहेत. त्यांच्या अभ्यासातून कोकणातील पारंपरिक बांधकामतंत्र, काष्ठकोरीव काम आणि धार्मिक वास्तूंमध्ये विकसित झालेली स्थानिक कारागिरी यांचे परस्परसंबंध अधिक स्पष्ट होऊ शकतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> === लाकडी छत === कोकणातील पारंपरिक वास्तुशैलीमध्ये लाकडी छताची रचना ही काष्ठवास्तूचा महत्त्वाचा भाग आहे. छताच्या संरचनेत लाकडी तुळया, आधारकाष्ठ आणि इतर भारवाहक घटकांचा उपयोग करून त्यावर छताचे आच्छादन केले जाते. कोकणातील मंदिर वास्तूंच्या अभ्यासात लाकूड आणि स्थानिक बांधकाम साहित्य यांचा संयुक्त वापर ही महत्त्वाची बाब म्हणून समोर येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> कोकणातील उच्च पर्जन्यमानाच्या हवामानामुळे छताची रचना पावसाचे पाणी जलदपणे बाहेर वाहून नेण्यास अनुकूल असणे आवश्यक ठरते. भारतीय स्थापत्याच्या अभ्यासात उच्च पर्जन्यमानाच्या प्रदेशातील मंदिरांमध्ये उताराच्या छतांचा वापर आणि त्या छतांना लाकडी तुळया व joists यांचा आधार दिल्याची उदाहरणे नोंदविण्यात आली आहेत. कोकण आणि कनारा प्रदेशातील मंदिरांच्या छतांच्या संदर्भातही अशा उताराच्या रचनांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="IGNCAHighRainfallTempleRoof">{{cite book |last=Srinivasan |first=K. R. |chapter=Southern Temples |title=Archaeological Remains |publisher=Archaeological Survey of India |location=New Delhi |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/37526.pdf |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिरांच्या छतांमध्ये कौलांचा वापर काही ठिकाणी आढळतो. उताराचे कौलारू छत पावसाचे पाणी खाली वाहून नेण्यास उपयुक्त ठरते आणि भिंतींना थेट पावसापासून काही प्रमाणात संरक्षण मिळते. मात्र, या वैशिष्ट्याला सर्व कोकणी मंदिरांचे अपरिहार्य किंवा एकमेव वैशिष्ट्य मानता येत नाही; मंदिरनिहाय रचनेत फरक आढळू शकतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहातील वास्तू पारंपरिक कोकणी निवासवास्तूंच्या बांधकामपद्धतीशी साधर्म्य असलेल्या laterite masonry आणि timber framing मध्ये उभारलेल्या असल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे. या मंदिरसमूहातील गर्भगृह आणि मंडप यांच्या रचनेत काष्ठचौकटीचा वापर झालेला आहे. त्यामुळे मंदिराच्या छताच्या संरचनेचा अभ्यास करताना स्थानिक काष्ठवास्तू आणि पारंपरिक निवासवास्तू यांच्यातील तांत्रिक साम्याचाही विचार करता येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> लाकडी छताचा अभ्यास केवळ बाह्य कौलारू आच्छादनापुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. तुळया, छताला आधार देणारे लाकडी घटक, स्तंभ आणि कंस यांची परस्पर जोडणी ही छताच्या संरचनात्मक व्यवस्थेचा भाग असते. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना छत आणि त्याला आधार देणाऱ्या काष्ठघटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork">{{cite conference |last=Hadap |first=Nitin |title=Konkan Woodwork: A Preliminary Note |booktitle=Proceedings of the 73rd Session of the Indian History Congress |location=Mumbai }}</ref><ref name="Mate1967"/> लाकडी छताच्या रचनेत स्थानिक कारागिरीलाही महत्त्व असू शकते. छताची भारवाहक रचना ही मूलतः संरचनात्मक असली तरी तिच्याशी संबंधित तुळया, कंस किंवा पटलांवर अलंकरण केलेले आढळल्यास ते वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपाचा भाग बनते. कोकणातील काष्ठवास्तूवरील अभ्यासात अशा काष्ठघटकांच्या अलंकरणाची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचा अभ्यास रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंदिर काष्ठपरंपरेचे आणखी एक स्थानिक उदाहरण देतो. या अभ्यासामुळे मंदिरांतील काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण आणि त्यांच्या अलंकरणाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यास आधार मिळतो; मात्र त्या अभ्यासाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील सर्व मंदिरांच्या छतांची एकसारखी रचना असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> अशा प्रकारे कोकणातील लाकडी छत ही स्थानिक हवामान, पर्जन्यमान, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक काष्ठतंत्र यांच्यातील परस्परसंबंधातून विकसित झालेली वास्तुरचनात्मक व्यवस्था म्हणून अभ्यासता येते. तिचे स्वरूप मंदिरनिहाय बदलू शकते आणि त्यासाठी प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरणावर आधारित निष्कर्ष काढणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> === दरवाजे आणि चौकटी === कोकणातील काष्ठवास्तु परंपरेमध्ये दरवाजे आणि त्यांच्या लाकडी चौकटींना संरचनात्मक तसेच कलात्मक महत्त्व आहे. मंदिराच्या अंतर्गत भागाकडे जाणारा प्रवेश हा केवळ ये-जा करण्यासाठीचा घटक नसून, त्याच्या चौकटीवरील कोरीव काम, प्रमाण आणि वापरलेले साहित्य यांमुळे तो मंदिराच्या एकूण वास्तुरचनेचा आणि अलंकरणाचा भाग बनतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात अंतराळाकडे जाणाऱ्या लाकडी प्रवेशद्वाराचे प्रत्यक्ष वर्णन करण्यात आले आहे. या द्वारचौकटीवर कोरीव अलंकरण असून त्यामध्ये वेलबुट्टी, सिंह, हनुमान, गरुड आणि गणेश यांच्या प्रतिमांचा समावेश आहे. द्वाराच्या वरच्या भागात नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे अलंकरण असल्याची नोंद या दस्तऐवजीकरणात आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या उदाहरणातून मंदिरातील दरवाजा हा संरचनात्मक घटक आणि काष्ठशिल्पाचा नमुना या दोन्ही स्वरूपांत कार्य करू शकतो असे दिसते. द्वारचौकटीवरील आकृतिबंध, त्यांची मांडणी आणि कोरीव तंत्र यांमधून स्थानिक कारागिरीची वैशिष्ट्ये अभ्यासता येतात. मात्र, दामापूरच्या या उदाहरणाला संपूर्ण कोकणातील सर्व मंदिरांच्या दरवाजांची समान रचना मानता येत नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात मंदिरांसह इतर पारंपरिक वास्तूंमध्येही लाकडी दरवाजे, चौकटी आणि संबंधित काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. या अभ्यासातून कोकणातील लाकूडकाम ही केवळ सजावटीची कला नसून पारंपरिक वास्तुरचनेचा एक भाग असल्याचे दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> दरवाजाच्या चौकटीमध्ये उभ्या द्वारशाखा, वरचा आडवा भाग, उंबरठा आणि त्यावरील अलंकरण यांचा समावेश असू शकतो. मंदिराच्या प्रकारानुसार या घटकांचे आकारमान, प्रमाण आणि अलंकरण बदलते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट मंदिराच्या द्वाररचनेचा अभ्यास करताना त्या वास्तूचे प्रत्यक्ष मोजमाप, छायाचित्रण आणि काष्ठशिल्पाचे दस्तऐवजीकरण महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> मंदिराच्या प्रवेशद्वारावरील प्रतिमांचे धार्मिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ लावताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. दामापूरच्या द्वारावरील गणेश, हनुमान, गरुड, सिंह, नाग आणि कीर्तिमुख यांसारख्या प्रतिमा प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणातून नोंदविल्या जाऊ शकतात; परंतु त्या प्रतिमांच्या स्थानिक अर्थपरंपरेबाबत स्वतंत्र पुरावा उपलब्ध असल्याशिवाय व्यापक धार्मिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाच्या व्यापक संदर्भातून दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरणाच्या परंपरेचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील दरवाजे आणि चौकटींचा अभ्यास करताना हा व्यापक दख्खनी काष्ठपरंपरेचा संदर्भ उपयुक्त ठरतो; मात्र कोकणातील विशिष्ट मंदिराबाबतचे निष्कर्ष प्रत्यक्ष स्थानिक दस्तऐवजीकरणावरच आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="Mate1967"/> अशा प्रकारे कोकणातील मंदिरांचे दरवाजे आणि चौकटी हे वास्तूच्या प्रवेशव्यवस्थेचा भाग असण्याबरोबरच काष्ठशिल्प, स्थानिक कारागिरी आणि धार्मिक अलंकरणाच्या परंपरेचे महत्त्वपूर्ण घटक आहेत. त्यांचा अभ्यास करताना संरचनात्मक उपयोग, लाकडाची निवड, बांधणीचे तंत्र, चौकटीचे प्रमाण आणि कोरीव अलंकरण या सर्व बाबींचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> === काष्ठकोरीव काम === कोकणातील काष्ठवास्तु परंपरेमध्ये काष्ठकोरीव कामाला महत्त्वाचे कलात्मक स्थान आहे. लाकूड हे केवळ वास्तूच्या संरचनात्मक उपयोगासाठी न वापरता स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, चौकटी, छताची पटलं आणि इतर वास्तुघटकांवर अलंकरणासाठीही वापरले गेले आहे. नितीन हाडप यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्र-अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये अशा विविध काष्ठघटकांवरील कोरीव कामाची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठकोरीव कामाच्या परंपरेचा अभ्यास करताना त्यातील तंत्र, आकृतिबंध, वापरलेले लाकूड, वास्तुघटकावरील स्थान आणि त्याचा धार्मिक किंवा सामाजिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. हाडप यांच्या अभ्यासात कोकणातील काष्ठकामाच्या शैली, तंत्र, अलंकरणात्मक घटक, प्रतिमाशास्त्र आणि त्यांचा सामाजिक-धार्मिक इतिहास यांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> मंदिरांमध्ये काष्ठकोरीव कामाचा वापर विशेषतः प्रवेशद्वार, द्वारचौकट, स्तंभ, कंस आणि छताशी संबंधित पटलांमध्ये दिसून येतो. काही मंदिरांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगविलेली लाकडी पटलं आढळल्याची नोंदही कोकणातील क्षेत्र-अभ्यासात करण्यात आली आहे. त्यामुळे काष्ठशिल्प हे मंदिराच्या संरचनात्मक वास्तूशी स्वतंत्रपणे जोडलेले नसून तिच्या अंतर्गत आणि बाह्य दृश्यरचनेचाही भाग बनू शकते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरातील लाकडी प्रवेशद्वार हे कोकणातील काष्ठकोरीव कामाचे एक प्रत्यक्ष उदाहरण आहे. या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण असून सिंह, हनुमान, गरुड आणि गणेश यांच्या प्रतिमांची नोंद करण्यात आली आहे. द्वाराच्या वरच्या भागात नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे अलंकरण असल्याचे मंदिराच्या वास्तु-दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचा स्वतंत्र अभ्यास रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठकोरीव परंपरेचे स्थानिक उदाहरण उपलब्ध करून देतो. या अभ्यासात मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांची रचना आणि त्यावरील अलंकरण यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे पावस येथील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास कोकणातील मंदिर-काष्ठकलेच्या प्रादेशिक स्वरूपाचा विचार करण्यासाठी उपयुक्त ठरतो.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठकोरीव कामातील प्रतिमांचे स्वरूप आणि आशय यांचा अभ्यास करताना प्रतिमाशास्त्रीय संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या प्रतिमेचे धार्मिक किंवा पौराणिक स्वरूप निश्चित करण्यासाठी प्रत्यक्ष शिल्पाचे निरीक्षण, उपलब्ध दस्तऐवजीकरण, स्थानिक परंपरा आणि संबंधित ऐतिहासिक साहित्य यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ बाह्य साम्याच्या आधारे एखाद्या आकृतीचा निश्चित अर्थ लावणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथातून दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरणाच्या व्यापक परंपरेचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील काष्ठकोरीव कामाचा विचार करताना हा संदर्भ प्रादेशिक काष्ठपरंपरेच्या व्यापक संदर्भासाठी उपयुक्त ठरतो; तथापि, कोकणातील विशिष्ट मंदिराबाबतचे निष्कर्ष स्थानिक वास्तु-दस्तऐवजीकरणावर आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="Mate1967"/> काष्ठकोरीव कामाच्या परंपरेत धार्मिक वास्तूंबरोबरच लौकिक वास्तूंचाही समावेश होतो. त्यामुळे कोकणातील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास केवळ मंदिरांच्या अलंकरणापुरता मर्यादित न ठेवता स्थानिक वास्तू, धार्मिक वस्तू आणि उत्सवपरंपरेशी संबंधित काष्ठघटकांच्या संदर्भातही करता येतो. हाडप यांच्या क्षेत्र-अभ्यासात धार्मिक वास्तूंव्यतिरिक्त पालख्या, उत्सवासाठी वापरले जाणारे लाकडी रथ आणि votive shrines यांसारख्या काष्ठघटकांचाही उल्लेख आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठकोरीव कामाचे स्वरूप मंदिरानुसार बदलू शकते. वापरलेले लाकूड, कारागिरांची परंपरा, मंदिराचा कालखंड, धार्मिक आशय, उपलब्ध साधने आणि नंतरच्या दुरुस्ती किंवा पुनर्बांधणीमुळे कोरीव कामाच्या शैलीत आणि अलंकरणात परिवर्तन होऊ शकते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील काष्ठशिल्पाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील काष्ठकोरीव परंपरेचे एकसमान स्वरूप निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काष्ठकोरीव काम हे म्हणूनच वास्तुशास्त्रीय, कलात्मक आणि सांस्कृतिक अभ्यासाचा विषय आहे. त्यातून स्थानिक कारागिरी, धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, बांधकामतंत्र आणि सामाजिक-सांस्कृतिक स्मृती यांचा परस्परसंबंध समजून घेता येतो. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे या परंपरेचे मंदिरनिहाय दस्तऐवजीकरण करणे तिच्या संवर्धनासाठीही महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> == कोकणातील मंदिरांतील शिल्पकला == === दगडी शिल्पकला === कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या कलात्मक परंपरेमध्ये दगडी शिल्पकलेला महत्त्वाचे स्थान आहे. दगडाचा उपयोग मंदिरांच्या वास्तुघटकांबरोबरच देवतांच्या प्रतिमा, अलंकरणात्मक घटक, शिल्पपट आणि इतर धार्मिक प्रतिमांच्या निर्मितीसाठी झालेला आढळतो. मात्र, कोकणातील दगडी शिल्पकलेचे स्वरूप सर्व प्रदेशात एकसारखे राहिलेले नाही. उपलब्ध दगड, स्थानिक कारागिरी, धार्मिक परंपरा आणि वास्तूचा कालखंड यांनुसार शिल्परचनेत विविधता निर्माण झालेली दिसते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील प्रारंभीच्या ब्राह्मणical शैलकृत गुहा या कोकणातील प्राचीन धार्मिक शिल्पपरंपरेचा महत्त्वपूर्ण पुरातत्त्वीय पुरावा देतात. या स्थळावर वास्तुरचना, प्रतिमाशास्त्रीय घटक आणि विखुरलेल्या शिल्पसामग्रीचा अभ्यास करण्यात आला आहे. संशोधनानुसार या स्थळावरील पुरावे साधारण इ.स. चौथे–पाचवे शतक या कालखंडाशी संबंधित असून, पश्चिम महाराष्ट्राच्या किनारी भागात शैव आणि वैष्णव धार्मिक परंपरांच्या प्रसाराचा अभ्यास करण्यासाठी ते महत्त्वाचे ठरतात.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथे आढळणाऱ्या शिल्पसामग्रीमध्ये शैव आणि वैष्णव प्रतिमाशैलीशी संबंधित पुरावे आढळतात. पुढील अभ्यासात गुहा-संकुलाच्या विविध ठिकाणी आढळलेल्या स्वतंत्र शिल्पांचा तसेच नव्याने उघडकीस आलेल्या उत्खननातील शिल्पीय घटकांचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे हे स्थळ केवळ शैलकृत वास्तू म्हणून नव्हे तर प्रारंभीच्या ब्राह्मणical प्रतिमाशास्त्राच्या अभ्यासासाठीही महत्त्वाचे आहे.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शिल्पांमध्ये लेटराइट किंवा ferricrete सारख्या स्थानिक दगडी पदार्थांचा वापर झाल्याची नोंद संशोधनात आहे. उदाहरणार्थ, काही मातृका-प्रतिमा अशा दगडी पदार्थात कोरलेल्या आढळतात. यावरून कोकणातील प्राचीन शिल्पकारांनी उपलब्ध स्थानिक दगडी साहित्याचा वापर धार्मिक प्रतिमांच्या निर्मितीत केला असावा, असा निष्कर्ष त्या विशिष्ट स्थळाच्या पुराव्यावरून काढता येतो.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शिल्पपरंपरेचा विचार करताना तिचा नंतरच्या कोकणी मंदिरांच्या दगडी शिल्पकलेशी थेट आणि अखंड विकासक्रम म्हणून संबंध जोडताना सावधगिरी आवश्यक आहे. हे स्थळ प्राचीन धार्मिक वास्तू आणि प्रतिमाशास्त्रीय पुरावे उपलब्ध करून देते; मात्र त्यावरून पुढील मध्ययुगीन किंवा आधुनिक मंदिरांतील प्रत्येक दगडी शिल्पाचा थेट उगम याच परंपरेत झाला असे सिद्ध होत नाही.<ref name="JogeEtAl2018"/> कोकणातील मंदिरांच्या दगडी शिल्पकलेत देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक प्रतीके, अलंकरणात्मक आकृतिबंध आणि वास्तुघटकांशी संबंधित कोरीव काम यांचा समावेश होऊ शकतो. या शिल्पांचा अभ्यास करताना प्रतिमेचे स्वरूप, तिचे मंदिरातील स्थान, वापरलेला दगड, कोरीव तंत्र, शैलीगत वैशिष्ट्ये आणि संबंधित धार्मिक परंपरा यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> स्थानिक दगडांच्या उपलब्धतेचा मंदिरशिल्पावर परिणाम होऊ शकतो. कोकणात लेटराइट, काळा दगड आणि इतर स्थानिक खडक उपलब्ध असल्यामुळे विविध वास्तूंमध्ये त्यांचा वापर झालेला आढळतो. मात्र, एखाद्या मंदिरातील विशिष्ट शिल्प कोणत्या दगडात कोरले आहे याचा निष्कर्ष त्या वास्तूच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणावर आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="GazetteerStone"/> कोकणातील दगडी शिल्पकलेचा अभ्यास केवळ स्वतंत्र मूर्ती किंवा शिल्पपटांपुरता मर्यादित राहत नाही. मंदिराच्या प्रवेशद्वारांवरील अलंकरण, भिंतींवरील कोरीव घटक, स्तंभ, पायाभरणीशी संबंधित शिल्पीय भाग आणि धार्मिक प्रतिमांची स्थानिक मांडणी यांचाही विचार करावा लागतो. त्यामुळे दगडी शिल्पकला ही मंदिराच्या वास्तुरचनेपासून पूर्णपणे स्वतंत्र नसून तिच्या स्थापत्य-अलंकरणाचा एक भाग म्हणूनही अभ्यासता येते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील प्राचीन शैलकृत वास्तूंच्या अभ्यासामुळे कोकणातील धार्मिक प्रतिमाशास्त्राचा इतिहास अधिक व्यापक संदर्भात समजण्यास मदत होते. कातळगाव–जावडे येथील संशोधनात आढळणाऱ्या शिल्पीय पुराव्यांमधून पश्चिम किनारपट्टीवरील प्रारंभीच्या ब्राह्मणical परंपरांचा अभ्यास करता येतो. या पुराव्यांचे महत्त्व त्यांच्या स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.<ref name="JogeEtAl2018"/> अशा प्रकारे कोकणातील दगडी शिल्पकला ही प्राचीन धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, स्थानिक दगडी साहित्य, मंदिर स्थापत्य आणि प्रादेशिक कारागिरी यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेल्या कलापरंपरांचा व्यापक समूह म्हणून पाहता येते. तिचा अभ्यास करताना प्राचीन शैलकृत स्थळे आणि मंदिरशिल्प यांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध पुरातत्त्वीय आणि वास्तु-अभ्यासांमधील पुरावे परस्परांशी तुलना करताना प्रत्येक स्थळाचा स्वतंत्र कालखंड, वास्तुरचना आणि शिल्पसंदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="JogeEtAl2018"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === काष्ठशिल्प === कोकणातील मंदिरांच्या कलात्मक परंपरेमध्ये काष्ठशिल्पाला स्वतंत्र महत्त्व आहे. लाकूड हे मंदिराच्या संरचनेतील उपयोगी साहित्य असण्याबरोबरच धार्मिक प्रतिमा, वनस्पतिजन्य आकृतिबंध, प्राणी-आकृती, अलंकरणात्मक पटल आणि इतर शिल्पीय घटकांच्या निर्मितीसाठीही वापरले गेले आहे. त्यामुळे कोकणातील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास हा केवळ सजावटीच्या कामाचा अभ्यास न राहता वास्तू, कारागिरी आणि धार्मिक कलाविष्कार यांच्या परस्परसंबंधाचा अभ्यास ठरतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> काष्ठशिल्पाचे स्थान मंदिराच्या वास्तुरचनेनुसार बदलते. प्रवेशद्वारे, द्वारचौकटी, स्तंभ, कंस, तुळया, छताची पटलं आणि मंडपातील इतर काष्ठघटक यांवर कोरीव काम किंवा चित्रित अलंकरण आढळू शकते. कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये अशा विविध काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरातील लाकडी प्रवेशद्वार हे काष्ठशिल्पाचे प्रत्यक्ष उदाहरण आहे. या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण असून सिंह, हनुमान, गरुड आणि गणेश यांच्या प्रतिमांची नोंद करण्यात आली आहे. द्वाराच्या वरच्या भागात नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे अलंकरण असल्याचे मंदिराच्या वास्तु-दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचा अलीकडील अभ्यास या परंपरेचे आणखी एक महत्त्वाचे स्थानिक उदाहरण उपलब्ध करून देतो. या अभ्यासात मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचे स्वरूप आणि त्यावरील अलंकरण यांचा स्वतंत्रपणे विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे पावस येथील उदाहरण कोकणातील मंदिर-काष्ठशिल्पाच्या प्रादेशिक अभ्यासासाठी उपयुक्त ठरते.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठशिल्पातील प्रतिमांचे स्वरूप समजून घेताना त्यांचा वास्तूमधील संदर्भ महत्त्वाचा असतो. एखादी प्रतिमा प्रवेशद्वारावर, स्तंभावर, कंसावर किंवा स्वतंत्र पटलावर कोरलेली आहे का, तिची इतर प्रतिमांशी मांडणी कशी आहे आणि ती कोणत्या वास्तुघटकाचा भाग आहे, याचा विचार केल्यास शिल्परचनेचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. अशा अभ्यासासाठी प्रत्यक्ष वास्तुदस्तऐवजीकरण आणि शिल्पांचे छायाचित्रण महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पामध्ये धार्मिक प्रतिमांबरोबरच वेलबुट्टी, पुष्परचना, प्राणी-आकृती आणि इतर अलंकरणात्मक आकृतिबंधांचा वापर होऊ शकतो. तथापि, एखाद्या विशिष्ट आकृतीचा धार्मिक किंवा पौराणिक अर्थ निश्चित करताना स्थानिक परंपरा, उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे आणि प्रतिमाशास्त्रीय अभ्यास यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ दृश्य साम्यावरून प्रतिमेची ओळख निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पाच्या निर्मितीत कारागिरांचे कौशल्य आणि स्थानिक काष्ठपरंपरा महत्त्वाची असते. दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरणाच्या व्यापक अभ्यासासाठी माधुकर श्रीपाद माटे यांचा <i>Deccan Woodwork</i> हा ग्रंथ महत्त्वाचा संदर्भ आहे. या व्यापक संदर्भाच्या आधारे कोकणातील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास दख्खनमधील मोठ्या काष्ठपरंपरेच्या संदर्भात करता येतो; मात्र विशिष्ट कोकणी मंदिराबाबतचे निष्कर्ष स्थानिक पुराव्यांवरच आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठशिल्पाचे वैशिष्ट्य त्याच्या वास्तूशी असलेल्या एकात्म संबंधातही दिसून येते. स्तंभ, कंस, तुळया, दरवाजे आणि छताची पटलं हे संरचनात्मक किंवा कार्यात्मक घटक असतानाच त्यांवर केलेले कोरीव काम मंदिराच्या अंतर्गत दृश्यरचनेला कलात्मक स्वरूप देऊ शकते. त्यामुळे काष्ठशिल्प आणि काष्ठवास्तु यांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्याबरोबरच त्यांचा परस्परसंबंधही लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना मंदिरातील पटलांची रचना, त्यावरील अलंकरण, वापरलेले लाकूड, कारागिरीचे तंत्र आणि त्यांचा वास्तूमधील संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. अशा मंदिरनिहाय अभ्यासातून कोकणातील काष्ठशिल्प परंपरेतील स्थानिक वैशिष्ट्ये अधिक स्पष्ट होऊ शकतात.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठशिल्पाची परंपरा स्थिर नसून कालानुसार तिच्या स्वरूपात बदल होऊ शकतो. मंदिराची पुनर्बांधणी, काष्ठघटकांची दुरुस्ती, नवीन पटलांची निर्मिती किंवा जुन्या शिल्पांचे पुनर्वापर यांमुळे मूळ वास्तूतील काष्ठशिल्प आणि नंतरच्या काळातील हस्तक्षेप यांमध्ये फरक निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे एखाद्या मंदिरातील काष्ठशिल्पाचे कालमान निश्चित करताना प्रत्यक्ष वास्तु-अभ्यास, कारागिरीचे स्वरूप आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अशा प्रकारे कोकणातील मंदिर-काष्ठशिल्प हे धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, स्थानिक कारागिरी, वास्तुरचना आणि अलंकरणपरंपरा यांचा संगम दर्शविणारे महत्त्वाचे कलामाध्यम आहे. त्याचे मंदिरनिहाय दस्तऐवजीकरण केल्यास कोकणातील स्थानिक काष्ठपरंपरेतील शैलीगत विविधता, तांत्रिक वैशिष्ट्ये आणि सांस्कृतिक संदर्भ अधिक स्पष्टपणे अभ्यासता येऊ शकतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === पौराणिक आणि धार्मिक प्रतिमा === कोकणातील मंदिरशिल्पामध्ये पौराणिक आणि धार्मिक प्रतिमांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या प्रतिमा दगड, लाकूड किंवा इतर वास्तुघटकांवर कोरलेल्या किंवा चित्रित स्वरूपात आढळू शकतात. मंदिरातील प्रतिमांचा अभ्यास करताना त्यांचे धार्मिक स्वरूप, वास्तूमधील स्थान, कलात्मक मांडणी आणि स्थानिक परंपरेशी असलेले संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील प्रारंभीच्या ब्राह्मणical शैलकृत गुहांमध्ये शैव आणि वैष्णव परंपरांशी संबंधित पुरातत्त्वीय व शिल्पीय पुरावे आढळतात. या स्थळाच्या अभ्यासातून प्रारंभीच्या धार्मिक प्रतिमाशास्त्राचा आणि कोकणातील ब्राह्मणical धार्मिक परंपरांच्या प्रसाराचा अभ्यास करता येतो.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शिल्पपरंपरेमध्ये विविध धार्मिक प्रतिमांचा समावेश असून, गंगावतरणाच्या प्रसंगाचे शिल्पांकनही या स्थळाशी संबंधित संशोधनात स्वतंत्रपणे अभ्यासले गेले आहे. या शिल्पाच्या अभ्यासातून प्रारंभीच्या शैव प्रतिमाशास्त्रातील कथात्मक प्रसंगांचे दगडी शिल्परूपात केलेले चित्रण समजून घेता येते.<ref name="JogeGangavataran">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |title=A Historical Study of Early Sculptures of 'Gangavataran' with Reference of Konkan, Maharashtra, India |year=2022 }}</ref> पुढील काळातील मंदिरांमध्ये धार्मिक प्रतिमा केवळ स्वतंत्र मूर्तींच्या स्वरूपात न राहता वास्तूच्या विविध घटकांवरील अलंकरणाचा भाग बनू शकतात. प्रवेशद्वार, द्वारचौकट, कंस, स्तंभ किंवा काष्ठपटल यांवर देवता, पौराणिक व्यक्तिरेखा, प्राणी आणि प्रतीकात्मक आकृतिबंध कोरलेले किंवा चित्रित केलेले आढळू शकतात. कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्र-अभ्यासात अशा धार्मिक आणि अलंकरणात्मक काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरातील लाकडी प्रवेशद्वार हे याचे प्रत्यक्ष उदाहरण आहे. द्वारचौकटीवरील काष्ठशिल्पात गणेश, हनुमान आणि गरुड यांसारख्या धार्मिक प्रतिमांची तसेच सिंह, नाग आणि कीर्तिमुख यांसारख्या आकृतिबंधांची नोंद मंदिराच्या वास्तु-दस्तऐवजीकरणात करण्यात आली आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> पौराणिक किंवा धार्मिक प्रतिमांचे मंदिरातील स्थान त्यांच्या वास्तुशिल्पीय संदर्भाशीही संबंधित असते. प्रवेशद्वारावरील प्रतिमा, मंडपातील काष्ठपटलावरील प्रतिमा किंवा स्वतंत्र दगडी मूर्ती यांचे स्थान आणि उपयोग वेगवेगळे असू शकतात. त्यामुळे प्रतिमेचा अर्थ केवळ तिच्या दृश्य स्वरूपावरून निश्चित न करता ती मंदिराच्या कोणत्या वास्तुघटकाचा भाग आहे, याचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पातील पौराणिक प्रतिमांचा अभ्यास करताना स्थानिक कारागिरी आणि उपलब्ध तंत्रज्ञानालाही महत्त्व आहे. पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांवरील अलंकरणाचा स्वतंत्र अभ्यास झालेला असून, अशा मंदिरनिहाय दस्तऐवजीकरणातून रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठशिल्प परंपरेतील प्रतिमाविषयक आणि अलंकरणात्मक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> कोकणातील धार्मिक प्रतिमांमध्ये शैव, वैष्णव, शक्त आणि स्थानिक ग्रामदैवत परंपरांशी संबंधित विविध स्वरूपे आढळण्याची शक्यता आहे; तथापि, एखाद्या विशिष्ट मंदिरात कोणत्या धार्मिक परंपरेतील प्रतिमा आहेत याचा निष्कर्ष त्या मंदिराच्या प्रत्यक्ष पुराव्यावर आधारित असणे आवश्यक आहे. स्थानिक देवस्थानाची परंपरा, शिलालेख, प्रतिमेची ओळख, स्थापत्य-संदर्भ आणि उपलब्ध ऐतिहासिक साधने यांचा परस्पर विचार केल्याशिवाय व्यापक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="JogeEtAl2018"/> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणातून कोकणातील ग्रामदैवतांच्या देवस्थान-समूहाचे महत्त्व स्पष्ट होते. ग्रामदैवते ही गावाच्या संरक्षणाशी संबंधित धार्मिक परंपरेचा भाग मानली जात असून त्यांची मंदिरे एका देवस्थान-परिसरात समूहाने वसलेली असू शकतात. त्यामुळे धार्मिक प्रतिमाशास्त्राचा अभ्यास करताना केवळ मूर्तीच्या कलात्मक स्वरूपापेक्षा तिचे देवस्थान, ग्रामपरंपरा आणि सामाजिक संदर्भ यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="DeulwadaMalvan"/> == कोकणातील मंदिरांतील शिल्पकला == == कावी कला आणि मंदिर अलंकरण == कोकणातील मंदिरांच्या अलंकरणपरंपरेमध्ये कावी कला ही वैशिष्ट्यपूर्ण भित्तिअलंकरण तंत्र म्हणून महत्त्वाची आहे. कावी कलेचा संबंध कोकणाच्या किनारी सांस्कृतिक भू-दृश्याशी असून तिच्या निर्मितीत स्थानिक साहित्य, चुन्याचा गिलावा आणि लाल ऑक्साइड यांचा वापर केला जातो. ही कला प्रामुख्याने धार्मिक वास्तूंशी संबंधित असली तरी तिचा वापर इतर धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमध्येही झालेला आढळतो.<ref name="HavanjeDSouza2020">{{cite journal |last=Havanje |first=Janardhan Rao |last2=D'Souza |first2=Caroline |title=Kaavi Kalé: The indigenous architectural ornamentation technique of the Konkan Coast, India |journal=Journal of Traditional Building, Architecture and Urbanism |issue=1 |year=2020 |pages=383–394 }}</ref> === कावी कलेचे स्वरूप === कावी कला ही वास्तूच्या पृष्ठभागावर केलेली कोरकामाधारित अलंकरणपद्धती आहे. प्रथम वास्तूच्या पृष्ठभागावर चुन्याचा गिलावा केला जातो आणि त्यावर लाल ऑक्साइडचा थर दिला जातो. त्यानंतर या पृष्ठभागावर विशिष्ट पद्धतीने रेषा किंवा आकृतिबंध कोरले जातात. कोरलेल्या भागातून खालील पांढऱ्या चुन्याचा थर दिसू लागल्यामुळे लाल आणि पांढऱ्या रंगातील विरोधाभासातून अलंकरणात्मक आकृत्या स्पष्ट होतात.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासानुसार ‘Kaavi’ किंवा ‘Kavé’ या संज्ञेचा संबंध लाल ऑक्साइडशी, तर ‘Kalé’ या संज्ञेचा संबंध कलाप्रकाराशी आहे. या तंत्रातून वास्तूच्या पृष्ठभागावर भित्तिचित्रात्मक रचना, अलंकरणात्मक आकृतिबंध आणि विविध सजावटीच्या रचना निर्माण केल्या जातात.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेचे वैशिष्ट्य तिच्या स्थानिक साहित्याच्या वापरात आणि पृष्ठभागावरील कोरकामाच्या तंत्रात दिसून येते. लाल ऑक्साइड, चुन्याचा गिलावा आणि स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेली इतर सामग्री यांचा वापर करून वास्तूच्या भिंतींना आणि संबंधित पृष्ठभागांना अलंकरणात्मक स्वरूप दिले जाते. त्यामुळे कावी कला ही स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा परस्परसंबंध दर्शविणारी पद्धत म्हणून अभ्यासता येते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेमध्ये वापरले जाणारे आकृतिबंध धार्मिक आणि लोकपरंपरांशी संबंधित असू शकतात. Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासात या कलेतील रचना, आकृतिबंध आणि त्यांच्या प्रतिमाशास्त्रीय स्वरूपाचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे कावी कलेचा अभ्यास केवळ सजावटीच्या तंत्राच्या दृष्टीने न करता तिच्या सांस्कृतिक आणि धार्मिक संदर्भातही करता येतो.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कला प्रामुख्याने हिंदू मंदिरांमध्ये आढळते; तथापि, तिचा वापर चर्च, मशीद, जैन मंदिरे, लोकदेवतांची मंदिरे आणि काही निवासी वास्तूंमध्येही झाल्याचे Havanje आणि D’Souza यांच्या विस्तृत सर्वेक्षणात नमूद केले आहे. त्यामुळे कावी कलेला केवळ मंदिर-अलंकरणाची पद्धत मानणे मर्यादित ठरेल; ती कोकणाच्या व्यापक वास्तुसांस्कृतिक परंपरेचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेच्या अभ्यासात तिच्या भौगोलिक प्रसाराचाही विचार महत्त्वाचा आहे. संशोधनानुसार ही परंपरा कोकण किनारपट्टीशी संबंधित असून महाराष्ट्र, गोवा आणि कर्नाटकाच्या किनारी भागांमध्ये तिचे विविध नमुने आढळतात. त्यामुळे कावी कलेचा अभ्यास करताना आधुनिक प्रशासकीय सीमांपेक्षा कोकणाच्या व्यापक सांस्कृतिक भू-दृश्याचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेचे स्वरूप तिच्या वास्तूशी असलेल्या एकात्म संबंधामुळेही महत्त्वाचे ठरते. ही कला स्वतंत्र चित्रफलकावर मर्यादित न राहता वास्तूच्या भिंती, कमानी, स्तंभ किंवा इतर पृष्ठभागांच्या रचनेशी जोडली जाऊ शकते. त्यामुळे कावी कलेतील आकृतिबंधांचा अभ्यास करताना त्यांचा वास्तूमधील स्थान, पृष्ठभागाची रचना आणि आसपासच्या स्थापत्यघटकांशी असलेला संबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कला ही पारंपरिक वास्तु-अलंकरणाची पद्धत असल्यामुळे तिच्या संरक्षणासाठी मूळ साहित्य, पृष्ठभागाची रचना आणि पारंपरिक तंत्र यांचे ज्ञान आवश्यक आहे. Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासात कावी कलेच्या तंत्राबरोबरच तिच्या संवर्धनाच्या संभाव्य पद्धतींचाही विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे या कलेचे दस्तऐवजीकरण आणि पारंपरिक तंत्राचे जतन हे तिच्या दीर्घकालीन संवर्धनासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> पौराणिक आणि धार्मिक प्रतिमांचा अभ्यास हा म्हणूनच शिल्पकला, प्रतिमाशास्त्र, वास्तुशैली आणि स्थानिक धार्मिक-सांस्कृतिक परंपरा यांना जोडणारा विषय आहे. कोकणातील प्राचीन शैलकृत स्थळांपासून पुढील मंदिरांतील दगडी व काष्ठशिल्पांपर्यंत उपलब्ध पुराव्यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केल्यास या प्रदेशातील धार्मिक कलापरंपरेतील सातत्य आणि विविधता अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येते.<ref name="JogeEtAl2018"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === तंत्र आणि स्थानिक साहित्य === कावी कलेची निर्मिती वास्तूच्या पृष्ठभागावर केलेल्या विशिष्ट गिलावा आणि कोरकामाच्या तंत्रावर आधारित आहे. Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासानुसार प्रथम वास्तूच्या पृष्ठभागावर चुन्याचा गिलावा केला जातो आणि त्यावर लाल ऑक्साइडचा थर देण्यात येतो. त्यानंतर या पृष्ठभागावर कोरकाम करून खालील चुन्याचा थर उघड केला जातो. त्यामुळे लाल आणि पांढऱ्या रंगांचा विरोधाभास निर्माण होऊन अलंकरणात्मक आकृतिबंध स्पष्ट होतात.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या साहित्यामध्ये स्थानिक लेटराइटपासून मिळणारा लाल ऑक्साइड, चुन्याचा गिलावा आणि शंखापासून तयार होणारा चुनाही महत्त्वाचा आहे. Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासात laterite, red oxide आणि shell lime यांना कावी कलेच्या तांत्रिक प्रक्रियेशी संबंधित प्रमुख साहित्य म्हणून नमूद केले आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील लाल रंगाचा थर हा स्वतंत्र चित्ररंगाच्या स्वरूपात लावला जात नाही; तो वास्तूच्या तयार केलेल्या पृष्ठभागावर वापरल्या जाणाऱ्या तांत्रिक प्रक्रियेचा भाग असतो. लाल ऑक्साइडच्या थरावर केलेल्या incised work मुळे त्याखालील पांढरा चुन्याचा पृष्ठभाग दिसू लागतो आणि त्यातून कावी कलेचे वैशिष्ट्यपूर्ण द्विरंगी स्वरूप निर्माण होते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> या तंत्रामध्ये कोरकामाची प्रक्रिया अत्यंत महत्त्वाची असते. लाल ऑक्साइडचा थर पूर्णपणे कठीण होण्यापूर्वी त्यावर आकृतिबंध कोरण्याची प्रक्रिया केली जाते. त्यामुळे कलाकाराला पृष्ठभागाची स्थिती, गिलाव्याची जाडी आणि कोरकामाची खोली यांचे योग्य भान असणे आवश्यक असते. कावी कलेवरील अभ्यासात या तंत्राचा अभ्यास प्रत्यक्ष स्थळ-सर्वेक्षण आणि on-site experiments यांच्या आधारे करण्यात आला आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील आकृतिबंध वास्तूच्या पृष्ठभागाशी एकरूप केले जातात. त्यामुळे ही कला स्वतंत्र चित्रफलकावर रंगविलेल्या चित्रापेक्षा वास्तूच्या अंगभूत अलंकरणाशी अधिक जवळची आहे. भिंती, कमानी, स्तंभ, कड्या किंवा इतर वास्तुघटकांवर केलेल्या रचनांमधून वास्तू आणि अलंकरण यांचे एकात्म स्वरूप दिसून येते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेच्या तंत्रात स्थानिक साहित्याचा वापर झाल्यामुळे ही कला कोकणाच्या पारंपरिक वास्तुपरंपरेशी जोडलेली आहे. स्थानिक भूगोलात उपलब्ध असलेल्या लेटराइटशी संबंधित लाल ऑक्साइड आणि चुन्यावर आधारित पृष्ठभाग-तंत्र यामुळे कावी कलेला विशिष्ट प्रादेशिक स्वरूप प्राप्त झाले आहे. तथापि, एखाद्या विशिष्ट मंदिरात वापरलेले साहित्य आणि त्याची अचूक प्रक्रिया निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेच्या निर्मितीत कारागिरांचे कौशल्यही महत्त्वाचे आहे. कोरलेल्या रेषांची अचूकता, आकृतिबंधांची पुनरावृत्ती, पृष्ठभागावरील प्रमाणबद्धता आणि गिलाव्याच्या स्थितीचे नियंत्रण यामुळे अंतिम कलात्मक परिणाम निश्चित होतो. त्यामुळे कावी कला ही केवळ साहित्यांची साधी रासायनिक किंवा बांधकाम प्रक्रिया नसून पारंपरिक तांत्रिक कौशल्य आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा संगम आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेच्या अभ्यासात तिच्या तांत्रिक प्रक्रियेबरोबरच संवर्धनाचाही विचार करण्यात आला आहे. मूळ पृष्ठभाग, चुन्याचा गिलावा आणि लाल ऑक्साइडचा थर यांचे स्वरूप लक्षात न घेता केलेली दुरुस्ती मूळ कलेच्या स्वरूपावर परिणाम करू शकते. त्यामुळे अशा वास्तूंच्या संवर्धनात पारंपरिक साहित्य आणि मूळ तंत्र यांचे दस्तऐवजीकरण महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> अशा प्रकारे कावी कलेचे तंत्र हे स्थानिक साहित्य, चुन्यावरील पृष्ठभाग-प्रक्रिया, लाल ऑक्साइडचा थर, सूक्ष्म कोरकाम आणि पारंपरिक कारागिरी यांच्या एकत्रित वापरावर आधारित आहे. त्यामुळे कावी कला ही कोकणातील वास्तू-अलंकरणाची स्वतंत्र तांत्रिक आणि कलात्मक परंपरा म्हणून अभ्यासता येते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> === मंदिरांतील उपयोग === कावी कलेचा मंदिरांतील उपयोग हा कोकणातील पारंपरिक वास्तु-अलंकरणाचा महत्त्वाचा भाग आहे. चुन्याच्या गिलाव्याने तयार केलेल्या वास्तूच्या पृष्ठभागावर लाल ऑक्साइडचा थर देऊन त्यावर कोरकाम केले जाते. या प्रक्रियेत तयार होणाऱ्या लाल-पांढऱ्या आकृतिबंधांमुळे मंदिराच्या भिंती आणि इतर वास्तुघटकांना विशिष्ट अलंकरणात्मक स्वरूप प्राप्त होते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासानुसार कावी कला प्रामुख्याने हिंदू मंदिरांमध्ये आढळते. तथापि, तिचा वापर केवळ हिंदू मंदिरांपुरता मर्यादित नसून चर्च, मशीद, जैन मंदिरे, लोकदेवतांची मंदिरे आणि काही निवासी वास्तूंमध्येही या तंत्राची उदाहरणे आढळतात. त्यामुळे कावी कलेचा मंदिरांतील उपयोग हा कोकणाच्या व्यापक वास्तुसांस्कृतिक परंपरेचा एक भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> मंदिरांमध्ये कावी अलंकरणाचा उपयोग वास्तूच्या भिंती आणि इतर पृष्ठभागांवर सजावटीच्या रचना निर्माण करण्यासाठी केला जातो. या रचनांमध्ये धार्मिक आशयाशी संबंधित प्रतिमा तसेच वनस्पतिजन्य, भूमितीय आणि लोकपरंपरेशी संबंधित आकृतिबंधांचा समावेश होऊ शकतो. Havan​je आणि D’Souza यांनी कावी कलेतील compositions आणि त्यांच्या iconographic स्वरूपाचाही अभ्यास केला आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील आकृतिबंध मंदिराच्या वास्तुरचनेपासून स्वतंत्र नसतात. भिंती, कमानी, स्तंभ किंवा इतर पृष्ठभागांवर केलेले अलंकरण त्या वास्तुघटकाच्या आकारमानाशी आणि रचनेशी जुळवून घेतले जाते. त्यामुळे कावी कला ही स्वतंत्र चित्रकला नसून वास्तूच्या पृष्ठभागाशी एकरूप होणारी architectural ornamentation technique म्हणून समजली जाते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेचा धार्मिक उपयोग तिच्या प्रतिमाविषयक स्वरूपाशीही संबंधित आहे. मंदिरातील धार्मिक कथानक, देवतांशी संबंधित आकृतिबंध किंवा स्थानिक धार्मिक परंपरेतील प्रतिमा वास्तू-अलंकरणाचा भाग बनू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील कावी आकृतीची देवता, कथा किंवा धार्मिक प्रतीक म्हणून ओळख निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूचे प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरण आणि प्रतिमाशास्त्रीय अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेचा मंदिरातील उपयोग हा केवळ दृश्य सौंदर्यापुरता मर्यादित नसून वास्तूच्या सांस्कृतिक ओळखीशीही संबंधित आहे. या कलेचा प्रसार कोकण किनारपट्टीच्या व्यापक सांस्कृतिक भू-दृश्याशी जोडलेला असून तिच्या निर्मितीत स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरीचा वापर होतो. त्यामुळे कावी अलंकरण हे मंदिराच्या वास्तुरचनेबरोबरच त्या प्रदेशाच्या स्थानिक कलास्मृतीचेही प्रतिनिधित्व करते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कला मंदिरांच्या संवर्धनाच्या दृष्टीनेही महत्त्वाची आहे. मूळ चुन्याचा गिलावा, लाल ऑक्साइडचा थर आणि त्यावरील कोरकाम यांची रचना टिकवून ठेवणे आवश्यक असते. आधुनिक पुनर्बांधणी किंवा अयोग्य पृष्ठभाग-उपचारामुळे मूळ कावी अलंकरण नष्ट होऊ शकते. त्यामुळे अशा वास्तूंच्या दुरुस्तीपूर्वी कावी कलेचे छायाचित्रण, रेखांकन आणि साहित्यविषयक दस्तऐवजीकरण करणे उपयुक्त ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकणातील मंदिरांमध्ये कावी कलेचा उपयोग हा स्थानिक वास्तुशैली, धार्मिक परंपरा आणि पारंपरिक कारागिरी यांच्या परस्परसंबंधाचे उदाहरण आहे. तिच्या अभ्यासातून मंदिराच्या भिंती किंवा इतर पृष्ठभागांवरील अलंकरणाबरोबरच स्थानिक साहित्य, तांत्रिक कौशल्य, धार्मिक प्रतिमाविषय आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाण यांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> == कोकणातील मंदिरांवरील चित्रकला == === भित्तिचित्रे === कोकणातील मंदिरांच्या कलात्मक परंपरेचा अभ्यास करताना भित्तिचित्रांकडे स्वतंत्र कलापरंपरा म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. मंदिराच्या भिंती, कमानी किंवा इतर वास्तुपृष्ठभागांवर धार्मिक कथानक, देवतांचे स्वरूप, प्रतीकात्मक आकृतिबंध किंवा स्थानिक सांस्कृतिक विषयांचे चित्रण केले जाऊ शकते. मात्र, अशा चित्रकलेचा अभ्यास करताना ती कावी कलेपासून वेगळी ओळखणे आवश्यक आहे; कावी कला ही चुन्याने तयार केलेल्या पृष्ठभागावर लाल ऑक्साइडच्या थरावर कोरकाम करून निर्माण केली जाणारी वास्तु-अलंकरण पद्धत आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकण किनारपट्टीतील मंदिरांच्या भित्तिचित्रपरंपरेचा संबंध स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडलेला आहे. उपलब्ध अभ्यासांमध्ये कावी कलेच्या संदर्भात मंदिरांच्या भिंतींवर धार्मिक प्रतिमा आणि कथात्मक रचना निर्माण करण्याची परंपरा नोंदविली आहे. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांच्या भित्तिअलंकरणाचा अभ्यास करताना चित्रविषय, तंत्र, पृष्ठभाग, वापरलेले रंगद्रव्य आणि वास्तूमधील स्थान या सर्व बाबींचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील भित्तिअलंकरण आणि स्वतंत्र चित्रित भित्तिचित्र यांच्यामध्ये तांत्रिक फरक आहे. कावीमध्ये चुन्याच्या पृष्ठभागावर लाल ऑक्साइडचा थर देऊन त्यावर कोरकाम केले जाते आणि त्यामुळे खालील पांढरा पृष्ठभाग दिसून येतो. त्यामुळे कावीची दृश्यभाषा मुख्यतः लाल-पांढऱ्या विरोधाभासावर आधारित असते. याउलट, रंगद्रव्यांचा वापर करून थेट चित्रित केलेली भित्तिचित्रे स्वतंत्र चित्रकला-तंत्राचा भाग मानता येतात.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकणातील धार्मिक भित्तिअलंकरणामध्ये स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरीचा प्रभाव दिसून येतो. वास्तूच्या पृष्ठभागाची पूर्वतयारी, चुन्याचा वापर, स्थानिक रंगद्रव्ये आणि उपलब्ध साधने यांचा कलाकृतीच्या टिकाऊपणावर परिणाम होतो. कावी कलेच्या अभ्यासातून स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक तंत्र यांचा वास्तू-अलंकरणाशी असलेला संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> मंदिरांतील भित्तिचित्रांचा आशय धार्मिक असला तरी त्यामध्ये स्थानिक सांस्कृतिक स्मृती आणि लोकपरंपरांचे प्रतिबिंब आढळू शकते. तथापि, एखाद्या मंदिरातील विशिष्ट चित्राचा विषय, कालखंड किंवा प्रतीकात्मक अर्थ निश्चित करताना प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरण, चित्राचे निरीक्षण, स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोत यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ दृश्य साम्यावरून चित्राचा विषय किंवा कालमान निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. कोकणातील मंदिरांच्या भित्तिअलंकरणाचा अभ्यास करताना वास्तूच्या संरक्षणाची बाबही महत्त्वाची ठरते. जुन्या भित्तिअलंकरणावर आधुनिक रंग, सिमेंटचा गिलावा, फरशा किंवा इतर पृष्ठभाग लावल्यास मूळ कलाकृती झाकली किंवा नष्ट होऊ शकते. कोकणातील मंदिरांमधील पारंपरिक mural painting चे अस्तित्व धोक्यात असल्याचे वृत्तांकन झाले असून काही ठिकाणी जुन्या चित्रांच्या जागी आधुनिक साहित्य वापरले जात असल्याची नोंद आहे.<ref name="KonkanMuralConservationNews">{{cite news |title=Painter tries to revive dying art of mural painting in temples |work=Deccan Chronicle |date=1 May 2016 }}</ref> कावी कलेवरील आधुनिक संशोधनातही या परंपरेच्या संवर्धनाची गरज अधोरेखित करण्यात आली आहे. पारंपरिक तंत्र, मूळ साहित्य आणि वास्तूचा पृष्ठभाग यांचा विचार न करता केलेली दुरुस्ती कलात्मक वैशिष्ट्यांवर परिणाम करू शकते. त्यामुळे मंदिरातील भित्तिअलंकरणाचे संवर्धन करताना प्रथम त्याचे छायाचित्रण, मोजमाप, साहित्याचे दस्तऐवजीकरण आणि स्थिती-अहवाल तयार करणे उपयुक्त ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकणातील मंदिरांवरील भित्तिचित्रांचा अभ्यास हा म्हणूनच केवळ चित्रकलेचा अभ्यास नसून वास्तुशैली, धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, स्थानिक साहित्य, कारागिरी आणि सांस्कृतिक वारसा यांचा संयुक्त अभ्यास आहे. उपलब्ध पुराव्यांनुसार प्रत्येक मंदिरातील चित्रपरंपरेचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे; सर्व कोकणी मंदिरांमध्ये एकसारखी भित्तिचित्रपरंपरा होती असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HavanjeDSouza2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === धार्मिक विषयांचे चित्रण === कोकणातील धार्मिक वास्तूंवरील चित्र-अलंकरणामध्ये धार्मिक विषय, देवतांच्या प्रतिमा, पौराणिक कथांशी संबंधित प्रसंग आणि स्थानिक धार्मिक-सांस्कृतिक परंपरांतील आकृतिबंध यांना स्थान मिळू शकते. विशेषतः कावी कलेच्या संदर्भात धार्मिक वास्तूंच्या भिंतींवरील अलंकरणामध्ये पौराणिक आणि धार्मिक आशयाचा वापर झाल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. तथापि, प्रत्येक मंदिरातील चित्रविषय स्वतंत्रपणे दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे निश्चित करणे आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील धार्मिक विषयांचे चित्रण हे वास्तूच्या पृष्ठभागाशी एकात्म असते. लाल ऑक्साइडच्या थरावर कोरलेल्या आकृतिबंधांमधून देवता, पौराणिक व्यक्तिरेखा किंवा कथानकात्मक प्रसंग व्यक्त केले जाऊ शकतात. त्यामुळे अशा रचनांचा अभ्यास करताना केवळ चित्रातील आकृतीकडे न पाहता ती वास्तूच्या कोणत्या भागावर आहे, तिची इतर आकृतिबंधांशी मांडणी कशी आहे आणि त्या वास्तूचा धार्मिक उपयोग काय आहे, यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकणातील कावी परंपरेचा भौगोलिक विस्तार महाराष्ट्राच्या किनारी भागापासून गोवा आणि कर्नाटकाच्या किनारी प्रदेशापर्यंत आढळतो. या व्यापक सांस्कृतिक प्रदेशात धार्मिक वास्तू, स्थानिक देवस्थान आणि लोकपरंपरा यांच्याशी संबंधित चित्र-अलंकरणाची विविध रूपे विकसित झाली आहेत. त्यामुळे कावीतील धार्मिक विषयांचा अभ्यास करताना कोकणाच्या व्यापक सांस्कृतिक भू-दृश्याचा विचार करणे उपयुक्त ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील धार्मिक आशयाबरोबरच स्थानिक लोकपरंपरा आणि दैनंदिन जीवनाशी संबंधित विषयांचाही वापर झाल्याचे आधुनिक अभ्यासांमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे धार्मिक वास्तूवरील चित्र-अलंकरण हे केवळ देवतांच्या प्रतिमांचे माध्यम न राहता त्या समाजाच्या सांस्कृतिक स्मृती आणि जीवनानुभवांचे दृश्य माध्यमही बनू शकते. मात्र, विशिष्ट चित्राला स्थानिक ऐतिहासिक घटना किंवा विशिष्ट लोककथेचे चित्रण म्हणून ओळखण्यासाठी स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे.<ref name="KaaviCulturalArtforms">{{cite book |last=Bhadale |first=Akshata Sunil |last2=Manjrekar |first2=Shraddha Mahore |chapter=Conducive Built Environment for the Promotion of Cultural Artforms in Konkan |title=Architecture & Planning for Urban Villages: A Transformational Discourse in Architecture and Planning |editor-last=Khatri |editor-first=Anand |editor2-last=Pundir |editor2-first=Manju Baisoya |editor3-last=Khan |editor3-first=Nisar |editor4-last=Sharma |editor4-first=Lovlesh |pages=205–217 |publisher=Urban Village Charitable Trust |location=New Delhi |year=2023 }}</ref> कावी कलेच्या धार्मिक विषयांचे स्वरूप समजून घेताना प्रतिमाशास्त्रीय पद्धतीचा वापर महत्त्वाचा ठरतो. देवतेची ओळख, तिची आयुधे, वाहन, मुद्रा, सहचर आकृती, कथानकातील स्थान आणि इतर प्रतिमांशी असलेला संबंध यांचा विचार केल्यास चित्राचा आशय अधिक अचूकपणे समजून घेता येतो. अशा प्रकारचा अभ्यास प्रत्यक्ष चित्रांचे उच्च-गुणवत्तेचे दस्तऐवजीकरण आणि तुलनात्मक संदर्भांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> काही धार्मिक वास्तूंमध्ये चित्र-अलंकरण हे मंदिराच्या धार्मिक अनुभवाचा भाग बनते. मंदिराच्या भिंती, सभामंडप किंवा इतर सार्वजनिक वापराच्या भागांवरील चित्रे भक्तांना धार्मिक कथा, देवतांचे स्वरूप किंवा सांस्कृतिक स्मृती यांची दृश्य ओळख करून देऊ शकतात. त्यामुळे चित्रकला आणि मंदिराच्या सामाजिक-धार्मिक वापराचा परस्परसंबंधही अभ्यासता येतो.<ref name="DalviDalvi2014"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात वास्तू आणि स्थानिक समुदाय यांचे संबंध महत्त्वाचे असल्याचे Dalvi आणि Dalvi यांनी अधोरेखित केले आहे. स्थानिक साहित्य, हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या बांधकामपद्धती आणि विविध समुदायांच्या धार्मिक आचारांचे वास्तुरूपात होणारे प्रकटीकरण यामुळे धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास व्यापक सांस्कृतिक संदर्भात करता येतो.<ref name="DalviDalvi2014"/> धार्मिक चित्र-अलंकरणाचे संरक्षण करताना त्यातील मूळ साहित्य आणि तंत्र जतन करणे आवश्यक आहे. विशेषतः कावीमध्ये चुन्याचा पृष्ठभाग, लाल ऑक्साइडचा थर आणि त्यावरील कोरकाम हे कलाकृतीच्या स्वरूपाचे अविभाज्य घटक आहेत. आधुनिक रंग, सिमेंट किंवा अन्य पृष्ठभाग वापरून केलेल्या दुरुस्तीमुळे मूळ चित्र-अलंकरणाचा ऐतिहासिक आणि कलात्मक संदर्भ नष्ट होऊ शकतो. त्यामुळे संवर्धनापूर्वी मूळ कलाकृतीचे दस्तऐवजीकरण आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> अशा प्रकारे कोकणातील मंदिरांमधील धार्मिक विषयांचे चित्रण हे धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, स्थानिक कलापरंपरा, वास्तु-अलंकरण आणि सांस्कृतिक स्मृती यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेता येते. उपलब्ध अभ्यासांवरून कावी कलेत धार्मिक आणि पौराणिक आशयाचे महत्त्व दिसून येते; परंतु कोकणातील प्रत्येक मंदिरासाठी समान चित्रविषय किंवा समान चित्रशैली होती असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. मंदिरनिहाय प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरण हा त्यासाठी अधिक विश्वसनीय आधार ठरतो.<ref name="HavanjeDSouza2020"/><ref name="DalviDalvi2014"/> == स्थानिक बांधकाम साहित्य आणि तंत्र == === जांभा दगड आणि लेटराइट === कोकणातील पारंपरिक वास्तूंमध्ये स्थानिक दगडी साहित्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. विशेषतः लेटराइट हा कोकणातील वास्तुशैलीशी संबंधित प्रमुख बांधकाम साहित्यांपैकी एक मानला जातो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात लेटराइटचे विस्तृत भौगोलिक क्षेत्र आढळते आणि विविध प्रकारचे बांधकामयोग्य खडक उपलब्ध असल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये करण्यात आली आहे.<ref name="GazetteerStone"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या भूगर्भीय रचनेमध्ये लेटराइटचे विस्तृत थर आढळतात. गॅझेटियरनुसार जिल्ह्याच्या विविध भागांत, विशेषतः किनारी आणि पश्चिम घाटालगतच्या प्रदेशात, लेटराइटचे मोठे प्रसारक्षेत्र आहे. त्यामुळे स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या या दगडाचा बांधकामासाठी उपयोग होणे ही प्रदेशाच्या भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित बाब मानता येते.<ref name="GazetteerGeology">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Geology |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> लेटराइटचा उपयोग बांधकामासाठी करण्यामागे त्याची स्थानिक उपलब्धता आणि तुलनेने सुलभ घडणक्षमता हे घटक महत्त्वाचे आहेत. जुन्या रत्‍नागिरी-सावंतवाडी गॅझेटियरमध्ये लेटराइट हा बांधकामासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरला जाणारा दगड असल्याचे नमूद केले असून, त्याची रचना तुलनेने छिद्रयुक्त असल्यामुळे तो कापणे आणि आकार देणे शक्य असल्याचे वर्णन आढळते. तथापि, लेटराइटच्या गुणवत्तेनुसार त्याची हवामानप्रतिरोधकता बदलू शकते. <ref name="GazetteerBuildingStone">{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency — Ratnagiri and Savantvadi: Minerals |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/pro1_minerals.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील वास्तूंमध्ये लेटराइटचा वापर भिंती, पायाभरणी किंवा इतर वास्तुघटकांच्या निर्मितीत वेगवेगळ्या प्रकारे झालेला आढळू शकतो. मात्र, प्रत्येक मंदिरात लेटराइटचा वापर समान पद्धतीने झाला आहे असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक दगडाची उपलब्धता, वास्तूचा प्रकार, कारागिरी आणि नंतरच्या दुरुस्ती यांनुसार बांधकामपद्धतीत फरक निर्माण होऊ शकतो.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या वास्तु-दस्तऐवजीकरणात laterite masonry आणि timber framing या बांधकामपद्धतीचा उल्लेख आहे. या उदाहरणातून कोकणातील धार्मिक वास्तूंमध्ये स्थानिक दगडी बांधकाम आणि काष्ठरचना यांचा संयुक्त वापर झाल्याचे दिसून येते. त्यामुळे कोकणातील मंदिर वास्तुशैली समजून घेताना दगड आणि लाकूड यांना परस्परविरोधी साहित्य न मानता एकत्रित बांधकामप्रणाली म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> जांभा दगड ही संज्ञा कोकणातील लालसर लेटराइट दगडासाठी प्रचलित आहे. तथापि, शास्त्रीय किंवा दस्तऐवजीकरणाच्या संदर्भात एखाद्या विशिष्ट वास्तूमध्ये वापरलेला दगड नेमका कोणत्या प्रकारचा आहे हे निश्चित करण्यासाठी प्रत्यक्ष वास्तु-परीक्षण किंवा विश्वसनीय दस्तऐवजीकरण आवश्यक आहे. केवळ दगडाचा रंग किंवा बाह्य स्वरूप पाहून त्याला लेटराइट किंवा जांभा दगड म्हणून निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. कोकणातील स्थानिक दगडांच्या वापराचा संबंध केवळ उपलब्धतेशी नसून वास्तूच्या पर्यावरणीय परिस्थितीशीही जोडलेला आहे. स्थानिक हवामान, पर्जन्यमान, भूभाग आणि बांधकामतंत्र यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेऊन साहित्याची निवड केली जाऊ शकते. आधुनिक मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासांमध्येही स्थानिक साहित्य आणि पर्यावरणीय परिस्थिती यांचा वास्तुरचनेशी संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> कुंकेश्वर मंदिराच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये पायाभरणीसाठी ग्रॅनाइट आणि वरच्या बांधकामात लेटराइटचा वापर झाल्याची नोंद आहे. यावरून एका मंदिराच्या बांधकामातही वेगवेगळ्या वास्तुघटकांसाठी भिन्न प्रकारच्या दगडांचा वापर केला जाऊ शकतो, हे स्पष्ट होते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> अशा प्रकारे कोकणातील जांभा दगड आणि लेटराइटचा अभ्यास हा केवळ बांधकाम साहित्याच्या इतिहासापुरता मर्यादित राहत नाही. त्यातून प्रदेशाची भूगर्भीय रचना, स्थानिक साहित्याची उपलब्धता, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि मंदिर वास्तुशैली यांच्यातील परस्परसंबंध समजून घेता येतो. तथापि, विशिष्ट मंदिरातील दगडाच्या वापराबाबत निष्कर्ष काढताना त्या मंदिराचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण हा सर्वात विश्वसनीय आधार ठरतो.<ref name="GazetteerStone"/><ref name="GazetteerBuildingStone"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> == संदर्भ == 91qzxhkh4ldoy4zc5j9g876qyl03474 2701442 2701416 2026-08-13T02:50:16Z अभय नातू 206 साचा 2701442 wikitext text/x-wiki {{बदल}} ''''कोकणातील देवळांची वास्तुशैली''' ही केवळ धार्मिक वास्तूंच्या निर्मितीशी संबंधित परंपरा नसून, या प्रदेशाचा भूगोल, हवामान, स्थानिक बांधकाम साहित्य, पारंपरिक कारागिरी, धार्मिक श्रद्धा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक परंपरा यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेली वास्तुपरंपरा आहे. कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना त्यांच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच वास्तुरचना, बांधकाम तंत्र, स्थानिक साहित्य, परिसर नियोजन आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक पर्यावरणाशी जुळवून घेतलेल्या बांधकाम पद्धती आणि पारंपरिक ज्ञानाचा वापर दिसून येतो. <ref name="KorlekarDesai2025">{{cite book |last=Korlekar |first=Vivek T. |last2=Desai |first2=Chetan S. |chapter=Temple Architecture in the Konkan: Integrating Sustainability and Cultural Legacy |title=Proceedings of the IIA International Research Conference 2024 – Anveshan, 29–31 August, Thiruvananthapuram, India: Asian Architectural Strategies for a Sustainable Future |pages=107–130 |doi=10.1007/978-981-96-8789-3_6 }}</ref> कोकणातील देऊळ वास्तुशैली एकसंध किंवा सर्व प्रदेशात समान स्वरूपाची नाही. स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, बांधकाम साहित्य, धार्मिक परंपरा, कारागिरी आणि ऐतिहासिक विकास यांनुसार तिच्या स्वरूपात प्रादेशिक विविधता दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक मंदिर वास्तुशैलीच्या अभ्यासात मंदिरांची रचना कोकणाच्या भूगोलाशी, स्थानिक साहित्याशी आणि पारंपरिक नियोजनपद्धतीशी संबंधित असल्याचे तसेच मंदिर ही कोकणातील स्वतंत्र वास्तु-प्रकार म्हणून अभ्यासता येणारी परंपरा असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="Potdar2020">{{cite journal |last=Potdar |first=Komal |title=Vernacular Temple Architecture in Sindhudurg District, Konkan Region, Maharashtra |journal=INTACH Journal of Heritage Studies |volume=4 |issue=1 |year=2020 }}</ref> कोकणातील धार्मिक वास्तूंचे वैशिष्ट्य त्यांच्या स्थानिक आणि तुलनेने लहान प्रमाणातील वास्तुरचनेतही दिसून येते. Smita Dalvi आणि Mustansir Dalvi यांच्या अभ्यासानुसार कोकणातील अनेक धार्मिक वास्तू स्थानिक घरांच्या आणि नागरी वास्तूंच्या प्रमाणाशी साधर्म्य राखणाऱ्या, स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरीवर आधारित होत्या. या वास्तूंमध्ये धार्मिक ओळख ही केवळ बाह्य भव्यतेतून व्यक्त न होता वास्तूच्या अंतर्गत धार्मिक वापर, प्रतीकात्मक घटक आणि स्थानिक सांस्कृतिक संदर्भातूनही व्यक्त होत असे. <ref name="DalviDalvi2010">{{cite book |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |chapter=Dismantling Cosmopolitanism: Transformations in the Sacred Heritage of the Non-Monumental in the Konkan |editor-last=Prashad |editor-first=Deependra |title=New Architecture and Urbanism: Development of Indian Traditions |pages=112–117 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |location=Newcastle upon Tyne |year=2010 |doi=10.5848/CSP.1892.00016 }}</ref><ref name="DalviDalvi2014">{{cite magazine |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |title=Politicizing the Sacred: Religious Architecture in the Konkan |magazine=Take on Art |volume=IV |issue=13 |date=January 2014 }}</ref> == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीची संकल्पना == कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा विचार केवळ मंदिराच्या बाह्य आकारावरून करणे योग्य ठरत नाही. मंदिराची निवडलेली जागा, परिसराशी असलेले नाते, गर्भगृह आणि मंडपाची रचना, प्रवेशमार्ग, छत, बांधकाम साहित्य, लाकडी आणि दगडी घटक, अलंकरण, धार्मिक उपयोग आणि स्थानिक समुदायाशी असलेले संबंध या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार केल्यास या वास्तुपरंपरेचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिरांना पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक संसाधनांचा वापर, वास्तुघटक आणि सामाजिक-सांस्कृतिक सातत्य यांचा परस्परसंबंध असलेल्या वास्तू म्हणून पाहिले आहे. त्यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिरांच्या वास्तुशैलीचे विश्लेषण करण्यासाठी स्थानिक साहित्य, बांधकाम तंत्र आणि मंदिरांच्या सामाजिक भूमिकेचा विचार करण्यात आला आहे. <ref name="KorlekarDesai2025"/> === कोकण आणि देऊळ वास्तू === कोकणाचा नैसर्गिक प्रदेश अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांगांच्या दरम्यान पसरलेला असून त्यामध्ये किनारी प्रदेश, डोंगराळ भाग, पठारी प्रदेश, नद्या, खाड्या आणि दऱ्याखोऱ्यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या पूर्वेस सह्याद्री पर्वतरांगा, पश्चिमेस अरबी समुद्र असून या प्रदेशाचे भौगोलिक स्वरूप डोंगराळ, मध्यम उताराच्या पठारी आणि किनारी अशा तीन व्यापक भागांत विभागता येते. <ref name="GSDAKonkan">{{cite web |title=Konkan |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/ |website=Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्येही कोकणाच्या भौगोलिक स्वरूपात सह्याद्री, अरबी समुद्र, नद्या, किनारी मैदाने, लेटराइट पठारे आणि डोंगराळ प्रदेश यांचा परस्परसंबंध स्पष्टपणे नोंदविला आहे. या भौगोलिक विविधतेचा पारंपरिक वास्तुरचनेवर परिणाम होणे स्वाभाविक आहे. <ref name="GazetteerRatnagiriGeography">{{cite web |title=Physical Features and Natural Resources — Geographical Regions |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> === प्रादेशिक वैशिष्ट्ये === कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार बदल दिसून येतात. सिंधुदुर्गातील मंदिरांच्या अभ्यासात स्थानिक भूगोल, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, मंदिराचे नियोजन आणि पारंपरिक design systems यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. त्यामुळे कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना एका मंदिराच्या स्वरूपाला संपूर्ण कोकणाची सर्वसाधारण वास्तुशैली मानण्याऐवजी विविध स्थानिक उदाहरणांचा तुलनात्मक अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="Potdar2020"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपात ऐतिहासिक काळानुसारही बदल झाले आहेत. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासात कोकणातील पारंपरिक धार्मिक वास्तूंच्या मूळ स्थानिक आणि non-monumental स्वरूपात आधुनिक काळात झालेल्या परिवर्तनाचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यांच्या मते काही जुन्या वास्तूंच्या पुनर्बांधणीदरम्यान स्थानिक प्रमाण आणि साहित्य यांऐवजी अधिक भव्य, आधुनिक आणि प्रतीकात्मक स्वरूप स्वीकारले गेले. <ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="DalviDalvi2014"/> === वास्तु आणि ग्रामजीवन === कोकणातील मंदिर हे केवळ देवतेच्या उपासनेचे स्थान नसून अनेक ठिकाणी ग्रामजीवनातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवहारांचे केंद्र राहिले आहे. धार्मिक उत्सव, जत्रा, सामुदायिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरा यांमुळे मंदिर आणि गावाचा परस्परसंबंध दृढ झाला आहे. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासातही कोकणातील मंदिरांना धार्मिक वास्तूंबरोबरच समुदायाच्या सामाजिक जीवनाशी संबंधित केंद्रे म्हणून पाहिले आहे. मंदिरांमध्ये धार्मिक विधींव्यतिरिक्त विविध सामाजिक उपक्रम आणि उत्सव होत असल्यामुळे वास्तूला स्थानिक सांस्कृतिक ओळख जतन करण्याचे कार्यही प्राप्त होते. <ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात Dalvi आणि Dalvi यांनी मंदिर, घर, वस्ती आणि सार्वजनिक अवकाश यांच्यातील संबंधावर भर दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार पारंपरिक कोकणी वस्तीमध्ये धार्मिक आणि नागरी वास्तूंचे स्वरूप स्थानिक जीवनपद्धतीशी सुसंगत होते. <ref name="DalviDalvi2010"/> === धार्मिक वास्तू आणि सांस्कृतिक वारसा === कोकणातील मंदिर वास्तूंचे महत्त्व त्यांच्या स्थापत्यरचनेपुरते मर्यादित नसून त्या स्थानिक सांस्कृतिक वारशाच्या भौतिक अभिव्यक्ती आहेत. वास्तूशी संबंधित बांधकाम तंत्र, काष्ठशिल्प, अलंकरण, धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांमधून पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेले ज्ञान व्यक्त होते. या दृष्टीने कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास हा वास्तुकला, इतिहास, लोकसंस्कृती, पर्यावरण आणि वारसा संवर्धन या सर्व क्षेत्रांना जोडणारा बहुविषयक अभ्यास ठरतो. Korlekar आणि Desai यांनी मंदिरांच्या वास्तुशैलीचा संबंध sustainability आणि cultural legacy शी जोडला आहे, तर Potdar यांनी सिंधुदुर्गातील मंदिरांचे स्थानिक वास्तु-प्रकार म्हणून दस्तऐवजीकरण करण्यावर भर दिला आहे. <ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> === हवामान आणि पर्जन्यमान === कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवर या प्रदेशाच्या हवामानाचा आणि विशेषतः मान्सूनच्या पर्जन्यमानाचा प्रभाव महत्त्वाचा आहे. अरबी समुद्रालगतचा प्रदेश, सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांचा भूभाग आणि मान्सूनमुळे होणारा मोठ्या प्रमाणातील पाऊस यांमुळे पारंपरिक वास्तूंच्या बांधकामात पावसापासून संरक्षण, छताची रचना, पाण्याचा निचरा आणि बांधकाम साहित्याची निवड या बाबींना महत्त्व प्राप्त झाले. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण प्रदेशात मान्सूनच्या काळात मोठ्या प्रमाणात पर्जन्यमान होते आणि प्रदेशाच्या भौगोलिक रचनेत डोंगराळ, पठारी आणि किनारी भागांचा समावेश होतो.<ref name="GSDAKonkan"/> या पर्यावरणीय परिस्थितीचा पारंपरिक वास्तुरचनेशी संबंध कोकणातील मंदिरांच्या अभ्यासातही अधोरेखित करण्यात आला आहे. Korlekar आणि Desai यांनी कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक पर्यावरण, उपलब्ध संसाधने, पारंपरिक बांधकाम पद्धती आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. त्यांच्या अभ्यासाच्या चौकटीत sustainability आणि cultural legacy हे मंदिर वास्तुशैलीच्या अभ्यासातील महत्त्वाचे घटक मानले आहेत.<ref name="KorlekarDesai2025"/> पावसाळ्यात मोठ्या प्रमाणात पर्जन्यमान होणाऱ्या कोकण प्रदेशात छताची रचना ही वास्तूच्या संरक्षणातील महत्त्वाची बाब ठरते. किनारी महाराष्ट्रातील पारंपरिक वस्तीच्या अभ्यासात स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या वास्तुरचनेचा उल्लेख करताना लाकडी घटकांवर आधारित कौलारू छतांचा वापर नोंदविण्यात आला आहे. Harihareshwar येथील अभ्यासात पारंपरिक घरांच्या छतांसाठी लाकडी battens वर आधारित कौलारू रचना आढळत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच अभ्यासात अशा कौलारू छतांना वास्तूचा तुलनेने अधिक संवेदनशील भाग मानले असून, त्यांच्या देखभालीशी संबंधित अडचणींचाही उल्लेख केला आहे.<ref name="ManjrekarSharmaKeskar2021">{{cite book |last=Manjrekar |first=Shraddha Mahore |last2=Sharma |first2=Pallavi |last3=Keskar |first3=Poorva |chapter=Built Environment of Indian Villages: A Case Study of Coastal Village of Maharashtra |title=Architecture & Planning for Villages |year=2021 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीच्या अभ्यासातही हवामान, स्थानिक पर्यावरण आणि उपलब्ध संसाधनांशी जुळवून घेतलेल्या पारंपरिक बांधकाम पद्धतींना महत्त्व दिले आहे. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासानुसार कोकणातील मंदिर वास्तू स्थानिक संसाधनांचा वापर, पारंपरिक बांधकामज्ञान आणि पर्यावरणीय जाणीव यांच्याशी संबंधित आहेत. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना वास्तूच्या धार्मिक स्वरूपाबरोबरच ती ज्या भौगोलिक आणि पर्यावरणीय परिस्थितीत विकसित झाली त्या परिस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="ManjrekarSharmaKeskar2021"/> === स्थानिक बांधकाम साहित्य === कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या बांधकाम साहित्याचा वापर. दगड, लेटराइट किंवा जांभा दगड, लाकूड, माती, चुन्याचे मिश्रण आणि कौले यांचा प्रदेशातील विविध पारंपरिक वास्तूंमध्ये उपयोग झालेला आढळतो. स्थानिक साहित्याचा वापर हा केवळ उपलब्धतेमुळे झालेला नसून, स्थानिक हवामान, बांधकाम तंत्र आणि कारागिरीशी त्याचा संबंध आहे.<ref name="Potdar2020"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील vernacular temple architecture वरील Komal Potdar यांच्या अभ्यासात मंदिरांची रचना स्थानिक भूगोल, स्थानिक बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक planning systems यांच्याशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट केले आहे. या अभ्यासात मंदिरांना कोकणाशी निगडित स्वतंत्र वास्तु-प्रकार म्हणून पाहून त्यांच्या वास्तुघटकांचे आणि प्रतीकात्मकतेचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="Potdar2020"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या संदर्भात Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथात लाकडी वास्तुघटक आणि काष्ठकारागिरीचा व्यापक अभ्यास आढळतो. कोकणातील काष्ठवास्तू समजून घेण्यासाठी हा दख्खनी संदर्भ उपयुक्त ठरतो.<ref name="Mate1967">{{cite book |last=Mate |first=Madhukar Shripad |title=Deccan Woodwork |series=Deccan College Building Centenary & Silver Jubilee Series |volume=49 |publisher=Deccan College Postgraduate and Research Institute |location=Poona |year=1967 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी परिसरातील विविध प्रकारच्या दगडांची आणि लेटराइटची नोंद आहे. बांधकामासाठी वापरता येणाऱ्या स्थानिक दगडांच्या उपलब्धतेमुळे पारंपरिक वास्तूंमध्ये स्थानिक खडकांचा वापर करण्यास अनुकूल परिस्थिती निर्माण झाली होती.<ref name="GazetteerStone"/> === जांभा दगड आणि इतर दगडांचा वापर === कोकणातील मंदिरांच्या बांधकामात स्थानिक दगडांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात बांधकामासाठी उपयुक्त अशा granite-gneiss, quartzite, Deccan trap आणि laterite यांसारख्या विविध प्रकारच्या खडकांची उपलब्धता असल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आहे. त्यामुळे कोकणातील पारंपरिक वास्तूंमध्ये स्थानिक भूगर्भीय परिस्थिती आणि उपलब्ध बांधकाम साहित्य यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेता येतो.<ref name="GazetteerStone">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Building Stones |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_economic.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> मंदिरांच्या प्रत्यक्ष वास्तुरचनेत कोणत्या प्रकारचा दगड वापरला आहे, याचे स्वरूप मंदिरनिहाय बदलू शकते. उदाहरणार्थ, कुंकेश्वर मंदिराच्या पायाभरणीत granite, तर वरच्या बांधकामात आणि घुमटात laterite वापरल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आहे. यावरून एका मंदिराच्या वास्तूतही संरचनात्मक गरज आणि उपलब्धतेनुसार भिन्न प्रकारच्या दगडांचा वापर झालेला दिसून येतो.<ref name="GazetteerKunkeshvar">{{cite web |title=Kunkeshvar |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Kunkeshvar.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> वाळवळ आणि आकेरी परिसरात बांधकामासाठी उपयुक्त दगडांच्या खाणी असल्याचीही गॅझेटियरमध्ये नोंद आहे. वाळवळ येथील दगड quartz किंवा quartzite प्रकारचा असल्याचे, तर आकेरी येथील कठीण slate-coloured talc-schist प्रकारचा दगड बांधकामासाठी विशेष उपयुक्त असल्याचे जुन्या Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer मध्ये नमूद केले आहे.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone">{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Minerals |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pro2_minerals.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना त्यामुळे केवळ “जांभा दगड” या एका साहित्यावर भर न देता, स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या विविध दगडांचे प्रकार, त्यांचे भौगोलिक वितरण आणि विशिष्ट मंदिरांमध्ये झालेला त्यांचा वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. वाळवळ आणि आकेरी परिसरातील बांधकामासाठी उपयुक्त दगडांच्या उपलब्धतेची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आहे. या नोंदीमुळे सावंतवाडी परिसरातील स्थानिक दगड आणि पारंपरिक बांधकाम यांच्यातील संबंधाचा ऐतिहासिक संदर्भ उपलब्ध होतो.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone"/> वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण मंदिर हे स्थानिक दगडी वास्तूचे उदाहरण आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरनुसार हे मंदिर नदीकाठी असून त्याच्या वास्तूत दगडाचा वापर झालेला आहे. मंदिरातील स्तंभांवरील कोरीव कामाचाही गॅझेटियरमध्ये उल्लेख आहे.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone"/> कुंकेश्वर मंदिराच्या बांधकामात साहित्याच्या विविधतेचे स्पष्ट उदाहरण दिसते. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरनुसार मंदिराच्या पायाभरणीत ग्रॅनाइटचा, तर त्याच्या वरच्या बांधकामात आणि घुमटात लेटराइटचा वापर करण्यात आला आहे. त्यामुळे एकाच मंदिराच्या वास्तूमध्येही भिन्न प्रकारच्या दगडांचा उपयोग त्यांच्या संरचनात्मक किंवा उपलब्धतेनुसार करण्यात आल्याचे दिसते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> कुंकेश्वर मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर असलेल्या शिलालेखानुसार मंदिराची दुरुस्ती आणि विस्तार इ.स. १६८० मध्ये झाल्याचीही गॅझेटियरमध्ये नोंद आहे. त्यामुळे वास्तूचे बांधकाम साहित्य समजून घेताना त्याच्या ऐतिहासिक दुरुस्ती आणि विस्ताराच्या टप्प्यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुशैलीमध्ये लाकडाला विशेष महत्त्व आहे. धार्मिक आणि लौकिक अशा दोन्ही प्रकारच्या वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर वास्तुघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork">{{cite conference |last=Hadap |first=Nitin |title=Konkan Woodwork: A Preliminary Note |booktitle=Proceedings of the 73rd Session of the Indian History Congress |location=Mumbai }}</ref> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील लाकडी कलापरंपरेचे क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे अध्ययन करण्यात आले आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणाऱ्या लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, bracket figures, ceiling panels, lintels आणि इतर काष्ठघटकांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. तसेच काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/ref> काष्ठाचा उपयोग केवळ संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून त्यावर कोरीव काम करून वास्तूला कलात्मक स्वरूप देण्यात आले. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तुचा अभ्यास हा वास्तुशास्त्र आणि काष्ठशिल्प या दोन्हींच्या संगमातून करणे आवश्यक ठरते. दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या संदर्भातून दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, कारागिरी आणि काष्ठशिल्पाची व्यापक पार्श्वभूमी समजण्यास मदत होते.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना स्थानिक लाकूड, कारागिरीचे तंत्र, धार्मिक उपयोग आणि वास्तूतील लाकडी घटकांचे परस्परसंबंध यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तु ही कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीची केवळ सजावटीची बाब नसून तिच्या संरचनात्मक आणि सांस्कृतिक स्वरूपाचा महत्त्वाचा भाग आहे. === काष्ठशिल्प आणि देऊळ वास्तु === काष्ठशिल्प हे कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीतील महत्त्वाचे कलात्मक वैशिष्ट्य मानता येते. लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, छताचे पटल आणि इतर घटकांवर केलेले कोरीव काम वास्तूला धार्मिक आणि कलात्मक अभिव्यक्ती प्रदान करते. Hadap यांच्या क्षेत्रीय अभ्यासात कोकणातील धार्मिक वास्तूंमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लाकडी कोरीव काम आढळल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पाच्या अभ्यासात त्यावरील प्रतिमा, अलंकरणात्मक नमुने, तंत्र, शैली, संभाव्य कालमान आणि सामाजिक-धार्मिक संदर्भ यांचा विचार करता येतो. त्यामुळे काष्ठशिल्प हे केवळ सजावट नसून स्थानिक इतिहास, धार्मिक प्रतीके आणि पारंपरिक कारागिरी यांचे दस्तऐवजीकरण करणारे माध्यम ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांवर अलीकडे स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासामुळे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंदिरांमध्ये जतन झालेल्या काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र कलाविषय आणि वास्तुघटक म्हणून अभ्यास करण्याची दिशा पुढे आली आहे.<ref name="PawasKashthashilpa2026">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Joshi |first2=Renuka |last3=Ambalkar |first3=Janhavi |last4=Gaikwad |first4=Tanvi |title=Case Study of Kashthashilpa Panels from Someshwara and Vishweshwar Temple of Pawas, Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Kalākalpa: IGNCA Journal of Arts |year=2026 |issn=2456-8201 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |location=New Delhi }}</ref> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांमधील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना काष्ठशिल्प-पटलांची रचना, त्यावरील अलंकरण, वापरलेले साहित्य, कारागिरीचे तंत्र आणि त्यांचा मंदिराच्या धार्मिक व वास्तुशास्त्रीय संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. अशा अभ्यासातून रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तसेच व्यापक कोकणातील काष्ठशिल्प परंपरेची स्थानिक वैशिष्ट्ये आणि तिचे वास्तुशिल्पाशी असलेले संबंध अधिक स्पष्ट होण्यास मदत होते.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === काष्ठवास्तुतील संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक घटक === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये लाकूड हे एकाच वेळी संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक माध्यम म्हणून वापरले गेले आहे. स्तंभ, तुळया, छताचे घटक आणि चौकटी यांसारख्या भागांना संरचनात्मक भूमिका असताना त्यांच्यावर केलेले कोरीव काम वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काही धार्मिक वास्तूंमध्ये काष्ठशिल्पाचे घटक देवतेशी संबंधित धार्मिक प्रतीके, पौराणिक प्रतिमा किंवा स्थानिक कलापरंपरेशी निगडित अलंकरण दर्शवू शकतात. मात्र, अशा प्रतिमांचे स्वरूप आणि अर्थ मंदिरनिहाय बदलू शकतात. त्यामुळे काष्ठशिल्पातील प्रतिमांचा अर्थ लावताना प्रत्यक्ष वास्तू-अभ्यास, शिल्पविषयक दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भ यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठवास्तूचे संवर्धन करताना तिच्या संरचनात्मक भूमिकेबरोबरच काष्ठशिल्पाचे कलात्मक आणि ऐतिहासिक महत्त्वही लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूंच्या दस्तऐवजीकरणाच्या अभ्यासातून लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताचे पटल आणि इतर वास्तुघटकांचे नोंदणीकरण करण्यात आले आहे. अशा वास्तुघटकांचे दस्तऐवजीकरण हे त्यांच्या वास्तुशास्त्रीय, कलात्मक आणि सांस्कृतिक मूल्यांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास == कोकणातील मंदिर स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास एका विशिष्ट कालखंडात अचानक निर्माण झालेला वास्तुप्रकार म्हणून पाहता येत नाही. या प्रदेशातील धार्मिक वास्तूंच्या पुरातत्त्वीय नोंदींमध्ये प्राचीन शैलकृत गुहा आणि ब्राह्मणical धार्मिक वास्तू आढळतात; रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत गुहा याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> दक्षिण कोकणातील अलीकडील पुरातत्त्वीय संशोधनातूनही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नव्याने नोंद झालेल्या शैलकृत गुहांची माहिती उपलब्ध झाली आहे.<ref name="BokilKamble2025">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Kamble |first2=Riya |title=Newly Discovered Rock-Cut Caves from the Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Journal of Studies in South Asia |volume=1 |issue=1 |year=2025 |pages=17–24 |issn=3107-8451 |date=30 June 2025 |url=https://www.pbjournals.com/JSSA }}</ref> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या पुढील विकासाचा अभ्यास करताना स्थानिक दगडी वास्तू, काष्ठवास्तु, लेटराइटचा वापर आणि स्थानिक बांधकाम परंपरा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपात स्थानिक साहित्य, कारागिरी आणि वास्तुरचनेचा परस्परसंबंध दिसून येतो; विशेषतः कोकणातील काष्ठवास्तू आणि धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासातून लाकडी वास्तुघटकांची दीर्घकालीन परंपरा स्पष्ट होते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास केवळ वास्तूच्या बाह्य स्वरूपावर आधारित न राहता पुरातत्त्वीय अवशेष, वास्तुरचना, शिल्पकला, प्रतिमाशास्त्र, उपलब्ध ऐतिहासिक साधने आणि स्थानिक वास्तुपरंपरा यांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून करणे आवश्यक आहे. कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तूंच्या अभ्यासात वास्तुरचना आणि प्रतिमाशास्त्राचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे, तर कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या आधुनिक अभ्यासात वास्तू, स्थानिक परंपरा आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांवर भर देण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर स्थापत्याच्या ऐतिहासिक विकासाचा कालानुक्रम ठरविताना मात्र प्रत्येक वास्तूचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय, ऐतिहासिक आणि वास्तुशास्त्रीय पुरावा विचारात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध पुराव्यावरून वेगवेगळ्या कालखंडांतील वास्तूंची वैशिष्ट्ये ओळखता येतात; परंतु सर्व आधुनिक कोकणी मंदिररचना एका अखंड आणि एकरेषीय वास्तु-विकासातून निर्माण झाल्या असे सर्वसाधारणपणे मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKamble2025"/> === प्राचीन धार्मिक वास्तू === कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासासाठी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत गुहा महत्त्वपूर्ण पुरातत्त्वीय उदाहरण ठरतात. कातळगाव आणि जावडे ही गावे लांजा तालुक्यात असून, त्यांच्यामधून वाहणाऱ्या स्थानिक प्रवाहाच्या परिसरातील लेटराइट किंवा फेरिक्रीटच्या थरात या गुहा कोरण्यात आल्या आहेत. या स्थळावर अनेक गुहा, स्वतंत्र शिल्पे आणि वास्तुघटक आढळतात.<ref name="JogeKatalgaon2018">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |last3=Dhanawade |first3=Anjay |last4=Ganvir |first4=Shrikant |last5=Dalavi |first5=Hemant |title=Early Brahmanical Rock Cut Caves at Katalgaon-Javade, District Ratnagiri, Maharashtra, India |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Sri Lanka |volume=62 |issue=2 |year=2018 |pages=65–115 }}</ref> Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार कातळगाव–जावडे येथील गुहा साधारण इ.स. चौथे–पाचवे शतक या कालखंडाशी संबंधित आहेत. या स्थळाचे महत्त्व केवळ गुहांच्या प्राचीनतेत नसून त्यांच्या वास्तुरचनेत आणि त्यांच्याशी संबंधित शिल्पप्रतिमांमध्ये आहे. या वास्तूंच्या आधारे पश्चिम किनारपट्टीवरील महाराष्ट्रात ब्राह्मणical धार्मिक परंपरांच्या प्रसाराचा आणि त्यांच्या आरंभीच्या वास्तुरूपांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> या गुहांपैकी अनेक गुहा आकाराने लहान आणि एककक्षीय आहेत. काही गुहांमध्ये साधे उंचवटे किंवा आसने, तर काही ठिकाणी अधिक विकसित पादपीठे आणि कोनाडे आढळतात. अभ्यासकांनी या वास्तुरचनेची तुलना महाराष्ट्र, गोवा आणि दख्खनमधील इतर आरंभीच्या शैलकृत धार्मिक वास्तूंशी केली आहे. कातळगाव–जावडे येथील गुहांमध्ये प्रवेशरचनेचे स्वरूपही वैशिष्ट्यपूर्ण आहे; बहुतेक गुहांमध्ये स्वतंत्र दरवाजाची विकसित चौकट आढळत नसल्याचे अभ्यासात नमूद केले आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील वास्तुसमूहात धार्मिक परंपरांची विविधता दिसून येते. काही गुहांमध्ये विष्णूशी संबंधित प्रतिमा आढळतात, तर इतर गुहांमध्ये कार्तिकेय, ब्रह्मा किंवा शिव, शिव-पार्वती आणि गंगावतरणाशी संबंधित प्रतिमाशिल्पे आढळतात. त्यामुळे या स्थळाचा अभ्यास केवळ वास्तुशास्त्रीय दृष्टीने न करता प्रतिमाशास्त्र आणि धार्मिक इतिहासाच्या संदर्भातही केला जातो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील गुहांमध्ये आढळणाऱ्या प्रतिमांमध्ये विष्णू, नरसिंह, कार्तिकेय, शिव-पार्वती आणि इतर धार्मिक विषयांचे दर्शन घडते. काही प्रतिमांच्या स्थानिक अर्थनिर्मितीचेही अभ्यासात उल्लेख आहेत. यावरून प्राचीन धार्मिक वास्तू आणि नंतरच्या लोकश्रद्धा यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करण्यासाठीही हे स्थळ महत्त्वाचे ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> या गुहांच्या वास्तुरचनेत साधेपणा आणि कार्यप्रधानता दिसून येते. अभ्यासकांच्या मते कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तू कोकणातील या प्रकारच्या वास्तुपरंपरेच्या आरंभीच्या स्वरूपाचे प्रतिनिधित्व करतात. त्यांची रचना दख्खन आणि पश्चिम भारतातील इतर आरंभीच्या शैलकृत वास्तूंशी काही प्रमाणात साम्य दर्शवते. त्यामुळे कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तूंचा इतिहास हा व्यापक दख्खनी शैलकृत वास्तुपरंपरेपासून पूर्णपणे वेगळा नव्हता, असे तुलनात्मक वास्तु-अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या उपलब्धतेचा प्रश्नही महत्त्वाचा आहे. Raghunath Bokil आणि Riya Kamble यांच्या 2025 मधील अभ्यासानुसार दक्षिण कोकणात योग्य खडक किंवा वास्तुशिल्पासाठी उपयुक्त साहित्याची मर्यादित उपलब्धता असल्यामुळे शैलकृत वास्तूंची संख्या तुलनेने मर्यादित आहे. तरीही रत्‍नागिरी जिल्ह्यात गेल्या काही दशकांत विविध अभ्यासकांनी अनेक शैलकृत वास्तू आणि गुहा ओळखल्या आहेत. त्यांच्या अभ्यासात संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका नव्याने नोंद झालेल्या गुहेचा उल्लेख आहे.<ref name="BokilKamble2025"/> या नव्या पुरातत्त्वीय नोंदींमुळे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील शैलकृत धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास अद्याप पूर्ण झालेला नसल्याचे दिसते. त्यामुळे प्राचीन धार्मिक वास्तूंचा इतिहास निश्चित करण्यासाठी नव्या पुरातत्त्वीय शोधांचे दस्तऐवजीकरण, स्थळांचा तुलनात्मक अभ्यास आणि उपलब्ध शिल्प-वास्तुघटकांचे शास्त्रीय विश्लेषण आवश्यक आहे.<ref name="BokilKamble2025"/> कातळगाव–जावडे आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील इतर शैलकृत वास्तू या नंतरच्या कोकणी मंदिर वास्तुशैलीच्या थेट आणि एकमेव पूर्वरूप म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध पुरातत्त्वीय अभ्यास मात्र या वास्तूंमधून कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तुरचना, शैलकृत स्थापत्य आणि प्रतिमाशास्त्रीय परंपरांचा महत्त्वपूर्ण पुरावा उपलब्ध करून देतात. त्यामुळे कोकणातील मंदिर स्थापत्याच्या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास करताना या शैलकृत वास्तूंचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भ म्हणून विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKamble2025"/> === शिलाहार आणि मध्ययुगीन परंपरा === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहार राजवटीला महत्त्वाचे स्थान आहे. दक्षिण कोकणातील शिलाहार घराण्याची सत्ता साधारण इ.स. ७७० ते १०२० या कालखंडात होती. या घराण्याचा प्रभाव सह्याद्री आणि समुद्र यांच्या दरम्यानच्या दक्षिण कोकण प्रदेशावर होता. त्यांच्या इतिहासाची माहिती प्रामुख्याने ताम्रपट, शिलालेख आणि इतर ऐतिहासिक साधनांमधून उपलब्ध होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खारेपाटण ताम्रपट हे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी विशेष महत्त्वाचे साधन मानले जाते.<ref name="GazetteerShilaharas">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Silaharas |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref><ref name="Khobrekar2002">{{cite book |last=Khobarekar |first=V. G. |title=Konkan, from the Earliest to 1818 A.D.: A Study in Political and Socio-economic Aspects |publisher=Snehavardhan Publishing House |location=Pune |year=2002 |pages=436 }}</ref> शिलाहारांच्या काळातील राजकीय इतिहासाबरोबरच धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचाही विकास झाला. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये शिलाहारांच्या काळातील मंदिरांचा धार्मिक कार्याबरोबरच शिक्षण आणि सत्रव्यवस्थेशी संबंध असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे मध्ययुगीन कोकणातील देवळे ही केवळ उपासनेची स्थळे नसून धार्मिक, शैक्षणिक आणि सामाजिक जीवनाशी संबंधित संस्था म्हणूनही कार्यरत होती असे उपलब्ध ऐतिहासिक साधनांवरून दिसून येते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय प्रभावाचा विस्तार काळानुसार बदलत गेला. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींनुसार त्यांच्या सत्तेचा संबंध गोवा, रत्‍नागिरी आणि खारेपाटण परिसराशी होता. खारेपाटण येथील ताम्रपटांमधून शिलाहार राजांची वंशावळ, त्यांच्या राजकीय संबंधांची माहिती आणि तत्कालीन प्रशासनाचे काही पैलू समोर येतात.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="Khobrekar2002"/> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास करताना केवळ राजाश्रयावर भर देणे योग्य ठरणार नाही. ताम्रपट आणि इतर ऐतिहासिक साधनांमधून धार्मिक संस्थांना देण्यात आलेल्या आश्रयाची माहिती मिळते; परंतु आज अस्तित्वात असलेल्या प्रत्येक मंदिराची वास्तुरचना शिलाहारकालीन आहे असे केवळ त्या प्रदेशावर शिलाहारांची सत्ता होती म्हणून म्हणता येत नाही. एखाद्या मंदिराचे कालमान निश्चित करण्यासाठी त्याची वास्तुशैली, शिलालेख, मूर्तिशिल्प, बांधकामातील स्तर आणि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या विकासात स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती आणि उपलब्ध बांधकाम साहित्य यांचाही प्रभाव राहिला. पुढील काळात कोकणातील मंदिर वास्तूंमध्ये दगड, लेटराइट आणि लाकूड यांचा विविध प्रकारे वापर झालेला दिसतो. त्यामुळे मध्ययुगीन मंदिर स्थापत्याचा अभ्यास हा केवळ राजवंशांच्या इतिहासाच्या चौकटीत न करता स्थानिक वास्तुपरंपरा, कारागिरी आणि उपलब्ध संसाधने यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> शिलाहारांच्या राजवटीच्या समाप्तीनंतर कोकणातील राजकीय सत्ता विविध राजघराण्यांच्या प्रभावाखाली गेली. दक्षिण कोकणातील शिलाहारांची सत्ता इ.स. ११व्या शतकाच्या प्रारंभी संपुष्टात आल्याचे रत्‍नागिरी गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यानंतरच्या काळात चालुक्य, कदंब, यादव आणि इतर राजकीय सत्तांच्या प्रभावामुळे कोकणाच्या राजकीय इतिहासात बदल झाले.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन काळातील धार्मिक वास्तूंच्या परंपरेचा अभ्यास करताना या राजकीय बदलांबरोबरच स्थानिक देवस्थानांची सातत्याने चालत आलेली परंपरा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. अनेक देवस्थानांच्या वास्तूंमध्ये कालांतराने दुरुस्ती, विस्तार, पुनर्बांधणी किंवा नवीन वास्तुघटकांची भर पडल्यामुळे आजची वास्तू ही एका विशिष्ट ऐतिहासिक कालखंडाचीच निर्मिती आहे असे गृहीत धरता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील मध्ययुगीन मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास हा वास्तूच्या मूळ निर्मितीबरोबरच तिच्या नंतरच्या परिवर्तनांचाही अभ्यास ठरतो.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="DalviDalvi2010"/> === आधुनिक काळातील परिवर्तन === कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये आधुनिक काळात दुरुस्ती, पुनर्बांधणी, विस्तार आणि नवीन बांधकाम साहित्याचा वापर यांमुळे काही बदल झाले आहेत. पारंपरिक मंदिरांच्या वास्तूमध्ये स्थानिक साहित्य, काष्ठवास्तु, कौलारू छत आणि स्थानिक कारागिरी यांना महत्त्व असताना आधुनिक काळात त्यांच्या देखभालीसाठी आणि पुनर्बांधणीसाठी नव्या बांधकाम पद्धतींचा वापर होऊ लागला आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील आधुनिक अभ्यासांमध्ये पारंपरिक बांधकामज्ञान आणि सांस्कृतिक वारसा यांचे जतन हा महत्त्वाचा विषय म्हणून पुढे आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक पुनर्बांधणीमुळे काही मंदिरांच्या मूळ वास्तुरचनेत बदल होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अलीकडील अभ्यास आणि वास्तुशिक्षणाच्या प्रकल्पांमध्ये पारंपरिक मंदिरांच्या नूतनीकरणामुळे त्यांच्या मूळ वास्तुगुणांमध्ये बदल होण्याच्या प्रश्नाकडे लक्ष वेधण्यात आले आहे. काही उदाहरणांमध्ये पारंपरिक ग्रामदेवतांच्या मंदिरांचे नूतनीकरण करून त्यांना अधिक एकसंध आधुनिक काँक्रीट स्वरूप देण्यात आल्याने पूर्वीच्या वास्तुरचनेतील वैशिष्ट्ये कमी झाल्याचे निरीक्षण नोंदविण्यात आले आहे.<ref name="Deulkathan2025">{{cite web |title=Kala Ghoda Arts Festival 2025: This project by college students showcases stories of temple architecture in Konkan |url=https://www.mid-day.com/mumbai-guide/things-to-do/article/konkan-calling-23471346 |website=Mid-day |date=25 January 2025 |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक काळातील परिवर्तन केवळ मंदिराच्या मुख्य वास्तूपुरते मर्यादित नसून मंदिर परिसरातील उपयुक्तताविषयक बांधकामांमध्येही दिसून येते. भाविकांसाठी सुविधा, प्रवेशमार्ग, सभागृह, स्वच्छतागृहे, निवासव्यवस्था आणि इतर सोयी निर्माण करताना पारंपरिक मंदिर परिसराच्या मूळ रचनेशी त्यांचा संबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते. त्यामुळे मंदिराच्या संवर्धनात धार्मिक वापराच्या गरजा आणि वास्तु-वारशाचे जतन यांच्यात संतुलन राखणे महत्त्वाचे ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काही ऐतिहासिक मंदिरांच्या बाबतीत आधुनिक संवर्धन आणि पुनर्स्थापना प्रकल्पही हाती घेण्यात आले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील धूतपापेश्वर मंदिराच्या संवर्धन प्रकल्पात मंदिर, उपदेवालये, उपयुक्तता-विषयक वास्तू आणि परिसरातील पर्यावरणीय घटक यांचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे. या मंदिराच्या वास्तूमध्ये शिलाहार आणि पेशवा काळातील शैलींचे स्थानिक कोकणी साहित्याशी झालेले अनुकूलन दिसून येते, अशी नोंद संवर्धन प्रकल्पाच्या दस्तऐवजात आहे.<ref name="DhootapapeshwarConservation">{{cite web |title=Dhootapapeshwar Temple — Management Plan & DPR & Conservation Works |url=https://anlassociates.com/projects/dhootapapeshwar-temple-management-plan-dpr-conservation-works |website=Abha Narain Lambah Associates |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक काळात मंदिर वास्तूंकडे केवळ धार्मिक वापराच्या दृष्टीने न पाहता सांस्कृतिक वारसा आणि वास्तु-अभ्यासाच्या दृष्टीनेही पाहिले जात आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवर आधारित अलीकडील शैक्षणिक आणि वास्तुशिक्षणाच्या प्रकल्पांमध्ये मंदिरांचे दस्तऐवजीकरण, प्रतिकृती तयार करणे आणि त्यांच्या वास्तु-सांस्कृतिक संदर्भाचा अभ्यास करण्याचा प्रयत्न झाला आहे. यामुळे पारंपरिक मंदिर वास्तुशैलीकडे नव्या पिढीचे आणि वास्तु-अभ्यासकांचे लक्ष वेधले जात आहे.<ref name="Deulkathan2025"/> आधुनिक परिवर्तनाच्या प्रक्रियेत पर्यटनाचाही प्रभाव वाढत आहे. मंदिरांना धार्मिक स्थळांबरोबरच सांस्कृतिक आणि वारसा स्थळे म्हणून पाहिले जाऊ लागल्याने त्यांच्या परिसरात पर्यटक आणि भाविकांसाठी सुविधा निर्माण करण्याची गरज वाढली आहे. महाराष्ट्रातील वारसा स्थळांच्या विकासाच्या योजनांमध्ये संरक्षण, दस्तऐवजीकरण आणि पर्यटकांसाठी मूलभूत सुविधा यांचा एकत्रित विचार केला जात असल्याचे दिसून येते.<ref name="RaigadTourism">{{cite web |title=Tourism |url=https://raigad.gov.in/en/tourism-eng/ |website=District Raigad, Government of Maharashtra |publisher=District Administration, Raigad |access-date=13 August 2026 }}</ref> तथापि, आधुनिक सुविधा आणि पारंपरिक वास्तुशैली यांच्यात संतुलन राखणे हे कोकणातील मंदिरांच्या संवर्धनातील महत्त्वाचे आव्हान आहे. पारंपरिक वास्तूंच्या दुरुस्ती किंवा पुनर्बांधणीमध्ये स्थानिक साहित्य, मूळ वास्तुरचना, काष्ठशिल्प, कौलारू छत, अलंकरण आणि मंदिराभोवतालचे सांस्कृतिक पर्यावरण यांचा विचार केल्यास वास्तूचे ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्य अधिक प्रभावीपणे जतन करता येऊ शकते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DhootapapeshwarConservation"/> आधुनिक काळातील परिवर्तनामुळे कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे स्वरूप काही ठिकाणी बदलले असले तरी पारंपरिक वास्तुज्ञान, स्थानिक साहित्य आणि काष्ठशिल्प यांचे महत्त्व अद्याप कायम आहे. त्यामुळे आधुनिक पुनर्बांधणी आणि पारंपरिक वारसा यांच्यात समतोल साधणे हे कोकणातील मंदिर वास्तूंच्या भविष्यातील संवर्धनासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> == मंदिराचे स्थान आणि परिसर नियोजन == === देवस्थान आणि ग्रामजीवन === कोकणातील मंदिर हे केवळ धार्मिक उपासनेचे स्थान नसून अनेक गावांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा एक महत्त्वाचा केंद्रबिंदू राहिले आहे. विशेषतः ग्रामदैवतांच्या देवळांना गावाच्या संरक्षणाशी, स्थानिक श्रद्धांशी आणि सामुदायिक धार्मिक आचारांशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मालवण येथील *Deulwada* वरील वास्तु-अभ्यासात ग्रामदैवतांना गावाचे रक्षक मानले जात असून, त्यांचे देवस्थान हे स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि विधींशी संबंधित सार्वजनिक जागा म्हणून वर्णन केले आहे.<ref name="DeulwadaMalvan">{{cite web |title=Temples of Deulwada, Malvan |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Deulwada-Document-2018.pdf |website=IES College of Architecture |publisher=IES College of Architecture |location=Mumbai, Maharashtra |year=2018 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील देवस्थानांच्या रचनेत मंदिराचा मुख्य गाभारा किंवा देवालय हा केंद्रस्थानी असला तरी त्याभोवतालचा परिसरही धार्मिक आणि सामाजिक वापराचा भाग असतो. देवस्थानाच्या परिसरात धार्मिक विधी, उत्सव, सामुदायिक कार्यक्रम आणि भाविकांच्या एकत्र येण्याच्या प्रक्रिया घडत असल्यामुळे मंदिराचा अवकाश हा केवळ वास्तूच्या आतील भागापुरता मर्यादित राहत नाही. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना मंदिर आणि त्याच्या सभोवतालच्या ग्रामवस्तीचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DalviDalvi2010"/> ग्रामदैवतांच्या देवळांभोवती निर्माण झालेला *Deulwada* किंवा देवस्थान परिसर हा स्थानिक धार्मिक जीवनाच्या संघटनेत महत्त्वाची भूमिका बजावतो. अशा परिसरात एका प्रमुख देवतेबरोबर इतर संबंधित देवतांची देवळे किंवा धार्मिक घटक असू शकतात. त्यामुळे देवस्थानाची रचना ही केवळ एका स्वतंत्र मंदिराची वास्तू न राहता स्थानिक धार्मिक विश्वाची भौतिक अभिव्यक्ती बनते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या सामाजिक संदर्भाचा विचार करताना स्थानिक परंपरा आणि वास्तू यांचे नातेही महत्त्वाचे ठरते. धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात वास्तूचे स्वरूप, तिचा परिसर आणि त्या परिसराशी निगडित सामाजिक-सांस्कृतिक व्यवहार यांचा एकत्रित विचार करण्याची आवश्यकता असल्याचे कोकणातील sacred heritage वरील अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="DalviDalvi2010"/> मंदिर आणि ग्रामजीवन यांचे नाते उत्सव, धार्मिक विधी आणि सामुदायिक सहभागाच्या माध्यमातून अधिक स्पष्ट होते. अशा प्रसंगी मंदिराचा परिसर तात्पुरत्या स्वरूपात मोठ्या सामुदायिक वापरासाठी खुला होतो. त्यामुळे मंदिराच्या वास्तु-अभ्यासात नियमित धार्मिक वापराबरोबरच उत्सवकालीन वापराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैली समजून घेताना म्हणूनच देवळाची वास्तू आणि ग्रामसमाज यांना परस्परांपासून स्वतंत्र मानणे योग्य ठरणार नाही. देवस्थान, ग्रामदैवत, धार्मिक परंपरा, सार्वजनिक अवकाश आणि स्थानिक सांस्कृतिक व्यवहार यांच्या परस्परसंबंधातून मंदिराला त्याचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व प्राप्त होते.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DalviDalvi2010"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुंकेश्वर मंदिर हे समुद्र आणि मंदिर यांच्या भौगोलिक संबंधाचे स्पष्ट उदाहरण आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार हे प्राचीन शिवमंदिर अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर स्थित आहे. मंदिर, समुद्रकिनारा आणि आसपासचा नैसर्गिक परिसर यांचे एकत्रित अस्तित्व या देवस्थानाला विशिष्ट भौगोलिक आणि धार्मिक स्वरूप प्राप्त करून देते.<ref name="KunkeshwarTourism">{{cite web |title=Kunkeshwar |url=https://maharashtratourism.gov.in/beach/kunkeshwar/ |website=Department of Tourism, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> === मंदिराभोवतालची रचना === कोकणातील काही मंदिरसमूहांमध्ये मुख्य देवालयाबरोबरच इतर देवतांची मंदिरे, मंडप आणि धार्मिक वापराच्या जागा एकत्रितपणे आढळतात. मालवण येथील देऊळवाड्यात पाच प्रमुख देवतांची मंदिरे एका धार्मिक परिसरात समूहाने स्थित आहेत. या मंदिरांचा विकास वेगवेगळ्या कालखंडांत झाला असून, काही मंदिरांमध्ये कालांतराने बाह्य मंडपांची भरही पडली आहे.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवणच्या देऊळवाड्याचा परिसर धार्मिक वापराबरोबरच सार्वजनिक आणि सामुदायिक वापरासाठीही महत्त्वाचा आहे. दस्तऐवजीकरणानुसार या मंदिरांतील मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या लोककलांच्या कार्यक्रमांसाठी केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिराभोवतालच्या रचनेत नैसर्गिक घटकांचाही समावेश होऊ शकतो. मालवणच्या देऊळवाड्यात काही वडाची झाडे ‘महा पुरुष’ म्हणून पूजली जातात. या झाडांभोवती प्रदक्षिणेसाठी चौथरा बांधलेला आहे. त्यामुळे काही ठिकाणी धार्मिक अवकाशाची रचना केवळ बांधलेल्या मंदिरांपुरती मर्यादित न राहता वृक्षांसारख्या नैसर्गिक घटकांनाही सामावून घेते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूह मंदिर आणि जलपरिसर यांच्या परस्परसंबंधाचे उदाहरण देतो. हा मंदिरसमूह दामापूर तलावाच्या बांधावर विकसित झाला असून, मूळ भगवती मंदिराबरोबर सातेरी देवी, नारायण आणि ब्राह्मण मंदिर अशी आणखी तीन मंदिरे या परिसरात आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati">{{cite web |title=Baandh Rakshak Bhagwati: The Sacred Waterfront |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Dhamapur-Bhagwati-Document-2019.pdf |website=IES College of Architecture |year=2019 |access-date=13 August 2026 }}</ref> दामापूरच्या भगवती मंदिराचा सभामंडप धार्मिक वापराबरोबरच सामुदायिक वापरासाठीही महत्त्वाचा आहे. दस्तऐवजीकरणानुसार या सभामंडपाचा उपयोग पंचायत बैठका आणि उत्सवांच्या वेळी होणाऱ्या सामुदायिक जमावासाठी केला जातो. त्यामुळे मंदिराच्या वास्तुरचनेतील मंडप हा काही ठिकाणी धार्मिक तसेच सामाजिक व्यवहारांसाठी वापरला जाणारा अवकाश ठरतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये पारंपरिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली लेटराइट दगडी बांधकामपद्धती आणि काष्ठचौकट यांचा वापर झाल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे. मंदिरांमध्ये अक्षीय नियोजन, चौकोनी गर्भगृह आणि त्याला जोडलेला मंडप आढळतो; मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त स्वरूपाचे आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati"/> या उदाहरणांवरून कोकणातील मंदिराभोवतालची रचना मंदिरनिहाय आणि परिसरनिहाय बदलत असल्याचे दिसते. काही ठिकाणी अनेक देवालयांचा समूह, काही ठिकाणी नैसर्गिक घटकांशी संबंधित धार्मिक अवकाश, तर काही ठिकाणी जलस्रोताशी निगडित मंदिरपरिसर आढळतो. त्यामुळे सर्व कोकणी मंदिरांसाठी एकच निश्चित परिसर-नियोजन पद्धती अस्तित्वात आहे असे म्हणता येत नाही.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना त्यामुळे मुख्य देवालयाबरोबरच त्याचा परिसर, संबंधित देवालये, मंडप, नैसर्गिक घटक आणि सामुदायिक वापर यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. मालवण आणि दामापूर येथील उदाहरणे धार्मिक वास्तू आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक जीवन यांच्यातील संबंध स्पष्ट करतात.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> == कोकणातील मंदिराची वास्तुरचना == === गर्भगृह === गर्भगृह हे मंदिराच्या धार्मिक आणि वास्तुरचनेतील प्रमुख घटकांपैकी एक आहे. मुख्य देवतेची प्रतिमा किंवा विग्रह ज्या पवित्र कक्षात प्रतिष्ठित केला जातो, त्या कक्षाला गर्भगृह किंवा गाभारा म्हणतात. भारतीय मंदिर वास्तुशैलीच्या मूलभूत रचनेत गर्भगृहाला मध्यवर्ती स्थान असून त्याच्या पुढे भक्तांच्या प्रवेशासाठी आणि उपासनेसाठी मंडपाची रचना केली जाते.<ref name="TempleArchitectureBasic">{{cite web |title=Three key forms of temple architecture |url=https://amritmahotsav.nic.in/blogdetail.htm?70= |website=Azadi Ka Amrit Mahotsav |publisher=Ministry of Culture, Government of India |date=1 March 2022 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिरांमध्ये गर्भगृहाची रचना स्थानिक वास्तुपरंपरा आणि बांधकामपद्धतीशी संबंधित असल्याचे काही प्रत्यक्ष मंदिर-अभ्यासांत दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरांची रचना पारंपरिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेल्या लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकटीच्या पद्धतीत करण्यात आली आहे. या मंदिरांमध्ये अक्षीय नियोजन असून चौकोनी गर्भगृहाला मंडप जोडलेला आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरसमूहातील गर्भगृह आणि मंडप यांचे परस्परसंबंध मंदिराच्या एकूण वास्तुरचनेचा महत्त्वाचा भाग आहेत. गर्भगृह हे देवतेच्या प्रतिष्ठापनेसाठी केंद्रस्थानी असताना त्याला जोडलेला मंडप धार्मिक उपासना तसेच सामुदायिक वापरासाठी उपयोगात येतो. त्यामुळे या उदाहरणात गर्भगृह आणि मंडप यांच्यातील वास्तुगत संबंध हा केवळ प्रवेशाचा नसून धार्मिक आणि सामाजिक वापराशीही संबंधित आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील सर्व मंदिरांच्या गर्भगृहांची रचना एकसारखी आहे असे मानता येत नाही. मंदिराची देवता, कालखंड, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य आणि नंतर झालेल्या विस्तार किंवा पुनर्बांधणीमुळे गर्भगृहाच्या आकारमानात आणि त्याच्या सभोवतालच्या वास्तुरचनेत फरक आढळू शकतो. त्यामुळे कोकणातील गर्भगृहाच्या वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करताना प्रत्येक मंदिराचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण विचारात घेणे आवश्यक आहे. गर्भगृहाच्या वास्तुरचनेचा अभ्यास करताना त्याचे आकारमान, भिंतींची रचना, प्रवेशद्वार, देवतेची प्रतिष्ठापना, प्रकाशव्यवस्था, मंडपाशी असलेला संबंध आणि त्यावर असलेल्या छताच्या किंवा शिखराच्या रचनेचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध कोकणी मंदिर-अभ्यासांमधून या घटकांमध्ये स्थानिक बांधकामपद्धती आणि काष्ठवास्तूचा प्रभाव काही ठिकाणी दिसून येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> म्हणून कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीतील गर्भगृह हे केवळ देवतेची प्रतिष्ठापना असलेले बंदिस्त कक्ष म्हणून न पाहता, मंदिराच्या अक्षीय नियोजनाचा आणि धार्मिक अवकाशाचा केंद्रबिंदू म्हणून अभ्यासणे आवश्यक आहे. दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाचे उदाहरण या संदर्भात स्थानिक कोकणी बांधकामपरंपरा आणि गर्भगृह-मंडप यांच्या परस्परसंबंधाचा प्रत्यक्ष नमुना उपलब्ध करून देते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> === अंतराळ === अंतराळ हा गर्भगृह आणि मंडप यांना जोडणारा मधला वास्तुघटक आहे. मंदिराच्या अंतर्गत रचनेत तो गर्भगृहातील अधिक अंतर्मुख आणि पवित्र अवकाश आणि मंडपातील तुलनेने अधिक खुल्या अवकाश यांच्यामधील संक्रमणाचा भाग म्हणून कार्य करतो. भारतीय मंदिर स्थापत्याच्या अभ्यासात अंतराळाला गर्भगृह आणि मंडप यांच्यामधील intermediate chamber किंवा vestibule म्हणून वर्णन केले जाते.<ref name="TempleArchitectureBasic"/> कोकणातील मंदिर वास्तुरचनेत अंतराळाची उपस्थिती मंदिरानुसार बदलू शकते. त्यामुळे प्रत्येक कोकणी मंदिरात गर्भगृह आणि मंडप यांच्या दरम्यान स्वतंत्र अंतराळ असतेच असे मानता येत नाही. उपलब्ध मंदिर-दस्तऐवजीकरणात गर्भगृह, अंतराळ आणि मंडप यांची रचना आढळणाऱ्या मंदिरांची उदाहरणे आहेत; मात्र कोकणातील सर्व मंदिरांसाठी एकच आराखडा लागू होतो असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अंतराळाची वास्तुगत भूमिका मुख्यतः गर्भगृह आणि मंडप यांच्यातील जोडणीशी संबंधित आहे. त्यामुळे मंदिराच्या अक्षीय नियोजनाचा अभ्यास करताना गर्भगृह, अंतराळ आणि मंडप यांची परस्परसंबंधित मांडणी विचारात घेतली जाते. भारतीय मंदिर स्थापत्याच्या अभ्यासक्रमीय संदर्भांमध्येही अंतराळाला गर्भगृह आणि मंडप यांना जोडणारा मध्यवर्ती वास्तुघटक म्हणून स्पष्ट केले आहे.<ref name="TempleArchitectureBasic"/> कोकणातील स्थानिक मंदिर वास्तुशैलीचा विचार करताना मात्र अंतराळाची रचना केवळ स्थापत्यशास्त्रीय संज्ञेच्या आधारे निश्चित करता येत नाही. स्थानिक बांधकाम साहित्य, मंदिराचा कालखंड, उपलब्ध जागा, नंतर झालेले विस्तार आणि पुनर्बांधणी यांमुळे गर्भगृह आणि मंडप यांच्यातील संक्रमण-अवकाशाचे स्वरूप बदलू शकते. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यास स्थानिक साहित्य, पारंपरिक बांधकामपद्धती आणि वास्तुघटक यांच्या परस्परसंबंधावर भर देतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अंतराळाचा अभ्यास करताना त्याचे आकारमान, गर्भगृहाशी असलेले प्रमाण, मंडपाशी असलेली जोडणी, प्रवेशद्वाराची रचना आणि त्यावरील अलंकरण यांचा स्वतंत्र विचार करता येतो. अशा तपशीलांच्या आधारे एखाद्या मंदिराची वास्तुरचना, तिचे कालानुक्रमिक स्तर आणि नंतरच्या काळात झालेल्या बदलांचा अभ्यास करण्यास मदत होऊ शकते. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांच्या दस्तऐवजीकरणात अंतराळ हा स्वतंत्र वास्तुघटक म्हणून नोंदविणे उपयुक्त ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीची विविधता लक्षात घेता अंतराळाला सर्व मंदिरांचे अनिवार्य वैशिष्ट्य मानण्याऐवजी, ज्या मंदिरात हा वास्तुघटक प्रत्यक्ष आढळतो तेथे त्याच्या रचना आणि कार्याचा स्वतंत्र अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. === मंडप === मंडप हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील महत्त्वाचा अवकाश असून तो गर्भगृहासमोरील उपासना, दर्शन आणि सामुदायिक वापरासाठीचा भाग असतो. भारतीय मंदिर स्थापत्याच्या विविध परंपरांमध्ये मंडपाचे स्वरूप मंदिराच्या आकारमानानुसार आणि वास्तुशैलीनुसार बदलते. काही मंदिरांमध्ये तो गर्भगृहाला थेट जोडलेला असतो, तर काही ठिकाणी गर्भगृह आणि मंडप यांच्यामध्ये अंतराळासारखा मध्यवर्ती वास्तुघटक असतो.<ref name="TempleArchitectureBasic"/> कोकणातील मंदिरांमध्ये मंडपाच्या रचनेत स्थानिक बांधकामपद्धतीचा प्रभाव दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणात गर्भगृहाला जोडलेला मंडप, खुले आणि स्तंभयुक्त मंडप तसेच लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकटीचा वापर नोंदविण्यात आला आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिराच्या उदाहरणातून मंडप हा केवळ गर्भगृहाकडे जाणारा मार्ग नसून मंदिराच्या धार्मिक आणि सामाजिक वापराचा महत्त्वाचा अवकाश असल्याचे दिसते. या मंदिराचा सभामंडप पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या वेळी सामुदायिक जमावासाठी वापरला जात असल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण येथील देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणातही मंदिरसमूहातील मंडपांना धार्मिक कार्याबरोबरच सामुदायिक वापराचे महत्त्व असल्याचे दिसून येते. काही मंडपांमध्ये सामुदायिक बैठका, अनौपचारिक वर्ग, कीर्तन आणि दशावतार यांसारखे सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील मंडपांच्या रचनेत लाकूड आणि दगड या दोन्ही स्थानिक साहित्यांचा वापर आढळू शकतो. काष्ठवास्तूच्या अभ्यासातून स्तंभ, तुळया, कंस आणि छताच्या संरचनेत लाकडाची भूमिका स्पष्ट होते; तर काही मंदिरसमूहांमध्ये लेटराइट दगड आणि लाकडी चौकटी यांचा संयुक्त वापर आढळतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> मंडपाचे स्वरूप मंदिरनिहाय बदलू शकते. काही ठिकाणी तो खुला आणि स्तंभयुक्त असतो, तर काही मंदिरांमध्ये अधिक बंदिस्त किंवा विस्तारित सभामंडप आढळतो. त्यामुळे कोकणातील सर्व मंदिरांच्या मंडपांची एकच निश्चित रचना आहे असे मानणे योग्य ठरणार नाही. मंदिराचा कालखंड, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, स्थानिक कारागिरी, धार्मिक उपयोग आणि नंतर झालेल्या विस्तारामुळे मंडपाच्या रचनेत विविधता निर्माण होऊ शकते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना मंडपाच्या आकारमानाबरोबरच त्याची गर्भगृहाशी असलेली जोडणी, स्तंभांची मांडणी, छताची रचना, प्रवेशव्यवस्था, अलंकरण आणि सामुदायिक वापर यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. अशा प्रकारे मंडप हा धार्मिक वास्तूचा वास्तुगत घटक असण्याबरोबरच स्थानिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडलेला अवकाश म्हणूनही अभ्यासता येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DeulwadaMalvan"/> === सभामंडप === सभामंडप हा मंदिरातील तुलनेने विस्तृत आणि सामुदायिक वापरासाठी खुला असलेला वास्तुघटक आहे. गर्भगृहाच्या तुलनेत त्याचा वापर अधिक व्यापक स्वरूपाचा असू शकतो. दर्शन, धार्मिक विधी, भजन, कीर्तन, प्रवचन तसेच उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांसाठी सभामंडपाचा उपयोग केला जातो. त्याचे स्वरूप मंदिराच्या परंपरा, आकारमान आणि स्थानिक वास्तुरचनेनुसार बदलते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील काही मंदिरांमध्ये सभामंडपाला धार्मिक उपयोगाबरोबरच सामाजिक महत्त्व प्राप्त झालेले दिसते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिराचा सभामंडप किंवा बाह्य सभागृह हे सामुदायिक वापराचे महत्त्वाचे स्थान आहे. या सभामंडपात पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या वेळी सामुदायिक जमाव होत असल्याची नोंद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरात सभामंडपाचे स्थान मंदिराच्या वास्तुरचनेत विशेषत्वाने अधोरेखित होते. उपलब्ध दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिराचे शिखर गर्भगृहाच्या वर नसून सभामंडपाच्या वर स्थित आहे. त्यामुळे या विशिष्ट मंदिररचनेत सभामंडपाला केवळ जोड-वास्तुघटक न मानता वास्तु-संरचनेतील विशेष महत्त्वाचा भाग प्राप्त झालेला दिसतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण येथील देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणातूनही मंदिरातील मंडपांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक वापराचे स्वरूप स्पष्ट होते. काही मंडपांमध्ये सामुदायिक बैठका, अनौपचारिक वर्ग, कीर्तन आणि दशावतार यांसारखे सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे मंदिरातील सभामंडप हा धार्मिक अवकाशाबरोबरच स्थानिक सांस्कृतिक व्यवहारांसाठी वापरला जाणारा सार्वजनिक अवकाश ठरू शकतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> सभामंडपाच्या रचनेत स्तंभ, तुळया, छत आणि प्रवेशव्यवस्था यांना महत्त्व असते. कोकणातील काही मंदिरांमध्ये स्थानिक काष्ठवास्तु आणि दगडी बांधकाम यांचा संयुक्त वापर आढळतो. दामापूर भगवती मंदिरसमूहातील मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त असून मंदिरांच्या बांधकामात लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकटीचा वापर झाल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सभामंडपाचा आकार आणि रचना सर्व कोकणी मंदिरांमध्ये एकसारखी नसते. काही मंदिरांमध्ये तो मुख्य गर्भगृहाला जोडलेला लहान मंडप असू शकतो, तर काही ठिकाणी तो अधिक विस्तृत सामुदायिक अवकाशाच्या स्वरूपात विकसित झालेला आढळतो. त्यामुळे सभामंडपाच्या रचनेचा अभ्यास मंदिराच्या कालखंड, स्थानिक बांधकाम साहित्य, धार्मिक उपयोग आणि नंतर झालेल्या विस्ताराच्या संदर्भात करणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील सभामंडपाचे वैशिष्ट्य समजून घेताना त्याच्या वास्तुरचनेबरोबरच सामाजिक उपयोगाचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. दामापूर आणि मालवण येथील उदाहरणांवरून सभामंडप हा धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामुदायिक जीवन यांच्यामधील दुवा म्हणून कार्य करू शकतो; मात्र ही वैशिष्ट्ये सर्व कोकणी मंदिरांना समानपणे लागू होतात असे मानता येत नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DeulwadaMalvan"/> === प्रवेशद्वार === मंदिराचे प्रवेशद्वार हे बाह्य परिसरातून मंदिराच्या धार्मिक अवकाशात प्रवेश घडवून आणणारे महत्त्वाचे वास्तुघटक आहे. विशेषतः गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराला धार्मिक आणि प्रतीकात्मक महत्त्व प्राप्त होते, कारण त्यातून भक्ताला देवतेच्या दर्शनाच्या पवित्र अवकाशाकडे प्रवेश मिळतो. मंदिर-द्वाराच्या चौकटी, उंबरठा, ललाटपट्टी आणि त्यावरील अलंकरण यांचा स्वतंत्र वास्तु-अभ्यास केला जातो.<ref name="TempleDoorwayJio">{{cite web |title=The Temple Doorway |url=https://exhibits.jioinstitute.edu.in/spotlight/hindu-temple-doorway-context-and-manifestations |website=Jio Institute |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील काही मंदिरांमध्ये प्रवेशद्वाराच्या रचनेत लाकडाचा आणि काष्ठकोरीव कामाचा विशेष वापर झालेला दिसतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात अंतराळाकडे जाणाऱ्या लाकडी प्रवेशद्वाराचा उल्लेख असून त्यावरील कोरीव कामाची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरातील अंतराळाचे लाकडी प्रवेशद्वार काष्ठशिल्पाचे उल्लेखनीय उदाहरण आहे. त्याच्या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण असून विविध शाखांवर सिंह, हनुमान आणि गरुड यांच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. ललाटबिंबाच्या भागात गणेशाची प्रतिमा असून द्वारशाखांच्या वरच्या आडव्या पट्टीवर नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे शिल्प असल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> या प्रकारच्या अलंकरणातून मंदिराच्या प्रवेशद्वाराला केवळ कार्यात्मक वास्तुघटक न राहता धार्मिक आणि कलात्मक अर्थ प्राप्त होतो. तथापि, एखाद्या विशिष्ट शिल्पाला विशिष्ट धार्मिक अर्थ देताना स्थानिक परंपरा, शिल्पविषयक अभ्यास किंवा उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावा यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ प्रतिमेच्या स्वरूपावरून तिचा निश्चित अर्थ ठरविणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील प्रवेशद्वारांची रचना सर्व मंदिरांमध्ये एकसारखी नसते. मंदिराचा कालखंड, बांधकाम साहित्य, स्थानिक कारागिरी, मंदिराचे आकारमान आणि नंतर झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार प्रवेशद्वाराचे स्वरूप बदलू शकते. त्यामुळे दामापूरसारख्या विशिष्ट उदाहरणातील काष्ठशिल्पयुक्त प्रवेशद्वाराला सर्व कोकणी मंदिरांचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य मानता येत नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> मंदिराच्या प्रवेशद्वाराचा अभ्यास करताना द्वारचौकट, शाखा, ललाटबिंब, उंबरठा, शिल्प-अलंकरण, वापरलेले साहित्य आणि त्याचा गर्भगृह, अंतराळ किंवा मंडपाशी असलेला संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील काही मंदिरांमध्ये या वास्तुघटकांमध्ये काष्ठवास्तु आणि स्थानिक कारागिरीचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> === प्राकार === प्राकार म्हणजे मंदिराच्या मुख्य धार्मिक वास्तूभोवती निर्माण केलेला संरक्षित किंवा सीमांकित परिसर. मोठ्या मंदिरसमूहांमध्ये प्राकार हा भिंत, प्रदक्षिणामार्ग, उपदेवळे आणि इतर वास्तुघटक यांना सामावून घेणारा अवकाश असू शकतो. भारतीय मंदिर स्थापत्यात प्राकाराची रचना मंदिराच्या आकारमानानुसार आणि स्थानिक वास्तुपरंपरेनुसार बदलते.<ref name="BrihadisvaraPrakara">{{cite web |title=Brihadisvara Temple — Enclosure |url=https://ignca.gov.in/brhadishvaratemple/ENCLOSURE/images/Des_Ec.html |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |publisher=Government of India |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिरांच्या बाबतीत प्राकाराची रचना सर्व मंदिरांमध्ये एकसारखी आढळते असे म्हणता येत नाही. मालवण येथील देऊळवाडा हा स्वतंत्र मंदिराऐवजी पाच प्रमुख देवतांच्या मंदिरांचा धार्मिक समूह म्हणून विकसित झालेला आहे. त्यामुळे या प्रकारच्या देवस्थानात मंदिरसमूहाचा परिसर, अंतर्गत मार्ग आणि संबंधित मोकळ्या जागा यांचा विचार मंदिराच्या व्यापक अवकाशरचनेचा भाग म्हणून करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणातून मंदिरसमूहातील विविध देवालये परस्पर संबंधित धार्मिक अवकाशात स्थित असल्याचे दिसते. या देवालयांभोवतीच्या परिसराचा उपयोग धार्मिक विधी, उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो. त्यामुळे कोकणातील मंदिरपरिसराचा अभ्यास करताना केवळ भिंतींनी बंदिस्त केलेल्या प्राकारापेक्षा देवालयाभोवतालच्या संपूर्ण धार्मिक अवकाशाचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> प्राकाराच्या संदर्भात प्रदक्षिणेची जागा आणि मंदिराभोवतालची मोकळी जागा यांनाही महत्त्व प्राप्त होऊ शकते. तथापि, एखाद्या मंदिराभोवती मोकळी जागा आहे म्हणून तिला वास्तुशास्त्रीय अर्थाने प्राकार म्हणणे योग्य ठरणार नाही. प्राकाराची ओळख करण्यासाठी त्या वास्तूची प्रत्यक्ष रचना, सीमाभिंत, प्रवेशव्यवस्था आणि प्रदक्षिणा-अवकाश यांचे दस्तऐवजीकरण आवश्यक आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक भूगोल, मंदिराचा आकार, देवस्थानाची रचना आणि कालानुसार झालेले बदल यांमुळे परिसररचनेत विविधता निर्माण झाली आहे. काही देवस्थानांमध्ये अनेक देवालयांचा समूह आढळतो, तर काही मंदिरांमध्ये मुख्य देवालयाभोवती मर्यादित मोकळी जागा किंवा इतर वास्तुघटक असतात. त्यामुळे दक्षिण भारतातील मोठ्या मंदिरांमध्ये आढळणाऱ्या बहुप्राकार पद्धतीला कोकणातील सर्व मंदिरांचे वैशिष्ट्य मानता येत नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> म्हणून कोकणातील प्राकाराचा अभ्यास करताना त्याची भौतिक सीमा, प्रवेशमार्ग, प्रदक्षिणा-अवकाश, उपदेवळे, मोकळी जागा आणि धार्मिक-सामुदायिक वापर यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध मंदिर-दस्तऐवजीकरणावरून प्राकाराचे स्वरूप मंदिरनिहाय बदलते आणि त्याचे अचूक स्वरूप प्रत्यक्ष वास्तु-अभ्यासातून निश्चित करणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === दीपमाळ === दीपमाळ हा महाराष्ट्रातील मंदिरशिल्पातील एक वैशिष्ट्यपूर्ण वास्तुघटक आहे. साधारणपणे विटा किंवा दगडांचा निमुळता होत जाणारा स्तंभ उभारून त्यावर दिवे ठेवण्यासाठी ओळीने हात, कोनाडे किंवा दिव्यांची जागा तयार केली जाते. धार्मिक उत्सव, दीपोत्सव आणि विशेष पूजाविधींच्या वेळी या दीपमाळांवर दिवे प्रज्वलित केले जातात. मराठी विश्वकोशानुसार दीपमाळ ही महाराष्ट्रीय मंदिरशिल्पाचे विशेष वैशिष्ट्य मानली जाते.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala">{{cite web |title=दीपमाळ – १ |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/18525/ |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=13 August 2026 }}</ref> दीपमाळेचा उपयोग केवळ प्रकाशासाठी नसून तिचा धार्मिक आणि उत्सवी संदर्भही महत्त्वाचा आहे. उत्सवप्रसंगी, दिवाळीच्या काळात आणि त्रिपुरी पौर्णिमेस दीपमाळा प्रज्वलित करण्याची परंपरा आढळते. तसेच नवसपूर्तीसाठी देवळासमोर दीपमाळ उभारण्याची प्रथा महाराष्ट्रात रूढ झाल्याची नोंद मराठी विश्वकोशात आहे.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> कोकणातील मंदिरपरिसरातही दीपमाळांचे उदाहरण आढळते. सावंतवाडी तालुक्यातील वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण मंदिराच्या परिसरातील दीपमाळांची नोंद उपलब्ध आहे. त्यामुळे कोकणातील काही मंदिरांच्या परिसररचनेत दीपमाळ हा धार्मिक आणि दृश्यदृष्ट्या महत्त्वाचा घटक असल्याचे दिसून येते.<ref name="WikimediaWalawalDeepmala">{{cite web |title=File:Deepmala at temple courtyard, Walawal.jpg |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Deepmala_at_temple_courtyard,_Walawal.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=13 August 2026 }}</ref> दीपमाळेची रचना मंदिराच्या परिसरातील इतर वास्तुघटकांपासून स्वतंत्र उभी असू शकते. तिच्या उंचीमुळे आणि दिव्यांच्या रांगांमुळे ती मंदिराच्या प्रांगणात दृश्यदृष्ट्या उठून दिसते. मात्र, प्रत्येक कोकणी मंदिरात दीपमाळ असतेच असे मानता येत नाही. तिची उपस्थिती, संख्या, आकार आणि रचना मंदिरनिहाय बदलू शकते. दीपमाळेच्या ऐतिहासिक विकासाबाबतही सावधगिरी आवश्यक आहे. मराठी विश्वकोशात दीपमाळेला महाराष्ट्रीय मंदिरशिल्पाचे वैशिष्ट्य म्हटले असले तरी तिच्या उगमाबाबत विविध मते आढळतात. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या विशिष्ट दीपमाळेचे कालमान किंवा तिच्या निर्मितीमागील ऐतिहासिक कारण निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण, शिलालेख किंवा इतर पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना त्यामुळे दीपमाळेचा विचार केवळ सजावटीचा घटक म्हणून न करता धार्मिक विधी, उत्सवपरंपरा, मंदिराचा परिसर आणि स्थानिक शिल्पपरंपरा यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते. दीपमाळ ही मंदिर आणि सामुदायिक धार्मिक जीवन यांच्यातील दृश्य व धार्मिक संबंध व्यक्त करणाऱ्या वास्तुघटकांपैकी एक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> === शिखर आणि छत === मंदिराच्या वास्तुरचनेत शिखर आणि छत हे गर्भगृह व मंदिराच्या वरच्या संरचनेशी संबंधित महत्त्वाचे वास्तुघटक आहेत. भारतीय मंदिर स्थापत्याच्या विविध परंपरांमध्ये गर्भगृहाच्या वर शिखराची रचना केली जाते; मात्र शिखराचे स्वरूप प्रदेश, कालखंड, बांधकामपद्धती आणि स्थापत्यपरंपरेनुसार बदलते. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना शिखर आणि छत या दोन्ही घटकांचा स्वतंत्र तसेच परस्परसंबंधित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिरांमध्ये स्थानिक हवामानाचा छताच्या रचनेवर प्रभाव दिसून येतो. कोकणात मोठ्या प्रमाणात पर्जन्यमान होत असल्यामुळे पावसाचे पाणी जलदगतीने खाली वाहून जाण्यासाठी उताराची छतव्यवस्था उपयुक्त ठरते. कोकणातील मंदिर वास्तूंवरील अभ्यासात उतरत्या छपरांचा, कौलांचा आणि त्यांना आधार देणाऱ्या लाकडी संरचनेचा उल्लेख आढळतो. वालावल येथील लक्ष्मीनारायण मंदिराच्या छताची उतरती रचना याचे उदाहरण म्हणून नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="LoksattaKonkanTemple">{{cite web |last=जोशी |first=मृणाल |title=कोकणातील मंदिर वारसावास्तू आणि काष्ठशिल्पाकृती |url=https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/heritage-temple-in-konkan-1246377/ |website=लोकसत्ता |date=20 June 2016 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील पारंपरिक मंदिरांच्या छतांवर कौलांचा वापर आढळतो. उपलब्ध वास्तु-अभ्यासानुसार नळीची तसेच मंगलोरी कौले वापरली जात असून, पाऊस आणि वाऱ्यापासून संरक्षणासाठी कौलांच्या आधाररचनेत लाकडी पट्ट्या आणि बांबूच्या कामट्यांचा उपयोग केला जातो.<ref name="LoksattaKonkanTemple"/> छताची रचना ही केवळ पावसापासून संरक्षण करणारी व्यवस्था नसून मंदिराच्या काष्ठवास्तूशीही संबंधित आहे. लाकडी तुळया, खांब आणि इतर संरचनात्मक घटक छताचा भार पेलण्यासाठी वापरले जाऊ शकतात. त्यामुळे कोकणातील काही मंदिरांमध्ये छत, काष्ठवास्तु आणि स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेली बांधकामपद्धती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="LoksattaKonkanTemple"/> कोकणातील मंदिरांच्या शिखररचनेत मात्र एकसारखेपणा आढळतो असे म्हणता येत नाही. दामापूर येथील भगवती मंदिर याचे विशेष उदाहरण आहे. या मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणानुसार शिखर गर्भगृहाच्या वर नसून सभामंडप किंवा बाह्य सभागृहाच्या वर स्थित आहे. या वैशिष्ट्यामुळे त्या विशिष्ट मंदिराच्या वास्तुरचनेत सभामंडपाला विशेष स्थान प्राप्त झालेले दिसते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या उदाहरणावरून शिखराची स्थिती ही मंदिराच्या एकूण नियोजनाशी निगडित असू शकते. या मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये चौकोनी गर्भगृह, त्याला जोडलेला मंडप, अक्षीय नियोजन, लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकट यांचा वापर नोंदविण्यात आला आहे. त्यामुळे शिखर, मंडप आणि स्थानिक बांधकामपद्धती यांचा परस्परसंबंध त्या मंदिराच्या स्वतंत्र वास्तुरचनेच्या संदर्भात अभ्यासता येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील छतांची रचना आणि मंदिराचे बाह्य स्वरूप स्थानिक वास्तुपरंपरेशी जोडलेले असल्याचेही अभ्यासातून दिसते. कोकणातील काही मंदिरांच्या वास्तूंमध्ये पारंपरिक निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली काष्ठचौकट आणि लेटराइट बांधकामपद्धती आढळते. त्यामुळे धार्मिक वास्तू आणि स्थानिक निवासवास्तू यांच्यात बांधकामतंत्राच्या पातळीवर काही साम्यस्थळे निर्माण झालेली दिसतात.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DalviDalvi2010"/> तथापि, कोकणातील सर्व मंदिरांना उतरते कौलारू छत किंवा विशिष्ट प्रकारचे शिखर असते असे सार्वत्रिक विधान करता येणार नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक परंपरा, उपलब्ध साहित्य, वास्तूचा आकार, धार्मिक गरजा आणि नंतरच्या काळातील पुनर्बांधणी यांनुसार शिखर व छताच्या स्वरूपात बदल होऊ शकतो. त्यामुळे प्रत्येक मंदिराच्या प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरणावर आधारित स्वतंत्र निष्कर्ष काढणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अशा प्रकारे कोकणातील मंदिरांच्या शिखर आणि छताचा अभ्यास करताना धार्मिक स्थापत्यपरंपरेबरोबरच स्थानिक हवामान, पर्जन्यमान, काष्ठवास्तू, कौलारू छत, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि स्थानिक बांधकामतंत्र यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. यामुळे कोकणातील मंदिर वास्तुशैली ही केवळ धार्मिक स्थापत्यपरंपरा नसून स्थानिक पर्यावरण आणि कारागिरीशी जुळवून घेतलेली वास्तुपरंपरा म्हणून अधिक स्पष्ट होते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="LoksattaKonkanTemple"/> == कोकणातील काष्ठवास्तु == === लाकडी स्तंभ === कोकणातील काष्ठवास्तु परंपरेमध्ये लाकडी स्तंभांना संरचनात्मक तसेच कलात्मक महत्त्व आहे. मंदिरांच्या मंडपांची आणि इतर धार्मिक वास्तुघटकांची भारवाहक रचना करण्यासाठी लाकडी स्तंभांचा वापर झाल्याचे कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासातून दिसून येते. नितीन हाडप यांच्या अभ्यासात कोकणातील धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताची पटलरचना आणि इतर काष्ठघटक आढळल्याची नोंद आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> लाकडी स्तंभांची भूमिका केवळ भारवाहक घटकापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. काही मंदिरांमध्ये स्तंभांवर कोरीव काम किंवा चित्रित काष्ठपटल आढळतात. हाडप यांच्या क्षेत्र-अभ्यासात काही मंदिरांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगविलेल्या लाकडी पटलांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे स्तंभ हा एकाच वेळी संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक घटक म्हणून कार्य करू शकतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना लाकडी स्तंभांची रचना, त्यांचे प्रमाण, पायथा, दंड, शीर्षभाग, कंसाशी असलेला संबंध आणि त्यावरील कोरीव किंवा चित्रित अलंकरण यांचा स्वतंत्र विचार करता येतो. मात्र, या सर्व घटकांची एकच प्रमाणबद्ध रचना संपूर्ण कोकणात अस्तित्वात होती असे मानता येत नाही. स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध लाकूड, वास्तूचा प्रकार आणि मंदिराच्या कालखंडानुसार त्यात बदल होऊ शकतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> महाराष्ट्रातील आणि दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या अभ्यासातही लाकडी बांधकाम आणि अलंकरण यांना वास्तुशिल्पाचा स्वतंत्र विषय म्हणून महत्त्व प्राप्त झाले आहे. माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या अभ्यासग्रंथाने दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि तिच्या अलंकरणाच्या अभ्यासाला महत्त्वपूर्ण आधार दिला आहे.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या मंडपांमध्ये लाकडी स्तंभांची रचना ही छताच्या भारवाहक संरचनेशी थेट संबंधित असते. स्तंभांवर तुळया आणि कंस बसवून त्यावर छताची संरचना उभारली जाऊ शकते. अशा रचनेत स्तंभ, तुळया, कंस आणि छत हे स्वतंत्र घटक न राहता एकमेकांशी जोडलेली संरचनात्मक व्यवस्था तयार करतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> लाकडी स्तंभांवरील कोरीवकामात धार्मिक प्रतिमा, वनस्पतिजन्य अलंकरण, प्राणी-आकृती किंवा इतर स्थानिक कलापरंपरेशी संबंधित आकृतिबंध आढळू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट आकृतीचा धार्मिक किंवा ऐतिहासिक अर्थ निश्चित करताना प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरण, शिल्पविषयक अभ्यास आणि स्थानिक परंपरा यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ दृश्य साम्याच्या आधारे त्या प्रतिमेचा निश्चित अर्थ लावणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांच्या अलीकडील अभ्यासामुळे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठशिल्प परंपरेचे आणखी एक विशिष्ट उदाहरण उपलब्ध झाले आहे. या अभ्यासात काष्ठशिल्प-पटलांच्या रचना आणि त्यांवरील अलंकरणाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> त्यामुळे कोकणातील लाकडी स्तंभांचा अभ्यास करताना त्यांच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठकोरीव काम, चित्रित पटल, स्थानिक कारागिरी आणि मंदिराच्या सामाजिक-धार्मिक वापराशी असलेला संबंध यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणावरून कोकणातील काष्ठवास्तु ही कार्यात्मक बांधकामपद्धती आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा परस्परसंबंध दर्शविणारी परंपरा असल्याचे दिसते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === तुळया आणि कंस === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये तुळया आणि कंस हे संरचनात्मक तसेच अलंकरणात्मक महत्त्व असलेले वास्तुघटक आहेत. लाकडी स्तंभांवर येणाऱ्या तुळया छताच्या भारवाहक रचनेचा भाग बनतात, तर कंस हे स्तंभ, तुळया आणि छताच्या संरचनेतील भारवहन व जोडणीमध्ये उपयोगी पडतात. कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात लाकडी स्तंभांबरोबरच कंस, छताची पटलरचना आणि इतर काष्ठघटकांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठवास्तूतील कंसांना काही ठिकाणी कलात्मक स्वरूपही प्राप्त झालेले दिसते. नितीन हाडप यांच्या कोकण काष्ठवास्तूच्या अभ्यासात धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमध्ये कोरीव कंस-आकृत्यांचा उल्लेख आहे. या कंसांवर मानवी, प्राणी किंवा इतर अलंकरणात्मक आकृतिबंध आढळू शकतात. त्यामुळे कंस हा केवळ संरचनात्मक घटक न राहता वास्तूच्या दृश्यरचनेचा भागही बनतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या मंडपांमध्ये तुळया आणि कंस यांची रचना लाकडी स्तंभांशी एकत्रितपणे केली जाते. अशा वेळी स्तंभ, कंस, तुळया आणि छत हे परस्परांशी जोडलेले संरचनात्मक घटक म्हणून कार्य करतात. या रचनेचा अभ्यास करताना केवळ काष्ठशिल्पाकडे न पाहता भारवहनाची पद्धत, जोडणीचे तंत्र आणि वापरलेल्या लाकडाचा प्रकार यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि तिच्या अलंकरणाच्या अभ्यासात महत्त्वाचा संदर्भ आहे. या ग्रंथात दख्खनमधील काष्ठकामाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला असून त्यातून लाकडी वास्तुघटक आणि अलंकरणपरंपरेच्या अभ्यासाला ऐतिहासिक आधार मिळतो.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील कंसांच्या अलंकरणामध्ये स्थानिक कारागिरीची वैशिष्ट्ये दिसू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट कंसावरील आकृतीला धार्मिक, पौराणिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ देताना प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरण आणि शिल्पविषयक अभ्यासाचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ आकृतीच्या बाह्य स्वरूपावरून तिचा निश्चित अर्थ ठरविणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांच्या अभ्यासामुळे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंदिर काष्ठकलेच्या परंपरेचे आणखी एक स्थानिक उदाहरण उपलब्ध होते. या अभ्यासात मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांची रचना आणि अलंकरण यांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे तुळया, कंस, पटल आणि इतर काष्ठघटक यांचा परस्परसंबंध मंदिराच्या एकूण काष्ठवास्तुच्या अभ्यासात विचारात घेता येतो.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> कोकणातील सर्व मंदिरांमध्ये तुळया आणि कंसांची रचना एकसारखी आहे असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध लाकूड, वास्तूचे आकारमान आणि नंतर झालेल्या दुरुस्ती किंवा पुनर्बांधणीमुळे या घटकांच्या आकारात, प्रमाणात आणि अलंकरणात बदल होऊ शकतो. त्यामुळे तुळया आणि कंसांचा अभ्यास मंदिरनिहाय दस्तऐवजीकरणावर आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अशा प्रकारे कोकणातील तुळया आणि कंस हे काष्ठवास्तूच्या संरचनात्मक तंत्राबरोबरच स्थानिक कलात्मक अभिव्यक्तीचेही घटक आहेत. त्यांच्या अभ्यासातून कोकणातील पारंपरिक बांधकामतंत्र, काष्ठकोरीव काम आणि धार्मिक वास्तूंमध्ये विकसित झालेली स्थानिक कारागिरी यांचे परस्परसंबंध अधिक स्पष्ट होऊ शकतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> === लाकडी छत === कोकणातील पारंपरिक वास्तुशैलीमध्ये लाकडी छताची रचना ही काष्ठवास्तूचा महत्त्वाचा भाग आहे. छताच्या संरचनेत लाकडी तुळया, आधारकाष्ठ आणि इतर भारवाहक घटकांचा उपयोग करून त्यावर छताचे आच्छादन केले जाते. कोकणातील मंदिर वास्तूंच्या अभ्यासात लाकूड आणि स्थानिक बांधकाम साहित्य यांचा संयुक्त वापर ही महत्त्वाची बाब म्हणून समोर येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> कोकणातील उच्च पर्जन्यमानाच्या हवामानामुळे छताची रचना पावसाचे पाणी जलदपणे बाहेर वाहून नेण्यास अनुकूल असणे आवश्यक ठरते. भारतीय स्थापत्याच्या अभ्यासात उच्च पर्जन्यमानाच्या प्रदेशातील मंदिरांमध्ये उताराच्या छतांचा वापर आणि त्या छतांना लाकडी तुळया व joists यांचा आधार दिल्याची उदाहरणे नोंदविण्यात आली आहेत. कोकण आणि कनारा प्रदेशातील मंदिरांच्या छतांच्या संदर्भातही अशा उताराच्या रचनांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="IGNCAHighRainfallTempleRoof">{{cite book |last=Srinivasan |first=K. R. |chapter=Southern Temples |title=Archaeological Remains |publisher=Archaeological Survey of India |location=New Delhi |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/37526.pdf |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिरांच्या छतांमध्ये कौलांचा वापर काही ठिकाणी आढळतो. उताराचे कौलारू छत पावसाचे पाणी खाली वाहून नेण्यास उपयुक्त ठरते आणि भिंतींना थेट पावसापासून काही प्रमाणात संरक्षण मिळते. मात्र, या वैशिष्ट्याला सर्व कोकणी मंदिरांचे अपरिहार्य किंवा एकमेव वैशिष्ट्य मानता येत नाही; मंदिरनिहाय रचनेत फरक आढळू शकतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहातील वास्तू पारंपरिक कोकणी निवासवास्तूंच्या बांधकामपद्धतीशी साधर्म्य असलेल्या laterite masonry आणि timber framing मध्ये उभारलेल्या असल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे. या मंदिरसमूहातील गर्भगृह आणि मंडप यांच्या रचनेत काष्ठचौकटीचा वापर झालेला आहे. त्यामुळे मंदिराच्या छताच्या संरचनेचा अभ्यास करताना स्थानिक काष्ठवास्तू आणि पारंपरिक निवासवास्तू यांच्यातील तांत्रिक साम्याचाही विचार करता येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> लाकडी छताचा अभ्यास केवळ बाह्य कौलारू आच्छादनापुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. तुळया, छताला आधार देणारे लाकडी घटक, स्तंभ आणि कंस यांची परस्पर जोडणी ही छताच्या संरचनात्मक व्यवस्थेचा भाग असते. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना छत आणि त्याला आधार देणाऱ्या काष्ठघटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork">{{cite conference |last=Hadap |first=Nitin |title=Konkan Woodwork: A Preliminary Note |booktitle=Proceedings of the 73rd Session of the Indian History Congress |location=Mumbai }}</ref><ref name="Mate1967"/> लाकडी छताच्या रचनेत स्थानिक कारागिरीलाही महत्त्व असू शकते. छताची भारवाहक रचना ही मूलतः संरचनात्मक असली तरी तिच्याशी संबंधित तुळया, कंस किंवा पटलांवर अलंकरण केलेले आढळल्यास ते वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपाचा भाग बनते. कोकणातील काष्ठवास्तूवरील अभ्यासात अशा काष्ठघटकांच्या अलंकरणाची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचा अभ्यास रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंदिर काष्ठपरंपरेचे आणखी एक स्थानिक उदाहरण देतो. या अभ्यासामुळे मंदिरांतील काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण आणि त्यांच्या अलंकरणाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यास आधार मिळतो; मात्र त्या अभ्यासाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील सर्व मंदिरांच्या छतांची एकसारखी रचना असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> अशा प्रकारे कोकणातील लाकडी छत ही स्थानिक हवामान, पर्जन्यमान, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक काष्ठतंत्र यांच्यातील परस्परसंबंधातून विकसित झालेली वास्तुरचनात्मक व्यवस्था म्हणून अभ्यासता येते. तिचे स्वरूप मंदिरनिहाय बदलू शकते आणि त्यासाठी प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरणावर आधारित निष्कर्ष काढणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> === दरवाजे आणि चौकटी === कोकणातील काष्ठवास्तु परंपरेमध्ये दरवाजे आणि त्यांच्या लाकडी चौकटींना संरचनात्मक तसेच कलात्मक महत्त्व आहे. मंदिराच्या अंतर्गत भागाकडे जाणारा प्रवेश हा केवळ ये-जा करण्यासाठीचा घटक नसून, त्याच्या चौकटीवरील कोरीव काम, प्रमाण आणि वापरलेले साहित्य यांमुळे तो मंदिराच्या एकूण वास्तुरचनेचा आणि अलंकरणाचा भाग बनतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात अंतराळाकडे जाणाऱ्या लाकडी प्रवेशद्वाराचे प्रत्यक्ष वर्णन करण्यात आले आहे. या द्वारचौकटीवर कोरीव अलंकरण असून त्यामध्ये वेलबुट्टी, सिंह, हनुमान, गरुड आणि गणेश यांच्या प्रतिमांचा समावेश आहे. द्वाराच्या वरच्या भागात नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे अलंकरण असल्याची नोंद या दस्तऐवजीकरणात आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या उदाहरणातून मंदिरातील दरवाजा हा संरचनात्मक घटक आणि काष्ठशिल्पाचा नमुना या दोन्ही स्वरूपांत कार्य करू शकतो असे दिसते. द्वारचौकटीवरील आकृतिबंध, त्यांची मांडणी आणि कोरीव तंत्र यांमधून स्थानिक कारागिरीची वैशिष्ट्ये अभ्यासता येतात. मात्र, दामापूरच्या या उदाहरणाला संपूर्ण कोकणातील सर्व मंदिरांच्या दरवाजांची समान रचना मानता येत नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात मंदिरांसह इतर पारंपरिक वास्तूंमध्येही लाकडी दरवाजे, चौकटी आणि संबंधित काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. या अभ्यासातून कोकणातील लाकूडकाम ही केवळ सजावटीची कला नसून पारंपरिक वास्तुरचनेचा एक भाग असल्याचे दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> दरवाजाच्या चौकटीमध्ये उभ्या द्वारशाखा, वरचा आडवा भाग, उंबरठा आणि त्यावरील अलंकरण यांचा समावेश असू शकतो. मंदिराच्या प्रकारानुसार या घटकांचे आकारमान, प्रमाण आणि अलंकरण बदलते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट मंदिराच्या द्वाररचनेचा अभ्यास करताना त्या वास्तूचे प्रत्यक्ष मोजमाप, छायाचित्रण आणि काष्ठशिल्पाचे दस्तऐवजीकरण महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> मंदिराच्या प्रवेशद्वारावरील प्रतिमांचे धार्मिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ लावताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. दामापूरच्या द्वारावरील गणेश, हनुमान, गरुड, सिंह, नाग आणि कीर्तिमुख यांसारख्या प्रतिमा प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणातून नोंदविल्या जाऊ शकतात; परंतु त्या प्रतिमांच्या स्थानिक अर्थपरंपरेबाबत स्वतंत्र पुरावा उपलब्ध असल्याशिवाय व्यापक धार्मिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाच्या व्यापक संदर्भातून दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरणाच्या परंपरेचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील दरवाजे आणि चौकटींचा अभ्यास करताना हा व्यापक दख्खनी काष्ठपरंपरेचा संदर्भ उपयुक्त ठरतो; मात्र कोकणातील विशिष्ट मंदिराबाबतचे निष्कर्ष प्रत्यक्ष स्थानिक दस्तऐवजीकरणावरच आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="Mate1967"/> अशा प्रकारे कोकणातील मंदिरांचे दरवाजे आणि चौकटी हे वास्तूच्या प्रवेशव्यवस्थेचा भाग असण्याबरोबरच काष्ठशिल्प, स्थानिक कारागिरी आणि धार्मिक अलंकरणाच्या परंपरेचे महत्त्वपूर्ण घटक आहेत. त्यांचा अभ्यास करताना संरचनात्मक उपयोग, लाकडाची निवड, बांधणीचे तंत्र, चौकटीचे प्रमाण आणि कोरीव अलंकरण या सर्व बाबींचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> === काष्ठकोरीव काम === कोकणातील काष्ठवास्तु परंपरेमध्ये काष्ठकोरीव कामाला महत्त्वाचे कलात्मक स्थान आहे. लाकूड हे केवळ वास्तूच्या संरचनात्मक उपयोगासाठी न वापरता स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, चौकटी, छताची पटलं आणि इतर वास्तुघटकांवर अलंकरणासाठीही वापरले गेले आहे. नितीन हाडप यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्र-अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये अशा विविध काष्ठघटकांवरील कोरीव कामाची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठकोरीव कामाच्या परंपरेचा अभ्यास करताना त्यातील तंत्र, आकृतिबंध, वापरलेले लाकूड, वास्तुघटकावरील स्थान आणि त्याचा धार्मिक किंवा सामाजिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. हाडप यांच्या अभ्यासात कोकणातील काष्ठकामाच्या शैली, तंत्र, अलंकरणात्मक घटक, प्रतिमाशास्त्र आणि त्यांचा सामाजिक-धार्मिक इतिहास यांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> मंदिरांमध्ये काष्ठकोरीव कामाचा वापर विशेषतः प्रवेशद्वार, द्वारचौकट, स्तंभ, कंस आणि छताशी संबंधित पटलांमध्ये दिसून येतो. काही मंदिरांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगविलेली लाकडी पटलं आढळल्याची नोंदही कोकणातील क्षेत्र-अभ्यासात करण्यात आली आहे. त्यामुळे काष्ठशिल्प हे मंदिराच्या संरचनात्मक वास्तूशी स्वतंत्रपणे जोडलेले नसून तिच्या अंतर्गत आणि बाह्य दृश्यरचनेचाही भाग बनू शकते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरातील लाकडी प्रवेशद्वार हे कोकणातील काष्ठकोरीव कामाचे एक प्रत्यक्ष उदाहरण आहे. या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण असून सिंह, हनुमान, गरुड आणि गणेश यांच्या प्रतिमांची नोंद करण्यात आली आहे. द्वाराच्या वरच्या भागात नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे अलंकरण असल्याचे मंदिराच्या वास्तु-दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचा स्वतंत्र अभ्यास रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठकोरीव परंपरेचे स्थानिक उदाहरण उपलब्ध करून देतो. या अभ्यासात मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांची रचना आणि त्यावरील अलंकरण यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे पावस येथील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास कोकणातील मंदिर-काष्ठकलेच्या प्रादेशिक स्वरूपाचा विचार करण्यासाठी उपयुक्त ठरतो.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठकोरीव कामातील प्रतिमांचे स्वरूप आणि आशय यांचा अभ्यास करताना प्रतिमाशास्त्रीय संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या प्रतिमेचे धार्मिक किंवा पौराणिक स्वरूप निश्चित करण्यासाठी प्रत्यक्ष शिल्पाचे निरीक्षण, उपलब्ध दस्तऐवजीकरण, स्थानिक परंपरा आणि संबंधित ऐतिहासिक साहित्य यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ बाह्य साम्याच्या आधारे एखाद्या आकृतीचा निश्चित अर्थ लावणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथातून दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरणाच्या व्यापक परंपरेचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील काष्ठकोरीव कामाचा विचार करताना हा संदर्भ प्रादेशिक काष्ठपरंपरेच्या व्यापक संदर्भासाठी उपयुक्त ठरतो; तथापि, कोकणातील विशिष्ट मंदिराबाबतचे निष्कर्ष स्थानिक वास्तु-दस्तऐवजीकरणावर आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="Mate1967"/> काष्ठकोरीव कामाच्या परंपरेत धार्मिक वास्तूंबरोबरच लौकिक वास्तूंचाही समावेश होतो. त्यामुळे कोकणातील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास केवळ मंदिरांच्या अलंकरणापुरता मर्यादित न ठेवता स्थानिक वास्तू, धार्मिक वस्तू आणि उत्सवपरंपरेशी संबंधित काष्ठघटकांच्या संदर्भातही करता येतो. हाडप यांच्या क्षेत्र-अभ्यासात धार्मिक वास्तूंव्यतिरिक्त पालख्या, उत्सवासाठी वापरले जाणारे लाकडी रथ आणि votive shrines यांसारख्या काष्ठघटकांचाही उल्लेख आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठकोरीव कामाचे स्वरूप मंदिरानुसार बदलू शकते. वापरलेले लाकूड, कारागिरांची परंपरा, मंदिराचा कालखंड, धार्मिक आशय, उपलब्ध साधने आणि नंतरच्या दुरुस्ती किंवा पुनर्बांधणीमुळे कोरीव कामाच्या शैलीत आणि अलंकरणात परिवर्तन होऊ शकते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील काष्ठशिल्पाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील काष्ठकोरीव परंपरेचे एकसमान स्वरूप निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काष्ठकोरीव काम हे म्हणूनच वास्तुशास्त्रीय, कलात्मक आणि सांस्कृतिक अभ्यासाचा विषय आहे. त्यातून स्थानिक कारागिरी, धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, बांधकामतंत्र आणि सामाजिक-सांस्कृतिक स्मृती यांचा परस्परसंबंध समजून घेता येतो. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे या परंपरेचे मंदिरनिहाय दस्तऐवजीकरण करणे तिच्या संवर्धनासाठीही महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> == कोकणातील मंदिरांतील शिल्पकला == === दगडी शिल्पकला === कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या कलात्मक परंपरेमध्ये दगडी शिल्पकलेला महत्त्वाचे स्थान आहे. दगडाचा उपयोग मंदिरांच्या वास्तुघटकांबरोबरच देवतांच्या प्रतिमा, अलंकरणात्मक घटक, शिल्पपट आणि इतर धार्मिक प्रतिमांच्या निर्मितीसाठी झालेला आढळतो. मात्र, कोकणातील दगडी शिल्पकलेचे स्वरूप सर्व प्रदेशात एकसारखे राहिलेले नाही. उपलब्ध दगड, स्थानिक कारागिरी, धार्मिक परंपरा आणि वास्तूचा कालखंड यांनुसार शिल्परचनेत विविधता निर्माण झालेली दिसते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील प्रारंभीच्या ब्राह्मणical शैलकृत गुहा या कोकणातील प्राचीन धार्मिक शिल्पपरंपरेचा महत्त्वपूर्ण पुरातत्त्वीय पुरावा देतात. या स्थळावर वास्तुरचना, प्रतिमाशास्त्रीय घटक आणि विखुरलेल्या शिल्पसामग्रीचा अभ्यास करण्यात आला आहे. संशोधनानुसार या स्थळावरील पुरावे साधारण इ.स. चौथे–पाचवे शतक या कालखंडाशी संबंधित असून, पश्चिम महाराष्ट्राच्या किनारी भागात शैव आणि वैष्णव धार्मिक परंपरांच्या प्रसाराचा अभ्यास करण्यासाठी ते महत्त्वाचे ठरतात.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथे आढळणाऱ्या शिल्पसामग्रीमध्ये शैव आणि वैष्णव प्रतिमाशैलीशी संबंधित पुरावे आढळतात. पुढील अभ्यासात गुहा-संकुलाच्या विविध ठिकाणी आढळलेल्या स्वतंत्र शिल्पांचा तसेच नव्याने उघडकीस आलेल्या उत्खननातील शिल्पीय घटकांचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे हे स्थळ केवळ शैलकृत वास्तू म्हणून नव्हे तर प्रारंभीच्या ब्राह्मणical प्रतिमाशास्त्राच्या अभ्यासासाठीही महत्त्वाचे आहे.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शिल्पांमध्ये लेटराइट किंवा ferricrete सारख्या स्थानिक दगडी पदार्थांचा वापर झाल्याची नोंद संशोधनात आहे. उदाहरणार्थ, काही मातृका-प्रतिमा अशा दगडी पदार्थात कोरलेल्या आढळतात. यावरून कोकणातील प्राचीन शिल्पकारांनी उपलब्ध स्थानिक दगडी साहित्याचा वापर धार्मिक प्रतिमांच्या निर्मितीत केला असावा, असा निष्कर्ष त्या विशिष्ट स्थळाच्या पुराव्यावरून काढता येतो.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शिल्पपरंपरेचा विचार करताना तिचा नंतरच्या कोकणी मंदिरांच्या दगडी शिल्पकलेशी थेट आणि अखंड विकासक्रम म्हणून संबंध जोडताना सावधगिरी आवश्यक आहे. हे स्थळ प्राचीन धार्मिक वास्तू आणि प्रतिमाशास्त्रीय पुरावे उपलब्ध करून देते; मात्र त्यावरून पुढील मध्ययुगीन किंवा आधुनिक मंदिरांतील प्रत्येक दगडी शिल्पाचा थेट उगम याच परंपरेत झाला असे सिद्ध होत नाही.<ref name="JogeEtAl2018"/> कोकणातील मंदिरांच्या दगडी शिल्पकलेत देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक प्रतीके, अलंकरणात्मक आकृतिबंध आणि वास्तुघटकांशी संबंधित कोरीव काम यांचा समावेश होऊ शकतो. या शिल्पांचा अभ्यास करताना प्रतिमेचे स्वरूप, तिचे मंदिरातील स्थान, वापरलेला दगड, कोरीव तंत्र, शैलीगत वैशिष्ट्ये आणि संबंधित धार्मिक परंपरा यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> स्थानिक दगडांच्या उपलब्धतेचा मंदिरशिल्पावर परिणाम होऊ शकतो. कोकणात लेटराइट, काळा दगड आणि इतर स्थानिक खडक उपलब्ध असल्यामुळे विविध वास्तूंमध्ये त्यांचा वापर झालेला आढळतो. मात्र, एखाद्या मंदिरातील विशिष्ट शिल्प कोणत्या दगडात कोरले आहे याचा निष्कर्ष त्या वास्तूच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणावर आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="GazetteerStone"/> कोकणातील दगडी शिल्पकलेचा अभ्यास केवळ स्वतंत्र मूर्ती किंवा शिल्पपटांपुरता मर्यादित राहत नाही. मंदिराच्या प्रवेशद्वारांवरील अलंकरण, भिंतींवरील कोरीव घटक, स्तंभ, पायाभरणीशी संबंधित शिल्पीय भाग आणि धार्मिक प्रतिमांची स्थानिक मांडणी यांचाही विचार करावा लागतो. त्यामुळे दगडी शिल्पकला ही मंदिराच्या वास्तुरचनेपासून पूर्णपणे स्वतंत्र नसून तिच्या स्थापत्य-अलंकरणाचा एक भाग म्हणूनही अभ्यासता येते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील प्राचीन शैलकृत वास्तूंच्या अभ्यासामुळे कोकणातील धार्मिक प्रतिमाशास्त्राचा इतिहास अधिक व्यापक संदर्भात समजण्यास मदत होते. कातळगाव–जावडे येथील संशोधनात आढळणाऱ्या शिल्पीय पुराव्यांमधून पश्चिम किनारपट्टीवरील प्रारंभीच्या ब्राह्मणical परंपरांचा अभ्यास करता येतो. या पुराव्यांचे महत्त्व त्यांच्या स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.<ref name="JogeEtAl2018"/> अशा प्रकारे कोकणातील दगडी शिल्पकला ही प्राचीन धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, स्थानिक दगडी साहित्य, मंदिर स्थापत्य आणि प्रादेशिक कारागिरी यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेल्या कलापरंपरांचा व्यापक समूह म्हणून पाहता येते. तिचा अभ्यास करताना प्राचीन शैलकृत स्थळे आणि मंदिरशिल्प यांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध पुरातत्त्वीय आणि वास्तु-अभ्यासांमधील पुरावे परस्परांशी तुलना करताना प्रत्येक स्थळाचा स्वतंत्र कालखंड, वास्तुरचना आणि शिल्पसंदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="JogeEtAl2018"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === काष्ठशिल्प === कोकणातील मंदिरांच्या कलात्मक परंपरेमध्ये काष्ठशिल्पाला स्वतंत्र महत्त्व आहे. लाकूड हे मंदिराच्या संरचनेतील उपयोगी साहित्य असण्याबरोबरच धार्मिक प्रतिमा, वनस्पतिजन्य आकृतिबंध, प्राणी-आकृती, अलंकरणात्मक पटल आणि इतर शिल्पीय घटकांच्या निर्मितीसाठीही वापरले गेले आहे. त्यामुळे कोकणातील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास हा केवळ सजावटीच्या कामाचा अभ्यास न राहता वास्तू, कारागिरी आणि धार्मिक कलाविष्कार यांच्या परस्परसंबंधाचा अभ्यास ठरतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> काष्ठशिल्पाचे स्थान मंदिराच्या वास्तुरचनेनुसार बदलते. प्रवेशद्वारे, द्वारचौकटी, स्तंभ, कंस, तुळया, छताची पटलं आणि मंडपातील इतर काष्ठघटक यांवर कोरीव काम किंवा चित्रित अलंकरण आढळू शकते. कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये अशा विविध काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरातील लाकडी प्रवेशद्वार हे काष्ठशिल्पाचे प्रत्यक्ष उदाहरण आहे. या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण असून सिंह, हनुमान, गरुड आणि गणेश यांच्या प्रतिमांची नोंद करण्यात आली आहे. द्वाराच्या वरच्या भागात नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे अलंकरण असल्याचे मंदिराच्या वास्तु-दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचा अलीकडील अभ्यास या परंपरेचे आणखी एक महत्त्वाचे स्थानिक उदाहरण उपलब्ध करून देतो. या अभ्यासात मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांचे स्वरूप आणि त्यावरील अलंकरण यांचा स्वतंत्रपणे विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे पावस येथील उदाहरण कोकणातील मंदिर-काष्ठशिल्पाच्या प्रादेशिक अभ्यासासाठी उपयुक्त ठरते.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठशिल्पातील प्रतिमांचे स्वरूप समजून घेताना त्यांचा वास्तूमधील संदर्भ महत्त्वाचा असतो. एखादी प्रतिमा प्रवेशद्वारावर, स्तंभावर, कंसावर किंवा स्वतंत्र पटलावर कोरलेली आहे का, तिची इतर प्रतिमांशी मांडणी कशी आहे आणि ती कोणत्या वास्तुघटकाचा भाग आहे, याचा विचार केल्यास शिल्परचनेचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. अशा अभ्यासासाठी प्रत्यक्ष वास्तुदस्तऐवजीकरण आणि शिल्पांचे छायाचित्रण महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पामध्ये धार्मिक प्रतिमांबरोबरच वेलबुट्टी, पुष्परचना, प्राणी-आकृती आणि इतर अलंकरणात्मक आकृतिबंधांचा वापर होऊ शकतो. तथापि, एखाद्या विशिष्ट आकृतीचा धार्मिक किंवा पौराणिक अर्थ निश्चित करताना स्थानिक परंपरा, उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे आणि प्रतिमाशास्त्रीय अभ्यास यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ दृश्य साम्यावरून प्रतिमेची ओळख निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पाच्या निर्मितीत कारागिरांचे कौशल्य आणि स्थानिक काष्ठपरंपरा महत्त्वाची असते. दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरणाच्या व्यापक अभ्यासासाठी माधुकर श्रीपाद माटे यांचा <i>Deccan Woodwork</i> हा ग्रंथ महत्त्वाचा संदर्भ आहे. या व्यापक संदर्भाच्या आधारे कोकणातील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास दख्खनमधील मोठ्या काष्ठपरंपरेच्या संदर्भात करता येतो; मात्र विशिष्ट कोकणी मंदिराबाबतचे निष्कर्ष स्थानिक पुराव्यांवरच आधारित असणे आवश्यक आहे.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठशिल्पाचे वैशिष्ट्य त्याच्या वास्तूशी असलेल्या एकात्म संबंधातही दिसून येते. स्तंभ, कंस, तुळया, दरवाजे आणि छताची पटलं हे संरचनात्मक किंवा कार्यात्मक घटक असतानाच त्यांवर केलेले कोरीव काम मंदिराच्या अंतर्गत दृश्यरचनेला कलात्मक स्वरूप देऊ शकते. त्यामुळे काष्ठशिल्प आणि काष्ठवास्तु यांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्याबरोबरच त्यांचा परस्परसंबंधही लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना मंदिरातील पटलांची रचना, त्यावरील अलंकरण, वापरलेले लाकूड, कारागिरीचे तंत्र आणि त्यांचा वास्तूमधील संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. अशा मंदिरनिहाय अभ्यासातून कोकणातील काष्ठशिल्प परंपरेतील स्थानिक वैशिष्ट्ये अधिक स्पष्ट होऊ शकतात.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठशिल्पाची परंपरा स्थिर नसून कालानुसार तिच्या स्वरूपात बदल होऊ शकतो. मंदिराची पुनर्बांधणी, काष्ठघटकांची दुरुस्ती, नवीन पटलांची निर्मिती किंवा जुन्या शिल्पांचे पुनर्वापर यांमुळे मूळ वास्तूतील काष्ठशिल्प आणि नंतरच्या काळातील हस्तक्षेप यांमध्ये फरक निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे एखाद्या मंदिरातील काष्ठशिल्पाचे कालमान निश्चित करताना प्रत्यक्ष वास्तु-अभ्यास, कारागिरीचे स्वरूप आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अशा प्रकारे कोकणातील मंदिर-काष्ठशिल्प हे धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, स्थानिक कारागिरी, वास्तुरचना आणि अलंकरणपरंपरा यांचा संगम दर्शविणारे महत्त्वाचे कलामाध्यम आहे. त्याचे मंदिरनिहाय दस्तऐवजीकरण केल्यास कोकणातील स्थानिक काष्ठपरंपरेतील शैलीगत विविधता, तांत्रिक वैशिष्ट्ये आणि सांस्कृतिक संदर्भ अधिक स्पष्टपणे अभ्यासता येऊ शकतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === पौराणिक आणि धार्मिक प्रतिमा === कोकणातील मंदिरशिल्पामध्ये पौराणिक आणि धार्मिक प्रतिमांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या प्रतिमा दगड, लाकूड किंवा इतर वास्तुघटकांवर कोरलेल्या किंवा चित्रित स्वरूपात आढळू शकतात. मंदिरातील प्रतिमांचा अभ्यास करताना त्यांचे धार्मिक स्वरूप, वास्तूमधील स्थान, कलात्मक मांडणी आणि स्थानिक परंपरेशी असलेले संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील प्रारंभीच्या ब्राह्मणical शैलकृत गुहांमध्ये शैव आणि वैष्णव परंपरांशी संबंधित पुरातत्त्वीय व शिल्पीय पुरावे आढळतात. या स्थळाच्या अभ्यासातून प्रारंभीच्या धार्मिक प्रतिमाशास्त्राचा आणि कोकणातील ब्राह्मणical धार्मिक परंपरांच्या प्रसाराचा अभ्यास करता येतो.<ref name="JogeEtAl2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शिल्पपरंपरेमध्ये विविध धार्मिक प्रतिमांचा समावेश असून, गंगावतरणाच्या प्रसंगाचे शिल्पांकनही या स्थळाशी संबंधित संशोधनात स्वतंत्रपणे अभ्यासले गेले आहे. या शिल्पाच्या अभ्यासातून प्रारंभीच्या शैव प्रतिमाशास्त्रातील कथात्मक प्रसंगांचे दगडी शिल्परूपात केलेले चित्रण समजून घेता येते.<ref name="JogeGangavataran">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |title=A Historical Study of Early Sculptures of 'Gangavataran' with Reference of Konkan, Maharashtra, India |year=2022 }}</ref> पुढील काळातील मंदिरांमध्ये धार्मिक प्रतिमा केवळ स्वतंत्र मूर्तींच्या स्वरूपात न राहता वास्तूच्या विविध घटकांवरील अलंकरणाचा भाग बनू शकतात. प्रवेशद्वार, द्वारचौकट, कंस, स्तंभ किंवा काष्ठपटल यांवर देवता, पौराणिक व्यक्तिरेखा, प्राणी आणि प्रतीकात्मक आकृतिबंध कोरलेले किंवा चित्रित केलेले आढळू शकतात. कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्र-अभ्यासात अशा धार्मिक आणि अलंकरणात्मक काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरातील लाकडी प्रवेशद्वार हे याचे प्रत्यक्ष उदाहरण आहे. द्वारचौकटीवरील काष्ठशिल्पात गणेश, हनुमान आणि गरुड यांसारख्या धार्मिक प्रतिमांची तसेच सिंह, नाग आणि कीर्तिमुख यांसारख्या आकृतिबंधांची नोंद मंदिराच्या वास्तु-दस्तऐवजीकरणात करण्यात आली आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> पौराणिक किंवा धार्मिक प्रतिमांचे मंदिरातील स्थान त्यांच्या वास्तुशिल्पीय संदर्भाशीही संबंधित असते. प्रवेशद्वारावरील प्रतिमा, मंडपातील काष्ठपटलावरील प्रतिमा किंवा स्वतंत्र दगडी मूर्ती यांचे स्थान आणि उपयोग वेगवेगळे असू शकतात. त्यामुळे प्रतिमेचा अर्थ केवळ तिच्या दृश्य स्वरूपावरून निश्चित न करता ती मंदिराच्या कोणत्या वास्तुघटकाचा भाग आहे, याचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पातील पौराणिक प्रतिमांचा अभ्यास करताना स्थानिक कारागिरी आणि उपलब्ध तंत्रज्ञानालाही महत्त्व आहे. पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर मंदिरांतील काष्ठशिल्प-पटलांवरील अलंकरणाचा स्वतंत्र अभ्यास झालेला असून, अशा मंदिरनिहाय दस्तऐवजीकरणातून रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठशिल्प परंपरेतील प्रतिमाविषयक आणि अलंकरणात्मक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> कोकणातील धार्मिक प्रतिमांमध्ये शैव, वैष्णव, शक्त आणि स्थानिक ग्रामदैवत परंपरांशी संबंधित विविध स्वरूपे आढळण्याची शक्यता आहे; तथापि, एखाद्या विशिष्ट मंदिरात कोणत्या धार्मिक परंपरेतील प्रतिमा आहेत याचा निष्कर्ष त्या मंदिराच्या प्रत्यक्ष पुराव्यावर आधारित असणे आवश्यक आहे. स्थानिक देवस्थानाची परंपरा, शिलालेख, प्रतिमेची ओळख, स्थापत्य-संदर्भ आणि उपलब्ध ऐतिहासिक साधने यांचा परस्पर विचार केल्याशिवाय व्यापक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="JogeEtAl2018"/> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणातून कोकणातील ग्रामदैवतांच्या देवस्थान-समूहाचे महत्त्व स्पष्ट होते. ग्रामदैवते ही गावाच्या संरक्षणाशी संबंधित धार्मिक परंपरेचा भाग मानली जात असून त्यांची मंदिरे एका देवस्थान-परिसरात समूहाने वसलेली असू शकतात. त्यामुळे धार्मिक प्रतिमाशास्त्राचा अभ्यास करताना केवळ मूर्तीच्या कलात्मक स्वरूपापेक्षा तिचे देवस्थान, ग्रामपरंपरा आणि सामाजिक संदर्भ यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="DeulwadaMalvan"/> == कोकणातील मंदिरांतील शिल्पकला == == कावी कला आणि मंदिर अलंकरण == कोकणातील मंदिरांच्या अलंकरणपरंपरेमध्ये कावी कला ही वैशिष्ट्यपूर्ण भित्तिअलंकरण तंत्र म्हणून महत्त्वाची आहे. कावी कलेचा संबंध कोकणाच्या किनारी सांस्कृतिक भू-दृश्याशी असून तिच्या निर्मितीत स्थानिक साहित्य, चुन्याचा गिलावा आणि लाल ऑक्साइड यांचा वापर केला जातो. ही कला प्रामुख्याने धार्मिक वास्तूंशी संबंधित असली तरी तिचा वापर इतर धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमध्येही झालेला आढळतो.<ref name="HavanjeDSouza2020">{{cite journal |last=Havanje |first=Janardhan Rao |last2=D'Souza |first2=Caroline |title=Kaavi Kalé: The indigenous architectural ornamentation technique of the Konkan Coast, India |journal=Journal of Traditional Building, Architecture and Urbanism |issue=1 |year=2020 |pages=383–394 }}</ref> === कावी कलेचे स्वरूप === कावी कला ही वास्तूच्या पृष्ठभागावर केलेली कोरकामाधारित अलंकरणपद्धती आहे. प्रथम वास्तूच्या पृष्ठभागावर चुन्याचा गिलावा केला जातो आणि त्यावर लाल ऑक्साइडचा थर दिला जातो. त्यानंतर या पृष्ठभागावर विशिष्ट पद्धतीने रेषा किंवा आकृतिबंध कोरले जातात. कोरलेल्या भागातून खालील पांढऱ्या चुन्याचा थर दिसू लागल्यामुळे लाल आणि पांढऱ्या रंगातील विरोधाभासातून अलंकरणात्मक आकृत्या स्पष्ट होतात.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासानुसार ‘Kaavi’ किंवा ‘Kavé’ या संज्ञेचा संबंध लाल ऑक्साइडशी, तर ‘Kalé’ या संज्ञेचा संबंध कलाप्रकाराशी आहे. या तंत्रातून वास्तूच्या पृष्ठभागावर भित्तिचित्रात्मक रचना, अलंकरणात्मक आकृतिबंध आणि विविध सजावटीच्या रचना निर्माण केल्या जातात.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेचे वैशिष्ट्य तिच्या स्थानिक साहित्याच्या वापरात आणि पृष्ठभागावरील कोरकामाच्या तंत्रात दिसून येते. लाल ऑक्साइड, चुन्याचा गिलावा आणि स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेली इतर सामग्री यांचा वापर करून वास्तूच्या भिंतींना आणि संबंधित पृष्ठभागांना अलंकरणात्मक स्वरूप दिले जाते. त्यामुळे कावी कला ही स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा परस्परसंबंध दर्शविणारी पद्धत म्हणून अभ्यासता येते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेमध्ये वापरले जाणारे आकृतिबंध धार्मिक आणि लोकपरंपरांशी संबंधित असू शकतात. Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासात या कलेतील रचना, आकृतिबंध आणि त्यांच्या प्रतिमाशास्त्रीय स्वरूपाचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे कावी कलेचा अभ्यास केवळ सजावटीच्या तंत्राच्या दृष्टीने न करता तिच्या सांस्कृतिक आणि धार्मिक संदर्भातही करता येतो.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कला प्रामुख्याने हिंदू मंदिरांमध्ये आढळते; तथापि, तिचा वापर चर्च, मशीद, जैन मंदिरे, लोकदेवतांची मंदिरे आणि काही निवासी वास्तूंमध्येही झाल्याचे Havanje आणि D’Souza यांच्या विस्तृत सर्वेक्षणात नमूद केले आहे. त्यामुळे कावी कलेला केवळ मंदिर-अलंकरणाची पद्धत मानणे मर्यादित ठरेल; ती कोकणाच्या व्यापक वास्तुसांस्कृतिक परंपरेचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेच्या अभ्यासात तिच्या भौगोलिक प्रसाराचाही विचार महत्त्वाचा आहे. संशोधनानुसार ही परंपरा कोकण किनारपट्टीशी संबंधित असून महाराष्ट्र, गोवा आणि कर्नाटकाच्या किनारी भागांमध्ये तिचे विविध नमुने आढळतात. त्यामुळे कावी कलेचा अभ्यास करताना आधुनिक प्रशासकीय सीमांपेक्षा कोकणाच्या व्यापक सांस्कृतिक भू-दृश्याचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेचे स्वरूप तिच्या वास्तूशी असलेल्या एकात्म संबंधामुळेही महत्त्वाचे ठरते. ही कला स्वतंत्र चित्रफलकावर मर्यादित न राहता वास्तूच्या भिंती, कमानी, स्तंभ किंवा इतर पृष्ठभागांच्या रचनेशी जोडली जाऊ शकते. त्यामुळे कावी कलेतील आकृतिबंधांचा अभ्यास करताना त्यांचा वास्तूमधील स्थान, पृष्ठभागाची रचना आणि आसपासच्या स्थापत्यघटकांशी असलेला संबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कला ही पारंपरिक वास्तु-अलंकरणाची पद्धत असल्यामुळे तिच्या संरक्षणासाठी मूळ साहित्य, पृष्ठभागाची रचना आणि पारंपरिक तंत्र यांचे ज्ञान आवश्यक आहे. Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासात कावी कलेच्या तंत्राबरोबरच तिच्या संवर्धनाच्या संभाव्य पद्धतींचाही विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे या कलेचे दस्तऐवजीकरण आणि पारंपरिक तंत्राचे जतन हे तिच्या दीर्घकालीन संवर्धनासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> पौराणिक आणि धार्मिक प्रतिमांचा अभ्यास हा म्हणूनच शिल्पकला, प्रतिमाशास्त्र, वास्तुशैली आणि स्थानिक धार्मिक-सांस्कृतिक परंपरा यांना जोडणारा विषय आहे. कोकणातील प्राचीन शैलकृत स्थळांपासून पुढील मंदिरांतील दगडी व काष्ठशिल्पांपर्यंत उपलब्ध पुराव्यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केल्यास या प्रदेशातील धार्मिक कलापरंपरेतील सातत्य आणि विविधता अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येते.<ref name="JogeEtAl2018"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === तंत्र आणि स्थानिक साहित्य === कावी कलेची निर्मिती वास्तूच्या पृष्ठभागावर केलेल्या विशिष्ट गिलावा आणि कोरकामाच्या तंत्रावर आधारित आहे. Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासानुसार प्रथम वास्तूच्या पृष्ठभागावर चुन्याचा गिलावा केला जातो आणि त्यावर लाल ऑक्साइडचा थर देण्यात येतो. त्यानंतर या पृष्ठभागावर कोरकाम करून खालील चुन्याचा थर उघड केला जातो. त्यामुळे लाल आणि पांढऱ्या रंगांचा विरोधाभास निर्माण होऊन अलंकरणात्मक आकृतिबंध स्पष्ट होतात.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या साहित्यामध्ये स्थानिक लेटराइटपासून मिळणारा लाल ऑक्साइड, चुन्याचा गिलावा आणि शंखापासून तयार होणारा चुनाही महत्त्वाचा आहे. Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासात laterite, red oxide आणि shell lime यांना कावी कलेच्या तांत्रिक प्रक्रियेशी संबंधित प्रमुख साहित्य म्हणून नमूद केले आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील लाल रंगाचा थर हा स्वतंत्र चित्ररंगाच्या स्वरूपात लावला जात नाही; तो वास्तूच्या तयार केलेल्या पृष्ठभागावर वापरल्या जाणाऱ्या तांत्रिक प्रक्रियेचा भाग असतो. लाल ऑक्साइडच्या थरावर केलेल्या incised work मुळे त्याखालील पांढरा चुन्याचा पृष्ठभाग दिसू लागतो आणि त्यातून कावी कलेचे वैशिष्ट्यपूर्ण द्विरंगी स्वरूप निर्माण होते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> या तंत्रामध्ये कोरकामाची प्रक्रिया अत्यंत महत्त्वाची असते. लाल ऑक्साइडचा थर पूर्णपणे कठीण होण्यापूर्वी त्यावर आकृतिबंध कोरण्याची प्रक्रिया केली जाते. त्यामुळे कलाकाराला पृष्ठभागाची स्थिती, गिलाव्याची जाडी आणि कोरकामाची खोली यांचे योग्य भान असणे आवश्यक असते. कावी कलेवरील अभ्यासात या तंत्राचा अभ्यास प्रत्यक्ष स्थळ-सर्वेक्षण आणि on-site experiments यांच्या आधारे करण्यात आला आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील आकृतिबंध वास्तूच्या पृष्ठभागाशी एकरूप केले जातात. त्यामुळे ही कला स्वतंत्र चित्रफलकावर रंगविलेल्या चित्रापेक्षा वास्तूच्या अंगभूत अलंकरणाशी अधिक जवळची आहे. भिंती, कमानी, स्तंभ, कड्या किंवा इतर वास्तुघटकांवर केलेल्या रचनांमधून वास्तू आणि अलंकरण यांचे एकात्म स्वरूप दिसून येते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेच्या तंत्रात स्थानिक साहित्याचा वापर झाल्यामुळे ही कला कोकणाच्या पारंपरिक वास्तुपरंपरेशी जोडलेली आहे. स्थानिक भूगोलात उपलब्ध असलेल्या लेटराइटशी संबंधित लाल ऑक्साइड आणि चुन्यावर आधारित पृष्ठभाग-तंत्र यामुळे कावी कलेला विशिष्ट प्रादेशिक स्वरूप प्राप्त झाले आहे. तथापि, एखाद्या विशिष्ट मंदिरात वापरलेले साहित्य आणि त्याची अचूक प्रक्रिया निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेच्या निर्मितीत कारागिरांचे कौशल्यही महत्त्वाचे आहे. कोरलेल्या रेषांची अचूकता, आकृतिबंधांची पुनरावृत्ती, पृष्ठभागावरील प्रमाणबद्धता आणि गिलाव्याच्या स्थितीचे नियंत्रण यामुळे अंतिम कलात्मक परिणाम निश्चित होतो. त्यामुळे कावी कला ही केवळ साहित्यांची साधी रासायनिक किंवा बांधकाम प्रक्रिया नसून पारंपरिक तांत्रिक कौशल्य आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा संगम आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेच्या अभ्यासात तिच्या तांत्रिक प्रक्रियेबरोबरच संवर्धनाचाही विचार करण्यात आला आहे. मूळ पृष्ठभाग, चुन्याचा गिलावा आणि लाल ऑक्साइडचा थर यांचे स्वरूप लक्षात न घेता केलेली दुरुस्ती मूळ कलेच्या स्वरूपावर परिणाम करू शकते. त्यामुळे अशा वास्तूंच्या संवर्धनात पारंपरिक साहित्य आणि मूळ तंत्र यांचे दस्तऐवजीकरण महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> अशा प्रकारे कावी कलेचे तंत्र हे स्थानिक साहित्य, चुन्यावरील पृष्ठभाग-प्रक्रिया, लाल ऑक्साइडचा थर, सूक्ष्म कोरकाम आणि पारंपरिक कारागिरी यांच्या एकत्रित वापरावर आधारित आहे. त्यामुळे कावी कला ही कोकणातील वास्तू-अलंकरणाची स्वतंत्र तांत्रिक आणि कलात्मक परंपरा म्हणून अभ्यासता येते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> === मंदिरांतील उपयोग === कावी कलेचा मंदिरांतील उपयोग हा कोकणातील पारंपरिक वास्तु-अलंकरणाचा महत्त्वाचा भाग आहे. चुन्याच्या गिलाव्याने तयार केलेल्या वास्तूच्या पृष्ठभागावर लाल ऑक्साइडचा थर देऊन त्यावर कोरकाम केले जाते. या प्रक्रियेत तयार होणाऱ्या लाल-पांढऱ्या आकृतिबंधांमुळे मंदिराच्या भिंती आणि इतर वास्तुघटकांना विशिष्ट अलंकरणात्मक स्वरूप प्राप्त होते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> Havanje आणि D’Souza यांच्या अभ्यासानुसार कावी कला प्रामुख्याने हिंदू मंदिरांमध्ये आढळते. तथापि, तिचा वापर केवळ हिंदू मंदिरांपुरता मर्यादित नसून चर्च, मशीद, जैन मंदिरे, लोकदेवतांची मंदिरे आणि काही निवासी वास्तूंमध्येही या तंत्राची उदाहरणे आढळतात. त्यामुळे कावी कलेचा मंदिरांतील उपयोग हा कोकणाच्या व्यापक वास्तुसांस्कृतिक परंपरेचा एक भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> मंदिरांमध्ये कावी अलंकरणाचा उपयोग वास्तूच्या भिंती आणि इतर पृष्ठभागांवर सजावटीच्या रचना निर्माण करण्यासाठी केला जातो. या रचनांमध्ये धार्मिक आशयाशी संबंधित प्रतिमा तसेच वनस्पतिजन्य, भूमितीय आणि लोकपरंपरेशी संबंधित आकृतिबंधांचा समावेश होऊ शकतो. Havan​je आणि D’Souza यांनी कावी कलेतील compositions आणि त्यांच्या iconographic स्वरूपाचाही अभ्यास केला आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील आकृतिबंध मंदिराच्या वास्तुरचनेपासून स्वतंत्र नसतात. भिंती, कमानी, स्तंभ किंवा इतर पृष्ठभागांवर केलेले अलंकरण त्या वास्तुघटकाच्या आकारमानाशी आणि रचनेशी जुळवून घेतले जाते. त्यामुळे कावी कला ही स्वतंत्र चित्रकला नसून वास्तूच्या पृष्ठभागाशी एकरूप होणारी architectural ornamentation technique म्हणून समजली जाते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेचा धार्मिक उपयोग तिच्या प्रतिमाविषयक स्वरूपाशीही संबंधित आहे. मंदिरातील धार्मिक कथानक, देवतांशी संबंधित आकृतिबंध किंवा स्थानिक धार्मिक परंपरेतील प्रतिमा वास्तू-अलंकरणाचा भाग बनू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील कावी आकृतीची देवता, कथा किंवा धार्मिक प्रतीक म्हणून ओळख निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूचे प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरण आणि प्रतिमाशास्त्रीय अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेचा मंदिरातील उपयोग हा केवळ दृश्य सौंदर्यापुरता मर्यादित नसून वास्तूच्या सांस्कृतिक ओळखीशीही संबंधित आहे. या कलेचा प्रसार कोकण किनारपट्टीच्या व्यापक सांस्कृतिक भू-दृश्याशी जोडलेला असून तिच्या निर्मितीत स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरीचा वापर होतो. त्यामुळे कावी अलंकरण हे मंदिराच्या वास्तुरचनेबरोबरच त्या प्रदेशाच्या स्थानिक कलास्मृतीचेही प्रतिनिधित्व करते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कला मंदिरांच्या संवर्धनाच्या दृष्टीनेही महत्त्वाची आहे. मूळ चुन्याचा गिलावा, लाल ऑक्साइडचा थर आणि त्यावरील कोरकाम यांची रचना टिकवून ठेवणे आवश्यक असते. आधुनिक पुनर्बांधणी किंवा अयोग्य पृष्ठभाग-उपचारामुळे मूळ कावी अलंकरण नष्ट होऊ शकते. त्यामुळे अशा वास्तूंच्या दुरुस्तीपूर्वी कावी कलेचे छायाचित्रण, रेखांकन आणि साहित्यविषयक दस्तऐवजीकरण करणे उपयुक्त ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकणातील मंदिरांमध्ये कावी कलेचा उपयोग हा स्थानिक वास्तुशैली, धार्मिक परंपरा आणि पारंपरिक कारागिरी यांच्या परस्परसंबंधाचे उदाहरण आहे. तिच्या अभ्यासातून मंदिराच्या भिंती किंवा इतर पृष्ठभागांवरील अलंकरणाबरोबरच स्थानिक साहित्य, तांत्रिक कौशल्य, धार्मिक प्रतिमाविषय आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाण यांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> == कोकणातील मंदिरांवरील चित्रकला == === भित्तिचित्रे === कोकणातील मंदिरांच्या कलात्मक परंपरेचा अभ्यास करताना भित्तिचित्रांकडे स्वतंत्र कलापरंपरा म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. मंदिराच्या भिंती, कमानी किंवा इतर वास्तुपृष्ठभागांवर धार्मिक कथानक, देवतांचे स्वरूप, प्रतीकात्मक आकृतिबंध किंवा स्थानिक सांस्कृतिक विषयांचे चित्रण केले जाऊ शकते. मात्र, अशा चित्रकलेचा अभ्यास करताना ती कावी कलेपासून वेगळी ओळखणे आवश्यक आहे; कावी कला ही चुन्याने तयार केलेल्या पृष्ठभागावर लाल ऑक्साइडच्या थरावर कोरकाम करून निर्माण केली जाणारी वास्तु-अलंकरण पद्धत आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकण किनारपट्टीतील मंदिरांच्या भित्तिचित्रपरंपरेचा संबंध स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडलेला आहे. उपलब्ध अभ्यासांमध्ये कावी कलेच्या संदर्भात मंदिरांच्या भिंतींवर धार्मिक प्रतिमा आणि कथात्मक रचना निर्माण करण्याची परंपरा नोंदविली आहे. त्यामुळे कोकणातील मंदिरांच्या भित्तिअलंकरणाचा अभ्यास करताना चित्रविषय, तंत्र, पृष्ठभाग, वापरलेले रंगद्रव्य आणि वास्तूमधील स्थान या सर्व बाबींचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील भित्तिअलंकरण आणि स्वतंत्र चित्रित भित्तिचित्र यांच्यामध्ये तांत्रिक फरक आहे. कावीमध्ये चुन्याच्या पृष्ठभागावर लाल ऑक्साइडचा थर देऊन त्यावर कोरकाम केले जाते आणि त्यामुळे खालील पांढरा पृष्ठभाग दिसून येतो. त्यामुळे कावीची दृश्यभाषा मुख्यतः लाल-पांढऱ्या विरोधाभासावर आधारित असते. याउलट, रंगद्रव्यांचा वापर करून थेट चित्रित केलेली भित्तिचित्रे स्वतंत्र चित्रकला-तंत्राचा भाग मानता येतात.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकणातील धार्मिक भित्तिअलंकरणामध्ये स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरीचा प्रभाव दिसून येतो. वास्तूच्या पृष्ठभागाची पूर्वतयारी, चुन्याचा वापर, स्थानिक रंगद्रव्ये आणि उपलब्ध साधने यांचा कलाकृतीच्या टिकाऊपणावर परिणाम होतो. कावी कलेच्या अभ्यासातून स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक तंत्र यांचा वास्तू-अलंकरणाशी असलेला संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> मंदिरांतील भित्तिचित्रांचा आशय धार्मिक असला तरी त्यामध्ये स्थानिक सांस्कृतिक स्मृती आणि लोकपरंपरांचे प्रतिबिंब आढळू शकते. तथापि, एखाद्या मंदिरातील विशिष्ट चित्राचा विषय, कालखंड किंवा प्रतीकात्मक अर्थ निश्चित करताना प्रत्यक्ष वास्तु-दस्तऐवजीकरण, चित्राचे निरीक्षण, स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोत यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ दृश्य साम्यावरून चित्राचा विषय किंवा कालमान निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. कोकणातील मंदिरांच्या भित्तिअलंकरणाचा अभ्यास करताना वास्तूच्या संरक्षणाची बाबही महत्त्वाची ठरते. जुन्या भित्तिअलंकरणावर आधुनिक रंग, सिमेंटचा गिलावा, फरशा किंवा इतर पृष्ठभाग लावल्यास मूळ कलाकृती झाकली किंवा नष्ट होऊ शकते. कोकणातील मंदिरांमधील पारंपरिक mural painting चे अस्तित्व धोक्यात असल्याचे वृत्तांकन झाले असून काही ठिकाणी जुन्या चित्रांच्या जागी आधुनिक साहित्य वापरले जात असल्याची नोंद आहे.<ref name="KonkanMuralConservationNews">{{cite news |title=Painter tries to revive dying art of mural painting in temples |work=Deccan Chronicle |date=1 May 2016 }}</ref> कावी कलेवरील आधुनिक संशोधनातही या परंपरेच्या संवर्धनाची गरज अधोरेखित करण्यात आली आहे. पारंपरिक तंत्र, मूळ साहित्य आणि वास्तूचा पृष्ठभाग यांचा विचार न करता केलेली दुरुस्ती कलात्मक वैशिष्ट्यांवर परिणाम करू शकते. त्यामुळे मंदिरातील भित्तिअलंकरणाचे संवर्धन करताना प्रथम त्याचे छायाचित्रण, मोजमाप, साहित्याचे दस्तऐवजीकरण आणि स्थिती-अहवाल तयार करणे उपयुक्त ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकणातील मंदिरांवरील भित्तिचित्रांचा अभ्यास हा म्हणूनच केवळ चित्रकलेचा अभ्यास नसून वास्तुशैली, धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, स्थानिक साहित्य, कारागिरी आणि सांस्कृतिक वारसा यांचा संयुक्त अभ्यास आहे. उपलब्ध पुराव्यांनुसार प्रत्येक मंदिरातील चित्रपरंपरेचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे; सर्व कोकणी मंदिरांमध्ये एकसारखी भित्तिचित्रपरंपरा होती असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HavanjeDSouza2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === धार्मिक विषयांचे चित्रण === कोकणातील धार्मिक वास्तूंवरील चित्र-अलंकरणामध्ये धार्मिक विषय, देवतांच्या प्रतिमा, पौराणिक कथांशी संबंधित प्रसंग आणि स्थानिक धार्मिक-सांस्कृतिक परंपरांतील आकृतिबंध यांना स्थान मिळू शकते. विशेषतः कावी कलेच्या संदर्भात धार्मिक वास्तूंच्या भिंतींवरील अलंकरणामध्ये पौराणिक आणि धार्मिक आशयाचा वापर झाल्याचे अभ्यासातून दिसून येते. तथापि, प्रत्येक मंदिरातील चित्रविषय स्वतंत्रपणे दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे निश्चित करणे आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील धार्मिक विषयांचे चित्रण हे वास्तूच्या पृष्ठभागाशी एकात्म असते. लाल ऑक्साइडच्या थरावर कोरलेल्या आकृतिबंधांमधून देवता, पौराणिक व्यक्तिरेखा किंवा कथानकात्मक प्रसंग व्यक्त केले जाऊ शकतात. त्यामुळे अशा रचनांचा अभ्यास करताना केवळ चित्रातील आकृतीकडे न पाहता ती वास्तूच्या कोणत्या भागावर आहे, तिची इतर आकृतिबंधांशी मांडणी कशी आहे आणि त्या वास्तूचा धार्मिक उपयोग काय आहे, यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कोकणातील कावी परंपरेचा भौगोलिक विस्तार महाराष्ट्राच्या किनारी भागापासून गोवा आणि कर्नाटकाच्या किनारी प्रदेशापर्यंत आढळतो. या व्यापक सांस्कृतिक प्रदेशात धार्मिक वास्तू, स्थानिक देवस्थान आणि लोकपरंपरा यांच्याशी संबंधित चित्र-अलंकरणाची विविध रूपे विकसित झाली आहेत. त्यामुळे कावीतील धार्मिक विषयांचा अभ्यास करताना कोकणाच्या व्यापक सांस्कृतिक भू-दृश्याचा विचार करणे उपयुक्त ठरते.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> कावी कलेतील धार्मिक आशयाबरोबरच स्थानिक लोकपरंपरा आणि दैनंदिन जीवनाशी संबंधित विषयांचाही वापर झाल्याचे आधुनिक अभ्यासांमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे धार्मिक वास्तूवरील चित्र-अलंकरण हे केवळ देवतांच्या प्रतिमांचे माध्यम न राहता त्या समाजाच्या सांस्कृतिक स्मृती आणि जीवनानुभवांचे दृश्य माध्यमही बनू शकते. मात्र, विशिष्ट चित्राला स्थानिक ऐतिहासिक घटना किंवा विशिष्ट लोककथेचे चित्रण म्हणून ओळखण्यासाठी स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे.<ref name="KaaviCulturalArtforms">{{cite book |last=Bhadale |first=Akshata Sunil |last2=Manjrekar |first2=Shraddha Mahore |chapter=Conducive Built Environment for the Promotion of Cultural Artforms in Konkan |title=Architecture & Planning for Urban Villages: A Transformational Discourse in Architecture and Planning |editor-last=Khatri |editor-first=Anand |editor2-last=Pundir |editor2-first=Manju Baisoya |editor3-last=Khan |editor3-first=Nisar |editor4-last=Sharma |editor4-first=Lovlesh |pages=205–217 |publisher=Urban Village Charitable Trust |location=New Delhi |year=2023 }}</ref> कावी कलेच्या धार्मिक विषयांचे स्वरूप समजून घेताना प्रतिमाशास्त्रीय पद्धतीचा वापर महत्त्वाचा ठरतो. देवतेची ओळख, तिची आयुधे, वाहन, मुद्रा, सहचर आकृती, कथानकातील स्थान आणि इतर प्रतिमांशी असलेला संबंध यांचा विचार केल्यास चित्राचा आशय अधिक अचूकपणे समजून घेता येतो. अशा प्रकारचा अभ्यास प्रत्यक्ष चित्रांचे उच्च-गुणवत्तेचे दस्तऐवजीकरण आणि तुलनात्मक संदर्भांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> काही धार्मिक वास्तूंमध्ये चित्र-अलंकरण हे मंदिराच्या धार्मिक अनुभवाचा भाग बनते. मंदिराच्या भिंती, सभामंडप किंवा इतर सार्वजनिक वापराच्या भागांवरील चित्रे भक्तांना धार्मिक कथा, देवतांचे स्वरूप किंवा सांस्कृतिक स्मृती यांची दृश्य ओळख करून देऊ शकतात. त्यामुळे चित्रकला आणि मंदिराच्या सामाजिक-धार्मिक वापराचा परस्परसंबंधही अभ्यासता येतो.<ref name="DalviDalvi2014"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात वास्तू आणि स्थानिक समुदाय यांचे संबंध महत्त्वाचे असल्याचे Dalvi आणि Dalvi यांनी अधोरेखित केले आहे. स्थानिक साहित्य, हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या बांधकामपद्धती आणि विविध समुदायांच्या धार्मिक आचारांचे वास्तुरूपात होणारे प्रकटीकरण यामुळे धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास व्यापक सांस्कृतिक संदर्भात करता येतो.<ref name="DalviDalvi2014"/> धार्मिक चित्र-अलंकरणाचे संरक्षण करताना त्यातील मूळ साहित्य आणि तंत्र जतन करणे आवश्यक आहे. विशेषतः कावीमध्ये चुन्याचा पृष्ठभाग, लाल ऑक्साइडचा थर आणि त्यावरील कोरकाम हे कलाकृतीच्या स्वरूपाचे अविभाज्य घटक आहेत. आधुनिक रंग, सिमेंट किंवा अन्य पृष्ठभाग वापरून केलेल्या दुरुस्तीमुळे मूळ चित्र-अलंकरणाचा ऐतिहासिक आणि कलात्मक संदर्भ नष्ट होऊ शकतो. त्यामुळे संवर्धनापूर्वी मूळ कलाकृतीचे दस्तऐवजीकरण आवश्यक आहे.<ref name="HavanjeDSouza2020"/> अशा प्रकारे कोकणातील मंदिरांमधील धार्मिक विषयांचे चित्रण हे धार्मिक प्रतिमाशास्त्र, स्थानिक कलापरंपरा, वास्तु-अलंकरण आणि सांस्कृतिक स्मृती यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेता येते. उपलब्ध अभ्यासांवरून कावी कलेत धार्मिक आणि पौराणिक आशयाचे महत्त्व दिसून येते; परंतु कोकणातील प्रत्येक मंदिरासाठी समान चित्रविषय किंवा समान चित्रशैली होती असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. मंदिरनिहाय प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरण हा त्यासाठी अधिक विश्वसनीय आधार ठरतो.<ref name="HavanjeDSouza2020"/><ref name="DalviDalvi2014"/> == स्थानिक बांधकाम साहित्य आणि तंत्र == === जांभा दगड आणि लेटराइट === कोकणातील पारंपरिक वास्तूंमध्ये स्थानिक दगडी साहित्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. विशेषतः लेटराइट हा कोकणातील वास्तुशैलीशी संबंधित प्रमुख बांधकाम साहित्यांपैकी एक मानला जातो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात लेटराइटचे विस्तृत भौगोलिक क्षेत्र आढळते आणि विविध प्रकारचे बांधकामयोग्य खडक उपलब्ध असल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये करण्यात आली आहे.<ref name="GazetteerStone"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या भूगर्भीय रचनेमध्ये लेटराइटचे विस्तृत थर आढळतात. गॅझेटियरनुसार जिल्ह्याच्या विविध भागांत, विशेषतः किनारी आणि पश्चिम घाटालगतच्या प्रदेशात, लेटराइटचे मोठे प्रसारक्षेत्र आहे. त्यामुळे स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या या दगडाचा बांधकामासाठी उपयोग होणे ही प्रदेशाच्या भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित बाब मानता येते.<ref name="GazetteerGeology">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Geology |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> लेटराइटचा उपयोग बांधकामासाठी करण्यामागे त्याची स्थानिक उपलब्धता आणि तुलनेने सुलभ घडणक्षमता हे घटक महत्त्वाचे आहेत. जुन्या रत्‍नागिरी-सावंतवाडी गॅझेटियरमध्ये लेटराइट हा बांधकामासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरला जाणारा दगड असल्याचे नमूद केले असून, त्याची रचना तुलनेने छिद्रयुक्त असल्यामुळे तो कापणे आणि आकार देणे शक्य असल्याचे वर्णन आढळते. तथापि, लेटराइटच्या गुणवत्तेनुसार त्याची हवामानप्रतिरोधकता बदलू शकते. <ref name="GazetteerBuildingStone">{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency — Ratnagiri and Savantvadi: Minerals |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/pro1_minerals.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील वास्तूंमध्ये लेटराइटचा वापर भिंती, पायाभरणी किंवा इतर वास्तुघटकांच्या निर्मितीत वेगवेगळ्या प्रकारे झालेला आढळू शकतो. मात्र, प्रत्येक मंदिरात लेटराइटचा वापर समान पद्धतीने झाला आहे असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक दगडाची उपलब्धता, वास्तूचा प्रकार, कारागिरी आणि नंतरच्या दुरुस्ती यांनुसार बांधकामपद्धतीत फरक निर्माण होऊ शकतो.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या वास्तु-दस्तऐवजीकरणात laterite masonry आणि timber framing या बांधकामपद्धतीचा उल्लेख आहे. या उदाहरणातून कोकणातील धार्मिक वास्तूंमध्ये स्थानिक दगडी बांधकाम आणि काष्ठरचना यांचा संयुक्त वापर झाल्याचे दिसून येते. त्यामुळे कोकणातील मंदिर वास्तुशैली समजून घेताना दगड आणि लाकूड यांना परस्परविरोधी साहित्य न मानता एकत्रित बांधकामप्रणाली म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> जांभा दगड ही संज्ञा कोकणातील लालसर लेटराइट दगडासाठी प्रचलित आहे. तथापि, शास्त्रीय किंवा दस्तऐवजीकरणाच्या संदर्भात एखाद्या विशिष्ट वास्तूमध्ये वापरलेला दगड नेमका कोणत्या प्रकारचा आहे हे निश्चित करण्यासाठी प्रत्यक्ष वास्तु-परीक्षण किंवा विश्वसनीय दस्तऐवजीकरण आवश्यक आहे. केवळ दगडाचा रंग किंवा बाह्य स्वरूप पाहून त्याला लेटराइट किंवा जांभा दगड म्हणून निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. कोकणातील स्थानिक दगडांच्या वापराचा संबंध केवळ उपलब्धतेशी नसून वास्तूच्या पर्यावरणीय परिस्थितीशीही जोडलेला आहे. स्थानिक हवामान, पर्जन्यमान, भूभाग आणि बांधकामतंत्र यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेऊन साहित्याची निवड केली जाऊ शकते. आधुनिक मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासांमध्येही स्थानिक साहित्य आणि पर्यावरणीय परिस्थिती यांचा वास्तुरचनेशी संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> कुंकेश्वर मंदिराच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये पायाभरणीसाठी ग्रॅनाइट आणि वरच्या बांधकामात लेटराइटचा वापर झाल्याची नोंद आहे. यावरून एका मंदिराच्या बांधकामातही वेगवेगळ्या वास्तुघटकांसाठी भिन्न प्रकारच्या दगडांचा वापर केला जाऊ शकतो, हे स्पष्ट होते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> अशा प्रकारे कोकणातील जांभा दगड आणि लेटराइटचा अभ्यास हा केवळ बांधकाम साहित्याच्या इतिहासापुरता मर्यादित राहत नाही. त्यातून प्रदेशाची भूगर्भीय रचना, स्थानिक साहित्याची उपलब्धता, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि मंदिर वास्तुशैली यांच्यातील परस्परसंबंध समजून घेता येतो. तथापि, विशिष्ट मंदिरातील दगडाच्या वापराबाबत निष्कर्ष काढताना त्या मंदिराचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण हा सर्वात विश्वसनीय आधार ठरतो.<ref name="GazetteerStone"/><ref name="GazetteerBuildingStone"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> == संदर्भ == 1vwki8qa06s62x9oehg6o1jilt3lu36 2701542 2701442 2026-08-13T07:23:42Z AdvAnantGholam 172574 या पानावरील सगळा मजकूर काढला 2701542 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2701562 2701542 2026-08-13T09:19:29Z AdvAnantGholam 172574 2701562 wikitext text/x-wiki ''''''' कोकणातील देवळांची वास्तुशैली ''''''' ही केवळ धार्मिक वास्तूंच्या निर्मितीशी संबंधित परंपरा नसून, प्रदेशाचा भूगोल, हवामान, स्थानिक बांधकाम साहित्य, पारंपरिक कारागिरी, धार्मिक श्रद्धा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक परंपरा यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेली वास्तुपरंपरा म्हणून तिचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील देवळांचा अभ्यास करताना त्यांच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच वास्तुरचना, बांधकामतंत्र, वापरलेले साहित्य, परिसरनियोजन आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. आधुनिक स्थापत्य-अभ्यासांमध्येही कोकणातील मंदिर वास्तूंचा संबंध स्थानिक पर्यावरण, बांधकाम साहित्य, पारंपरिक नियोजन आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025">{{cite book |last=Korlekar |first=Vivek T. |last2=Desai |first2=Chetan S. |chapter=Temple Architecture in the Konkan: Integrating Sustainability and Cultural Legacy |title=Proceedings of the IIA International Research Conference 2024 – Anveshan, 29–31 August, Thiruvananthapuram, India: Asian Architectural Strategies for a Sustainable Future |pages=107–130 }}</ref> <ref name="Potdar2020">{{cite journal |last=Potdar |first=Komal |title=Vernacular Temple Architecture in Sindhudurg District, Konkan Region, Maharashtra |journal=INTACH Journal of Heritage Studies |volume=4 |issue=1 |year=2020 }}</ref> कोकणातील देवळांची वास्तुशैली एकसंध किंवा संपूर्ण प्रदेशात एकसारखी आढळणारी शैली नाही. रायगड, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या प्रदेशांमध्ये भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, धार्मिक परंपरा, स्थानिक कारागिरी आणि ऐतिहासिक विकास यांनुसार वास्तुरचनेत भिन्नता दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासात मंदिररचना, स्थानिक भूगोल, उपलब्ध साहित्य आणि पारंपरिक नियोजनपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="Potdar2020"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात भव्यता किंवा स्मारकीय आकारमानापेक्षा स्थानिक वास्तुपरंपरा आणि तिचा सामाजिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासानुसार कोकणातील काही धार्मिक वास्तूंचे स्वरूप स्थानिक निवासवास्तू आणि इतर गैर-स्मारकीय वास्तूंशी संबंधित दिसते. अशा वास्तूंमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक कारागिरी आणि धार्मिक उपयोग यांचा परस्परसंबंध आढळतो. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास केवळ त्यांच्या बाह्य रूपावर आधारित न ठेवता त्यांच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि धार्मिक संदर्भांसह करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DalviDalvi2010">{{cite book |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |chapter=Dismantling Cosmopolitanism: Transformations in the Sacred Heritage of the Non-Monumental in the Konkan |editor-last=Prashad |editor-first=Deependra |title=New Architecture and Urbanism: Development of Indian Traditions |pages=112–117 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |location=Newcastle upon Tyne |year=2010 }</ref><ref name="DalviDalvi2014">{{cite magazine |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |title=Politicizing the Sacred: Religious Architecture in the Konkan |magazine=Take on Art |volume=IV |issue=13 |date=January 2014 }}</ref> देवळाच्या वास्तुरचनेत गर्भगृह, मंडप, प्रवेशरचना, छत, प्राकार, दीपमाळ, काष्ठघटक आणि इतर पूरक वास्तुघटक यांचा समावेश होऊ शकतो; मात्र हे सर्व घटक प्रत्येक कोकणी देवळात समान स्वरूपात किंवा अनिवार्यपणे आढळतात असे मानता येत नाही. मंदिरनिहाय वास्तुरचना स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलू शकते. त्यामुळे कोकणातील देवळांची वास्तुशैली समजून घेताना समान वैशिष्ट्यांपेक्षा प्रादेशिक विविधता आणि स्थानिक अनुकूलन यांना अधिक महत्त्व देणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> कोकणातील देवळांची वास्तुशैली ही म्हणूनच धर्म, पर्यावरण, स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र, कारागिरी आणि ग्रामजीवन यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेण्याची वास्तुपरंपरा आहे. या लेखात या वास्तुपरंपरेचा अभ्यास तिच्या भौगोलिक आणि पर्यावरणीय पार्श्वभूमीपासून ऐतिहासिक विकास, स्थाननियोजन, वास्तुघटक, काष्ठवास्तु, शिल्पकला, कावी कला, बांधकाम साहित्य, प्रादेशिक वैशिष्ट्ये, सामाजिक उपयोग आणि संवर्धनाच्या प्रश्नांपर्यंत विविध अंगांनी करण्यात येतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DalviDalvi2010"/> == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीची संकल्पना == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा विचार केवळ देवळाच्या बाह्य आकारमानावरून करणे योग्य ठरत नाही. देवळाची निवडलेली जागा, परिसराशी असलेले नाते, गर्भगृह आणि मंडपाची रचना, प्रवेशमार्ग, छताची रचना, बांधकाम साहित्य, लाकूड आणि दगड यांचा वापर, वास्तू-अलंकरण, धार्मिक उपयोग तसेच स्थानिक समुदायाशी असलेले संबंध या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार केल्यास या वास्तुपरंपरेचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा संबंध पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक संसाधनांचा वापर, वास्तुघटक आणि सांस्कृतिक सातत्य यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तूंचे विश्लेषण करताना स्थानिक बांधकाम साहित्य, बांधकामतंत्र, वास्तुरचना आणि मंदिरांच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === कोकण आणि देऊळ वास्तू === कोकण प्रदेश महाराष्ट्राच्या पश्चिम भागात अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांगांच्या दरम्यान पसरलेला आहे. या प्रदेशात किनारी भाग, डोंगराळ प्रदेश, पठारी भूभाग, नद्या, खाड्या आणि दऱ्याखोऱ्यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या पश्चिमेस अरबी समुद्र आणि पूर्वेस सह्याद्री पर्वतरांगा असून या प्रदेशाचे भौगोलिक स्वरूप डोंगराळ, मध्यम उताराच्या पठारी आणि किनारी अशा व्यापक भूभागांत विभागलेले आहे.<ref name="GSDAKonkan">{{cite web |title=Konkan |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/ |website=Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्येही या प्रदेशातील सह्याद्री पर्वतरांगा, अरबी समुद्र, नद्या, किनारी मैदाने, लेटराइटची पठारे आणि डोंगराळ भूभाग यांची नोंद आढळते.<ref name="GazetteerRatnagiriGeography">{{cite web |title=Physical Features and Natural Resources — Geographical Regions |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> या भौगोलिक विविधतेच्या पार्श्वभूमीवर कोकणातील पारंपरिक देवळांच्या वास्तुरचनेचा अभ्यास करताना देवळाचे स्थान, परिसर, बांधकाम साहित्य आणि वास्तुरचनेचे पर्यावरणाशी असलेले संबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === प्रादेशिक वैशिष्ट्ये === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक बांधकामपद्धतीनुसार विविधता आढळते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक देऊळ वास्तुशैलीवरील अभ्यासात स्थानिक भूगोल, बांधकाम साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक वास्तुपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="Potdar2020"/> त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट देवळाच्या वास्तुरचनेवरून संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान वास्तुशैली निश्चित करणे योग्य ठरत नाही. त्याऐवजी रायगड, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या विविध भागांतील देवळांच्या वास्तुरचना, बांधकाम साहित्य, वास्तुघटक आणि स्थानिक परंपरा यांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास प्रादेशिक वैशिष्ट्ये अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येतात.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपात कालानुसारही बदल झाले आहेत. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासात कोकणातील गैर-स्मारकीय धार्मिक वास्तूंच्या स्थानिक स्वरूपात आधुनिक काळात झालेल्या परिवर्तनाचा विचार करण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार काही धार्मिक वास्तूंच्या रूपांतरणामध्ये पारंपरिक वास्तुघटक, स्थानिक प्रमाण आणि साहित्य यांच्यात बदल झाले असून धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपावर आधुनिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रक्रियांचाही प्रभाव पडला आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="DalviDalvi2014"/> === वास्तु आणि ग्रामजीवन === कोकणातील देऊळ हे केवळ धार्मिक उपासनेचे स्थान न राहता अनेक ठिकाणी ग्रामजीवनाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवहारांचेही केंद्र राहिले आहे. धार्मिक उत्सव, जत्रा, सामुदायिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरा यांमुळे देवळाचा परिसर आणि स्थानिक समाज यांच्यातील संबंध दृढ झालेले दिसतात. त्यामुळे देवळाच्या वास्तूचा अभ्यास करताना तिच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तूंचा विचार धार्मिक उपयोगाबरोबरच समुदायाच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासातून मंदिर वास्तू, स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि समुदायाच्या सांस्कृतिक जीवनातील परस्परसंबंध अधोरेखित होतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात Dalvi आणि Dalvi यांनी धार्मिक वास्तू, निवासवास्तू, वस्ती आणि सार्वजनिक अवकाश यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार पारंपरिक कोकणी वास्तुपरंपरेचे स्वरूप स्थानिक जीवनपद्धती, उपलब्ध साहित्य आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांशी संबंधित होते.<ref name="DalviDalvi2010"/> अशा प्रकारे कोकणातील देवळाची वास्तुरचना ही केवळ धार्मिक विधींसाठी आवश्यक असलेल्या वास्तुघटकांपुरती मर्यादित न राहता स्थानिक समाजाच्या सामुदायिक जीवनाशीही संबंधित अवकाश म्हणून अभ्यासता येते. तथापि, सर्व कोकणी देवळे समान प्रकारे सामाजिक केंद्र म्हणून वापरली जातात असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक देवळाच्या स्थानिक उपयोगाचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === धार्मिक वास्तू आणि सांस्कृतिक वारसा === कोकणातील देवळांचे महत्त्व त्यांच्या वास्तुरचनेपुरते मर्यादित नसून, त्या स्थानिक सांस्कृतिक वारशाच्या भौतिक अभिव्यक्ती म्हणूनही अभ्यासता येतात. देवळांशी संबंधित बांधकामतंत्र, काष्ठशिल्प, अलंकरण, धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांमधून वास्तुज्ञान आणि सांस्कृतिक परंपरांचे विविध पैलू व्यक्त होतात.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या दृष्टीने कोकणातील देवळांचा अभ्यास हा वास्तुकला, इतिहास, लोकसंस्कृती, पर्यावरण आणि वारसा-संवर्धन या विविध क्षेत्रांना जोडणारा बहुविषयक अभ्यास ठरतो. Korlekar आणि Desai यांनी कोकणातील देवळांच्या वास्तुशैलीचा संबंध स्थानिक संसाधने, बांधकामतंत्र, पर्यावरणीय परिस्थिती आणि सांस्कृतिक सातत्याशी जोडला आहे. Potdar यांच्या सिंधुदुर्गातील अभ्यासात स्थानिक भूगोल, साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक वास्तुपद्धती यांच्या संदर्भात देऊळ वास्तूंचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> देऊळ वास्तूंच्या संवर्धनाच्या दृष्टीने त्यांच्या भौतिक रचनेबरोबरच त्यांच्याशी संबंधित पारंपरिक कारागिरी आणि बांधकामज्ञानाचे दस्तऐवजीकरणही महत्त्वाचे ठरते. त्यामुळे कोकणातील देवळांचा वारसा समजून घेताना वास्तू, तिचे साहित्य, कारागिरी, धार्मिक उपयोग आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === हवामान आणि पर्जन्यमान === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना या प्रदेशाचे हवामान आणि विशेषतः मान्सूनचे पर्जन्यमान महत्त्वाचे पर्यावरणीय घटक ठरतात. अरबी समुद्रालगतचा प्रदेश, सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांचा भूभाग आणि मान्सूनशी संबंधित पर्जन्यमान यांमुळे पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात छताची रचना, पावसापासून संरक्षण, पाण्याचा निचरा आणि बांधकाम साहित्य यांसारख्या बाबींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या भौगोलिक रचनेत डोंगराळ, पठारी आणि किनारी भूभागांचा समावेश होतो.<ref name="GSDAKonkan"/> कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीवरील आधुनिक अभ्यासातही स्थानिक पर्यावरण, उपलब्ध संसाधने, पारंपरिक बांधकामपद्धती आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील देवळांच्या वास्तुरचनेत स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र आणि पर्यावरणाशी संबंधित बाबींचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> किनारी महाराष्ट्रातील पारंपरिक वस्तीच्या अभ्यासातून स्थानिक हवामान आणि भूभागाशी जुळवून घेतलेल्या वास्तुरचनेची उदाहरणे नोंदविण्यात आली आहेत. Harihareshwar येथील अभ्यासात पारंपरिक घरांच्या छतांमध्ये लाकडी घटकांवर आधारित कौलारू रचना आढळत असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात अशा छतांची देखभाल आणि त्यांच्यासमोरील संवर्धनविषयक अडचणींचाही विचार करण्यात आला आहे.<ref name="ManjrekarSharmaKeskar2021">{{cite book |last=Manjrekar |first=Shraddha Mahore |last2=Sharma |first2=Pallavi |last3=Keskar |first3=Poorva |chapter=Built Environment of Indian Villages: A Case Study of Coastal Village of Maharashtra |title=Architecture & Planning for Villages |year=2021 }}</ref> या निरीक्षणांचा उपयोग कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीच्या पर्यावरणीय संदर्भाचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो; मात्र घरांच्या वास्तुरचनेविषयीचे निष्कर्ष सर्व देवळांना थेट लागू करता येत नाहीत. देवळांच्या छतांची रचना, साहित्य आणि बांधकामतंत्र यांचा निष्कर्ष संबंधित देवळाच्या स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे काढणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील देवळांच्या अभ्यासात स्थानिक पर्यावरण आणि बांधकामपरंपरेचा विचार करण्याची आवश्यकता याच कारणामुळे अधोरेखित होते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === स्थानिक बांधकाम साहित्य === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या बांधकाम साहित्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. दगड, लेटराइट किंवा जांभा दगड, लाकूड, माती, चुना आणि कौले यांसारख्या साहित्याचा कोकणातील विविध पारंपरिक वास्तूंमध्ये वापर झालेला आढळतो. या साहित्याचा वापर त्यांच्या स्थानिक उपलब्धतेबरोबरच प्रदेशातील हवामान, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि कारागिरीशी संबंधित असल्याचे विविध वास्तु-अभ्यासांतून दिसून येते.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक देऊळ वास्तुशैलीवरील Komal Potdar यांच्या अभ्यासात देवळांच्या वास्तुरचनेचा संबंध स्थानिक भूगोल, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक वास्तुनियोजनाशी जोडण्यात आला आहे. या अभ्यासातून सिंधुदुर्गातील देऊळ वास्तूंच्या वास्तुघटकांचा आणि त्यांच्या स्थानिक संदर्भांचा अभ्यास करण्यात आल्याचे दिसते.<ref name="Potdar2020"/> लाकूड हे कोकणातील पारंपरिक वास्तुपरंपरेतील महत्त्वाचे साहित्य आहे. Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथात दख्खनमधील काष्ठवास्तू, लाकडी वास्तुघटक आणि काष्ठकारागिरीचा व्यापक अभ्यास करण्यात आला आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना हा व्यापक दख्खनी संदर्भ उपयुक्त ठरतो; मात्र त्यातील निष्कर्ष कोकणातील प्रत्येक देवळाला थेट लागू करता येत नाहीत.<ref name="Mate1967">{{cite book |last=Mate |first=Madhukar Shripad |title=Deccan Woodwork |series=Deccan College Building Centenary & Silver Jubilee Series |volume=49 |publisher=Deccan College Postgraduate and Research Institute |location=Poona |year=1967 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये रत्नागिरी आणि सावंतवाडी परिसरातील विविध प्रकारच्या दगडांची तसेच लेटराइटची नोंद आढळते. या प्रदेशात बांधकामासाठी वापरता येणारे स्थानिक दगड उपलब्ध असल्याची नोंद या ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये करण्यात आली आहे.<ref name="GazetteerStone">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Building Stones |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_economic.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> स्थानिक बांधकाम साहित्याचा वापर हा कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीच्या अभ्यासातील एक महत्त्वाचा घटक आहे. तथापि, सर्व देवळांमध्ये समान साहित्य किंवा समान बांधकामपद्धती वापरली गेली असे मानता येत नाही. विशिष्ट देवळातील साहित्य निश्चित करण्यासाठी त्या देवळाचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Potdar2020"/><ref name="GazetteerStone"/> === जांभा दगड आणि इतर दगडांचा वापर === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक दगडांच्या उपलब्धतेला महत्त्व आहे. रत्नागिरी जिल्ह्यात बांधकामासाठी उपयुक्त अशा विविध प्रकारच्या खडकांची उपलब्धता असल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आढळते. त्यामध्ये granite-gneiss, quartzite, Deccan trap आणि laterite यांसारख्या खडकांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात स्थानिक भूगर्भीय रचना आणि बांधकाम साहित्य यांचा संबंध विचारात घेता येतो.<ref name="GazetteerStone"/> विशिष्ट देवळामध्ये कोणत्या प्रकारचा दगड वापरण्यात आला आहे, हे मंदिरनिहाय बदलू शकते. कुंकेश्वर देवळाच्या पायाभरणीत granite, तर वरील बांधकाम आणि घुमटामध्ये laterite वापरल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये आहे. यावरून एका देवळाच्या वास्तूमध्येही वेगवेगळ्या वास्तुघटकांसाठी भिन्न प्रकारच्या दगडांचा वापर झालेला दिसतो.<ref name="GazetteerKunkeshvar">{{cite web |title=Kunkeshvar |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Kunkeshvar.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> सावंतवाडी परिसरातील वाळवळ आणि आकेरी येथे बांधकामासाठी उपयुक्त दगडांच्या उपलब्धतेची नोंद जुन्या *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये आहे. त्यानुसार वाळवळ येथील दगड quartz किंवा quartzite प्रकारचा असून आकेरी येथील दगड slate-coloured talc-schist प्रकारचा, कठीण आणि बांधकामासाठी उपयुक्त असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच नोंदीत सावंतवाडी परिसरातील अनेक ठिकाणी laterite उत्खनन होत असल्याचाही उल्लेख आहे.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone">{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Minerals |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pro2_minerals.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> या नोंदींवरून कोकणातील पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात केवळ “जांभा दगड” या एका संज्ञेपुरते मर्यादित न राहता विविध स्थानिक दगडांचे प्रकार, त्यांची भौगोलिक उपलब्धता आणि विशिष्ट वास्तूंमध्ये झालेला वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. एखाद्या देवळात वापरलेल्या दगडाचा प्रकार निश्चित करण्यासाठी त्या देवळाचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण किंवा विश्वसनीय ऐतिहासिक नोंद आवश्यक आहे. वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण देवळाचा उल्लेख रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमधील स्थानवर्णनात आढळतो. देवळाचे स्थान नदीकाठी असल्याचे तसेच त्याच्या वास्तूत दगडाचा वापर आणि स्तंभांवरील कोरीव काम यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="GazetteerValavalTemple">{{cite web |title=Valaval |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Valaval.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> कुंकेश्वर देऊळ हे दगडी बांधकामातील विविधतेचे उदाहरण आहे. गॅझेटियरनुसार त्याच्या पायाभरणीत granite आणि वरील बांधकामात तसेच घुमटामध्ये laterite वापरण्यात आला आहे. देवळाच्या प्रवेशद्वारावरील शिलालेखाच्या आधारे इ.स. १६८० मध्ये त्याची दुरुस्ती आणि विस्तार झाल्याचीही नोंद आहे.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> कुंकेश्वर देवळाच्या बांधकामाचा अभ्यास करताना त्यामुळे केवळ वापरलेल्या दगडांच्या प्रकारांचा विचार न करता वास्तूच्या दुरुस्ती, विस्तार आणि नंतरच्या देखभालीच्या टप्प्यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. यामुळे सध्याच्या वास्तुरचनेतील विविध घटकांचा ऐतिहासिक विकास समजून घेण्यास मदत होते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुपरंपरेत लाकडाला महत्त्वाचे स्थान आहे. धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर काष्ठघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"> {{cite web |last=Hadap |first=Nitin Narhar |title=Konkan Woodwork: A Preliminary Note |website=Academia.edu |url=https://siu-in.academia.edu/DrNitinHadap |access-date=13 August 2026 }} </ref> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील काष्ठवास्तू आणि काष्ठकलांचा क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे विचार करण्यात आला आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणारे लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया आणि इतर काष्ठघटक यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचीही नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ वास्तूच्या संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून, त्यावर कोरीव काम आणि इतर अलंकरणात्मक प्रक्रिया करून वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपातही भर घालण्यात आली आहे. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना तिच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठशिल्प आणि अलंकरण यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या ग्रंथात दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, काष्ठकारागिरी आणि काष्ठशिल्प यांची व्यापक पार्श्वभूमी आढळते. हा संदर्भ कोकणातील काष्ठवास्तूचे स्थान व्यापक दख्खनी काष्ठपरंपरेच्या संदर्भात समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो; मात्र त्यातील सर्व वैशिष्ट्ये कोकणातील प्रत्येक देवळाला थेट लागू करता येत नाहीत.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना लाकडाचा वापर, स्थानिक कारागिरी, वास्तूतील काष्ठघटक, धार्मिक उपयोग आणि अलंकरण यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तू ही कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीतील केवळ सजावटीची बाब नसून, काही देवळांच्या वास्तुरचनेतील संरचनात्मक, कलात्मक आणि सांस्कृतिक घटक म्हणून तिचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुशैलीमध्ये लाकडाला विशेष महत्त्व आहे. धार्मिक आणि लौकिक अशा दोन्ही प्रकारच्या वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर वास्तुघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील लाकडी कलापरंपरेचे क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे अध्ययन करण्यात आले आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणाऱ्या लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, bracket figures, ceiling panels, lintels आणि इतर काष्ठघटकांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. तसेच काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून त्यावर कोरीव काम करून वास्तूला कलात्मक स्वरूप देण्यात आले. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तुचा अभ्यास हा वास्तुशास्त्र आणि काष्ठशिल्प या दोन्हींच्या संगमातून करणे आवश्यक ठरते. दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या संदर्भातून दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, कारागिरी आणि काष्ठशिल्पाची व्यापक पार्श्वभूमी समजण्यास मदत होते.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना स्थानिक लाकूड, कारागिरीचे तंत्र, धार्मिक उपयोग आणि वास्तूतील लाकडी घटकांचे परस्परसंबंध यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तु ही कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीची केवळ सजावटीची बाब नसून तिच्या संरचनात्मक आणि सांस्कृतिक स्वरूपाचा महत्त्वाचा भाग आहे. === काष्ठशिल्प आणि देऊळ वास्तु === काष्ठशिल्प हे कोकणातील देऊळ वास्तुपरंपरेतील महत्त्वाचे कलात्मक अंग आहे. लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, छताची पटलं आणि इतर काष्ठघटकांवर केलेले कोरीव काम वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालते. Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लाकडी कोरीव काम आढळल्याची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासात लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताची पटलं, तुळया आणि इतर काष्ठघटकांचा तसेच काही देवळांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवरील रंगीत काष्ठपटलांचा उल्लेख आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना त्यावरील प्रतिमा, अलंकरणात्मक नमुने, कोरीव कामाचे तंत्र, शैली, संभाव्य कालमान आणि त्यांचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ यांचा विचार करता येतो. Hadap यांच्या अभ्यासात काष्ठकलांमधील प्रतिमाशास्त्र, शैली, तंत्र, कलात्मक मूल्य आणि सामाजिक-धार्मिक इतिहास यांचाही विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे काष्ठशिल्प हे केवळ सजावटीचे अंग न राहता वास्तूशी संबंधित कलात्मक आणि सांस्कृतिक माहितीचा स्रोत म्हणूनही अभ्यासता येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> रत्नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर देवळांतील काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र अभ्यासही करण्यात आला आहे. या अभ्यासाचा केंद्रबिंदू या देवळांमध्ये जतन झालेल्या काष्ठशिल्प-पटलांचा असून, त्यामुळे पावस येथील काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र वास्तुशिल्पीय आणि कलाविषयक संदर्भात अभ्यास करता येतो.<ref name="PawasKashthashilpa2026">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Joshi |first2=Renuka |last3=Ambalkar |first3=Janhavi |last4=Gaikwad |first4=Tanvi |title=Case Study of Kashthashilpa Panels from Someshwara and Vishweshwar Temple of Pawas, Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Kalākalpa: IGNCA Journal of Arts |year=2026 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |location=New Delhi }}</ref> पावस येथील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना काष्ठशिल्प-पटलांची रचना, त्यावरील अलंकरण, वापरलेले साहित्य, कारागिरीचे तंत्र आणि देवळाच्या वास्तुरचनेतील त्यांचे स्थान यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. अशा अभ्यासातून रत्नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठशिल्प परंपरेची स्थानिक वैशिष्ट्ये आणि तिचा देऊळ वास्तुशी असलेला संबंध अधिक स्पष्ट होण्यास मदत होऊ शकते.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === काष्ठवास्तुतील संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक घटक === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये लाकडाचा वापर संरचनात्मक तसेच अलंकरणात्मक घटक म्हणून करण्यात आला आहे. स्तंभ, तुळया, छताचे घटक आणि चौकटी यांसारख्या काष्ठघटकांना वास्तूच्या संरचनेत भूमिका असतानाच, त्यांवरील कोरीव काम आणि इतर अलंकरणात्मक घटक वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काही धार्मिक वास्तूंमध्ये काष्ठशिल्पावर देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रतीके, पौराणिक प्रतिमा किंवा स्थानिक कलापरंपरांशी संबंधित अलंकरण आढळू शकते. मात्र, अशा प्रतिमांचे स्वरूप आणि त्यांचे अर्थ वास्तूनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे काष्ठशिल्पातील प्रतिमांचे अर्थ लावताना प्रत्यक्ष वास्तु-अभ्यास, शिल्पविषयक दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भ यांचा आधार घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठवास्तूच्या संवर्धनाचा विचार करताना तिच्या संरचनात्मक भूमिकेबरोबरच काष्ठशिल्पाचे कलात्मक आणि ऐतिहासिक महत्त्वही लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूंच्या दस्तऐवजीकरणात लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताची पटलं आणि इतर काष्ठघटकांची नोंद करण्यात आली आहे. अशा घटकांचे दस्तऐवजीकरण त्यांच्या वास्तुशिल्पीय, कलात्मक आणि सांस्कृतिक मूल्यांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास हा एका विशिष्ट कालखंडात अचानक निर्माण झालेल्या वास्तुप्रकाराच्या स्वरूपात पाहता येत नाही. या प्रदेशातील धार्मिक स्थापत्याच्या पुरातत्त्वीय पुराव्यांमध्ये प्राचीन शैलकृत धार्मिक वास्तूंचा समावेश होतो. रत्नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील प्रारंभिक ब्राह्मणीय शैलकृत गुहा हे त्याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. या स्थळावर शैलकृत गुहा, शिल्पप्रतिमा आणि प्रतिमाशास्त्रीय घटक आढळतात आणि त्यांचा काल इ.स.च्या चौथ्या–पाचव्या शतकाच्या सुमारास निश्चित करण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |last3=Dhanawade |first3=Anjay |last4=Ganvir |first4=Shrikant |last5=Dalavi |first5=Hemant |title=Early Brahmanical Rock Cut Caves at Katalgaon-Javade, District Ratnagiri, Maharashtra, India |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Sri Lanka |volume=62 |issue=2 |year=2018 |pages=65–114 |url=https://www.royalasiaticsociety.lk/wp-content/uploads/2022/09/A-Contents-of-RASSL-Journals-for-Sale-up-to-2019-1.pdf |publisher=Royal Asiatic Society of Sri Lanka }}</ref> रत्नागिरी जिल्ह्यातील शैलकृत धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात पुढील संशोधनातूनही नवीन पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. Bokil आणि Kamble यांच्या २०२५ मधील अभ्यासात संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्नागिरी तालुक्यातील एका शैलकृत गुहेची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासातून दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तुंच्या पुढील संशोधनाची आवश्यकता अधोरेखित करण्यात आली आहे.<ref name="BokilKambleRockCutCaves">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Kamble |first2=Riya |title=Newly Discovered Rock-Cut Caves from the Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Journal of Studies in South Asia |volume=1 |issue=1 |year=2025 |pages=17–24 |date=30 June 2025 |url=https://www.pbjournals.com/JSSA }}</ref> कोकणातील धार्मिक स्थापत्याच्या पुढील विकासाचा अभ्यास करताना दगडी वास्तू, काष्ठवास्तू, लेटराइटचा वापर, स्थानिक बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात स्थानिक साहित्य, वास्तुघटक आणि कारागिरी यांच्यातील संबंध दिसून येतात. काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, तुळया, दरवाजे, कंस आणि इतर काष्ठघटकांच्या वापराची नोंद झाली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास केवळ वास्तूच्या बाह्य स्वरूपावर आधारित न ठेवता पुरातत्त्वीय अवशेष, वास्तुरचना, शिल्पकला, प्रतिमाशास्त्र, ऐतिहासिक साधने आणि स्थानिक वास्तुपरंपरा यांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून करणे आवश्यक आहे. कातळगाव–जावडे येथील अभ्यासात शैलकृत वास्तुरचना आणि शिल्प-प्रतिमाशास्त्राचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे, तर कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या आधुनिक अभ्यासात वास्तू, स्थानिक परंपरा आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा कालानुक्रम निश्चित करताना प्रत्येक वास्तूचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय, ऐतिहासिक आणि वास्तुशिल्पीय पुरावा विचारात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध पुराव्यांवरून विविध कालखंडांतील धार्मिक स्थापत्याची वैशिष्ट्ये ओळखता येतात; मात्र आधुनिक कोकणातील सर्व देवळांची वास्तुरचना एका अखंड आणि एकरेषीय विकासातून निर्माण झाली असे मानणे योग्य ठरणार नाही. प्रदेशातील विविध भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक साहित्य, धार्मिक परंपरा आणि कारागिरी यांमुळे या वास्तुपरंपरेत प्रादेशिक विविधता निर्माण झालेली दिसते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === प्राचीन धार्मिक वास्तू === कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासासाठी रत्नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तुसमूह महत्त्वाचा पुरातत्त्वीय पुरावा आहे. कातळगाव आणि जावडे ही गावे लांजा तालुक्यात असून, तेथील शैलकृत वास्तू लेटराइट किंवा फेरिक्रीटच्या थरात कोरण्यात आल्या आहेत. Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार या स्थळाच्या एका परिसरात एकूण दहा शैलकृत वास्तूंची नोंद करण्यात आली आहे. त्यांपैकी काही वास्तूंच्या परिसरात शिल्पप्रतिमा, पादपीठे, कोनाडे आणि इतर वास्तुघटक आढळतात.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तू साधारणपणे इ.स.च्या चौथ्या–पाचव्या शतकाच्या कालखंडाशी संबंधित आहेत. या वास्तूंचे महत्त्व त्यांच्या प्राचीनतेबरोबरच त्यांच्या वास्तुरचनेत आणि शिल्पप्रतिमांमध्ये आहे. अभ्यासकांनी या वास्तूंची तुलना महाराष्ट्र, गोवा आणि दख्खनमधील इतर आरंभीच्या ब्राह्मणीय शैलकृत वास्तूंशी केली आहे. त्यामुळे पश्चिम किनारपट्टीवरील आरंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक स्थापत्याच्या अभ्यासात कातळगाव–जावडे हे महत्त्वाचे स्थळ ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील अनेक शैलकृत वास्तू आकाराने लहान आणि एककक्षीय स्वरूपाच्या आहेत. काही वास्तूंमध्ये पादपीठे किंवा आसनासदृश घटक आढळतात. अभ्यासानुसार या वास्तूंमध्ये प्रवेशासाठी स्वतंत्र विकसित दरवाजाची चौकट सामान्यतः आढळत नाही; सातव्या गुहेत मात्र दरवाजाच्या चौकटीशी संबंधित वैशिष्ट्ये असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या प्रकारच्या साध्या, एककक्षीय शैलकृत वास्तूंची उदाहरणे महाराष्ट्र आणि गोवा तसेच दख्खनमधील इतर स्थळांशी तुलनात्मक स्वरूपात अभ्यासली आहेत.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> या वास्तुसमूहातील शिल्पप्रतिमांमध्ये वैष्णव आणि शैव धार्मिक परंपरांशी संबंधित विषय आढळतात. अभ्यासात विष्णू, नरसिंह, कार्तिकेय, शिव-पार्वती आणि गंगावतरणाशी संबंधित शिल्पांचा तसेच ब्रह्मा किंवा बहुमुखी शिवाशी संबंधित असू शकणाऱ्या प्रतिमेचा विचार करण्यात आला आहे. काही प्रतिमांची ओळख निश्चित नसल्याने अभ्यासकांनी त्याबाबत संभाव्य मते मांडली आहेत.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील वास्तूंच्या अभ्यासातून शैलकृत स्थापत्य आणि धार्मिक प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट होतो. वास्तुरचना, शिल्पप्रतिमा आणि त्यांच्या प्रतिमाशास्त्रीय वैशिष्ट्यांचा एकत्रित अभ्यास केल्यामुळे आरंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक स्थापत्याच्या स्वरूपाचा अभ्यास करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तूंची तुलना दख्खन आणि पश्चिम भारतातील इतर आरंभीच्या ब्राह्मणीय शैलकृत वास्तूंशी करण्यात आली आहे. या तुलनेत काही वास्तुघटक आणि एककक्षीय रचनांमध्ये साम्य आढळते. त्यामुळे कातळगाव–जावडे येथील वास्तूंचा अभ्यास स्थानिक पुराव्यांपुरता मर्यादित न ठेवता व्यापक दख्खनी शैलकृत स्थापत्यपरंपरेच्या संदर्भातही करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या उपलब्धतेबाबत Raghunath Bokil आणि Riya Kamble यांच्या २०२५ मधील अभ्यासात योग्य शैलसाहित्याच्या मर्यादित उपलब्धतेमुळे या प्रदेशात शैलकृत वास्तूंची संख्या तुलनेने मर्यादित असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच अभ्यासात रत्नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्नागिरी तालुक्यातील एका नव्याने नोंद झालेल्या शैलकृत गुहेचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> या नव्या पुरातत्त्वीय नोंदींमुळे रत्नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या अभ्यासाला पुढील संशोधनाची दिशा मिळते. नव्याने नोंद होणाऱ्या स्थळांचे दस्तऐवजीकरण, त्यांची वास्तुरचना आणि शिल्पवैशिष्ट्यांचे तुलनात्मक विश्लेषण तसेच उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांचा अभ्यास यांद्वारे या वास्तुपरंपरेचे अधिक सुस्पष्ट आकलन होऊ शकते.<ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> कातळगाव–जावडे आणि रत्नागिरी जिल्ह्यातील इतर शैलकृत वास्तू या नंतरच्या कोकणी देऊळ वास्तुशैलीची थेट किंवा एकमेव पूर्वरूपे म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध पुरातत्त्वीय अभ्यास मात्र या वास्तूंमधून कोकणातील प्राचीन धार्मिक स्थापत्य, शैलकृत वास्तुरचना आणि प्रतिमाशास्त्रीय परंपरांचा महत्त्वपूर्ण पुरावा उपलब्ध करून देतात. त्यामुळे कोकणातील देऊळ स्थापत्याच्या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास करताना या शैलकृत वास्तूंचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भ म्हणून विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> === शिलाहार आणि मध्ययुगीन परंपरा === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहार राजवटीला महत्त्वाचे स्थान आहे. दक्षिण कोकणातील शिलाहार घराण्याची सत्ता साधारण इ.स. ७७० ते १०२० या कालखंडात होती. या घराण्याच्या सत्तेचा विस्तार सह्याद्री पर्वत आणि समुद्र यांच्या दरम्यानच्या दक्षिण कोकण प्रदेशाशी संबंधित होता. शिलाहारांच्या इतिहासाची माहिती ताम्रपट, शिलालेख आणि इतर ऐतिहासिक साधनांमधून उपलब्ध होते. रत्नागिरी जिल्ह्यातील खारेपाटण ताम्रपट हे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे साधन आहे.<ref name="GazetteerShilaharas"> {{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }} </ref><ref name="Khobrekar1985"> Khobrekar, V. G. ''History of Konkan (1630–1818)''. Bombay, 1985. </ref> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अभ्यास करताना देवळांशी संबंधित संस्थात्मक कार्याचाही विचार करता येतो. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटियरनुसार खारेपाटण ताम्रपटांमधून देवळांशी शाळा आणि सत्रे संबंधित असल्याचे दिसून येते. या नोंदीवरून शिलाहारकालीन धार्मिक संस्था धार्मिक कार्याबरोबरच शिक्षण, संस्कृती आणि सामाजिक जीवनाशी संबंधित काही कार्ये करीत असल्याचे दिसते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय प्रभावाचा विस्तार काळानुसार बदलत गेला. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाचा आणि त्यांच्या राजकीय संबंधांचा उल्लेख आढळतो. खारेपाटण ताम्रपटासह उपलब्ध शिलालेखीय साधनांमधून दक्षिण कोकणातील शिलाहार राजांची नावे, त्यांची वंशपरंपरा आणि त्यांच्या राजकीय अधिपत्याशी संबंधित माहिती उपलब्ध होते.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="KharepatanaCopperPlate"> {{cite journal |last=Kielhorn |first=F. |title=Kharepatan Plates of Rattaraja; Saka-Samvat 930 |journal=Epigraphia Indica |volume=3 |pages=292–302 |year=1895 }} </ref> खारेपाटण ताम्रपट हा शिलाहार राजा रट्टाराजाच्या कारकीर्दीतील इ.स. 1008 चा महत्त्वाचा शिलालेखीय पुरावा मानला जातो. या ताम्रपटात शिलाहारांच्या पूर्वसूरींचा आणि त्यांच्या अधिपती असलेल्या राष्ट्रकूट व कल्याणी चालुक्य राजघराण्यांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांचे राजकीय स्थान आणि त्यांच्या अधिपत्यसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी हा ताम्रपट महत्त्वाचा स्रोत ठरतो.<ref name="KharepatanaCopperPlate"> {{cite journal |last=Kielhorn |first=F. |title=Kharepatan Plates of Rattaraja; Saka-Samvat 930 |journal=Epigraphia Indica |volume=3 |pages=292–302 |year=1895 }} </ref> दक्षिण कोकणातील शिलाहार शाखेचा संबंध गोवा प्रदेशाशीही होता. उपलब्ध ऐतिहासिक अभ्यासांनुसार या शाखेने सुरुवातीला राष्ट्रकूटांच्या आणि नंतर कल्याणी चालुक्यांच्या अधिपत्याखाली दक्षिण कोकणात सत्ता गाजवली. खारेपाटण व इतर ताम्रपटांमधील नोंदी या राजकीय संबंधांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाच्या ठरतात.<ref name="KharepatanaCopperPlate"/> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास करताना केवळ राजाश्रयाच्या आधारावर एखाद्या विद्यमान देवळाला शिलाहारकालीन मानणे योग्य ठरणार नाही. एखाद्या देवळाचे कालमान निश्चित करण्यासाठी वास्तुरचना, शिलालेख, मूर्तिशिल्प, बांधकामाचे स्तर आणि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशावर शिलाहारांची सत्ता होती हा तथ्यात्मक पुरावा आणि त्या प्रदेशातील विशिष्ट देवळाची वास्तू शिलाहारकालीन आहे हा दावा यांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या विकासात स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि स्थानिक कारागिरी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. पुढील काळातील कोकणातील देऊळ वास्तूंमध्ये दगड, लेटराइट आणि लाकूड यांचा विविध प्रकारे वापर झाल्याची उदाहरणे आढळतात. त्यामुळे मध्ययुगीन धार्मिक स्थापत्याचा अभ्यास केवळ राजवंशांच्या इतिहासापुरता मर्यादित न ठेवता स्थानिक वास्तुपरंपरा, बांधकाम साहित्य आणि कारागिरी यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहार सत्तेचा ऱ्हास इ.स. ११व्या शतकाच्या प्रारंभी झाला. त्यानंतर कोकणातील विविध प्रदेशांवर चालुक्य, कदंब, यादव आणि इतर राजकीय सत्तांचा प्रभाव पडला. या राजकीय बदलांचा परिणाम प्रदेशाच्या प्रशासन, सामाजिक जीवन आणि धार्मिक संस्थांवरही झाला.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन काळातील धार्मिक वास्तूंच्या परंपरेचा अभ्यास करताना राजकीय बदलांबरोबरच स्थानिक देवस्थानांच्या सातत्यपूर्ण परंपरेचाही विचार करणे आवश्यक आहे. अनेक देवळांमध्ये कालांतराने दुरुस्ती, विस्तार, पुनर्बांधणी किंवा नवीन वास्तुघटकांची भर पडलेली असू शकते. त्यामुळे आज अस्तित्वात असलेली वास्तू एखाद्या एकाच ऐतिहासिक कालखंडाची निर्मिती आहे असे गृहीत धरता येत नाही. कोकणातील मध्ययुगीन देऊळ स्थापत्याचा अभ्यास करताना वास्तूच्या प्रारंभिक निर्मितीबरोबरच तिच्या नंतरच्या दुरुस्ती, परिवर्तन आणि पुनर्बांधणीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="DalviDalvi2010"/> === आधुनिक काळातील परिवर्तन === आधुनिक काळात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये दुरुस्ती, पुनर्बांधणी, नूतनीकरण आणि नवीन बांधकाम तंत्रज्ञानाचा वापर यांमुळे काही परिवर्तन झाले आहे. पारंपरिक मंदिरांच्या वास्तुरचनेत स्थानिक साहित्य, लाकूड, कौलारू छत आणि स्थानिक बांधकामपरंपरांना महत्त्व राहिले असताना, आधुनिक काळातील पुनर्बांधणीमध्ये बदलत्या बांधकाम पद्धती आणि साहित्याचा वापर केला जातो. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अलीकडील संशोधनात पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक संसाधनांचा वापर आणि सांस्कृतिक वारसा यांचा परस्परसंबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक नूतनीकरणामुळे काही मंदिरांच्या मूळ वास्तुरचनेत आणि दृश्यस्वरूपात बदल होऊ शकतात. 2025 मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या ''Deulkathan'' या वास्तुशिक्षण प्रकल्पाच्या वृत्तांकनात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे दस्तऐवजीकरण आणि तिच्या बदलत्या स्वरूपाचा अभ्यास करण्यात आल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या प्रकल्पाशी संबंधित वास्तुविशारदांनी काही ग्रामदेवतांच्या मंदिरांच्या नूतनीकरणादरम्यान पारंपरिक वास्तुरूपाचे एकसंध काँक्रीट स्वरूपात रूपांतर झाल्याचे उदाहरण दिले आहे.<ref name="Deulkathan2025">{{cite web |title=Kala Ghoda Arts Festival 2025: This project by college students showcases stories of temple architecture in Konkan |url=https://www.mid-day.com/mumbai-guide/things-to-do/article/konkan-calling-23471346 |website=Mid-day |date=25 January 2025 |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक परिवर्तन मंदिराच्या मुख्य वास्तूपुरते मर्यादित नसून मंदिर परिसरातील विविध सुविधांच्या विकासातही दिसून येते. भाविकांसाठी प्रवेशमार्ग, सभागृहे, स्वच्छतागृहे, निवासव्यवस्था आणि इतर सुविधा निर्माण करताना विद्यमान मंदिर परिसराशी त्यांचा संबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते. त्यामुळे धार्मिक वापराच्या गरजा आणि वास्तु-सांस्कृतिक वारशाचे जतन यांच्यात समतोल राखणे हा मंदिर संवर्धनातील एक महत्त्वाचा विषय बनला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काही ऐतिहासिक मंदिरांच्या संवर्धनासाठी नियोजनबद्ध प्रकल्पही हाती घेण्यात आले आहेत. रत्नागिरी जिल्ह्यातील धूतपापेश्वर मंदिराच्या बाबतीत व्यवस्थापन आराखडा, सविस्तर प्रकल्प अहवाल आणि संवर्धन कार्याचा समावेश असलेला प्रकल्प राबविण्यात आला आहे. या प्रकल्पात मुख्य मंदिरासोबत उपदेवालये, उपयुक्तताविषयक वास्तू आणि मंदिर परिसरातील पर्यावरणीय घटक यांचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे. संबंधित प्रकल्पाच्या दस्तऐवजानुसार धूतपापेश्वर मंदिराच्या वास्तूमध्ये शिलाहार आणि पेशवा काळातील वास्तुशैलींचे स्थानिक कोकणी साहित्याशी झालेले अनुकूलन दिसून येते.<ref name="DhootapapeshwarConservation">{{cite web |title=Dhootapapeshwar Temple — Management Plan & DPR & Conservation Works |url=https://anlassociates.com/projects/dhootapapeshwar-temple-management-plan-dpr-conservation-works |website=Abha Narain Lambah Associates |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक काळात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे दस्तऐवजीकरण आणि शैक्षणिक अभ्यासही वाढला आहे. वास्तुशिक्षणाच्या काही प्रकल्पांमध्ये मंदिरांच्या रचना, वास्तुघटक आणि त्यांच्या सामाजिक व सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास करण्यात येत आहे. ''Deulkathan'' प्रकल्पाच्या माध्यमातून वास्तुशिक्षणातील विद्यार्थ्यांनी कोकणातील मंदिरांच्या वास्तुशैलीविषयी माहिती संकलित करून तिचे सादरीकरण केले होते.<ref name="Deulkathan2025"/> कोकणातील मंदिरांच्या संवर्धनात पर्यटन आणि वारसा-जतनाचाही संबंध वाढत आहे. धार्मिक स्थळांबरोबरच ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व असलेल्या स्थळांच्या विकासामध्ये पर्यटकांसाठी आवश्यक सुविधा, संरक्षण आणि दस्तऐवजीकरण यांचा विचार केला जातो. मात्र, या प्रक्रियेत मंदिरांच्या ऐतिहासिक वास्तुरचनेवर आणि परिसराच्या सांस्कृतिक स्वरूपावर होणारा परिणाम विचारात घेणे आवश्यक ठरते. आधुनिक पुनर्बांधणी आणि संवर्धनाच्या प्रक्रियेत पारंपरिक वास्तुरचना, स्थानिक बांधकामसाहित्य, लाकडी घटक, कौलारू छत आणि स्थानिक कारागिरी यांचे जतन हा महत्त्वाचा विचार ठरतो. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अलीकडील संशोधनात स्थानिक संसाधने, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधावर भर देण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक काळातील बदलांमुळे कोकणातील काही मंदिरांच्या वास्तुरूपात परिवर्तन झाले असले तरी पारंपरिक बांधकामज्ञान आणि स्थानिक वास्तुशैलीचा अभ्यास आणि संवर्धन यांना महत्त्व प्राप्त झाले आहे. त्यामुळे मंदिरांच्या आधुनिक गरजा पूर्ण करताना त्यांच्या ऐतिहासिक, वास्तुशास्त्रीय आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करणे हे संवर्धनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> == संदर्भ == ovi9jkm0nc0kzjre1lqto503c7e61t4 2701563 2701562 2026-08-13T09:19:30Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]]) 2701563 wikitext text/x-wiki ''''''' कोकणातील देवळांची वास्तुशैली ''''''' ही केवळ धार्मिक वास्तूंच्या निर्मितीशी संबंधित परंपरा नसून, प्रदेशाचा भूगोल, हवामान, स्थानिक बांधकाम साहित्य, पारंपरिक कारागिरी, धार्मिक श्रद्धा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक परंपरा यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेली वास्तुपरंपरा म्हणून तिचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील देवळांचा अभ्यास करताना त्यांच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच वास्तुरचना, बांधकामतंत्र, वापरलेले साहित्य, परिसरनियोजन आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. आधुनिक स्थापत्य-अभ्यासांमध्येही कोकणातील मंदिर वास्तूंचा संबंध स्थानिक पर्यावरण, बांधकाम साहित्य, पारंपरिक नियोजन आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025">{{cite book |last=Korlekar |first=Vivek T. |last2=Desai |first2=Chetan S. |chapter=Temple Architecture in the Konkan: Integrating Sustainability and Cultural Legacy |title=Proceedings of the IIA International Research Conference 2024 – Anveshan, 29–31 August, Thiruvananthapuram, India: Asian Architectural Strategies for a Sustainable Future |pages=107–130 }}</ref> <ref name="Potdar2020">{{cite journal |last=Potdar |first=Komal |title=Vernacular Temple Architecture in Sindhudurg District, Konkan Region, Maharashtra |journal=INTACH Journal of Heritage Studies |volume=4 |issue=1 |year=2020 }}</ref> कोकणातील देवळांची वास्तुशैली एकसंध किंवा संपूर्ण प्रदेशात एकसारखी आढळणारी शैली नाही. रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या प्रदेशांमध्ये भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, धार्मिक परंपरा, स्थानिक कारागिरी आणि ऐतिहासिक विकास यांनुसार वास्तुरचनेत भिन्नता दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासात मंदिररचना, स्थानिक भूगोल, उपलब्ध साहित्य आणि पारंपरिक नियोजनपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="Potdar2020"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात भव्यता किंवा स्मारकीय आकारमानापेक्षा स्थानिक वास्तुपरंपरा आणि तिचा सामाजिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासानुसार कोकणातील काही धार्मिक वास्तूंचे स्वरूप स्थानिक निवासवास्तू आणि इतर गैर-स्मारकीय वास्तूंशी संबंधित दिसते. अशा वास्तूंमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक कारागिरी आणि धार्मिक उपयोग यांचा परस्परसंबंध आढळतो. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास केवळ त्यांच्या बाह्य रूपावर आधारित न ठेवता त्यांच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि धार्मिक संदर्भांसह करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DalviDalvi2010">{{cite book |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |chapter=Dismantling Cosmopolitanism: Transformations in the Sacred Heritage of the Non-Monumental in the Konkan |editor-last=Prashad |editor-first=Deependra |title=New Architecture and Urbanism: Development of Indian Traditions |pages=112–117 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |location=Newcastle upon Tyne |year=2010 }</ref><ref name="DalviDalvi2014">{{cite magazine |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |title=Politicizing the Sacred: Religious Architecture in the Konkan |magazine=Take on Art |volume=IV |issue=13 |date=January 2014 }}</ref> देवळाच्या वास्तुरचनेत गर्भगृह, मंडप, प्रवेशरचना, छत, प्राकार, दीपमाळ, काष्ठघटक आणि इतर पूरक वास्तुघटक यांचा समावेश होऊ शकतो; मात्र हे सर्व घटक प्रत्येक कोकणी देवळात समान स्वरूपात किंवा अनिवार्यपणे आढळतात असे मानता येत नाही. मंदिरनिहाय वास्तुरचना स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलू शकते. त्यामुळे कोकणातील देवळांची वास्तुशैली समजून घेताना समान वैशिष्ट्यांपेक्षा प्रादेशिक विविधता आणि स्थानिक अनुकूलन यांना अधिक महत्त्व देणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> कोकणातील देवळांची वास्तुशैली ही म्हणूनच धर्म, पर्यावरण, स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र, कारागिरी आणि ग्रामजीवन यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेण्याची वास्तुपरंपरा आहे. या लेखात या वास्तुपरंपरेचा अभ्यास तिच्या भौगोलिक आणि पर्यावरणीय पार्श्वभूमीपासून ऐतिहासिक विकास, स्थाननियोजन, वास्तुघटक, काष्ठवास्तु, शिल्पकला, कावी कला, बांधकाम साहित्य, प्रादेशिक वैशिष्ट्ये, सामाजिक उपयोग आणि संवर्धनाच्या प्रश्नांपर्यंत विविध अंगांनी करण्यात येतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DalviDalvi2010"/> == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीची संकल्पना == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा विचार केवळ देवळाच्या बाह्य आकारमानावरून करणे योग्य ठरत नाही. देवळाची निवडलेली जागा, परिसराशी असलेले नाते, गर्भगृह आणि मंडपाची रचना, प्रवेशमार्ग, छताची रचना, बांधकाम साहित्य, लाकूड आणि दगड यांचा वापर, वास्तू-अलंकरण, धार्मिक उपयोग तसेच स्थानिक समुदायाशी असलेले संबंध या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार केल्यास या वास्तुपरंपरेचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा संबंध पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक संसाधनांचा वापर, वास्तुघटक आणि सांस्कृतिक सातत्य यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तूंचे विश्लेषण करताना स्थानिक बांधकाम साहित्य, बांधकामतंत्र, वास्तुरचना आणि मंदिरांच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === कोकण आणि देऊळ वास्तू === कोकण प्रदेश महाराष्ट्राच्या पश्चिम भागात अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांगांच्या दरम्यान पसरलेला आहे. या प्रदेशात किनारी भाग, डोंगराळ प्रदेश, पठारी भूभाग, नद्या, खाड्या आणि दऱ्याखोऱ्यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या पश्चिमेस अरबी समुद्र आणि पूर्वेस सह्याद्री पर्वतरांगा असून या प्रदेशाचे भौगोलिक स्वरूप डोंगराळ, मध्यम उताराच्या पठारी आणि किनारी अशा व्यापक भूभागांत विभागलेले आहे.<ref name="GSDAKonkan">{{cite web |title=Konkan |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/ |website=Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्येही या प्रदेशातील सह्याद्री पर्वतरांगा, अरबी समुद्र, नद्या, किनारी मैदाने, लेटराइटची पठारे आणि डोंगराळ भूभाग यांची नोंद आढळते.<ref name="GazetteerRatnagiriGeography">{{cite web |title=Physical Features and Natural Resources — Geographical Regions |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> या भौगोलिक विविधतेच्या पार्श्वभूमीवर कोकणातील पारंपरिक देवळांच्या वास्तुरचनेचा अभ्यास करताना देवळाचे स्थान, परिसर, बांधकाम साहित्य आणि वास्तुरचनेचे पर्यावरणाशी असलेले संबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === प्रादेशिक वैशिष्ट्ये === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक बांधकामपद्धतीनुसार विविधता आढळते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक देऊळ वास्तुशैलीवरील अभ्यासात स्थानिक भूगोल, बांधकाम साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक वास्तुपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="Potdar2020"/> त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट देवळाच्या वास्तुरचनेवरून संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान वास्तुशैली निश्चित करणे योग्य ठरत नाही. त्याऐवजी रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या विविध भागांतील देवळांच्या वास्तुरचना, बांधकाम साहित्य, वास्तुघटक आणि स्थानिक परंपरा यांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास प्रादेशिक वैशिष्ट्ये अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येतात.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपात कालानुसारही बदल झाले आहेत. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासात कोकणातील गैर-स्मारकीय धार्मिक वास्तूंच्या स्थानिक स्वरूपात आधुनिक काळात झालेल्या परिवर्तनाचा विचार करण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार काही धार्मिक वास्तूंच्या रूपांतरणामध्ये पारंपरिक वास्तुघटक, स्थानिक प्रमाण आणि साहित्य यांच्यात बदल झाले असून धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपावर आधुनिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रक्रियांचाही प्रभाव पडला आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="DalviDalvi2014"/> === वास्तु आणि ग्रामजीवन === कोकणातील देऊळ हे केवळ धार्मिक उपासनेचे स्थान न राहता अनेक ठिकाणी ग्रामजीवनाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवहारांचेही केंद्र राहिले आहे. धार्मिक उत्सव, जत्रा, सामुदायिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरा यांमुळे देवळाचा परिसर आणि स्थानिक समाज यांच्यातील संबंध दृढ झालेले दिसतात. त्यामुळे देवळाच्या वास्तूचा अभ्यास करताना तिच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तूंचा विचार धार्मिक उपयोगाबरोबरच समुदायाच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासातून मंदिर वास्तू, स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि समुदायाच्या सांस्कृतिक जीवनातील परस्परसंबंध अधोरेखित होतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात Dalvi आणि Dalvi यांनी धार्मिक वास्तू, निवासवास्तू, वस्ती आणि सार्वजनिक अवकाश यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार पारंपरिक कोकणी वास्तुपरंपरेचे स्वरूप स्थानिक जीवनपद्धती, उपलब्ध साहित्य आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांशी संबंधित होते.<ref name="DalviDalvi2010"/> अशा प्रकारे कोकणातील देवळाची वास्तुरचना ही केवळ धार्मिक विधींसाठी आवश्यक असलेल्या वास्तुघटकांपुरती मर्यादित न राहता स्थानिक समाजाच्या सामुदायिक जीवनाशीही संबंधित अवकाश म्हणून अभ्यासता येते. तथापि, सर्व कोकणी देवळे समान प्रकारे सामाजिक केंद्र म्हणून वापरली जातात असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक देवळाच्या स्थानिक उपयोगाचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === धार्मिक वास्तू आणि सांस्कृतिक वारसा === कोकणातील देवळांचे महत्त्व त्यांच्या वास्तुरचनेपुरते मर्यादित नसून, त्या स्थानिक सांस्कृतिक वारशाच्या भौतिक अभिव्यक्ती म्हणूनही अभ्यासता येतात. देवळांशी संबंधित बांधकामतंत्र, काष्ठशिल्प, अलंकरण, धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांमधून वास्तुज्ञान आणि सांस्कृतिक परंपरांचे विविध पैलू व्यक्त होतात.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या दृष्टीने कोकणातील देवळांचा अभ्यास हा वास्तुकला, इतिहास, लोकसंस्कृती, पर्यावरण आणि वारसा-संवर्धन या विविध क्षेत्रांना जोडणारा बहुविषयक अभ्यास ठरतो. Korlekar आणि Desai यांनी कोकणातील देवळांच्या वास्तुशैलीचा संबंध स्थानिक संसाधने, बांधकामतंत्र, पर्यावरणीय परिस्थिती आणि सांस्कृतिक सातत्याशी जोडला आहे. Potdar यांच्या सिंधुदुर्गातील अभ्यासात स्थानिक भूगोल, साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक वास्तुपद्धती यांच्या संदर्भात देऊळ वास्तूंचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> देऊळ वास्तूंच्या संवर्धनाच्या दृष्टीने त्यांच्या भौतिक रचनेबरोबरच त्यांच्याशी संबंधित पारंपरिक कारागिरी आणि बांधकामज्ञानाचे दस्तऐवजीकरणही महत्त्वाचे ठरते. त्यामुळे कोकणातील देवळांचा वारसा समजून घेताना वास्तू, तिचे साहित्य, कारागिरी, धार्मिक उपयोग आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === हवामान आणि पर्जन्यमान === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना या प्रदेशाचे हवामान आणि विशेषतः मान्सूनचे पर्जन्यमान महत्त्वाचे पर्यावरणीय घटक ठरतात. अरबी समुद्रालगतचा प्रदेश, सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांचा भूभाग आणि मान्सूनशी संबंधित पर्जन्यमान यांमुळे पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात छताची रचना, पावसापासून संरक्षण, पाण्याचा निचरा आणि बांधकाम साहित्य यांसारख्या बाबींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या भौगोलिक रचनेत डोंगराळ, पठारी आणि किनारी भूभागांचा समावेश होतो.<ref name="GSDAKonkan"/> कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीवरील आधुनिक अभ्यासातही स्थानिक पर्यावरण, उपलब्ध संसाधने, पारंपरिक बांधकामपद्धती आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील देवळांच्या वास्तुरचनेत स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र आणि पर्यावरणाशी संबंधित बाबींचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> किनारी महाराष्ट्रातील पारंपरिक वस्तीच्या अभ्यासातून स्थानिक हवामान आणि भूभागाशी जुळवून घेतलेल्या वास्तुरचनेची उदाहरणे नोंदविण्यात आली आहेत. Harihareshwar येथील अभ्यासात पारंपरिक घरांच्या छतांमध्ये लाकडी घटकांवर आधारित कौलारू रचना आढळत असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात अशा छतांची देखभाल आणि त्यांच्यासमोरील संवर्धनविषयक अडचणींचाही विचार करण्यात आला आहे.<ref name="ManjrekarSharmaKeskar2021">{{cite book |last=Manjrekar |first=Shraddha Mahore |last2=Sharma |first2=Pallavi |last3=Keskar |first3=Poorva |chapter=Built Environment of Indian Villages: A Case Study of Coastal Village of Maharashtra |title=Architecture & Planning for Villages |year=2021 }}</ref> या निरीक्षणांचा उपयोग कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीच्या पर्यावरणीय संदर्भाचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो; मात्र घरांच्या वास्तुरचनेविषयीचे निष्कर्ष सर्व देवळांना थेट लागू करता येत नाहीत. देवळांच्या छतांची रचना, साहित्य आणि बांधकामतंत्र यांचा निष्कर्ष संबंधित देवळाच्या स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे काढणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील देवळांच्या अभ्यासात स्थानिक पर्यावरण आणि बांधकामपरंपरेचा विचार करण्याची आवश्यकता याच कारणामुळे अधोरेखित होते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === स्थानिक बांधकाम साहित्य === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या बांधकाम साहित्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. दगड, लेटराइट किंवा जांभा दगड, लाकूड, माती, चुना आणि कौले यांसारख्या साहित्याचा कोकणातील विविध पारंपरिक वास्तूंमध्ये वापर झालेला आढळतो. या साहित्याचा वापर त्यांच्या स्थानिक उपलब्धतेबरोबरच प्रदेशातील हवामान, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि कारागिरीशी संबंधित असल्याचे विविध वास्तु-अभ्यासांतून दिसून येते.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक देऊळ वास्तुशैलीवरील Komal Potdar यांच्या अभ्यासात देवळांच्या वास्तुरचनेचा संबंध स्थानिक भूगोल, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक वास्तुनियोजनाशी जोडण्यात आला आहे. या अभ्यासातून सिंधुदुर्गातील देऊळ वास्तूंच्या वास्तुघटकांचा आणि त्यांच्या स्थानिक संदर्भांचा अभ्यास करण्यात आल्याचे दिसते.<ref name="Potdar2020"/> लाकूड हे कोकणातील पारंपरिक वास्तुपरंपरेतील महत्त्वाचे साहित्य आहे. Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथात दख्खनमधील काष्ठवास्तू, लाकडी वास्तुघटक आणि काष्ठकारागिरीचा व्यापक अभ्यास करण्यात आला आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना हा व्यापक दख्खनी संदर्भ उपयुक्त ठरतो; मात्र त्यातील निष्कर्ष कोकणातील प्रत्येक देवळाला थेट लागू करता येत नाहीत.<ref name="Mate1967">{{cite book |last=Mate |first=Madhukar Shripad |title=Deccan Woodwork |series=Deccan College Building Centenary & Silver Jubilee Series |volume=49 |publisher=Deccan College Postgraduate and Research Institute |location=Poona |year=1967 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी परिसरातील विविध प्रकारच्या दगडांची तसेच लेटराइटची नोंद आढळते. या प्रदेशात बांधकामासाठी वापरता येणारे स्थानिक दगड उपलब्ध असल्याची नोंद या ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये करण्यात आली आहे.<ref name="GazetteerStone">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Building Stones |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_economic.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> स्थानिक बांधकाम साहित्याचा वापर हा कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीच्या अभ्यासातील एक महत्त्वाचा घटक आहे. तथापि, सर्व देवळांमध्ये समान साहित्य किंवा समान बांधकामपद्धती वापरली गेली असे मानता येत नाही. विशिष्ट देवळातील साहित्य निश्चित करण्यासाठी त्या देवळाचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Potdar2020"/><ref name="GazetteerStone"/> === जांभा दगड आणि इतर दगडांचा वापर === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक दगडांच्या उपलब्धतेला महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात बांधकामासाठी उपयुक्त अशा विविध प्रकारच्या खडकांची उपलब्धता असल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आढळते. त्यामध्ये granite-gneiss, quartzite, Deccan trap आणि laterite यांसारख्या खडकांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात स्थानिक भूगर्भीय रचना आणि बांधकाम साहित्य यांचा संबंध विचारात घेता येतो.<ref name="GazetteerStone"/> विशिष्ट देवळामध्ये कोणत्या प्रकारचा दगड वापरण्यात आला आहे, हे मंदिरनिहाय बदलू शकते. कुंकेश्वर देवळाच्या पायाभरणीत granite, तर वरील बांधकाम आणि घुमटामध्ये laterite वापरल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये आहे. यावरून एका देवळाच्या वास्तूमध्येही वेगवेगळ्या वास्तुघटकांसाठी भिन्न प्रकारच्या दगडांचा वापर झालेला दिसतो.<ref name="GazetteerKunkeshvar">{{cite web |title=Kunkeshvar |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Kunkeshvar.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> सावंतवाडी परिसरातील वाळवळ आणि आकेरी येथे बांधकामासाठी उपयुक्त दगडांच्या उपलब्धतेची नोंद जुन्या *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये आहे. त्यानुसार वाळवळ येथील दगड quartz किंवा quartzite प्रकारचा असून आकेरी येथील दगड slate-coloured talc-schist प्रकारचा, कठीण आणि बांधकामासाठी उपयुक्त असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच नोंदीत सावंतवाडी परिसरातील अनेक ठिकाणी laterite उत्खनन होत असल्याचाही उल्लेख आहे.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone">{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Minerals |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pro2_minerals.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> या नोंदींवरून कोकणातील पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात केवळ “जांभा दगड” या एका संज्ञेपुरते मर्यादित न राहता विविध स्थानिक दगडांचे प्रकार, त्यांची भौगोलिक उपलब्धता आणि विशिष्ट वास्तूंमध्ये झालेला वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. एखाद्या देवळात वापरलेल्या दगडाचा प्रकार निश्चित करण्यासाठी त्या देवळाचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण किंवा विश्वसनीय ऐतिहासिक नोंद आवश्यक आहे. वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण देवळाचा उल्लेख रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमधील स्थानवर्णनात आढळतो. देवळाचे स्थान नदीकाठी असल्याचे तसेच त्याच्या वास्तूत दगडाचा वापर आणि स्तंभांवरील कोरीव काम यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="GazetteerValavalTemple">{{cite web |title=Valaval |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Valaval.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> कुंकेश्वर देऊळ हे दगडी बांधकामातील विविधतेचे उदाहरण आहे. गॅझेटियरनुसार त्याच्या पायाभरणीत granite आणि वरील बांधकामात तसेच घुमटामध्ये laterite वापरण्यात आला आहे. देवळाच्या प्रवेशद्वारावरील शिलालेखाच्या आधारे इ.स. १६८० मध्ये त्याची दुरुस्ती आणि विस्तार झाल्याचीही नोंद आहे.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> कुंकेश्वर देवळाच्या बांधकामाचा अभ्यास करताना त्यामुळे केवळ वापरलेल्या दगडांच्या प्रकारांचा विचार न करता वास्तूच्या दुरुस्ती, विस्तार आणि नंतरच्या देखभालीच्या टप्प्यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. यामुळे सध्याच्या वास्तुरचनेतील विविध घटकांचा ऐतिहासिक विकास समजून घेण्यास मदत होते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुपरंपरेत लाकडाला महत्त्वाचे स्थान आहे. धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर काष्ठघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"> {{cite web |last=Hadap |first=Nitin Narhar |title=Konkan Woodwork: A Preliminary Note |website=Academia.edu |url=https://siu-in.academia.edu/DrNitinHadap |access-date=13 August 2026 }} </ref> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील काष्ठवास्तू आणि काष्ठकलांचा क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे विचार करण्यात आला आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणारे लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया आणि इतर काष्ठघटक यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचीही नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ वास्तूच्या संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून, त्यावर कोरीव काम आणि इतर अलंकरणात्मक प्रक्रिया करून वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपातही भर घालण्यात आली आहे. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना तिच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठशिल्प आणि अलंकरण यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या ग्रंथात दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, काष्ठकारागिरी आणि काष्ठशिल्प यांची व्यापक पार्श्वभूमी आढळते. हा संदर्भ कोकणातील काष्ठवास्तूचे स्थान व्यापक दख्खनी काष्ठपरंपरेच्या संदर्भात समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो; मात्र त्यातील सर्व वैशिष्ट्ये कोकणातील प्रत्येक देवळाला थेट लागू करता येत नाहीत.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना लाकडाचा वापर, स्थानिक कारागिरी, वास्तूतील काष्ठघटक, धार्मिक उपयोग आणि अलंकरण यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तू ही कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीतील केवळ सजावटीची बाब नसून, काही देवळांच्या वास्तुरचनेतील संरचनात्मक, कलात्मक आणि सांस्कृतिक घटक म्हणून तिचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुशैलीमध्ये लाकडाला विशेष महत्त्व आहे. धार्मिक आणि लौकिक अशा दोन्ही प्रकारच्या वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर वास्तुघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील लाकडी कलापरंपरेचे क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे अध्ययन करण्यात आले आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणाऱ्या लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, bracket figures, ceiling panels, lintels आणि इतर काष्ठघटकांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. तसेच काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून त्यावर कोरीव काम करून वास्तूला कलात्मक स्वरूप देण्यात आले. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तुचा अभ्यास हा वास्तुशास्त्र आणि काष्ठशिल्प या दोन्हींच्या संगमातून करणे आवश्यक ठरते. दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या संदर्भातून दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, कारागिरी आणि काष्ठशिल्पाची व्यापक पार्श्वभूमी समजण्यास मदत होते.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना स्थानिक लाकूड, कारागिरीचे तंत्र, धार्मिक उपयोग आणि वास्तूतील लाकडी घटकांचे परस्परसंबंध यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तु ही कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीची केवळ सजावटीची बाब नसून तिच्या संरचनात्मक आणि सांस्कृतिक स्वरूपाचा महत्त्वाचा भाग आहे. === काष्ठशिल्प आणि देऊळ वास्तु === काष्ठशिल्प हे कोकणातील देऊळ वास्तुपरंपरेतील महत्त्वाचे कलात्मक अंग आहे. लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, छताची पटलं आणि इतर काष्ठघटकांवर केलेले कोरीव काम वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालते. Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लाकडी कोरीव काम आढळल्याची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासात लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताची पटलं, तुळया आणि इतर काष्ठघटकांचा तसेच काही देवळांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवरील रंगीत काष्ठपटलांचा उल्लेख आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना त्यावरील प्रतिमा, अलंकरणात्मक नमुने, कोरीव कामाचे तंत्र, शैली, संभाव्य कालमान आणि त्यांचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ यांचा विचार करता येतो. Hadap यांच्या अभ्यासात काष्ठकलांमधील प्रतिमाशास्त्र, शैली, तंत्र, कलात्मक मूल्य आणि सामाजिक-धार्मिक इतिहास यांचाही विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे काष्ठशिल्प हे केवळ सजावटीचे अंग न राहता वास्तूशी संबंधित कलात्मक आणि सांस्कृतिक माहितीचा स्रोत म्हणूनही अभ्यासता येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर देवळांतील काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र अभ्यासही करण्यात आला आहे. या अभ्यासाचा केंद्रबिंदू या देवळांमध्ये जतन झालेल्या काष्ठशिल्प-पटलांचा असून, त्यामुळे पावस येथील काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र वास्तुशिल्पीय आणि कलाविषयक संदर्भात अभ्यास करता येतो.<ref name="PawasKashthashilpa2026">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Joshi |first2=Renuka |last3=Ambalkar |first3=Janhavi |last4=Gaikwad |first4=Tanvi |title=Case Study of Kashthashilpa Panels from Someshwara and Vishweshwar Temple of Pawas, Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Kalākalpa: IGNCA Journal of Arts |year=2026 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |location=New Delhi }}</ref> पावस येथील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना काष्ठशिल्प-पटलांची रचना, त्यावरील अलंकरण, वापरलेले साहित्य, कारागिरीचे तंत्र आणि देवळाच्या वास्तुरचनेतील त्यांचे स्थान यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. अशा अभ्यासातून रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठशिल्प परंपरेची स्थानिक वैशिष्ट्ये आणि तिचा देऊळ वास्तुशी असलेला संबंध अधिक स्पष्ट होण्यास मदत होऊ शकते.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === काष्ठवास्तुतील संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक घटक === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये लाकडाचा वापर संरचनात्मक तसेच अलंकरणात्मक घटक म्हणून करण्यात आला आहे. स्तंभ, तुळया, छताचे घटक आणि चौकटी यांसारख्या काष्ठघटकांना वास्तूच्या संरचनेत भूमिका असतानाच, त्यांवरील कोरीव काम आणि इतर अलंकरणात्मक घटक वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काही धार्मिक वास्तूंमध्ये काष्ठशिल्पावर देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रतीके, पौराणिक प्रतिमा किंवा स्थानिक कलापरंपरांशी संबंधित अलंकरण आढळू शकते. मात्र, अशा प्रतिमांचे स्वरूप आणि त्यांचे अर्थ वास्तूनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे काष्ठशिल्पातील प्रतिमांचे अर्थ लावताना प्रत्यक्ष वास्तु-अभ्यास, शिल्पविषयक दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भ यांचा आधार घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठवास्तूच्या संवर्धनाचा विचार करताना तिच्या संरचनात्मक भूमिकेबरोबरच काष्ठशिल्पाचे कलात्मक आणि ऐतिहासिक महत्त्वही लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूंच्या दस्तऐवजीकरणात लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताची पटलं आणि इतर काष्ठघटकांची नोंद करण्यात आली आहे. अशा घटकांचे दस्तऐवजीकरण त्यांच्या वास्तुशिल्पीय, कलात्मक आणि सांस्कृतिक मूल्यांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास हा एका विशिष्ट कालखंडात अचानक निर्माण झालेल्या वास्तुप्रकाराच्या स्वरूपात पाहता येत नाही. या प्रदेशातील धार्मिक स्थापत्याच्या पुरातत्त्वीय पुराव्यांमध्ये प्राचीन शैलकृत धार्मिक वास्तूंचा समावेश होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील प्रारंभिक ब्राह्मणीय शैलकृत गुहा हे त्याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. या स्थळावर शैलकृत गुहा, शिल्पप्रतिमा आणि प्रतिमाशास्त्रीय घटक आढळतात आणि त्यांचा काल इ.स.च्या चौथ्या–पाचव्या शतकाच्या सुमारास निश्चित करण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |last3=Dhanawade |first3=Anjay |last4=Ganvir |first4=Shrikant |last5=Dalavi |first5=Hemant |title=Early Brahmanical Rock Cut Caves at Katalgaon-Javade, District Ratnagiri, Maharashtra, India |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Sri Lanka |volume=62 |issue=2 |year=2018 |pages=65–114 |url=https://www.royalasiaticsociety.lk/wp-content/uploads/2022/09/A-Contents-of-RASSL-Journals-for-Sale-up-to-2019-1.pdf |publisher=Royal Asiatic Society of Sri Lanka }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शैलकृत धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात पुढील संशोधनातूनही नवीन पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. Bokil आणि Kamble यांच्या २०२५ मधील अभ्यासात संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका शैलकृत गुहेची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासातून दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तुंच्या पुढील संशोधनाची आवश्यकता अधोरेखित करण्यात आली आहे.<ref name="BokilKambleRockCutCaves">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Kamble |first2=Riya |title=Newly Discovered Rock-Cut Caves from the Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Journal of Studies in South Asia |volume=1 |issue=1 |year=2025 |pages=17–24 |date=30 June 2025 |url=https://www.pbjournals.com/JSSA }}</ref> कोकणातील धार्मिक स्थापत्याच्या पुढील विकासाचा अभ्यास करताना दगडी वास्तू, काष्ठवास्तू, लेटराइटचा वापर, स्थानिक बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात स्थानिक साहित्य, वास्तुघटक आणि कारागिरी यांच्यातील संबंध दिसून येतात. काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, तुळया, दरवाजे, कंस आणि इतर काष्ठघटकांच्या वापराची नोंद झाली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास केवळ वास्तूच्या बाह्य स्वरूपावर आधारित न ठेवता पुरातत्त्वीय अवशेष, वास्तुरचना, शिल्पकला, प्रतिमाशास्त्र, ऐतिहासिक साधने आणि स्थानिक वास्तुपरंपरा यांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून करणे आवश्यक आहे. कातळगाव–जावडे येथील अभ्यासात शैलकृत वास्तुरचना आणि शिल्प-प्रतिमाशास्त्राचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे, तर कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या आधुनिक अभ्यासात वास्तू, स्थानिक परंपरा आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा कालानुक्रम निश्चित करताना प्रत्येक वास्तूचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय, ऐतिहासिक आणि वास्तुशिल्पीय पुरावा विचारात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध पुराव्यांवरून विविध कालखंडांतील धार्मिक स्थापत्याची वैशिष्ट्ये ओळखता येतात; मात्र आधुनिक कोकणातील सर्व देवळांची वास्तुरचना एका अखंड आणि एकरेषीय विकासातून निर्माण झाली असे मानणे योग्य ठरणार नाही. प्रदेशातील विविध भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक साहित्य, धार्मिक परंपरा आणि कारागिरी यांमुळे या वास्तुपरंपरेत प्रादेशिक विविधता निर्माण झालेली दिसते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === प्राचीन धार्मिक वास्तू === कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासासाठी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तुसमूह महत्त्वाचा पुरातत्त्वीय पुरावा आहे. कातळगाव आणि जावडे ही गावे लांजा तालुक्यात असून, तेथील शैलकृत वास्तू लेटराइट किंवा फेरिक्रीटच्या थरात कोरण्यात आल्या आहेत. Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार या स्थळाच्या एका परिसरात एकूण दहा शैलकृत वास्तूंची नोंद करण्यात आली आहे. त्यांपैकी काही वास्तूंच्या परिसरात शिल्पप्रतिमा, पादपीठे, कोनाडे आणि इतर वास्तुघटक आढळतात.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तू साधारणपणे इ.स.च्या चौथ्या–पाचव्या शतकाच्या कालखंडाशी संबंधित आहेत. या वास्तूंचे महत्त्व त्यांच्या प्राचीनतेबरोबरच त्यांच्या वास्तुरचनेत आणि शिल्पप्रतिमांमध्ये आहे. अभ्यासकांनी या वास्तूंची तुलना महाराष्ट्र, गोवा आणि दख्खनमधील इतर आरंभीच्या ब्राह्मणीय शैलकृत वास्तूंशी केली आहे. त्यामुळे पश्चिम किनारपट्टीवरील आरंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक स्थापत्याच्या अभ्यासात कातळगाव–जावडे हे महत्त्वाचे स्थळ ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील अनेक शैलकृत वास्तू आकाराने लहान आणि एककक्षीय स्वरूपाच्या आहेत. काही वास्तूंमध्ये पादपीठे किंवा आसनासदृश घटक आढळतात. अभ्यासानुसार या वास्तूंमध्ये प्रवेशासाठी स्वतंत्र विकसित दरवाजाची चौकट सामान्यतः आढळत नाही; सातव्या गुहेत मात्र दरवाजाच्या चौकटीशी संबंधित वैशिष्ट्ये असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या प्रकारच्या साध्या, एककक्षीय शैलकृत वास्तूंची उदाहरणे महाराष्ट्र आणि गोवा तसेच दख्खनमधील इतर स्थळांशी तुलनात्मक स्वरूपात अभ्यासली आहेत.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> या वास्तुसमूहातील शिल्पप्रतिमांमध्ये वैष्णव आणि शैव धार्मिक परंपरांशी संबंधित विषय आढळतात. अभ्यासात विष्णू, नरसिंह, कार्तिकेय, शिव-पार्वती आणि गंगावतरणाशी संबंधित शिल्पांचा तसेच ब्रह्मा किंवा बहुमुखी शिवाशी संबंधित असू शकणाऱ्या प्रतिमेचा विचार करण्यात आला आहे. काही प्रतिमांची ओळख निश्चित नसल्याने अभ्यासकांनी त्याबाबत संभाव्य मते मांडली आहेत.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील वास्तूंच्या अभ्यासातून शैलकृत स्थापत्य आणि धार्मिक प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट होतो. वास्तुरचना, शिल्पप्रतिमा आणि त्यांच्या प्रतिमाशास्त्रीय वैशिष्ट्यांचा एकत्रित अभ्यास केल्यामुळे आरंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक स्थापत्याच्या स्वरूपाचा अभ्यास करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तूंची तुलना दख्खन आणि पश्चिम भारतातील इतर आरंभीच्या ब्राह्मणीय शैलकृत वास्तूंशी करण्यात आली आहे. या तुलनेत काही वास्तुघटक आणि एककक्षीय रचनांमध्ये साम्य आढळते. त्यामुळे कातळगाव–जावडे येथील वास्तूंचा अभ्यास स्थानिक पुराव्यांपुरता मर्यादित न ठेवता व्यापक दख्खनी शैलकृत स्थापत्यपरंपरेच्या संदर्भातही करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या उपलब्धतेबाबत Raghunath Bokil आणि Riya Kamble यांच्या २०२५ मधील अभ्यासात योग्य शैलसाहित्याच्या मर्यादित उपलब्धतेमुळे या प्रदेशात शैलकृत वास्तूंची संख्या तुलनेने मर्यादित असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका नव्याने नोंद झालेल्या शैलकृत गुहेचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> या नव्या पुरातत्त्वीय नोंदींमुळे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या अभ्यासाला पुढील संशोधनाची दिशा मिळते. नव्याने नोंद होणाऱ्या स्थळांचे दस्तऐवजीकरण, त्यांची वास्तुरचना आणि शिल्पवैशिष्ट्यांचे तुलनात्मक विश्लेषण तसेच उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांचा अभ्यास यांद्वारे या वास्तुपरंपरेचे अधिक सुस्पष्ट आकलन होऊ शकते.<ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> कातळगाव–जावडे आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील इतर शैलकृत वास्तू या नंतरच्या कोकणी देऊळ वास्तुशैलीची थेट किंवा एकमेव पूर्वरूपे म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध पुरातत्त्वीय अभ्यास मात्र या वास्तूंमधून कोकणातील प्राचीन धार्मिक स्थापत्य, शैलकृत वास्तुरचना आणि प्रतिमाशास्त्रीय परंपरांचा महत्त्वपूर्ण पुरावा उपलब्ध करून देतात. त्यामुळे कोकणातील देऊळ स्थापत्याच्या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास करताना या शैलकृत वास्तूंचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भ म्हणून विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> === शिलाहार आणि मध्ययुगीन परंपरा === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहार राजवटीला महत्त्वाचे स्थान आहे. दक्षिण कोकणातील शिलाहार घराण्याची सत्ता साधारण इ.स. ७७० ते १०२० या कालखंडात होती. या घराण्याच्या सत्तेचा विस्तार सह्याद्री पर्वत आणि समुद्र यांच्या दरम्यानच्या दक्षिण कोकण प्रदेशाशी संबंधित होता. शिलाहारांच्या इतिहासाची माहिती ताम्रपट, शिलालेख आणि इतर ऐतिहासिक साधनांमधून उपलब्ध होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खारेपाटण ताम्रपट हे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे साधन आहे.<ref name="GazetteerShilaharas"> {{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }} </ref><ref name="Khobrekar1985"> Khobrekar, V. G. ''History of Konkan (1630–1818)''. Bombay, 1985. </ref> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अभ्यास करताना देवळांशी संबंधित संस्थात्मक कार्याचाही विचार करता येतो. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरनुसार खारेपाटण ताम्रपटांमधून देवळांशी शाळा आणि सत्रे संबंधित असल्याचे दिसून येते. या नोंदीवरून शिलाहारकालीन धार्मिक संस्था धार्मिक कार्याबरोबरच शिक्षण, संस्कृती आणि सामाजिक जीवनाशी संबंधित काही कार्ये करीत असल्याचे दिसते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय प्रभावाचा विस्तार काळानुसार बदलत गेला. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाचा आणि त्यांच्या राजकीय संबंधांचा उल्लेख आढळतो. खारेपाटण ताम्रपटासह उपलब्ध शिलालेखीय साधनांमधून दक्षिण कोकणातील शिलाहार राजांची नावे, त्यांची वंशपरंपरा आणि त्यांच्या राजकीय अधिपत्याशी संबंधित माहिती उपलब्ध होते.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="KharepatanaCopperPlate"> {{cite journal |last=Kielhorn |first=F. |title=Kharepatan Plates of Rattaraja; Saka-Samvat 930 |journal=Epigraphia Indica |volume=3 |pages=292–302 |year=1895 }} </ref> खारेपाटण ताम्रपट हा शिलाहार राजा रट्टाराजाच्या कारकीर्दीतील इ.स. 1008 चा महत्त्वाचा शिलालेखीय पुरावा मानला जातो. या ताम्रपटात शिलाहारांच्या पूर्वसूरींचा आणि त्यांच्या अधिपती असलेल्या राष्ट्रकूट व कल्याणी चालुक्य राजघराण्यांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांचे राजकीय स्थान आणि त्यांच्या अधिपत्यसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी हा ताम्रपट महत्त्वाचा स्रोत ठरतो.<ref name="KharepatanaCopperPlate"> {{cite journal |last=Kielhorn |first=F. |title=Kharepatan Plates of Rattaraja; Saka-Samvat 930 |journal=Epigraphia Indica |volume=3 |pages=292–302 |year=1895 }} </ref> दक्षिण कोकणातील शिलाहार शाखेचा संबंध गोवा प्रदेशाशीही होता. उपलब्ध ऐतिहासिक अभ्यासांनुसार या शाखेने सुरुवातीला राष्ट्रकूटांच्या आणि नंतर कल्याणी चालुक्यांच्या अधिपत्याखाली दक्षिण कोकणात सत्ता गाजवली. खारेपाटण व इतर ताम्रपटांमधील नोंदी या राजकीय संबंधांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाच्या ठरतात.<ref name="KharepatanaCopperPlate"/> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास करताना केवळ राजाश्रयाच्या आधारावर एखाद्या विद्यमान देवळाला शिलाहारकालीन मानणे योग्य ठरणार नाही. एखाद्या देवळाचे कालमान निश्चित करण्यासाठी वास्तुरचना, शिलालेख, मूर्तिशिल्प, बांधकामाचे स्तर आणि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशावर शिलाहारांची सत्ता होती हा तथ्यात्मक पुरावा आणि त्या प्रदेशातील विशिष्ट देवळाची वास्तू शिलाहारकालीन आहे हा दावा यांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या विकासात स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि स्थानिक कारागिरी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. पुढील काळातील कोकणातील देऊळ वास्तूंमध्ये दगड, लेटराइट आणि लाकूड यांचा विविध प्रकारे वापर झाल्याची उदाहरणे आढळतात. त्यामुळे मध्ययुगीन धार्मिक स्थापत्याचा अभ्यास केवळ राजवंशांच्या इतिहासापुरता मर्यादित न ठेवता स्थानिक वास्तुपरंपरा, बांधकाम साहित्य आणि कारागिरी यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहार सत्तेचा ऱ्हास इ.स. ११व्या शतकाच्या प्रारंभी झाला. त्यानंतर कोकणातील विविध प्रदेशांवर चालुक्य, कदंब, यादव आणि इतर राजकीय सत्तांचा प्रभाव पडला. या राजकीय बदलांचा परिणाम प्रदेशाच्या प्रशासन, सामाजिक जीवन आणि धार्मिक संस्थांवरही झाला.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन काळातील धार्मिक वास्तूंच्या परंपरेचा अभ्यास करताना राजकीय बदलांबरोबरच स्थानिक देवस्थानांच्या सातत्यपूर्ण परंपरेचाही विचार करणे आवश्यक आहे. अनेक देवळांमध्ये कालांतराने दुरुस्ती, विस्तार, पुनर्बांधणी किंवा नवीन वास्तुघटकांची भर पडलेली असू शकते. त्यामुळे आज अस्तित्वात असलेली वास्तू एखाद्या एकाच ऐतिहासिक कालखंडाची निर्मिती आहे असे गृहीत धरता येत नाही. कोकणातील मध्ययुगीन देऊळ स्थापत्याचा अभ्यास करताना वास्तूच्या प्रारंभिक निर्मितीबरोबरच तिच्या नंतरच्या दुरुस्ती, परिवर्तन आणि पुनर्बांधणीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="DalviDalvi2010"/> === आधुनिक काळातील परिवर्तन === आधुनिक काळात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये दुरुस्ती, पुनर्बांधणी, नूतनीकरण आणि नवीन बांधकाम तंत्रज्ञानाचा वापर यांमुळे काही परिवर्तन झाले आहे. पारंपरिक मंदिरांच्या वास्तुरचनेत स्थानिक साहित्य, लाकूड, कौलारू छत आणि स्थानिक बांधकामपरंपरांना महत्त्व राहिले असताना, आधुनिक काळातील पुनर्बांधणीमध्ये बदलत्या बांधकाम पद्धती आणि साहित्याचा वापर केला जातो. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अलीकडील संशोधनात पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक संसाधनांचा वापर आणि सांस्कृतिक वारसा यांचा परस्परसंबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक नूतनीकरणामुळे काही मंदिरांच्या मूळ वास्तुरचनेत आणि दृश्यस्वरूपात बदल होऊ शकतात. 2025 मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या ''Deulkathan'' या वास्तुशिक्षण प्रकल्पाच्या वृत्तांकनात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे दस्तऐवजीकरण आणि तिच्या बदलत्या स्वरूपाचा अभ्यास करण्यात आल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या प्रकल्पाशी संबंधित वास्तुविशारदांनी काही ग्रामदेवतांच्या मंदिरांच्या नूतनीकरणादरम्यान पारंपरिक वास्तुरूपाचे एकसंध काँक्रीट स्वरूपात रूपांतर झाल्याचे उदाहरण दिले आहे.<ref name="Deulkathan2025">{{cite web |title=Kala Ghoda Arts Festival 2025: This project by college students showcases stories of temple architecture in Konkan |url=https://www.mid-day.com/mumbai-guide/things-to-do/article/konkan-calling-23471346 |website=Mid-day |date=25 January 2025 |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक परिवर्तन मंदिराच्या मुख्य वास्तूपुरते मर्यादित नसून मंदिर परिसरातील विविध सुविधांच्या विकासातही दिसून येते. भाविकांसाठी प्रवेशमार्ग, सभागृहे, स्वच्छतागृहे, निवासव्यवस्था आणि इतर सुविधा निर्माण करताना विद्यमान मंदिर परिसराशी त्यांचा संबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते. त्यामुळे धार्मिक वापराच्या गरजा आणि वास्तु-सांस्कृतिक वारशाचे जतन यांच्यात समतोल राखणे हा मंदिर संवर्धनातील एक महत्त्वाचा विषय बनला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काही ऐतिहासिक मंदिरांच्या संवर्धनासाठी नियोजनबद्ध प्रकल्पही हाती घेण्यात आले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील धूतपापेश्वर मंदिराच्या बाबतीत व्यवस्थापन आराखडा, सविस्तर प्रकल्प अहवाल आणि संवर्धन कार्याचा समावेश असलेला प्रकल्प राबविण्यात आला आहे. या प्रकल्पात मुख्य मंदिरासोबत उपदेवालये, उपयुक्तताविषयक वास्तू आणि मंदिर परिसरातील पर्यावरणीय घटक यांचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे. संबंधित प्रकल्पाच्या दस्तऐवजानुसार धूतपापेश्वर मंदिराच्या वास्तूमध्ये शिलाहार आणि पेशवा काळातील वास्तुशैलींचे स्थानिक कोकणी साहित्याशी झालेले अनुकूलन दिसून येते.<ref name="DhootapapeshwarConservation">{{cite web |title=Dhootapapeshwar Temple — Management Plan & DPR & Conservation Works |url=https://anlassociates.com/projects/dhootapapeshwar-temple-management-plan-dpr-conservation-works |website=Abha Narain Lambah Associates |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक काळात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे दस्तऐवजीकरण आणि शैक्षणिक अभ्यासही वाढला आहे. वास्तुशिक्षणाच्या काही प्रकल्पांमध्ये मंदिरांच्या रचना, वास्तुघटक आणि त्यांच्या सामाजिक व सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास करण्यात येत आहे. ''Deulkathan'' प्रकल्पाच्या माध्यमातून वास्तुशिक्षणातील विद्यार्थ्यांनी कोकणातील मंदिरांच्या वास्तुशैलीविषयी माहिती संकलित करून तिचे सादरीकरण केले होते.<ref name="Deulkathan2025"/> कोकणातील मंदिरांच्या संवर्धनात पर्यटन आणि वारसा-जतनाचाही संबंध वाढत आहे. धार्मिक स्थळांबरोबरच ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व असलेल्या स्थळांच्या विकासामध्ये पर्यटकांसाठी आवश्यक सुविधा, संरक्षण आणि दस्तऐवजीकरण यांचा विचार केला जातो. मात्र, या प्रक्रियेत मंदिरांच्या ऐतिहासिक वास्तुरचनेवर आणि परिसराच्या सांस्कृतिक स्वरूपावर होणारा परिणाम विचारात घेणे आवश्यक ठरते. आधुनिक पुनर्बांधणी आणि संवर्धनाच्या प्रक्रियेत पारंपरिक वास्तुरचना, स्थानिक बांधकामसाहित्य, लाकडी घटक, कौलारू छत आणि स्थानिक कारागिरी यांचे जतन हा महत्त्वाचा विचार ठरतो. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अलीकडील संशोधनात स्थानिक संसाधने, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधावर भर देण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक काळातील बदलांमुळे कोकणातील काही मंदिरांच्या वास्तुरूपात परिवर्तन झाले असले तरी पारंपरिक बांधकामज्ञान आणि स्थानिक वास्तुशैलीचा अभ्यास आणि संवर्धन यांना महत्त्व प्राप्त झाले आहे. त्यामुळे मंदिरांच्या आधुनिक गरजा पूर्ण करताना त्यांच्या ऐतिहासिक, वास्तुशास्त्रीय आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करणे हे संवर्धनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> == संदर्भ == de7nex6wfzuvwnm35ic3vtecpbs3tyk 2701564 2701563 2026-08-13T09:28:54Z AdvAnantGholam 172574 2701564 wikitext text/x-wiki ''''''' कोकणातील देवळांची वास्तुशैली ''''''' ही केवळ धार्मिक वास्तूंच्या निर्मितीशी संबंधित परंपरा नसून, प्रदेशाचा भूगोल, हवामान, स्थानिक बांधकाम साहित्य, पारंपरिक कारागिरी, धार्मिक श्रद्धा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक परंपरा यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेली वास्तुपरंपरा म्हणून तिचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील देवळांचा अभ्यास करताना त्यांच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच वास्तुरचना, बांधकामतंत्र, वापरलेले साहित्य, परिसरनियोजन आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. आधुनिक स्थापत्य-अभ्यासांमध्येही कोकणातील मंदिर वास्तूंचा संबंध स्थानिक पर्यावरण, बांधकाम साहित्य, पारंपरिक नियोजन आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025">{{cite book |last=Korlekar |first=Vivek T. |last2=Desai |first2=Chetan S. |chapter=Temple Architecture in the Konkan: Integrating Sustainability and Cultural Legacy |title=Proceedings of the IIA International Research Conference 2024 – Anveshan, 29–31 August, Thiruvananthapuram, India: Asian Architectural Strategies for a Sustainable Future |pages=107–130 }}</ref> <ref name="Potdar2020">{{cite journal |last=Potdar |first=Komal |title=Vernacular Temple Architecture in Sindhudurg District, Konkan Region, Maharashtra |journal=INTACH Journal of Heritage Studies |volume=4 |issue=1 |year=2020 }}</ref> कोकणातील देवळांची वास्तुशैली एकसंध किंवा संपूर्ण प्रदेशात एकसारखी आढळणारी शैली नाही. रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या प्रदेशांमध्ये भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, धार्मिक परंपरा, स्थानिक कारागिरी आणि ऐतिहासिक विकास यांनुसार वास्तुरचनेत भिन्नता दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासात मंदिररचना, स्थानिक भूगोल, उपलब्ध साहित्य आणि पारंपरिक नियोजनपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="Potdar2020"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात भव्यता किंवा स्मारकीय आकारमानापेक्षा स्थानिक वास्तुपरंपरा आणि तिचा सामाजिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासानुसार कोकणातील काही धार्मिक वास्तूंचे स्वरूप स्थानिक निवासवास्तू आणि इतर गैर-स्मारकीय वास्तूंशी संबंधित दिसते. अशा वास्तूंमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक कारागिरी आणि धार्मिक उपयोग यांचा परस्परसंबंध आढळतो. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास केवळ त्यांच्या बाह्य रूपावर आधारित न ठेवता त्यांच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि धार्मिक संदर्भांसह करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DalviDalvi2010">{{cite book |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |chapter=Dismantling Cosmopolitanism: Transformations in the Sacred Heritage of the Non-Monumental in the Konkan |editor-last=Prashad |editor-first=Deependra |title=New Architecture and Urbanism: Development of Indian Traditions |pages=112–117 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |location=Newcastle upon Tyne |year=2010 }</ref><ref name="DalviDalvi2014">{{cite magazine |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |title=Politicizing the Sacred: Religious Architecture in the Konkan |magazine=Take on Art |volume=IV |issue=13 |date=January 2014 }}</ref> देवळाच्या वास्तुरचनेत गर्भगृह, मंडप, प्रवेशरचना, छत, प्राकार, दीपमाळ, काष्ठघटक आणि इतर पूरक वास्तुघटक यांचा समावेश होऊ शकतो; मात्र हे सर्व घटक प्रत्येक कोकणी देवळात समान स्वरूपात किंवा अनिवार्यपणे आढळतात असे मानता येत नाही. मंदिरनिहाय वास्तुरचना स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलू शकते. त्यामुळे कोकणातील देवळांची वास्तुशैली समजून घेताना समान वैशिष्ट्यांपेक्षा प्रादेशिक विविधता आणि स्थानिक अनुकूलन यांना अधिक महत्त्व देणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> कोकणातील देवळांची वास्तुशैली ही म्हणूनच धर्म, पर्यावरण, स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र, कारागिरी आणि ग्रामजीवन यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेण्याची वास्तुपरंपरा आहे. या लेखात या वास्तुपरंपरेचा अभ्यास तिच्या भौगोलिक आणि पर्यावरणीय पार्श्वभूमीपासून ऐतिहासिक विकास, स्थाननियोजन, वास्तुघटक, काष्ठवास्तु, शिल्पकला, कावी कला, बांधकाम साहित्य, प्रादेशिक वैशिष्ट्ये, सामाजिक उपयोग आणि संवर्धनाच्या प्रश्नांपर्यंत विविध अंगांनी करण्यात येतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DalviDalvi2010"/> == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीची संकल्पना == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा विचार केवळ देवळाच्या बाह्य आकारमानावरून करणे योग्य ठरत नाही. देवळाची निवडलेली जागा, परिसराशी असलेले नाते, गर्भगृह आणि मंडपाची रचना, प्रवेशमार्ग, छताची रचना, बांधकाम साहित्य, लाकूड आणि दगड यांचा वापर, वास्तू-अलंकरण, धार्मिक उपयोग तसेच स्थानिक समुदायाशी असलेले संबंध या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार केल्यास या वास्तुपरंपरेचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा संबंध पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक संसाधनांचा वापर, वास्तुघटक आणि सांस्कृतिक सातत्य यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तूंचे विश्लेषण करताना स्थानिक बांधकाम साहित्य, बांधकामतंत्र, वास्तुरचना आणि मंदिरांच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === कोकण आणि देऊळ वास्तू === कोकण प्रदेश महाराष्ट्राच्या पश्चिम भागात अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांगांच्या दरम्यान पसरलेला आहे. या प्रदेशात किनारी भाग, डोंगराळ प्रदेश, पठारी भूभाग, नद्या, खाड्या आणि दऱ्याखोऱ्यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या पश्चिमेस अरबी समुद्र आणि पूर्वेस सह्याद्री पर्वतरांगा असून या प्रदेशाचे भौगोलिक स्वरूप डोंगराळ, मध्यम उताराच्या पठारी आणि किनारी अशा व्यापक भूभागांत विभागलेले आहे.<ref name="GSDAKonkan">{{cite web |title=Konkan |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/ |website=Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्येही या प्रदेशातील सह्याद्री पर्वतरांगा, अरबी समुद्र, नद्या, किनारी मैदाने, लेटराइटची पठारे आणि डोंगराळ भूभाग यांची नोंद आढळते.<ref name="GazetteerRatnagiriGeography">{{cite web |title=Physical Features and Natural Resources — Geographical Regions |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> या भौगोलिक विविधतेच्या पार्श्वभूमीवर कोकणातील पारंपरिक देवळांच्या वास्तुरचनेचा अभ्यास करताना देवळाचे स्थान, परिसर, बांधकाम साहित्य आणि वास्तुरचनेचे पर्यावरणाशी असलेले संबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === प्रादेशिक वैशिष्ट्ये === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक बांधकामपद्धतीनुसार विविधता आढळते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक देऊळ वास्तुशैलीवरील अभ्यासात स्थानिक भूगोल, बांधकाम साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक वास्तुपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="Potdar2020"/> त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट देवळाच्या वास्तुरचनेवरून संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान वास्तुशैली निश्चित करणे योग्य ठरत नाही. त्याऐवजी रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या विविध भागांतील देवळांच्या वास्तुरचना, बांधकाम साहित्य, वास्तुघटक आणि स्थानिक परंपरा यांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास प्रादेशिक वैशिष्ट्ये अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येतात.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपात कालानुसारही बदल झाले आहेत. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासात कोकणातील गैर-स्मारकीय धार्मिक वास्तूंच्या स्थानिक स्वरूपात आधुनिक काळात झालेल्या परिवर्तनाचा विचार करण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार काही धार्मिक वास्तूंच्या रूपांतरणामध्ये पारंपरिक वास्तुघटक, स्थानिक प्रमाण आणि साहित्य यांच्यात बदल झाले असून धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपावर आधुनिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रक्रियांचाही प्रभाव पडला आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="DalviDalvi2014"/> === वास्तु आणि ग्रामजीवन === कोकणातील देऊळ हे केवळ धार्मिक उपासनेचे स्थान न राहता अनेक ठिकाणी ग्रामजीवनाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवहारांचेही केंद्र राहिले आहे. धार्मिक उत्सव, जत्रा, सामुदायिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरा यांमुळे देवळाचा परिसर आणि स्थानिक समाज यांच्यातील संबंध दृढ झालेले दिसतात. त्यामुळे देवळाच्या वास्तूचा अभ्यास करताना तिच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तूंचा विचार धार्मिक उपयोगाबरोबरच समुदायाच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासातून मंदिर वास्तू, स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि समुदायाच्या सांस्कृतिक जीवनातील परस्परसंबंध अधोरेखित होतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात Dalvi आणि Dalvi यांनी धार्मिक वास्तू, निवासवास्तू, वस्ती आणि सार्वजनिक अवकाश यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार पारंपरिक कोकणी वास्तुपरंपरेचे स्वरूप स्थानिक जीवनपद्धती, उपलब्ध साहित्य आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांशी संबंधित होते.<ref name="DalviDalvi2010"/> अशा प्रकारे कोकणातील देवळाची वास्तुरचना ही केवळ धार्मिक विधींसाठी आवश्यक असलेल्या वास्तुघटकांपुरती मर्यादित न राहता स्थानिक समाजाच्या सामुदायिक जीवनाशीही संबंधित अवकाश म्हणून अभ्यासता येते. तथापि, सर्व कोकणी देवळे समान प्रकारे सामाजिक केंद्र म्हणून वापरली जातात असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक देवळाच्या स्थानिक उपयोगाचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === धार्मिक वास्तू आणि सांस्कृतिक वारसा === कोकणातील देवळांचे महत्त्व त्यांच्या वास्तुरचनेपुरते मर्यादित नसून, त्या स्थानिक सांस्कृतिक वारशाच्या भौतिक अभिव्यक्ती म्हणूनही अभ्यासता येतात. देवळांशी संबंधित बांधकामतंत्र, काष्ठशिल्प, अलंकरण, धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांमधून वास्तुज्ञान आणि सांस्कृतिक परंपरांचे विविध पैलू व्यक्त होतात.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या दृष्टीने कोकणातील देवळांचा अभ्यास हा वास्तुकला, इतिहास, लोकसंस्कृती, पर्यावरण आणि वारसा-संवर्धन या विविध क्षेत्रांना जोडणारा बहुविषयक अभ्यास ठरतो. Korlekar आणि Desai यांनी कोकणातील देवळांच्या वास्तुशैलीचा संबंध स्थानिक संसाधने, बांधकामतंत्र, पर्यावरणीय परिस्थिती आणि सांस्कृतिक सातत्याशी जोडला आहे. Potdar यांच्या सिंधुदुर्गातील अभ्यासात स्थानिक भूगोल, साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक वास्तुपद्धती यांच्या संदर्भात देऊळ वास्तूंचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> देऊळ वास्तूंच्या संवर्धनाच्या दृष्टीने त्यांच्या भौतिक रचनेबरोबरच त्यांच्याशी संबंधित पारंपरिक कारागिरी आणि बांधकामज्ञानाचे दस्तऐवजीकरणही महत्त्वाचे ठरते. त्यामुळे कोकणातील देवळांचा वारसा समजून घेताना वास्तू, तिचे साहित्य, कारागिरी, धार्मिक उपयोग आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === हवामान आणि पर्जन्यमान === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना या प्रदेशाचे हवामान आणि विशेषतः मान्सूनचे पर्जन्यमान महत्त्वाचे पर्यावरणीय घटक ठरतात. अरबी समुद्रालगतचा प्रदेश, सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांचा भूभाग आणि मान्सूनशी संबंधित पर्जन्यमान यांमुळे पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात छताची रचना, पावसापासून संरक्षण, पाण्याचा निचरा आणि बांधकाम साहित्य यांसारख्या बाबींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या भौगोलिक रचनेत डोंगराळ, पठारी आणि किनारी भूभागांचा समावेश होतो.<ref name="GSDAKonkan"/> कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीवरील आधुनिक अभ्यासातही स्थानिक पर्यावरण, उपलब्ध संसाधने, पारंपरिक बांधकामपद्धती आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील देवळांच्या वास्तुरचनेत स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र आणि पर्यावरणाशी संबंधित बाबींचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> किनारी महाराष्ट्रातील पारंपरिक वस्तीच्या अभ्यासातून स्थानिक हवामान आणि भूभागाशी जुळवून घेतलेल्या वास्तुरचनेची उदाहरणे नोंदविण्यात आली आहेत. Harihareshwar येथील अभ्यासात पारंपरिक घरांच्या छतांमध्ये लाकडी घटकांवर आधारित कौलारू रचना आढळत असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात अशा छतांची देखभाल आणि त्यांच्यासमोरील संवर्धनविषयक अडचणींचाही विचार करण्यात आला आहे.<ref name="ManjrekarSharmaKeskar2021">{{cite book |last=Manjrekar |first=Shraddha Mahore |last2=Sharma |first2=Pallavi |last3=Keskar |first3=Poorva |chapter=Built Environment of Indian Villages: A Case Study of Coastal Village of Maharashtra |title=Architecture & Planning for Villages |year=2021 }}</ref> या निरीक्षणांचा उपयोग कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीच्या पर्यावरणीय संदर्भाचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो; मात्र घरांच्या वास्तुरचनेविषयीचे निष्कर्ष सर्व देवळांना थेट लागू करता येत नाहीत. देवळांच्या छतांची रचना, साहित्य आणि बांधकामतंत्र यांचा निष्कर्ष संबंधित देवळाच्या स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे काढणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील देवळांच्या अभ्यासात स्थानिक पर्यावरण आणि बांधकामपरंपरेचा विचार करण्याची आवश्यकता याच कारणामुळे अधोरेखित होते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === स्थानिक बांधकाम साहित्य === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या बांधकाम साहित्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. दगड, लेटराइट किंवा जांभा दगड, लाकूड, माती, चुना आणि कौले यांसारख्या साहित्याचा कोकणातील विविध पारंपरिक वास्तूंमध्ये वापर झालेला आढळतो. या साहित्याचा वापर त्यांच्या स्थानिक उपलब्धतेबरोबरच प्रदेशातील हवामान, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि कारागिरीशी संबंधित असल्याचे विविध वास्तु-अभ्यासांतून दिसून येते.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक देऊळ वास्तुशैलीवरील Komal Potdar यांच्या अभ्यासात देवळांच्या वास्तुरचनेचा संबंध स्थानिक भूगोल, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक वास्तुनियोजनाशी जोडण्यात आला आहे. या अभ्यासातून सिंधुदुर्गातील देऊळ वास्तूंच्या वास्तुघटकांचा आणि त्यांच्या स्थानिक संदर्भांचा अभ्यास करण्यात आल्याचे दिसते.<ref name="Potdar2020"/> लाकूड हे कोकणातील पारंपरिक वास्तुपरंपरेतील महत्त्वाचे साहित्य आहे. Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथात दख्खनमधील काष्ठवास्तू, लाकडी वास्तुघटक आणि काष्ठकारागिरीचा व्यापक अभ्यास करण्यात आला आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना हा व्यापक दख्खनी संदर्भ उपयुक्त ठरतो; मात्र त्यातील निष्कर्ष कोकणातील प्रत्येक देवळाला थेट लागू करता येत नाहीत.<ref name="Mate1967">{{cite book |last=Mate |first=Madhukar Shripad |title=Deccan Woodwork |series=Deccan College Building Centenary & Silver Jubilee Series |volume=49 |publisher=Deccan College Postgraduate and Research Institute |location=Poona |year=1967 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी परिसरातील विविध प्रकारच्या दगडांची तसेच लेटराइटची नोंद आढळते. या प्रदेशात बांधकामासाठी वापरता येणारे स्थानिक दगड उपलब्ध असल्याची नोंद या ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये करण्यात आली आहे.<ref name="GazetteerStone">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Building Stones |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_economic.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> स्थानिक बांधकाम साहित्याचा वापर हा कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीच्या अभ्यासातील एक महत्त्वाचा घटक आहे. तथापि, सर्व देवळांमध्ये समान साहित्य किंवा समान बांधकामपद्धती वापरली गेली असे मानता येत नाही. विशिष्ट देवळातील साहित्य निश्चित करण्यासाठी त्या देवळाचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Potdar2020"/><ref name="GazetteerStone"/> === जांभा दगड आणि इतर दगडांचा वापर === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक दगडांच्या उपलब्धतेला महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात बांधकामासाठी उपयुक्त अशा विविध प्रकारच्या खडकांची उपलब्धता असल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आढळते. त्यामध्ये granite-gneiss, quartzite, Deccan trap आणि laterite यांसारख्या खडकांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात स्थानिक भूगर्भीय रचना आणि बांधकाम साहित्य यांचा संबंध विचारात घेता येतो.<ref name="GazetteerStone"/> विशिष्ट देवळामध्ये कोणत्या प्रकारचा दगड वापरण्यात आला आहे, हे मंदिरनिहाय बदलू शकते. कुंकेश्वर देवळाच्या पायाभरणीत granite, तर वरील बांधकाम आणि घुमटामध्ये laterite वापरल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये आहे. यावरून एका देवळाच्या वास्तूमध्येही वेगवेगळ्या वास्तुघटकांसाठी भिन्न प्रकारच्या दगडांचा वापर झालेला दिसतो.<ref name="GazetteerKunkeshvar">{{cite web |title=Kunkeshvar |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Kunkeshvar.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> सावंतवाडी परिसरातील वाळवळ आणि आकेरी येथे बांधकामासाठी उपयुक्त दगडांच्या उपलब्धतेची नोंद जुन्या *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये आहे. त्यानुसार वाळवळ येथील दगड quartz किंवा quartzite प्रकारचा असून आकेरी येथील दगड slate-coloured talc-schist प्रकारचा, कठीण आणि बांधकामासाठी उपयुक्त असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच नोंदीत सावंतवाडी परिसरातील अनेक ठिकाणी laterite उत्खनन होत असल्याचाही उल्लेख आहे.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone">{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Minerals |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pro2_minerals.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> या नोंदींवरून कोकणातील पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात केवळ “जांभा दगड” या एका संज्ञेपुरते मर्यादित न राहता विविध स्थानिक दगडांचे प्रकार, त्यांची भौगोलिक उपलब्धता आणि विशिष्ट वास्तूंमध्ये झालेला वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. एखाद्या देवळात वापरलेल्या दगडाचा प्रकार निश्चित करण्यासाठी त्या देवळाचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण किंवा विश्वसनीय ऐतिहासिक नोंद आवश्यक आहे. वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण देवळाचा उल्लेख रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमधील स्थानवर्णनात आढळतो. देवळाचे स्थान नदीकाठी असल्याचे तसेच त्याच्या वास्तूत दगडाचा वापर आणि स्तंभांवरील कोरीव काम यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="GazetteerValavalTemple">{{cite web |title=Valaval |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Valaval.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> कुंकेश्वर देऊळ हे दगडी बांधकामातील विविधतेचे उदाहरण आहे. गॅझेटियरनुसार त्याच्या पायाभरणीत granite आणि वरील बांधकामात तसेच घुमटामध्ये laterite वापरण्यात आला आहे. देवळाच्या प्रवेशद्वारावरील शिलालेखाच्या आधारे इ.स. १६८० मध्ये त्याची दुरुस्ती आणि विस्तार झाल्याचीही नोंद आहे.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> कुंकेश्वर देवळाच्या बांधकामाचा अभ्यास करताना त्यामुळे केवळ वापरलेल्या दगडांच्या प्रकारांचा विचार न करता वास्तूच्या दुरुस्ती, विस्तार आणि नंतरच्या देखभालीच्या टप्प्यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. यामुळे सध्याच्या वास्तुरचनेतील विविध घटकांचा ऐतिहासिक विकास समजून घेण्यास मदत होते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुपरंपरेत लाकडाला महत्त्वाचे स्थान आहे. धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर काष्ठघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"> {{cite web |last=Hadap |first=Nitin Narhar |title=Konkan Woodwork: A Preliminary Note |website=Academia.edu |url=https://siu-in.academia.edu/DrNitinHadap |access-date=13 August 2026 }} </ref> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील काष्ठवास्तू आणि काष्ठकलांचा क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे विचार करण्यात आला आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणारे लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया आणि इतर काष्ठघटक यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचीही नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ वास्तूच्या संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून, त्यावर कोरीव काम आणि इतर अलंकरणात्मक प्रक्रिया करून वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपातही भर घालण्यात आली आहे. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना तिच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठशिल्प आणि अलंकरण यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या ग्रंथात दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, काष्ठकारागिरी आणि काष्ठशिल्प यांची व्यापक पार्श्वभूमी आढळते. हा संदर्भ कोकणातील काष्ठवास्तूचे स्थान व्यापक दख्खनी काष्ठपरंपरेच्या संदर्भात समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो; मात्र त्यातील सर्व वैशिष्ट्ये कोकणातील प्रत्येक देवळाला थेट लागू करता येत नाहीत.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना लाकडाचा वापर, स्थानिक कारागिरी, वास्तूतील काष्ठघटक, धार्मिक उपयोग आणि अलंकरण यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तू ही कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीतील केवळ सजावटीची बाब नसून, काही देवळांच्या वास्तुरचनेतील संरचनात्मक, कलात्मक आणि सांस्कृतिक घटक म्हणून तिचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुशैलीमध्ये लाकडाला विशेष महत्त्व आहे. धार्मिक आणि लौकिक अशा दोन्ही प्रकारच्या वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर वास्तुघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील लाकडी कलापरंपरेचे क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे अध्ययन करण्यात आले आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणाऱ्या लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, bracket figures, ceiling panels, lintels आणि इतर काष्ठघटकांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. तसेच काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून त्यावर कोरीव काम करून वास्तूला कलात्मक स्वरूप देण्यात आले. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तुचा अभ्यास हा वास्तुशास्त्र आणि काष्ठशिल्प या दोन्हींच्या संगमातून करणे आवश्यक ठरते. दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या संदर्भातून दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, कारागिरी आणि काष्ठशिल्पाची व्यापक पार्श्वभूमी समजण्यास मदत होते.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना स्थानिक लाकूड, कारागिरीचे तंत्र, धार्मिक उपयोग आणि वास्तूतील लाकडी घटकांचे परस्परसंबंध यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तु ही कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीची केवळ सजावटीची बाब नसून तिच्या संरचनात्मक आणि सांस्कृतिक स्वरूपाचा महत्त्वाचा भाग आहे. === काष्ठशिल्प आणि देऊळ वास्तु === काष्ठशिल्प हे कोकणातील देऊळ वास्तुपरंपरेतील महत्त्वाचे कलात्मक अंग आहे. लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, छताची पटलं आणि इतर काष्ठघटकांवर केलेले कोरीव काम वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालते. Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लाकडी कोरीव काम आढळल्याची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासात लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताची पटलं, तुळया आणि इतर काष्ठघटकांचा तसेच काही देवळांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवरील रंगीत काष्ठपटलांचा उल्लेख आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना त्यावरील प्रतिमा, अलंकरणात्मक नमुने, कोरीव कामाचे तंत्र, शैली, संभाव्य कालमान आणि त्यांचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ यांचा विचार करता येतो. Hadap यांच्या अभ्यासात काष्ठकलांमधील प्रतिमाशास्त्र, शैली, तंत्र, कलात्मक मूल्य आणि सामाजिक-धार्मिक इतिहास यांचाही विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे काष्ठशिल्प हे केवळ सजावटीचे अंग न राहता वास्तूशी संबंधित कलात्मक आणि सांस्कृतिक माहितीचा स्रोत म्हणूनही अभ्यासता येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर देवळांतील काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र अभ्यासही करण्यात आला आहे. या अभ्यासाचा केंद्रबिंदू या देवळांमध्ये जतन झालेल्या काष्ठशिल्प-पटलांचा असून, त्यामुळे पावस येथील काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र वास्तुशिल्पीय आणि कलाविषयक संदर्भात अभ्यास करता येतो.<ref name="PawasKashthashilpa2026">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Joshi |first2=Renuka |last3=Ambalkar |first3=Janhavi |last4=Gaikwad |first4=Tanvi |title=Case Study of Kashthashilpa Panels from Someshwara and Vishweshwar Temple of Pawas, Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Kalākalpa: IGNCA Journal of Arts |year=2026 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |location=New Delhi }}</ref> पावस येथील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना काष्ठशिल्प-पटलांची रचना, त्यावरील अलंकरण, वापरलेले साहित्य, कारागिरीचे तंत्र आणि देवळाच्या वास्तुरचनेतील त्यांचे स्थान यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. अशा अभ्यासातून रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठशिल्प परंपरेची स्थानिक वैशिष्ट्ये आणि तिचा देऊळ वास्तुशी असलेला संबंध अधिक स्पष्ट होण्यास मदत होऊ शकते.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === काष्ठवास्तुतील संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक घटक === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये लाकडाचा वापर संरचनात्मक तसेच अलंकरणात्मक घटक म्हणून करण्यात आला आहे. स्तंभ, तुळया, छताचे घटक आणि चौकटी यांसारख्या काष्ठघटकांना वास्तूच्या संरचनेत भूमिका असतानाच, त्यांवरील कोरीव काम आणि इतर अलंकरणात्मक घटक वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काही धार्मिक वास्तूंमध्ये काष्ठशिल्पावर देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रतीके, पौराणिक प्रतिमा किंवा स्थानिक कलापरंपरांशी संबंधित अलंकरण आढळू शकते. मात्र, अशा प्रतिमांचे स्वरूप आणि त्यांचे अर्थ वास्तूनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे काष्ठशिल्पातील प्रतिमांचे अर्थ लावताना प्रत्यक्ष वास्तु-अभ्यास, शिल्पविषयक दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भ यांचा आधार घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठवास्तूच्या संवर्धनाचा विचार करताना तिच्या संरचनात्मक भूमिकेबरोबरच काष्ठशिल्पाचे कलात्मक आणि ऐतिहासिक महत्त्वही लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूंच्या दस्तऐवजीकरणात लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताची पटलं आणि इतर काष्ठघटकांची नोंद करण्यात आली आहे. अशा घटकांचे दस्तऐवजीकरण त्यांच्या वास्तुशिल्पीय, कलात्मक आणि सांस्कृतिक मूल्यांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास हा एका विशिष्ट कालखंडात अचानक निर्माण झालेल्या वास्तुप्रकाराच्या स्वरूपात पाहता येत नाही. या प्रदेशातील धार्मिक स्थापत्याच्या पुरातत्त्वीय पुराव्यांमध्ये प्राचीन शैलकृत धार्मिक वास्तूंचा समावेश होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील प्रारंभिक ब्राह्मणीय शैलकृत गुहा हे त्याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. या स्थळावर शैलकृत गुहा, शिल्पप्रतिमा आणि प्रतिमाशास्त्रीय घटक आढळतात आणि त्यांचा काल इ.स.च्या चौथ्या–पाचव्या शतकाच्या सुमारास निश्चित करण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |last3=Dhanawade |first3=Anjay |last4=Ganvir |first4=Shrikant |last5=Dalavi |first5=Hemant |title=Early Brahmanical Rock Cut Caves at Katalgaon-Javade, District Ratnagiri, Maharashtra, India |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Sri Lanka |volume=62 |issue=2 |year=2018 |pages=65–114 |url=https://www.royalasiaticsociety.lk/wp-content/uploads/2022/09/A-Contents-of-RASSL-Journals-for-Sale-up-to-2019-1.pdf |publisher=Royal Asiatic Society of Sri Lanka }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शैलकृत धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात पुढील संशोधनातूनही नवीन पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. Bokil आणि Kamble यांच्या २०२५ मधील अभ्यासात संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका शैलकृत गुहेची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासातून दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तुंच्या पुढील संशोधनाची आवश्यकता अधोरेखित करण्यात आली आहे.<ref name="BokilKambleRockCutCaves">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Kamble |first2=Riya |title=Newly Discovered Rock-Cut Caves from the Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Journal of Studies in South Asia |volume=1 |issue=1 |year=2025 |pages=17–24 |date=30 June 2025 |url=https://www.pbjournals.com/JSSA }}</ref> कोकणातील धार्मिक स्थापत्याच्या पुढील विकासाचा अभ्यास करताना दगडी वास्तू, काष्ठवास्तू, लेटराइटचा वापर, स्थानिक बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात स्थानिक साहित्य, वास्तुघटक आणि कारागिरी यांच्यातील संबंध दिसून येतात. काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, तुळया, दरवाजे, कंस आणि इतर काष्ठघटकांच्या वापराची नोंद झाली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास केवळ वास्तूच्या बाह्य स्वरूपावर आधारित न ठेवता पुरातत्त्वीय अवशेष, वास्तुरचना, शिल्पकला, प्रतिमाशास्त्र, ऐतिहासिक साधने आणि स्थानिक वास्तुपरंपरा यांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून करणे आवश्यक आहे. कातळगाव–जावडे येथील अभ्यासात शैलकृत वास्तुरचना आणि शिल्प-प्रतिमाशास्त्राचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे, तर कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या आधुनिक अभ्यासात वास्तू, स्थानिक परंपरा आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा कालानुक्रम निश्चित करताना प्रत्येक वास्तूचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय, ऐतिहासिक आणि वास्तुशिल्पीय पुरावा विचारात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध पुराव्यांवरून विविध कालखंडांतील धार्मिक स्थापत्याची वैशिष्ट्ये ओळखता येतात; मात्र आधुनिक कोकणातील सर्व देवळांची वास्तुरचना एका अखंड आणि एकरेषीय विकासातून निर्माण झाली असे मानणे योग्य ठरणार नाही. प्रदेशातील विविध भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक साहित्य, धार्मिक परंपरा आणि कारागिरी यांमुळे या वास्तुपरंपरेत प्रादेशिक विविधता निर्माण झालेली दिसते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === प्राचीन धार्मिक वास्तू === कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासासाठी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तुसमूह महत्त्वाचा पुरातत्त्वीय पुरावा आहे. कातळगाव आणि जावडे ही गावे लांजा तालुक्यात असून, तेथील शैलकृत वास्तू लेटराइट किंवा फेरिक्रीटच्या थरात कोरण्यात आल्या आहेत. Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार या स्थळाच्या एका परिसरात एकूण दहा शैलकृत वास्तूंची नोंद करण्यात आली आहे. त्यांपैकी काही वास्तूंच्या परिसरात शिल्पप्रतिमा, पादपीठे, कोनाडे आणि इतर वास्तुघटक आढळतात.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तू साधारणपणे इ.स.च्या चौथ्या–पाचव्या शतकाच्या कालखंडाशी संबंधित आहेत. या वास्तूंचे महत्त्व त्यांच्या प्राचीनतेबरोबरच त्यांच्या वास्तुरचनेत आणि शिल्पप्रतिमांमध्ये आहे. अभ्यासकांनी या वास्तूंची तुलना महाराष्ट्र, गोवा आणि दख्खनमधील इतर आरंभीच्या ब्राह्मणीय शैलकृत वास्तूंशी केली आहे. त्यामुळे पश्चिम किनारपट्टीवरील आरंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक स्थापत्याच्या अभ्यासात कातळगाव–जावडे हे महत्त्वाचे स्थळ ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील अनेक शैलकृत वास्तू आकाराने लहान आणि एककक्षीय स्वरूपाच्या आहेत. काही वास्तूंमध्ये पादपीठे किंवा आसनासदृश घटक आढळतात. अभ्यासानुसार या वास्तूंमध्ये प्रवेशासाठी स्वतंत्र विकसित दरवाजाची चौकट सामान्यतः आढळत नाही; सातव्या गुहेत मात्र दरवाजाच्या चौकटीशी संबंधित वैशिष्ट्ये असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या प्रकारच्या साध्या, एककक्षीय शैलकृत वास्तूंची उदाहरणे महाराष्ट्र आणि गोवा तसेच दख्खनमधील इतर स्थळांशी तुलनात्मक स्वरूपात अभ्यासली आहेत.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> या वास्तुसमूहातील शिल्पप्रतिमांमध्ये वैष्णव आणि शैव धार्मिक परंपरांशी संबंधित विषय आढळतात. अभ्यासात विष्णू, नरसिंह, कार्तिकेय, शिव-पार्वती आणि गंगावतरणाशी संबंधित शिल्पांचा तसेच ब्रह्मा किंवा बहुमुखी शिवाशी संबंधित असू शकणाऱ्या प्रतिमेचा विचार करण्यात आला आहे. काही प्रतिमांची ओळख निश्चित नसल्याने अभ्यासकांनी त्याबाबत संभाव्य मते मांडली आहेत.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील वास्तूंच्या अभ्यासातून शैलकृत स्थापत्य आणि धार्मिक प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट होतो. वास्तुरचना, शिल्पप्रतिमा आणि त्यांच्या प्रतिमाशास्त्रीय वैशिष्ट्यांचा एकत्रित अभ्यास केल्यामुळे आरंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक स्थापत्याच्या स्वरूपाचा अभ्यास करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तूंची तुलना दख्खन आणि पश्चिम भारतातील इतर आरंभीच्या ब्राह्मणीय शैलकृत वास्तूंशी करण्यात आली आहे. या तुलनेत काही वास्तुघटक आणि एककक्षीय रचनांमध्ये साम्य आढळते. त्यामुळे कातळगाव–जावडे येथील वास्तूंचा अभ्यास स्थानिक पुराव्यांपुरता मर्यादित न ठेवता व्यापक दख्खनी शैलकृत स्थापत्यपरंपरेच्या संदर्भातही करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या उपलब्धतेबाबत Raghunath Bokil आणि Riya Kamble यांच्या २०२५ मधील अभ्यासात योग्य शैलसाहित्याच्या मर्यादित उपलब्धतेमुळे या प्रदेशात शैलकृत वास्तूंची संख्या तुलनेने मर्यादित असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका नव्याने नोंद झालेल्या शैलकृत गुहेचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> या नव्या पुरातत्त्वीय नोंदींमुळे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या अभ्यासाला पुढील संशोधनाची दिशा मिळते. नव्याने नोंद होणाऱ्या स्थळांचे दस्तऐवजीकरण, त्यांची वास्तुरचना आणि शिल्पवैशिष्ट्यांचे तुलनात्मक विश्लेषण तसेच उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांचा अभ्यास यांद्वारे या वास्तुपरंपरेचे अधिक सुस्पष्ट आकलन होऊ शकते.<ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> कातळगाव–जावडे आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील इतर शैलकृत वास्तू या नंतरच्या कोकणी देऊळ वास्तुशैलीची थेट किंवा एकमेव पूर्वरूपे म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध पुरातत्त्वीय अभ्यास मात्र या वास्तूंमधून कोकणातील प्राचीन धार्मिक स्थापत्य, शैलकृत वास्तुरचना आणि प्रतिमाशास्त्रीय परंपरांचा महत्त्वपूर्ण पुरावा उपलब्ध करून देतात. त्यामुळे कोकणातील देऊळ स्थापत्याच्या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास करताना या शैलकृत वास्तूंचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भ म्हणून विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> === शिलाहार आणि मध्ययुगीन परंपरा === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहार राजवटीला महत्त्वाचे स्थान आहे. दक्षिण कोकणातील शिलाहार घराण्याची सत्ता साधारण इ.स. ७७० ते १०२० या कालखंडात होती. या घराण्याच्या सत्तेचा विस्तार सह्याद्री पर्वत आणि समुद्र यांच्या दरम्यानच्या दक्षिण कोकण प्रदेशाशी संबंधित होता. शिलाहारांच्या इतिहासाची माहिती ताम्रपट, शिलालेख आणि इतर ऐतिहासिक साधनांमधून उपलब्ध होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खारेपाटण ताम्रपट हे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे साधन आहे.<ref name="GazetteerShilaharas"> {{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }} </ref><ref name="Khobrekar1985"> Khobrekar, V. G. ''History of Konkan (1630–1818)''. Bombay, 1985. </ref> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अभ्यास करताना देवळांशी संबंधित संस्थात्मक कार्याचाही विचार करता येतो. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरनुसार खारेपाटण ताम्रपटांमधून देवळांशी शाळा आणि सत्रे संबंधित असल्याचे दिसून येते. या नोंदीवरून शिलाहारकालीन धार्मिक संस्था धार्मिक कार्याबरोबरच शिक्षण, संस्कृती आणि सामाजिक जीवनाशी संबंधित काही कार्ये करीत असल्याचे दिसते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय प्रभावाचा विस्तार काळानुसार बदलत गेला. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाचा आणि त्यांच्या राजकीय संबंधांचा उल्लेख आढळतो. खारेपाटण ताम्रपटासह उपलब्ध शिलालेखीय साधनांमधून दक्षिण कोकणातील शिलाहार राजांची नावे, त्यांची वंशपरंपरा आणि त्यांच्या राजकीय अधिपत्याशी संबंधित माहिती उपलब्ध होते.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="KharepatanaCopperPlate"> {{cite journal |last=Kielhorn |first=F. |title=Kharepatan Plates of Rattaraja; Saka-Samvat 930 |journal=Epigraphia Indica |volume=3 |pages=292–302 |year=1895 }} </ref> खारेपाटण ताम्रपट हा शिलाहार राजा रट्टाराजाच्या कारकीर्दीतील इ.स. 1008 चा महत्त्वाचा शिलालेखीय पुरावा मानला जातो. या ताम्रपटात शिलाहारांच्या पूर्वसूरींचा आणि त्यांच्या अधिपती असलेल्या राष्ट्रकूट व कल्याणी चालुक्य राजघराण्यांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांचे राजकीय स्थान आणि त्यांच्या अधिपत्यसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी हा ताम्रपट महत्त्वाचा स्रोत ठरतो.<ref name="KharepatanaCopperPlate"> {{cite journal |last=Kielhorn |first=F. |title=Kharepatan Plates of Rattaraja; Saka-Samvat 930 |journal=Epigraphia Indica |volume=3 |pages=292–302 |year=1895 }} </ref> दक्षिण कोकणातील शिलाहार शाखेचा संबंध गोवा प्रदेशाशीही होता. उपलब्ध ऐतिहासिक अभ्यासांनुसार या शाखेने सुरुवातीला राष्ट्रकूटांच्या आणि नंतर कल्याणी चालुक्यांच्या अधिपत्याखाली दक्षिण कोकणात सत्ता गाजवली. खारेपाटण व इतर ताम्रपटांमधील नोंदी या राजकीय संबंधांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाच्या ठरतात.<ref name="KharepatanaCopperPlate"/> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास करताना केवळ राजाश्रयाच्या आधारावर एखाद्या विद्यमान देवळाला शिलाहारकालीन मानणे योग्य ठरणार नाही. एखाद्या देवळाचे कालमान निश्चित करण्यासाठी वास्तुरचना, शिलालेख, मूर्तिशिल्प, बांधकामाचे स्तर आणि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशावर शिलाहारांची सत्ता होती हा तथ्यात्मक पुरावा आणि त्या प्रदेशातील विशिष्ट देवळाची वास्तू शिलाहारकालीन आहे हा दावा यांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या विकासात स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि स्थानिक कारागिरी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. पुढील काळातील कोकणातील देऊळ वास्तूंमध्ये दगड, लेटराइट आणि लाकूड यांचा विविध प्रकारे वापर झाल्याची उदाहरणे आढळतात. त्यामुळे मध्ययुगीन धार्मिक स्थापत्याचा अभ्यास केवळ राजवंशांच्या इतिहासापुरता मर्यादित न ठेवता स्थानिक वास्तुपरंपरा, बांधकाम साहित्य आणि कारागिरी यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहार सत्तेचा ऱ्हास इ.स. ११व्या शतकाच्या प्रारंभी झाला. त्यानंतर कोकणातील विविध प्रदेशांवर चालुक्य, कदंब, यादव आणि इतर राजकीय सत्तांचा प्रभाव पडला. या राजकीय बदलांचा परिणाम प्रदेशाच्या प्रशासन, सामाजिक जीवन आणि धार्मिक संस्थांवरही झाला.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन काळातील धार्मिक वास्तूंच्या परंपरेचा अभ्यास करताना राजकीय बदलांबरोबरच स्थानिक देवस्थानांच्या सातत्यपूर्ण परंपरेचाही विचार करणे आवश्यक आहे. अनेक देवळांमध्ये कालांतराने दुरुस्ती, विस्तार, पुनर्बांधणी किंवा नवीन वास्तुघटकांची भर पडलेली असू शकते. त्यामुळे आज अस्तित्वात असलेली वास्तू एखाद्या एकाच ऐतिहासिक कालखंडाची निर्मिती आहे असे गृहीत धरता येत नाही. कोकणातील मध्ययुगीन देऊळ स्थापत्याचा अभ्यास करताना वास्तूच्या प्रारंभिक निर्मितीबरोबरच तिच्या नंतरच्या दुरुस्ती, परिवर्तन आणि पुनर्बांधणीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="DalviDalvi2010"/> === आधुनिक काळातील परिवर्तन === आधुनिक काळात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये दुरुस्ती, पुनर्बांधणी, नूतनीकरण आणि नवीन बांधकाम तंत्रज्ञानाचा वापर यांमुळे काही परिवर्तन झाले आहे. पारंपरिक मंदिरांच्या वास्तुरचनेत स्थानिक साहित्य, लाकूड, कौलारू छत आणि स्थानिक बांधकामपरंपरांना महत्त्व राहिले असताना, आधुनिक काळातील पुनर्बांधणीमध्ये बदलत्या बांधकाम पद्धती आणि साहित्याचा वापर केला जातो. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अलीकडील संशोधनात पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक संसाधनांचा वापर आणि सांस्कृतिक वारसा यांचा परस्परसंबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक नूतनीकरणामुळे काही मंदिरांच्या मूळ वास्तुरचनेत आणि दृश्यस्वरूपात बदल होऊ शकतात. 2025 मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या ''Deulkathan'' या वास्तुशिक्षण प्रकल्पाच्या वृत्तांकनात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे दस्तऐवजीकरण आणि तिच्या बदलत्या स्वरूपाचा अभ्यास करण्यात आल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या प्रकल्पाशी संबंधित वास्तुविशारदांनी काही ग्रामदेवतांच्या मंदिरांच्या नूतनीकरणादरम्यान पारंपरिक वास्तुरूपाचे एकसंध काँक्रीट स्वरूपात रूपांतर झाल्याचे उदाहरण दिले आहे.<ref name="Deulkathan2025">{{cite web |last=Iyengar |first=Shriram |title=Kala Ghoda Arts Festival 2025: This project by college students showcases stories of temple architecture in Konkan |url=https://www.mid-day.com/mumbai-guide/things-to-do/article/konkan-calling-23471346 |website=Mid-day |date=25 January 2025 |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक परिवर्तन मंदिराच्या मुख्य वास्तूपुरते मर्यादित नसून मंदिर परिसरातील विविध सुविधांच्या विकासातही दिसून येते. भाविकांसाठी प्रवेशमार्ग, सभागृहे, स्वच्छतागृहे, निवासव्यवस्था आणि इतर सुविधा निर्माण करताना विद्यमान मंदिर परिसराशी त्यांचा संबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते. त्यामुळे धार्मिक वापराच्या गरजा आणि वास्तु-सांस्कृतिक वारशाचे जतन यांच्यात समतोल राखणे हा मंदिर संवर्धनातील एक महत्त्वाचा विषय बनला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काही ऐतिहासिक मंदिरांच्या संवर्धनासाठी नियोजनबद्ध प्रकल्पही हाती घेण्यात आले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील धूतपापेश्वर मंदिराच्या बाबतीत व्यवस्थापन आराखडा, सविस्तर प्रकल्प अहवाल आणि संवर्धन कार्याचा समावेश असलेला प्रकल्प राबविण्यात आला आहे. या प्रकल्पात मुख्य मंदिरासोबत उपदेवालये, उपयुक्तताविषयक वास्तू आणि मंदिर परिसरातील पर्यावरणीय घटक यांचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे. संबंधित प्रकल्पाच्या दस्तऐवजानुसार धूतपापेश्वर मंदिराच्या वास्तूमध्ये शिलाहार आणि पेशवा काळातील वास्तुशैलींचे स्थानिक कोकणी साहित्याशी झालेले अनुकूलन दिसून येते.<ref name="DhootapapeshwarConservation">{{cite web |title=Dhootapapeshwar Temple — Management Plan & DPR & Conservation Works |url=https://anlassociates.com/projects/dhootapapeshwar-temple-management-plan-dpr-conservation-works |website=Abha Narain Lambah Associates |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक काळात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे दस्तऐवजीकरण आणि शैक्षणिक अभ्यासही वाढला आहे. वास्तुशिक्षणाच्या काही प्रकल्पांमध्ये मंदिरांच्या रचना, वास्तुघटक आणि त्यांच्या सामाजिक व सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास करण्यात येत आहे. ''Deulkathan'' प्रकल्पाच्या माध्यमातून वास्तुशिक्षणातील विद्यार्थ्यांनी कोकणातील मंदिरांच्या वास्तुशैलीविषयी माहिती संकलित करून तिचे सादरीकरण केले होते.<ref name="Deulkathan2025"/> कोकणातील मंदिरांच्या संवर्धनात पर्यटन आणि वारसा-जतनाचाही संबंध वाढत आहे. धार्मिक स्थळांबरोबरच ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व असलेल्या स्थळांच्या विकासामध्ये पर्यटकांसाठी आवश्यक सुविधा, संरक्षण आणि दस्तऐवजीकरण यांचा विचार केला जातो. मात्र, या प्रक्रियेत मंदिरांच्या ऐतिहासिक वास्तुरचनेवर आणि परिसराच्या सांस्कृतिक स्वरूपावर होणारा परिणाम विचारात घेणे आवश्यक ठरते. आधुनिक पुनर्बांधणी आणि संवर्धनाच्या प्रक्रियेत पारंपरिक वास्तुरचना, स्थानिक बांधकामसाहित्य, लाकडी घटक, कौलारू छत आणि स्थानिक कारागिरी यांचे जतन हा महत्त्वाचा विचार ठरतो. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अलीकडील संशोधनात स्थानिक संसाधने, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधावर भर देण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक काळातील बदलांमुळे कोकणातील काही मंदिरांच्या वास्तुरूपात परिवर्तन झाले असले तरी पारंपरिक बांधकामज्ञान आणि स्थानिक वास्तुशैलीचा अभ्यास आणि संवर्धन यांना महत्त्व प्राप्त झाले आहे. त्यामुळे मंदिरांच्या आधुनिक गरजा पूर्ण करताना त्यांच्या ऐतिहासिक, वास्तुशास्त्रीय आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करणे हे संवर्धनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> == संदर्भ == lqaeqtkrb62egw9pxzhzf1rw4gx3ly4 2701565 2701564 2026-08-13T09:29:37Z AdvAnantGholam 172574 2701565 wikitext text/x-wiki '''कोकणातील देवळांची वास्तुशैली''' केवळ धार्मिक वास्तूंच्या निर्मितीशी संबंधित परंपरा नसून, प्रदेशाचा भूगोल, हवामान, स्थानिक बांधकाम साहित्य, पारंपरिक कारागिरी, धार्मिक श्रद्धा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक परंपरा यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेली वास्तुपरंपरा म्हणून तिचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील देवळांचा अभ्यास करताना त्यांच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच वास्तुरचना, बांधकामतंत्र, वापरलेले साहित्य, परिसरनियोजन आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. आधुनिक स्थापत्य-अभ्यासांमध्येही कोकणातील मंदिर वास्तूंचा संबंध स्थानिक पर्यावरण, बांधकाम साहित्य, पारंपरिक नियोजन आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025">{{cite book |last=Korlekar |first=Vivek T. |last2=Desai |first2=Chetan S. |chapter=Temple Architecture in the Konkan: Integrating Sustainability and Cultural Legacy |title=Proceedings of the IIA International Research Conference 2024 – Anveshan, 29–31 August, Thiruvananthapuram, India: Asian Architectural Strategies for a Sustainable Future |pages=107–130 }}</ref> <ref name="Potdar2020">{{cite journal |last=Potdar |first=Komal |title=Vernacular Temple Architecture in Sindhudurg District, Konkan Region, Maharashtra |journal=INTACH Journal of Heritage Studies |volume=4 |issue=1 |year=2020 }}</ref> कोकणातील देवळांची वास्तुशैली एकसंध किंवा संपूर्ण प्रदेशात एकसारखी आढळणारी शैली नाही. रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या प्रदेशांमध्ये भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, धार्मिक परंपरा, स्थानिक कारागिरी आणि ऐतिहासिक विकास यांनुसार वास्तुरचनेत भिन्नता दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासात मंदिररचना, स्थानिक भूगोल, उपलब्ध साहित्य आणि पारंपरिक नियोजनपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="Potdar2020"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात भव्यता किंवा स्मारकीय आकारमानापेक्षा स्थानिक वास्तुपरंपरा आणि तिचा सामाजिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासानुसार कोकणातील काही धार्मिक वास्तूंचे स्वरूप स्थानिक निवासवास्तू आणि इतर गैर-स्मारकीय वास्तूंशी संबंधित दिसते. अशा वास्तूंमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक कारागिरी आणि धार्मिक उपयोग यांचा परस्परसंबंध आढळतो. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास केवळ त्यांच्या बाह्य रूपावर आधारित न ठेवता त्यांच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि धार्मिक संदर्भांसह करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DalviDalvi2010">{{cite book |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |chapter=Dismantling Cosmopolitanism: Transformations in the Sacred Heritage of the Non-Monumental in the Konkan |editor-last=Prashad |editor-first=Deependra |title=New Architecture and Urbanism: Development of Indian Traditions |pages=112–117 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |location=Newcastle upon Tyne |year=2010 }</ref><ref name="DalviDalvi2014">{{cite magazine |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |title=Politicizing the Sacred: Religious Architecture in the Konkan |magazine=Take on Art |volume=IV |issue=13 |date=January 2014 }}</ref> देवळाच्या वास्तुरचनेत गर्भगृह, मंडप, प्रवेशरचना, छत, प्राकार, दीपमाळ, काष्ठघटक आणि इतर पूरक वास्तुघटक यांचा समावेश होऊ शकतो; मात्र हे सर्व घटक प्रत्येक कोकणी देवळात समान स्वरूपात किंवा अनिवार्यपणे आढळतात असे मानता येत नाही. मंदिरनिहाय वास्तुरचना स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलू शकते. त्यामुळे कोकणातील देवळांची वास्तुशैली समजून घेताना समान वैशिष्ट्यांपेक्षा प्रादेशिक विविधता आणि स्थानिक अनुकूलन यांना अधिक महत्त्व देणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> कोकणातील देवळांची वास्तुशैली ही म्हणूनच धर्म, पर्यावरण, स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र, कारागिरी आणि ग्रामजीवन यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेण्याची वास्तुपरंपरा आहे. या लेखात या वास्तुपरंपरेचा अभ्यास तिच्या भौगोलिक आणि पर्यावरणीय पार्श्वभूमीपासून ऐतिहासिक विकास, स्थाननियोजन, वास्तुघटक, काष्ठवास्तु, शिल्पकला, कावी कला, बांधकाम साहित्य, प्रादेशिक वैशिष्ट्ये, सामाजिक उपयोग आणि संवर्धनाच्या प्रश्नांपर्यंत विविध अंगांनी करण्यात येतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DalviDalvi2010"/> == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीची संकल्पना == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा विचार केवळ देवळाच्या बाह्य आकारमानावरून करणे योग्य ठरत नाही. देवळाची निवडलेली जागा, परिसराशी असलेले नाते, गर्भगृह आणि मंडपाची रचना, प्रवेशमार्ग, छताची रचना, बांधकाम साहित्य, लाकूड आणि दगड यांचा वापर, वास्तू-अलंकरण, धार्मिक उपयोग तसेच स्थानिक समुदायाशी असलेले संबंध या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार केल्यास या वास्तुपरंपरेचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा संबंध पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक संसाधनांचा वापर, वास्तुघटक आणि सांस्कृतिक सातत्य यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तूंचे विश्लेषण करताना स्थानिक बांधकाम साहित्य, बांधकामतंत्र, वास्तुरचना आणि मंदिरांच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === कोकण आणि देऊळ वास्तू === कोकण प्रदेश महाराष्ट्राच्या पश्चिम भागात अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांगांच्या दरम्यान पसरलेला आहे. या प्रदेशात किनारी भाग, डोंगराळ प्रदेश, पठारी भूभाग, नद्या, खाड्या आणि दऱ्याखोऱ्यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या पश्चिमेस अरबी समुद्र आणि पूर्वेस सह्याद्री पर्वतरांगा असून या प्रदेशाचे भौगोलिक स्वरूप डोंगराळ, मध्यम उताराच्या पठारी आणि किनारी अशा व्यापक भूभागांत विभागलेले आहे.<ref name="GSDAKonkan">{{cite web |title=Konkan |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/ |website=Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्येही या प्रदेशातील सह्याद्री पर्वतरांगा, अरबी समुद्र, नद्या, किनारी मैदाने, लेटराइटची पठारे आणि डोंगराळ भूभाग यांची नोंद आढळते.<ref name="GazetteerRatnagiriGeography">{{cite web |title=Physical Features and Natural Resources — Geographical Regions |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> या भौगोलिक विविधतेच्या पार्श्वभूमीवर कोकणातील पारंपरिक देवळांच्या वास्तुरचनेचा अभ्यास करताना देवळाचे स्थान, परिसर, बांधकाम साहित्य आणि वास्तुरचनेचे पर्यावरणाशी असलेले संबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === प्रादेशिक वैशिष्ट्ये === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक बांधकामपद्धतीनुसार विविधता आढळते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक देऊळ वास्तुशैलीवरील अभ्यासात स्थानिक भूगोल, बांधकाम साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक वास्तुपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="Potdar2020"/> त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट देवळाच्या वास्तुरचनेवरून संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान वास्तुशैली निश्चित करणे योग्य ठरत नाही. त्याऐवजी रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या विविध भागांतील देवळांच्या वास्तुरचना, बांधकाम साहित्य, वास्तुघटक आणि स्थानिक परंपरा यांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास प्रादेशिक वैशिष्ट्ये अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येतात.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपात कालानुसारही बदल झाले आहेत. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासात कोकणातील गैर-स्मारकीय धार्मिक वास्तूंच्या स्थानिक स्वरूपात आधुनिक काळात झालेल्या परिवर्तनाचा विचार करण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार काही धार्मिक वास्तूंच्या रूपांतरणामध्ये पारंपरिक वास्तुघटक, स्थानिक प्रमाण आणि साहित्य यांच्यात बदल झाले असून धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपावर आधुनिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रक्रियांचाही प्रभाव पडला आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="DalviDalvi2014"/> === वास्तु आणि ग्रामजीवन === कोकणातील देऊळ हे केवळ धार्मिक उपासनेचे स्थान न राहता अनेक ठिकाणी ग्रामजीवनाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवहारांचेही केंद्र राहिले आहे. धार्मिक उत्सव, जत्रा, सामुदायिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरा यांमुळे देवळाचा परिसर आणि स्थानिक समाज यांच्यातील संबंध दृढ झालेले दिसतात. त्यामुळे देवळाच्या वास्तूचा अभ्यास करताना तिच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तूंचा विचार धार्मिक उपयोगाबरोबरच समुदायाच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासातून मंदिर वास्तू, स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि समुदायाच्या सांस्कृतिक जीवनातील परस्परसंबंध अधोरेखित होतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात Dalvi आणि Dalvi यांनी धार्मिक वास्तू, निवासवास्तू, वस्ती आणि सार्वजनिक अवकाश यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार पारंपरिक कोकणी वास्तुपरंपरेचे स्वरूप स्थानिक जीवनपद्धती, उपलब्ध साहित्य आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांशी संबंधित होते.<ref name="DalviDalvi2010"/> अशा प्रकारे कोकणातील देवळाची वास्तुरचना ही केवळ धार्मिक विधींसाठी आवश्यक असलेल्या वास्तुघटकांपुरती मर्यादित न राहता स्थानिक समाजाच्या सामुदायिक जीवनाशीही संबंधित अवकाश म्हणून अभ्यासता येते. तथापि, सर्व कोकणी देवळे समान प्रकारे सामाजिक केंद्र म्हणून वापरली जातात असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक देवळाच्या स्थानिक उपयोगाचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === धार्मिक वास्तू आणि सांस्कृतिक वारसा === कोकणातील देवळांचे महत्त्व त्यांच्या वास्तुरचनेपुरते मर्यादित नसून, त्या स्थानिक सांस्कृतिक वारशाच्या भौतिक अभिव्यक्ती म्हणूनही अभ्यासता येतात. देवळांशी संबंधित बांधकामतंत्र, काष्ठशिल्प, अलंकरण, धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांमधून वास्तुज्ञान आणि सांस्कृतिक परंपरांचे विविध पैलू व्यक्त होतात.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या दृष्टीने कोकणातील देवळांचा अभ्यास हा वास्तुकला, इतिहास, लोकसंस्कृती, पर्यावरण आणि वारसा-संवर्धन या विविध क्षेत्रांना जोडणारा बहुविषयक अभ्यास ठरतो. Korlekar आणि Desai यांनी कोकणातील देवळांच्या वास्तुशैलीचा संबंध स्थानिक संसाधने, बांधकामतंत्र, पर्यावरणीय परिस्थिती आणि सांस्कृतिक सातत्याशी जोडला आहे. Potdar यांच्या सिंधुदुर्गातील अभ्यासात स्थानिक भूगोल, साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक वास्तुपद्धती यांच्या संदर्भात देऊळ वास्तूंचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> देऊळ वास्तूंच्या संवर्धनाच्या दृष्टीने त्यांच्या भौतिक रचनेबरोबरच त्यांच्याशी संबंधित पारंपरिक कारागिरी आणि बांधकामज्ञानाचे दस्तऐवजीकरणही महत्त्वाचे ठरते. त्यामुळे कोकणातील देवळांचा वारसा समजून घेताना वास्तू, तिचे साहित्य, कारागिरी, धार्मिक उपयोग आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === हवामान आणि पर्जन्यमान === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना या प्रदेशाचे हवामान आणि विशेषतः मान्सूनचे पर्जन्यमान महत्त्वाचे पर्यावरणीय घटक ठरतात. अरबी समुद्रालगतचा प्रदेश, सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांचा भूभाग आणि मान्सूनशी संबंधित पर्जन्यमान यांमुळे पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात छताची रचना, पावसापासून संरक्षण, पाण्याचा निचरा आणि बांधकाम साहित्य यांसारख्या बाबींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या भौगोलिक रचनेत डोंगराळ, पठारी आणि किनारी भूभागांचा समावेश होतो.<ref name="GSDAKonkan"/> कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीवरील आधुनिक अभ्यासातही स्थानिक पर्यावरण, उपलब्ध संसाधने, पारंपरिक बांधकामपद्धती आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील देवळांच्या वास्तुरचनेत स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र आणि पर्यावरणाशी संबंधित बाबींचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> किनारी महाराष्ट्रातील पारंपरिक वस्तीच्या अभ्यासातून स्थानिक हवामान आणि भूभागाशी जुळवून घेतलेल्या वास्तुरचनेची उदाहरणे नोंदविण्यात आली आहेत. Harihareshwar येथील अभ्यासात पारंपरिक घरांच्या छतांमध्ये लाकडी घटकांवर आधारित कौलारू रचना आढळत असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात अशा छतांची देखभाल आणि त्यांच्यासमोरील संवर्धनविषयक अडचणींचाही विचार करण्यात आला आहे.<ref name="ManjrekarSharmaKeskar2021">{{cite book |last=Manjrekar |first=Shraddha Mahore |last2=Sharma |first2=Pallavi |last3=Keskar |first3=Poorva |chapter=Built Environment of Indian Villages: A Case Study of Coastal Village of Maharashtra |title=Architecture & Planning for Villages |year=2021 }}</ref> या निरीक्षणांचा उपयोग कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीच्या पर्यावरणीय संदर्भाचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो; मात्र घरांच्या वास्तुरचनेविषयीचे निष्कर्ष सर्व देवळांना थेट लागू करता येत नाहीत. देवळांच्या छतांची रचना, साहित्य आणि बांधकामतंत्र यांचा निष्कर्ष संबंधित देवळाच्या स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे काढणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील देवळांच्या अभ्यासात स्थानिक पर्यावरण आणि बांधकामपरंपरेचा विचार करण्याची आवश्यकता याच कारणामुळे अधोरेखित होते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === स्थानिक बांधकाम साहित्य === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या बांधकाम साहित्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. दगड, लेटराइट किंवा जांभा दगड, लाकूड, माती, चुना आणि कौले यांसारख्या साहित्याचा कोकणातील विविध पारंपरिक वास्तूंमध्ये वापर झालेला आढळतो. या साहित्याचा वापर त्यांच्या स्थानिक उपलब्धतेबरोबरच प्रदेशातील हवामान, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि कारागिरीशी संबंधित असल्याचे विविध वास्तु-अभ्यासांतून दिसून येते.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक देऊळ वास्तुशैलीवरील Komal Potdar यांच्या अभ्यासात देवळांच्या वास्तुरचनेचा संबंध स्थानिक भूगोल, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक वास्तुनियोजनाशी जोडण्यात आला आहे. या अभ्यासातून सिंधुदुर्गातील देऊळ वास्तूंच्या वास्तुघटकांचा आणि त्यांच्या स्थानिक संदर्भांचा अभ्यास करण्यात आल्याचे दिसते.<ref name="Potdar2020"/> लाकूड हे कोकणातील पारंपरिक वास्तुपरंपरेतील महत्त्वाचे साहित्य आहे. Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथात दख्खनमधील काष्ठवास्तू, लाकडी वास्तुघटक आणि काष्ठकारागिरीचा व्यापक अभ्यास करण्यात आला आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना हा व्यापक दख्खनी संदर्भ उपयुक्त ठरतो; मात्र त्यातील निष्कर्ष कोकणातील प्रत्येक देवळाला थेट लागू करता येत नाहीत.<ref name="Mate1967">{{cite book |last=Mate |first=Madhukar Shripad |title=Deccan Woodwork |series=Deccan College Building Centenary & Silver Jubilee Series |volume=49 |publisher=Deccan College Postgraduate and Research Institute |location=Poona |year=1967 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी परिसरातील विविध प्रकारच्या दगडांची तसेच लेटराइटची नोंद आढळते. या प्रदेशात बांधकामासाठी वापरता येणारे स्थानिक दगड उपलब्ध असल्याची नोंद या ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये करण्यात आली आहे.<ref name="GazetteerStone">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Building Stones |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_economic.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> स्थानिक बांधकाम साहित्याचा वापर हा कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीच्या अभ्यासातील एक महत्त्वाचा घटक आहे. तथापि, सर्व देवळांमध्ये समान साहित्य किंवा समान बांधकामपद्धती वापरली गेली असे मानता येत नाही. विशिष्ट देवळातील साहित्य निश्चित करण्यासाठी त्या देवळाचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Potdar2020"/><ref name="GazetteerStone"/> === जांभा दगड आणि इतर दगडांचा वापर === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक दगडांच्या उपलब्धतेला महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात बांधकामासाठी उपयुक्त अशा विविध प्रकारच्या खडकांची उपलब्धता असल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आढळते. त्यामध्ये granite-gneiss, quartzite, Deccan trap आणि laterite यांसारख्या खडकांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात स्थानिक भूगर्भीय रचना आणि बांधकाम साहित्य यांचा संबंध विचारात घेता येतो.<ref name="GazetteerStone"/> विशिष्ट देवळामध्ये कोणत्या प्रकारचा दगड वापरण्यात आला आहे, हे मंदिरनिहाय बदलू शकते. कुंकेश्वर देवळाच्या पायाभरणीत granite, तर वरील बांधकाम आणि घुमटामध्ये laterite वापरल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये आहे. यावरून एका देवळाच्या वास्तूमध्येही वेगवेगळ्या वास्तुघटकांसाठी भिन्न प्रकारच्या दगडांचा वापर झालेला दिसतो.<ref name="GazetteerKunkeshvar">{{cite web |title=Kunkeshvar |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Kunkeshvar.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> सावंतवाडी परिसरातील वाळवळ आणि आकेरी येथे बांधकामासाठी उपयुक्त दगडांच्या उपलब्धतेची नोंद जुन्या *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये आहे. त्यानुसार वाळवळ येथील दगड quartz किंवा quartzite प्रकारचा असून आकेरी येथील दगड slate-coloured talc-schist प्रकारचा, कठीण आणि बांधकामासाठी उपयुक्त असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच नोंदीत सावंतवाडी परिसरातील अनेक ठिकाणी laterite उत्खनन होत असल्याचाही उल्लेख आहे.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone">{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Minerals |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pro2_minerals.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> या नोंदींवरून कोकणातील पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात केवळ “जांभा दगड” या एका संज्ञेपुरते मर्यादित न राहता विविध स्थानिक दगडांचे प्रकार, त्यांची भौगोलिक उपलब्धता आणि विशिष्ट वास्तूंमध्ये झालेला वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. एखाद्या देवळात वापरलेल्या दगडाचा प्रकार निश्चित करण्यासाठी त्या देवळाचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण किंवा विश्वसनीय ऐतिहासिक नोंद आवश्यक आहे. वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण देवळाचा उल्लेख रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमधील स्थानवर्णनात आढळतो. देवळाचे स्थान नदीकाठी असल्याचे तसेच त्याच्या वास्तूत दगडाचा वापर आणि स्तंभांवरील कोरीव काम यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="GazetteerValavalTemple">{{cite web |title=Valaval |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Valaval.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> कुंकेश्वर देऊळ हे दगडी बांधकामातील विविधतेचे उदाहरण आहे. गॅझेटियरनुसार त्याच्या पायाभरणीत granite आणि वरील बांधकामात तसेच घुमटामध्ये laterite वापरण्यात आला आहे. देवळाच्या प्रवेशद्वारावरील शिलालेखाच्या आधारे इ.स. १६८० मध्ये त्याची दुरुस्ती आणि विस्तार झाल्याचीही नोंद आहे.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> कुंकेश्वर देवळाच्या बांधकामाचा अभ्यास करताना त्यामुळे केवळ वापरलेल्या दगडांच्या प्रकारांचा विचार न करता वास्तूच्या दुरुस्ती, विस्तार आणि नंतरच्या देखभालीच्या टप्प्यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. यामुळे सध्याच्या वास्तुरचनेतील विविध घटकांचा ऐतिहासिक विकास समजून घेण्यास मदत होते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुपरंपरेत लाकडाला महत्त्वाचे स्थान आहे. धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर काष्ठघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"> {{cite web |last=Hadap |first=Nitin Narhar |title=Konkan Woodwork: A Preliminary Note |website=Academia.edu |url=https://siu-in.academia.edu/DrNitinHadap |access-date=13 August 2026 }} </ref> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील काष्ठवास्तू आणि काष्ठकलांचा क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे विचार करण्यात आला आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणारे लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया आणि इतर काष्ठघटक यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचीही नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ वास्तूच्या संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून, त्यावर कोरीव काम आणि इतर अलंकरणात्मक प्रक्रिया करून वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपातही भर घालण्यात आली आहे. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना तिच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठशिल्प आणि अलंकरण यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या ग्रंथात दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, काष्ठकारागिरी आणि काष्ठशिल्प यांची व्यापक पार्श्वभूमी आढळते. हा संदर्भ कोकणातील काष्ठवास्तूचे स्थान व्यापक दख्खनी काष्ठपरंपरेच्या संदर्भात समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो; मात्र त्यातील सर्व वैशिष्ट्ये कोकणातील प्रत्येक देवळाला थेट लागू करता येत नाहीत.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना लाकडाचा वापर, स्थानिक कारागिरी, वास्तूतील काष्ठघटक, धार्मिक उपयोग आणि अलंकरण यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तू ही कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीतील केवळ सजावटीची बाब नसून, काही देवळांच्या वास्तुरचनेतील संरचनात्मक, कलात्मक आणि सांस्कृतिक घटक म्हणून तिचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुशैलीमध्ये लाकडाला विशेष महत्त्व आहे. धार्मिक आणि लौकिक अशा दोन्ही प्रकारच्या वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर वास्तुघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील लाकडी कलापरंपरेचे क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे अध्ययन करण्यात आले आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणाऱ्या लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, bracket figures, ceiling panels, lintels आणि इतर काष्ठघटकांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. तसेच काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून त्यावर कोरीव काम करून वास्तूला कलात्मक स्वरूप देण्यात आले. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तुचा अभ्यास हा वास्तुशास्त्र आणि काष्ठशिल्प या दोन्हींच्या संगमातून करणे आवश्यक ठरते. दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या संदर्भातून दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, कारागिरी आणि काष्ठशिल्पाची व्यापक पार्श्वभूमी समजण्यास मदत होते.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना स्थानिक लाकूड, कारागिरीचे तंत्र, धार्मिक उपयोग आणि वास्तूतील लाकडी घटकांचे परस्परसंबंध यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तु ही कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीची केवळ सजावटीची बाब नसून तिच्या संरचनात्मक आणि सांस्कृतिक स्वरूपाचा महत्त्वाचा भाग आहे. === काष्ठशिल्प आणि देऊळ वास्तु === काष्ठशिल्प हे कोकणातील देऊळ वास्तुपरंपरेतील महत्त्वाचे कलात्मक अंग आहे. लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, छताची पटलं आणि इतर काष्ठघटकांवर केलेले कोरीव काम वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालते. Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लाकडी कोरीव काम आढळल्याची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासात लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताची पटलं, तुळया आणि इतर काष्ठघटकांचा तसेच काही देवळांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवरील रंगीत काष्ठपटलांचा उल्लेख आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना त्यावरील प्रतिमा, अलंकरणात्मक नमुने, कोरीव कामाचे तंत्र, शैली, संभाव्य कालमान आणि त्यांचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ यांचा विचार करता येतो. Hadap यांच्या अभ्यासात काष्ठकलांमधील प्रतिमाशास्त्र, शैली, तंत्र, कलात्मक मूल्य आणि सामाजिक-धार्मिक इतिहास यांचाही विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे काष्ठशिल्प हे केवळ सजावटीचे अंग न राहता वास्तूशी संबंधित कलात्मक आणि सांस्कृतिक माहितीचा स्रोत म्हणूनही अभ्यासता येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर देवळांतील काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र अभ्यासही करण्यात आला आहे. या अभ्यासाचा केंद्रबिंदू या देवळांमध्ये जतन झालेल्या काष्ठशिल्प-पटलांचा असून, त्यामुळे पावस येथील काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र वास्तुशिल्पीय आणि कलाविषयक संदर्भात अभ्यास करता येतो.<ref name="PawasKashthashilpa2026">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Joshi |first2=Renuka |last3=Ambalkar |first3=Janhavi |last4=Gaikwad |first4=Tanvi |title=Case Study of Kashthashilpa Panels from Someshwara and Vishweshwar Temple of Pawas, Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Kalākalpa: IGNCA Journal of Arts |year=2026 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |location=New Delhi }}</ref> पावस येथील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना काष्ठशिल्प-पटलांची रचना, त्यावरील अलंकरण, वापरलेले साहित्य, कारागिरीचे तंत्र आणि देवळाच्या वास्तुरचनेतील त्यांचे स्थान यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. अशा अभ्यासातून रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठशिल्प परंपरेची स्थानिक वैशिष्ट्ये आणि तिचा देऊळ वास्तुशी असलेला संबंध अधिक स्पष्ट होण्यास मदत होऊ शकते.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === काष्ठवास्तुतील संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक घटक === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये लाकडाचा वापर संरचनात्मक तसेच अलंकरणात्मक घटक म्हणून करण्यात आला आहे. स्तंभ, तुळया, छताचे घटक आणि चौकटी यांसारख्या काष्ठघटकांना वास्तूच्या संरचनेत भूमिका असतानाच, त्यांवरील कोरीव काम आणि इतर अलंकरणात्मक घटक वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काही धार्मिक वास्तूंमध्ये काष्ठशिल्पावर देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रतीके, पौराणिक प्रतिमा किंवा स्थानिक कलापरंपरांशी संबंधित अलंकरण आढळू शकते. मात्र, अशा प्रतिमांचे स्वरूप आणि त्यांचे अर्थ वास्तूनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे काष्ठशिल्पातील प्रतिमांचे अर्थ लावताना प्रत्यक्ष वास्तु-अभ्यास, शिल्पविषयक दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भ यांचा आधार घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठवास्तूच्या संवर्धनाचा विचार करताना तिच्या संरचनात्मक भूमिकेबरोबरच काष्ठशिल्पाचे कलात्मक आणि ऐतिहासिक महत्त्वही लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूंच्या दस्तऐवजीकरणात लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताची पटलं आणि इतर काष्ठघटकांची नोंद करण्यात आली आहे. अशा घटकांचे दस्तऐवजीकरण त्यांच्या वास्तुशिल्पीय, कलात्मक आणि सांस्कृतिक मूल्यांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास हा एका विशिष्ट कालखंडात अचानक निर्माण झालेल्या वास्तुप्रकाराच्या स्वरूपात पाहता येत नाही. या प्रदेशातील धार्मिक स्थापत्याच्या पुरातत्त्वीय पुराव्यांमध्ये प्राचीन शैलकृत धार्मिक वास्तूंचा समावेश होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील प्रारंभिक ब्राह्मणीय शैलकृत गुहा हे त्याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. या स्थळावर शैलकृत गुहा, शिल्पप्रतिमा आणि प्रतिमाशास्त्रीय घटक आढळतात आणि त्यांचा काल इ.स.च्या चौथ्या–पाचव्या शतकाच्या सुमारास निश्चित करण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |last3=Dhanawade |first3=Anjay |last4=Ganvir |first4=Shrikant |last5=Dalavi |first5=Hemant |title=Early Brahmanical Rock Cut Caves at Katalgaon-Javade, District Ratnagiri, Maharashtra, India |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Sri Lanka |volume=62 |issue=2 |year=2018 |pages=65–114 |url=https://www.royalasiaticsociety.lk/wp-content/uploads/2022/09/A-Contents-of-RASSL-Journals-for-Sale-up-to-2019-1.pdf |publisher=Royal Asiatic Society of Sri Lanka }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शैलकृत धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात पुढील संशोधनातूनही नवीन पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. Bokil आणि Kamble यांच्या २०२५ मधील अभ्यासात संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका शैलकृत गुहेची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासातून दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तुंच्या पुढील संशोधनाची आवश्यकता अधोरेखित करण्यात आली आहे.<ref name="BokilKambleRockCutCaves">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Kamble |first2=Riya |title=Newly Discovered Rock-Cut Caves from the Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Journal of Studies in South Asia |volume=1 |issue=1 |year=2025 |pages=17–24 |date=30 June 2025 |url=https://www.pbjournals.com/JSSA }}</ref> कोकणातील धार्मिक स्थापत्याच्या पुढील विकासाचा अभ्यास करताना दगडी वास्तू, काष्ठवास्तू, लेटराइटचा वापर, स्थानिक बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात स्थानिक साहित्य, वास्तुघटक आणि कारागिरी यांच्यातील संबंध दिसून येतात. काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, तुळया, दरवाजे, कंस आणि इतर काष्ठघटकांच्या वापराची नोंद झाली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास केवळ वास्तूच्या बाह्य स्वरूपावर आधारित न ठेवता पुरातत्त्वीय अवशेष, वास्तुरचना, शिल्पकला, प्रतिमाशास्त्र, ऐतिहासिक साधने आणि स्थानिक वास्तुपरंपरा यांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून करणे आवश्यक आहे. कातळगाव–जावडे येथील अभ्यासात शैलकृत वास्तुरचना आणि शिल्प-प्रतिमाशास्त्राचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे, तर कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या आधुनिक अभ्यासात वास्तू, स्थानिक परंपरा आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा कालानुक्रम निश्चित करताना प्रत्येक वास्तूचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय, ऐतिहासिक आणि वास्तुशिल्पीय पुरावा विचारात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध पुराव्यांवरून विविध कालखंडांतील धार्मिक स्थापत्याची वैशिष्ट्ये ओळखता येतात; मात्र आधुनिक कोकणातील सर्व देवळांची वास्तुरचना एका अखंड आणि एकरेषीय विकासातून निर्माण झाली असे मानणे योग्य ठरणार नाही. प्रदेशातील विविध भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक साहित्य, धार्मिक परंपरा आणि कारागिरी यांमुळे या वास्तुपरंपरेत प्रादेशिक विविधता निर्माण झालेली दिसते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === प्राचीन धार्मिक वास्तू === कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासासाठी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तुसमूह महत्त्वाचा पुरातत्त्वीय पुरावा आहे. कातळगाव आणि जावडे ही गावे लांजा तालुक्यात असून, तेथील शैलकृत वास्तू लेटराइट किंवा फेरिक्रीटच्या थरात कोरण्यात आल्या आहेत. Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार या स्थळाच्या एका परिसरात एकूण दहा शैलकृत वास्तूंची नोंद करण्यात आली आहे. त्यांपैकी काही वास्तूंच्या परिसरात शिल्पप्रतिमा, पादपीठे, कोनाडे आणि इतर वास्तुघटक आढळतात.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तू साधारणपणे इ.स.च्या चौथ्या–पाचव्या शतकाच्या कालखंडाशी संबंधित आहेत. या वास्तूंचे महत्त्व त्यांच्या प्राचीनतेबरोबरच त्यांच्या वास्तुरचनेत आणि शिल्पप्रतिमांमध्ये आहे. अभ्यासकांनी या वास्तूंची तुलना महाराष्ट्र, गोवा आणि दख्खनमधील इतर आरंभीच्या ब्राह्मणीय शैलकृत वास्तूंशी केली आहे. त्यामुळे पश्चिम किनारपट्टीवरील आरंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक स्थापत्याच्या अभ्यासात कातळगाव–जावडे हे महत्त्वाचे स्थळ ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील अनेक शैलकृत वास्तू आकाराने लहान आणि एककक्षीय स्वरूपाच्या आहेत. काही वास्तूंमध्ये पादपीठे किंवा आसनासदृश घटक आढळतात. अभ्यासानुसार या वास्तूंमध्ये प्रवेशासाठी स्वतंत्र विकसित दरवाजाची चौकट सामान्यतः आढळत नाही; सातव्या गुहेत मात्र दरवाजाच्या चौकटीशी संबंधित वैशिष्ट्ये असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या प्रकारच्या साध्या, एककक्षीय शैलकृत वास्तूंची उदाहरणे महाराष्ट्र आणि गोवा तसेच दख्खनमधील इतर स्थळांशी तुलनात्मक स्वरूपात अभ्यासली आहेत.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> या वास्तुसमूहातील शिल्पप्रतिमांमध्ये वैष्णव आणि शैव धार्मिक परंपरांशी संबंधित विषय आढळतात. अभ्यासात विष्णू, नरसिंह, कार्तिकेय, शिव-पार्वती आणि गंगावतरणाशी संबंधित शिल्पांचा तसेच ब्रह्मा किंवा बहुमुखी शिवाशी संबंधित असू शकणाऱ्या प्रतिमेचा विचार करण्यात आला आहे. काही प्रतिमांची ओळख निश्चित नसल्याने अभ्यासकांनी त्याबाबत संभाव्य मते मांडली आहेत.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील वास्तूंच्या अभ्यासातून शैलकृत स्थापत्य आणि धार्मिक प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट होतो. वास्तुरचना, शिल्पप्रतिमा आणि त्यांच्या प्रतिमाशास्त्रीय वैशिष्ट्यांचा एकत्रित अभ्यास केल्यामुळे आरंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक स्थापत्याच्या स्वरूपाचा अभ्यास करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तूंची तुलना दख्खन आणि पश्चिम भारतातील इतर आरंभीच्या ब्राह्मणीय शैलकृत वास्तूंशी करण्यात आली आहे. या तुलनेत काही वास्तुघटक आणि एककक्षीय रचनांमध्ये साम्य आढळते. त्यामुळे कातळगाव–जावडे येथील वास्तूंचा अभ्यास स्थानिक पुराव्यांपुरता मर्यादित न ठेवता व्यापक दख्खनी शैलकृत स्थापत्यपरंपरेच्या संदर्भातही करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या उपलब्धतेबाबत Raghunath Bokil आणि Riya Kamble यांच्या २०२५ मधील अभ्यासात योग्य शैलसाहित्याच्या मर्यादित उपलब्धतेमुळे या प्रदेशात शैलकृत वास्तूंची संख्या तुलनेने मर्यादित असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका नव्याने नोंद झालेल्या शैलकृत गुहेचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> या नव्या पुरातत्त्वीय नोंदींमुळे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या अभ्यासाला पुढील संशोधनाची दिशा मिळते. नव्याने नोंद होणाऱ्या स्थळांचे दस्तऐवजीकरण, त्यांची वास्तुरचना आणि शिल्पवैशिष्ट्यांचे तुलनात्मक विश्लेषण तसेच उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांचा अभ्यास यांद्वारे या वास्तुपरंपरेचे अधिक सुस्पष्ट आकलन होऊ शकते.<ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> कातळगाव–जावडे आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील इतर शैलकृत वास्तू या नंतरच्या कोकणी देऊळ वास्तुशैलीची थेट किंवा एकमेव पूर्वरूपे म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध पुरातत्त्वीय अभ्यास मात्र या वास्तूंमधून कोकणातील प्राचीन धार्मिक स्थापत्य, शैलकृत वास्तुरचना आणि प्रतिमाशास्त्रीय परंपरांचा महत्त्वपूर्ण पुरावा उपलब्ध करून देतात. त्यामुळे कोकणातील देऊळ स्थापत्याच्या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास करताना या शैलकृत वास्तूंचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भ म्हणून विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> === शिलाहार आणि मध्ययुगीन परंपरा === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहार राजवटीला महत्त्वाचे स्थान आहे. दक्षिण कोकणातील शिलाहार घराण्याची सत्ता साधारण इ.स. ७७० ते १०२० या कालखंडात होती. या घराण्याच्या सत्तेचा विस्तार सह्याद्री पर्वत आणि समुद्र यांच्या दरम्यानच्या दक्षिण कोकण प्रदेशाशी संबंधित होता. शिलाहारांच्या इतिहासाची माहिती ताम्रपट, शिलालेख आणि इतर ऐतिहासिक साधनांमधून उपलब्ध होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खारेपाटण ताम्रपट हे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे साधन आहे.<ref name="GazetteerShilaharas"> {{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }} </ref><ref name="Khobrekar1985"> Khobrekar, V. G. ''History of Konkan (1630–1818)''. Bombay, 1985. </ref> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अभ्यास करताना देवळांशी संबंधित संस्थात्मक कार्याचाही विचार करता येतो. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरनुसार खारेपाटण ताम्रपटांमधून देवळांशी शाळा आणि सत्रे संबंधित असल्याचे दिसून येते. या नोंदीवरून शिलाहारकालीन धार्मिक संस्था धार्मिक कार्याबरोबरच शिक्षण, संस्कृती आणि सामाजिक जीवनाशी संबंधित काही कार्ये करीत असल्याचे दिसते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय प्रभावाचा विस्तार काळानुसार बदलत गेला. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाचा आणि त्यांच्या राजकीय संबंधांचा उल्लेख आढळतो. खारेपाटण ताम्रपटासह उपलब्ध शिलालेखीय साधनांमधून दक्षिण कोकणातील शिलाहार राजांची नावे, त्यांची वंशपरंपरा आणि त्यांच्या राजकीय अधिपत्याशी संबंधित माहिती उपलब्ध होते.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="KharepatanaCopperPlate"> {{cite journal |last=Kielhorn |first=F. |title=Kharepatan Plates of Rattaraja; Saka-Samvat 930 |journal=Epigraphia Indica |volume=3 |pages=292–302 |year=1895 }} </ref> खारेपाटण ताम्रपट हा शिलाहार राजा रट्टाराजाच्या कारकीर्दीतील इ.स. 1008 चा महत्त्वाचा शिलालेखीय पुरावा मानला जातो. या ताम्रपटात शिलाहारांच्या पूर्वसूरींचा आणि त्यांच्या अधिपती असलेल्या राष्ट्रकूट व कल्याणी चालुक्य राजघराण्यांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांचे राजकीय स्थान आणि त्यांच्या अधिपत्यसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी हा ताम्रपट महत्त्वाचा स्रोत ठरतो.<ref name="KharepatanaCopperPlate"> {{cite journal |last=Kielhorn |first=F. |title=Kharepatan Plates of Rattaraja; Saka-Samvat 930 |journal=Epigraphia Indica |volume=3 |pages=292–302 |year=1895 }} </ref> दक्षिण कोकणातील शिलाहार शाखेचा संबंध गोवा प्रदेशाशीही होता. उपलब्ध ऐतिहासिक अभ्यासांनुसार या शाखेने सुरुवातीला राष्ट्रकूटांच्या आणि नंतर कल्याणी चालुक्यांच्या अधिपत्याखाली दक्षिण कोकणात सत्ता गाजवली. खारेपाटण व इतर ताम्रपटांमधील नोंदी या राजकीय संबंधांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाच्या ठरतात.<ref name="KharepatanaCopperPlate"/> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास करताना केवळ राजाश्रयाच्या आधारावर एखाद्या विद्यमान देवळाला शिलाहारकालीन मानणे योग्य ठरणार नाही. एखाद्या देवळाचे कालमान निश्चित करण्यासाठी वास्तुरचना, शिलालेख, मूर्तिशिल्प, बांधकामाचे स्तर आणि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशावर शिलाहारांची सत्ता होती हा तथ्यात्मक पुरावा आणि त्या प्रदेशातील विशिष्ट देवळाची वास्तू शिलाहारकालीन आहे हा दावा यांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या विकासात स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि स्थानिक कारागिरी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. पुढील काळातील कोकणातील देऊळ वास्तूंमध्ये दगड, लेटराइट आणि लाकूड यांचा विविध प्रकारे वापर झाल्याची उदाहरणे आढळतात. त्यामुळे मध्ययुगीन धार्मिक स्थापत्याचा अभ्यास केवळ राजवंशांच्या इतिहासापुरता मर्यादित न ठेवता स्थानिक वास्तुपरंपरा, बांधकाम साहित्य आणि कारागिरी यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहार सत्तेचा ऱ्हास इ.स. ११व्या शतकाच्या प्रारंभी झाला. त्यानंतर कोकणातील विविध प्रदेशांवर चालुक्य, कदंब, यादव आणि इतर राजकीय सत्तांचा प्रभाव पडला. या राजकीय बदलांचा परिणाम प्रदेशाच्या प्रशासन, सामाजिक जीवन आणि धार्मिक संस्थांवरही झाला.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन काळातील धार्मिक वास्तूंच्या परंपरेचा अभ्यास करताना राजकीय बदलांबरोबरच स्थानिक देवस्थानांच्या सातत्यपूर्ण परंपरेचाही विचार करणे आवश्यक आहे. अनेक देवळांमध्ये कालांतराने दुरुस्ती, विस्तार, पुनर्बांधणी किंवा नवीन वास्तुघटकांची भर पडलेली असू शकते. त्यामुळे आज अस्तित्वात असलेली वास्तू एखाद्या एकाच ऐतिहासिक कालखंडाची निर्मिती आहे असे गृहीत धरता येत नाही. कोकणातील मध्ययुगीन देऊळ स्थापत्याचा अभ्यास करताना वास्तूच्या प्रारंभिक निर्मितीबरोबरच तिच्या नंतरच्या दुरुस्ती, परिवर्तन आणि पुनर्बांधणीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="DalviDalvi2010"/> === आधुनिक काळातील परिवर्तन === आधुनिक काळात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये दुरुस्ती, पुनर्बांधणी, नूतनीकरण आणि नवीन बांधकाम तंत्रज्ञानाचा वापर यांमुळे काही परिवर्तन झाले आहे. पारंपरिक मंदिरांच्या वास्तुरचनेत स्थानिक साहित्य, लाकूड, कौलारू छत आणि स्थानिक बांधकामपरंपरांना महत्त्व राहिले असताना, आधुनिक काळातील पुनर्बांधणीमध्ये बदलत्या बांधकाम पद्धती आणि साहित्याचा वापर केला जातो. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अलीकडील संशोधनात पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक संसाधनांचा वापर आणि सांस्कृतिक वारसा यांचा परस्परसंबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक नूतनीकरणामुळे काही मंदिरांच्या मूळ वास्तुरचनेत आणि दृश्यस्वरूपात बदल होऊ शकतात. 2025 मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या ''Deulkathan'' या वास्तुशिक्षण प्रकल्पाच्या वृत्तांकनात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे दस्तऐवजीकरण आणि तिच्या बदलत्या स्वरूपाचा अभ्यास करण्यात आल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या प्रकल्पाशी संबंधित वास्तुविशारदांनी काही ग्रामदेवतांच्या मंदिरांच्या नूतनीकरणादरम्यान पारंपरिक वास्तुरूपाचे एकसंध काँक्रीट स्वरूपात रूपांतर झाल्याचे उदाहरण दिले आहे.<ref name="Deulkathan2025">{{cite web |last=Iyengar |first=Shriram |title=Kala Ghoda Arts Festival 2025: This project by college students showcases stories of temple architecture in Konkan |url=https://www.mid-day.com/mumbai-guide/things-to-do/article/konkan-calling-23471346 |website=Mid-day |date=25 January 2025 |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक परिवर्तन मंदिराच्या मुख्य वास्तूपुरते मर्यादित नसून मंदिर परिसरातील विविध सुविधांच्या विकासातही दिसून येते. भाविकांसाठी प्रवेशमार्ग, सभागृहे, स्वच्छतागृहे, निवासव्यवस्था आणि इतर सुविधा निर्माण करताना विद्यमान मंदिर परिसराशी त्यांचा संबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते. त्यामुळे धार्मिक वापराच्या गरजा आणि वास्तु-सांस्कृतिक वारशाचे जतन यांच्यात समतोल राखणे हा मंदिर संवर्धनातील एक महत्त्वाचा विषय बनला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काही ऐतिहासिक मंदिरांच्या संवर्धनासाठी नियोजनबद्ध प्रकल्पही हाती घेण्यात आले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील धूतपापेश्वर मंदिराच्या बाबतीत व्यवस्थापन आराखडा, सविस्तर प्रकल्प अहवाल आणि संवर्धन कार्याचा समावेश असलेला प्रकल्प राबविण्यात आला आहे. या प्रकल्पात मुख्य मंदिरासोबत उपदेवालये, उपयुक्तताविषयक वास्तू आणि मंदिर परिसरातील पर्यावरणीय घटक यांचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे. संबंधित प्रकल्पाच्या दस्तऐवजानुसार धूतपापेश्वर मंदिराच्या वास्तूमध्ये शिलाहार आणि पेशवा काळातील वास्तुशैलींचे स्थानिक कोकणी साहित्याशी झालेले अनुकूलन दिसून येते.<ref name="DhootapapeshwarConservation">{{cite web |title=Dhootapapeshwar Temple — Management Plan & DPR & Conservation Works |url=https://anlassociates.com/projects/dhootapapeshwar-temple-management-plan-dpr-conservation-works |website=Abha Narain Lambah Associates |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक काळात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे दस्तऐवजीकरण आणि शैक्षणिक अभ्यासही वाढला आहे. वास्तुशिक्षणाच्या काही प्रकल्पांमध्ये मंदिरांच्या रचना, वास्तुघटक आणि त्यांच्या सामाजिक व सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास करण्यात येत आहे. ''Deulkathan'' प्रकल्पाच्या माध्यमातून वास्तुशिक्षणातील विद्यार्थ्यांनी कोकणातील मंदिरांच्या वास्तुशैलीविषयी माहिती संकलित करून तिचे सादरीकरण केले होते.<ref name="Deulkathan2025"/> कोकणातील मंदिरांच्या संवर्धनात पर्यटन आणि वारसा-जतनाचाही संबंध वाढत आहे. धार्मिक स्थळांबरोबरच ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व असलेल्या स्थळांच्या विकासामध्ये पर्यटकांसाठी आवश्यक सुविधा, संरक्षण आणि दस्तऐवजीकरण यांचा विचार केला जातो. मात्र, या प्रक्रियेत मंदिरांच्या ऐतिहासिक वास्तुरचनेवर आणि परिसराच्या सांस्कृतिक स्वरूपावर होणारा परिणाम विचारात घेणे आवश्यक ठरते. आधुनिक पुनर्बांधणी आणि संवर्धनाच्या प्रक्रियेत पारंपरिक वास्तुरचना, स्थानिक बांधकामसाहित्य, लाकडी घटक, कौलारू छत आणि स्थानिक कारागिरी यांचे जतन हा महत्त्वाचा विचार ठरतो. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अलीकडील संशोधनात स्थानिक संसाधने, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधावर भर देण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक काळातील बदलांमुळे कोकणातील काही मंदिरांच्या वास्तुरूपात परिवर्तन झाले असले तरी पारंपरिक बांधकामज्ञान आणि स्थानिक वास्तुशैलीचा अभ्यास आणि संवर्धन यांना महत्त्व प्राप्त झाले आहे. त्यामुळे मंदिरांच्या आधुनिक गरजा पूर्ण करताना त्यांच्या ऐतिहासिक, वास्तुशास्त्रीय आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करणे हे संवर्धनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> == संदर्भ == iooolyn18xvm5bkiapz3g3x6t7a3mw0 2701566 2701565 2026-08-13T09:31:21Z AdvAnantGholam 172574 2701566 wikitext text/x-wiki '''कोकणातील देवळांची वास्तुशैली''' केवळ धार्मिक वास्तूंच्या निर्मितीशी संबंधित परंपरा नसून, प्रदेशाचा भूगोल, हवामान, स्थानिक बांधकाम साहित्य, पारंपरिक कारागिरी, धार्मिक श्रद्धा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक परंपरा यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेली वास्तुपरंपरा म्हणून तिचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील देवळांचा अभ्यास करताना त्यांच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच वास्तुरचना, बांधकामतंत्र, वापरलेले साहित्य, परिसरनियोजन आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. आधुनिक स्थापत्य-अभ्यासांमध्येही कोकणातील मंदिर वास्तूंचा संबंध स्थानिक पर्यावरण, बांधकाम साहित्य, पारंपरिक नियोजन आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025">{{cite book |last=Korlekar |first=Vivek T. |last2=Desai |first2=Chetan S. |chapter=Temple Architecture in the Konkan: Integrating Sustainability and Cultural Legacy |title=Proceedings of the IIA International Research Conference 2024 – Anveshan, 29–31 August, Thiruvananthapuram, India: Asian Architectural Strategies for a Sustainable Future |pages=107–130 }}</ref> <ref name="Potdar2020">{{cite journal |last=Potdar |first=Komal |title=Vernacular Temple Architecture in Sindhudurg District, Konkan Region, Maharashtra |journal=INTACH Journal of Heritage Studies |volume=4 |issue=1 |year=2020 }}</ref> कोकणातील देवळांची वास्तुशैली एकसंध किंवा संपूर्ण प्रदेशात एकसारखी आढळणारी शैली नाही. रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या प्रदेशांमध्ये भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, धार्मिक परंपरा, स्थानिक कारागिरी आणि ऐतिहासिक विकास यांनुसार वास्तुरचनेत भिन्नता दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासात मंदिररचना, स्थानिक भूगोल, उपलब्ध साहित्य आणि पारंपरिक नियोजनपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="Potdar2020"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात भव्यता किंवा स्मारकीय आकारमानापेक्षा स्थानिक वास्तुपरंपरा आणि तिचा सामाजिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासानुसार कोकणातील काही धार्मिक वास्तूंचे स्वरूप स्थानिक निवासवास्तू आणि इतर गैर-स्मारकीय वास्तूंशी संबंधित दिसते. अशा वास्तूंमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक कारागिरी आणि धार्मिक उपयोग यांचा परस्परसंबंध आढळतो. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास केवळ त्यांच्या बाह्य रूपावर आधारित न ठेवता त्यांच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि धार्मिक संदर्भांसह करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DalviDalvi2010">{{cite book |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |chapter=Dismantling Cosmopolitanism: Transformations in the Sacred Heritage of the Non-Monumental in the Konkan |editor-last=Prashad |editor-first=Deependra |title=New Architecture and Urbanism: Development of Indian Traditions |pages=112–117 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |location=Newcastle upon Tyne |year=2010 }</ref><ref name="DalviDalvi2014">{{cite magazine |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |title=Politicizing the Sacred: Religious Architecture in the Konkan |magazine=Take on Art |volume=IV |issue=13 |date=January 2014 }}</ref> देवळाच्या वास्तुरचनेत गर्भगृह, मंडप, प्रवेशरचना, छत, प्राकार, दीपमाळ, काष्ठघटक आणि इतर पूरक वास्तुघटक यांचा समावेश होऊ शकतो; मात्र हे सर्व घटक प्रत्येक कोकणी देवळात समान स्वरूपात किंवा अनिवार्यपणे आढळतात असे मानता येत नाही. मंदिरनिहाय वास्तुरचना स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलू शकते. त्यामुळे कोकणातील देवळांची वास्तुशैली समजून घेताना समान वैशिष्ट्यांपेक्षा प्रादेशिक विविधता आणि स्थानिक अनुकूलन यांना अधिक महत्त्व देणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> कोकणातील देवळांची वास्तुशैली ही म्हणूनच धर्म, पर्यावरण, स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र, कारागिरी आणि ग्रामजीवन यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेण्याची वास्तुपरंपरा आहे. या लेखात या वास्तुपरंपरेचा अभ्यास तिच्या भौगोलिक आणि पर्यावरणीय पार्श्वभूमीपासून ऐतिहासिक विकास, स्थाननियोजन, वास्तुघटक, काष्ठवास्तु, शिल्पकला, कावी कला, बांधकाम साहित्य, प्रादेशिक वैशिष्ट्ये, सामाजिक उपयोग आणि संवर्धनाच्या प्रश्नांपर्यंत विविध अंगांनी करण्यात येतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DalviDalvi2010"/> == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीची संकल्पना == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा विचार केवळ देवळाच्या बाह्य आकारमानावरून करणे योग्य ठरत नाही. देवळाची निवडलेली जागा, परिसराशी असलेले नाते, गर्भगृह आणि मंडपाची रचना, प्रवेशमार्ग, छताची रचना, बांधकाम साहित्य, लाकूड आणि दगड यांचा वापर, वास्तू-अलंकरण, धार्मिक उपयोग तसेच स्थानिक समुदायाशी असलेले संबंध या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार केल्यास या वास्तुपरंपरेचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा संबंध पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक संसाधनांचा वापर, वास्तुघटक आणि सांस्कृतिक सातत्य यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तूंचे विश्लेषण करताना स्थानिक बांधकाम साहित्य, बांधकामतंत्र, वास्तुरचना आणि मंदिरांच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === कोकण आणि देऊळ वास्तू === कोकण प्रदेश महाराष्ट्राच्या पश्चिम भागात अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांगांच्या दरम्यान पसरलेला आहे. या प्रदेशात किनारी भाग, डोंगराळ प्रदेश, पठारी भूभाग, नद्या, खाड्या आणि दऱ्याखोऱ्यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या पश्चिमेस अरबी समुद्र आणि पूर्वेस सह्याद्री पर्वतरांगा असून या प्रदेशाचे भौगोलिक स्वरूप डोंगराळ, मध्यम उताराच्या पठारी आणि किनारी अशा व्यापक भूभागांत विभागलेले आहे.<ref name="GSDAKonkan">{{cite web |title=Konkan |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/ |website=Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्येही या प्रदेशातील सह्याद्री पर्वतरांगा, अरबी समुद्र, नद्या, किनारी मैदाने, लेटराइटची पठारे आणि डोंगराळ भूभाग यांची नोंद आढळते.<ref name="GazetteerRatnagiriGeography">{{cite web |title=Physical Features and Natural Resources — Geographical Regions |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> या भौगोलिक विविधतेच्या पार्श्वभूमीवर कोकणातील पारंपरिक देवळांच्या वास्तुरचनेचा अभ्यास करताना देवळाचे स्थान, परिसर, बांधकाम साहित्य आणि वास्तुरचनेचे पर्यावरणाशी असलेले संबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === प्रादेशिक वैशिष्ट्ये === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक बांधकामपद्धतीनुसार विविधता आढळते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक देऊळ वास्तुशैलीवरील अभ्यासात स्थानिक भूगोल, बांधकाम साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक वास्तुपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="Potdar2020"/> त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट देवळाच्या वास्तुरचनेवरून संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान वास्तुशैली निश्चित करणे योग्य ठरत नाही. त्याऐवजी रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या विविध भागांतील देवळांच्या वास्तुरचना, बांधकाम साहित्य, वास्तुघटक आणि स्थानिक परंपरा यांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास प्रादेशिक वैशिष्ट्ये अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येतात.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपात कालानुसारही बदल झाले आहेत. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासात कोकणातील गैर-स्मारकीय धार्मिक वास्तूंच्या स्थानिक स्वरूपात आधुनिक काळात झालेल्या परिवर्तनाचा विचार करण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार काही धार्मिक वास्तूंच्या रूपांतरणामध्ये पारंपरिक वास्तुघटक, स्थानिक प्रमाण आणि साहित्य यांच्यात बदल झाले असून धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपावर आधुनिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रक्रियांचाही प्रभाव पडला आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="DalviDalvi2014"/> === वास्तु आणि ग्रामजीवन === कोकणातील देऊळ हे केवळ धार्मिक उपासनेचे स्थान न राहता अनेक ठिकाणी ग्रामजीवनाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवहारांचेही केंद्र राहिले आहे. धार्मिक उत्सव, जत्रा, सामुदायिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरा यांमुळे देवळाचा परिसर आणि स्थानिक समाज यांच्यातील संबंध दृढ झालेले दिसतात. त्यामुळे देवळाच्या वास्तूचा अभ्यास करताना तिच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तूंचा विचार धार्मिक उपयोगाबरोबरच समुदायाच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासातून मंदिर वास्तू, स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि समुदायाच्या सांस्कृतिक जीवनातील परस्परसंबंध अधोरेखित होतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात Dalvi आणि Dalvi यांनी धार्मिक वास्तू, निवासवास्तू, वस्ती आणि सार्वजनिक अवकाश यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार पारंपरिक कोकणी वास्तुपरंपरेचे स्वरूप स्थानिक जीवनपद्धती, उपलब्ध साहित्य आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांशी संबंधित होते.<ref name="DalviDalvi2010"/> अशा प्रकारे कोकणातील देवळाची वास्तुरचना ही केवळ धार्मिक विधींसाठी आवश्यक असलेल्या वास्तुघटकांपुरती मर्यादित न राहता स्थानिक समाजाच्या सामुदायिक जीवनाशीही संबंधित अवकाश म्हणून अभ्यासता येते. तथापि, सर्व कोकणी देवळे समान प्रकारे सामाजिक केंद्र म्हणून वापरली जातात असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक देवळाच्या स्थानिक उपयोगाचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === धार्मिक वास्तू आणि सांस्कृतिक वारसा === कोकणातील देवळांचे महत्त्व त्यांच्या वास्तुरचनेपुरते मर्यादित नसून, त्या स्थानिक सांस्कृतिक वारशाच्या भौतिक अभिव्यक्ती म्हणूनही अभ्यासता येतात. देवळांशी संबंधित बांधकामतंत्र, काष्ठशिल्प, अलंकरण, धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांमधून वास्तुज्ञान आणि सांस्कृतिक परंपरांचे विविध पैलू व्यक्त होतात.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या दृष्टीने कोकणातील देवळांचा अभ्यास हा वास्तुकला, इतिहास, लोकसंस्कृती, पर्यावरण आणि वारसा-संवर्धन या विविध क्षेत्रांना जोडणारा बहुविषयक अभ्यास ठरतो. Korlekar आणि Desai यांनी कोकणातील देवळांच्या वास्तुशैलीचा संबंध स्थानिक संसाधने, बांधकामतंत्र, पर्यावरणीय परिस्थिती आणि सांस्कृतिक सातत्याशी जोडला आहे. Potdar यांच्या सिंधुदुर्गातील अभ्यासात स्थानिक भूगोल, साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक वास्तुपद्धती यांच्या संदर्भात देऊळ वास्तूंचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> देऊळ वास्तूंच्या संवर्धनाच्या दृष्टीने त्यांच्या भौतिक रचनेबरोबरच त्यांच्याशी संबंधित पारंपरिक कारागिरी आणि बांधकामज्ञानाचे दस्तऐवजीकरणही महत्त्वाचे ठरते. त्यामुळे कोकणातील देवळांचा वारसा समजून घेताना वास्तू, तिचे साहित्य, कारागिरी, धार्मिक उपयोग आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === हवामान आणि पर्जन्यमान === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना या प्रदेशाचे हवामान आणि विशेषतः मान्सूनचे पर्जन्यमान महत्त्वाचे पर्यावरणीय घटक ठरतात. अरबी समुद्रालगतचा प्रदेश, सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांचा भूभाग आणि मान्सूनशी संबंधित पर्जन्यमान यांमुळे पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात छताची रचना, पावसापासून संरक्षण, पाण्याचा निचरा आणि बांधकाम साहित्य यांसारख्या बाबींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या भौगोलिक रचनेत डोंगराळ, पठारी आणि किनारी भूभागांचा समावेश होतो.<ref name="GSDAKonkan"/> कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीवरील आधुनिक अभ्यासातही स्थानिक पर्यावरण, उपलब्ध संसाधने, पारंपरिक बांधकामपद्धती आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील देवळांच्या वास्तुरचनेत स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र आणि पर्यावरणाशी संबंधित बाबींचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> किनारी महाराष्ट्रातील पारंपरिक वस्तीच्या अभ्यासातून स्थानिक हवामान आणि भूभागाशी जुळवून घेतलेल्या वास्तुरचनेची उदाहरणे नोंदविण्यात आली आहेत. Harihareshwar येथील अभ्यासात पारंपरिक घरांच्या छतांमध्ये लाकडी घटकांवर आधारित कौलारू रचना आढळत असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात अशा छतांची देखभाल आणि त्यांच्यासमोरील संवर्धनविषयक अडचणींचाही विचार करण्यात आला आहे.<ref name="ManjrekarSharmaKeskar2021">{{cite book |last=Manjrekar |first=Shraddha Mahore |last2=Sharma |first2=Pallavi |last3=Keskar |first3=Poorva |chapter=Built Environment of Indian Villages: A Case Study of Coastal Village of Maharashtra |title=Architecture & Planning for Villages |year=2021 }}</ref> या निरीक्षणांचा उपयोग कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीच्या पर्यावरणीय संदर्भाचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो; मात्र घरांच्या वास्तुरचनेविषयीचे निष्कर्ष सर्व देवळांना थेट लागू करता येत नाहीत. देवळांच्या छतांची रचना, साहित्य आणि बांधकामतंत्र यांचा निष्कर्ष संबंधित देवळाच्या स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे काढणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील देवळांच्या अभ्यासात स्थानिक पर्यावरण आणि बांधकामपरंपरेचा विचार करण्याची आवश्यकता याच कारणामुळे अधोरेखित होते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === स्थानिक बांधकाम साहित्य === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या बांधकाम साहित्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. दगड, लेटराइट किंवा जांभा दगड, लाकूड, माती, चुना आणि कौले यांसारख्या साहित्याचा कोकणातील विविध पारंपरिक वास्तूंमध्ये वापर झालेला आढळतो. या साहित्याचा वापर त्यांच्या स्थानिक उपलब्धतेबरोबरच प्रदेशातील हवामान, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि कारागिरीशी संबंधित असल्याचे विविध वास्तु-अभ्यासांतून दिसून येते.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक देऊळ वास्तुशैलीवरील Komal Potdar यांच्या अभ्यासात देवळांच्या वास्तुरचनेचा संबंध स्थानिक भूगोल, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक वास्तुनियोजनाशी जोडण्यात आला आहे. या अभ्यासातून सिंधुदुर्गातील देऊळ वास्तूंच्या वास्तुघटकांचा आणि त्यांच्या स्थानिक संदर्भांचा अभ्यास करण्यात आल्याचे दिसते.<ref name="Potdar2020"/> लाकूड हे कोकणातील पारंपरिक वास्तुपरंपरेतील महत्त्वाचे साहित्य आहे. Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथात दख्खनमधील काष्ठवास्तू, लाकडी वास्तुघटक आणि काष्ठकारागिरीचा व्यापक अभ्यास करण्यात आला आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना हा व्यापक दख्खनी संदर्भ उपयुक्त ठरतो; मात्र त्यातील निष्कर्ष कोकणातील प्रत्येक देवळाला थेट लागू करता येत नाहीत.<ref name="Mate1967">{{cite book |last=Mate |first=Madhukar Shripad |title=Deccan Woodwork |series=Deccan College Building Centenary & Silver Jubilee Series |volume=49 |publisher=Deccan College Postgraduate and Research Institute |location=Poona |year=1967 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी परिसरातील विविध प्रकारच्या दगडांची तसेच लेटराइटची नोंद आढळते. या प्रदेशात बांधकामासाठी वापरता येणारे स्थानिक दगड उपलब्ध असल्याची नोंद या ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये करण्यात आली आहे.<ref name="GazetteerStone">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Building Stones |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_economic.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> स्थानिक बांधकाम साहित्याचा वापर हा कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीच्या अभ्यासातील एक महत्त्वाचा घटक आहे. तथापि, सर्व देवळांमध्ये समान साहित्य किंवा समान बांधकामपद्धती वापरली गेली असे मानता येत नाही. विशिष्ट देवळातील साहित्य निश्चित करण्यासाठी त्या देवळाचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Potdar2020"/><ref name="GazetteerStone"/> === जांभा दगड आणि इतर दगडांचा वापर === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक दगडांच्या उपलब्धतेला महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात बांधकामासाठी उपयुक्त अशा विविध प्रकारच्या खडकांची उपलब्धता असल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आढळते. त्यामध्ये granite-gneiss, quartzite, Deccan trap आणि laterite यांसारख्या खडकांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात स्थानिक भूगर्भीय रचना आणि बांधकाम साहित्य यांचा संबंध विचारात घेता येतो.<ref name="GazetteerStone"/> विशिष्ट देवळामध्ये कोणत्या प्रकारचा दगड वापरण्यात आला आहे, हे मंदिरनिहाय बदलू शकते. कुंकेश्वर देवळाच्या पायाभरणीत granite, तर वरील बांधकाम आणि घुमटामध्ये laterite वापरल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये आहे. यावरून एका देवळाच्या वास्तूमध्येही वेगवेगळ्या वास्तुघटकांसाठी भिन्न प्रकारच्या दगडांचा वापर झालेला दिसतो.<ref name="GazetteerKunkeshvar">{{cite web |title=Kunkeshvar |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Kunkeshvar.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> सावंतवाडी परिसरातील वाळवळ आणि आकेरी येथे बांधकामासाठी उपयुक्त दगडांच्या उपलब्धतेची नोंद जुन्या *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये आहे. त्यानुसार वाळवळ येथील दगड quartz किंवा quartzite प्रकारचा असून आकेरी येथील दगड slate-coloured talc-schist प्रकारचा, कठीण आणि बांधकामासाठी उपयुक्त असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच नोंदीत सावंतवाडी परिसरातील अनेक ठिकाणी laterite उत्खनन होत असल्याचाही उल्लेख आहे.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone">{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Minerals |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pro2_minerals.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> या नोंदींवरून कोकणातील पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात केवळ “जांभा दगड” या एका संज्ञेपुरते मर्यादित न राहता विविध स्थानिक दगडांचे प्रकार, त्यांची भौगोलिक उपलब्धता आणि विशिष्ट वास्तूंमध्ये झालेला वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. एखाद्या देवळात वापरलेल्या दगडाचा प्रकार निश्चित करण्यासाठी त्या देवळाचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण किंवा विश्वसनीय ऐतिहासिक नोंद आवश्यक आहे. वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण देवळाचा उल्लेख रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमधील स्थानवर्णनात आढळतो. देवळाचे स्थान नदीकाठी असल्याचे तसेच त्याच्या वास्तूत दगडाचा वापर आणि स्तंभांवरील कोरीव काम यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="GazetteerValavalTemple">{{cite web |title=Valaval |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Valaval.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> कुंकेश्वर देऊळ हे दगडी बांधकामातील विविधतेचे उदाहरण आहे. गॅझेटियरनुसार त्याच्या पायाभरणीत granite आणि वरील बांधकामात तसेच घुमटामध्ये laterite वापरण्यात आला आहे. देवळाच्या प्रवेशद्वारावरील शिलालेखाच्या आधारे इ.स. १६८० मध्ये त्याची दुरुस्ती आणि विस्तार झाल्याचीही नोंद आहे.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> कुंकेश्वर देवळाच्या बांधकामाचा अभ्यास करताना त्यामुळे केवळ वापरलेल्या दगडांच्या प्रकारांचा विचार न करता वास्तूच्या दुरुस्ती, विस्तार आणि नंतरच्या देखभालीच्या टप्प्यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. यामुळे सध्याच्या वास्तुरचनेतील विविध घटकांचा ऐतिहासिक विकास समजून घेण्यास मदत होते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुपरंपरेत लाकडाला महत्त्वाचे स्थान आहे. धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर काष्ठघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"> {{cite web |last=Hadap |first=Nitin Narhar |title=Konkan Woodwork: A Preliminary Note |website=Academia.edu |url=https://siu-in.academia.edu/DrNitinHadap |access-date=13 August 2026 }} </ref> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील काष्ठवास्तू आणि काष्ठकलांचा क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे विचार करण्यात आला आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणारे लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया आणि इतर काष्ठघटक यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचीही नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ वास्तूच्या संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून, त्यावर कोरीव काम आणि इतर अलंकरणात्मक प्रक्रिया करून वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपातही भर घालण्यात आली आहे. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना तिच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठशिल्प आणि अलंकरण यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या ग्रंथात दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, काष्ठकारागिरी आणि काष्ठशिल्प यांची व्यापक पार्श्वभूमी आढळते. हा संदर्भ कोकणातील काष्ठवास्तूचे स्थान व्यापक दख्खनी काष्ठपरंपरेच्या संदर्भात समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो; मात्र त्यातील सर्व वैशिष्ट्ये कोकणातील प्रत्येक देवळाला थेट लागू करता येत नाहीत.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना लाकडाचा वापर, स्थानिक कारागिरी, वास्तूतील काष्ठघटक, धार्मिक उपयोग आणि अलंकरण यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तू ही कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीतील केवळ सजावटीची बाब नसून, काही देवळांच्या वास्तुरचनेतील संरचनात्मक, कलात्मक आणि सांस्कृतिक घटक म्हणून तिचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुशैलीमध्ये लाकडाला विशेष महत्त्व आहे. धार्मिक आणि लौकिक अशा दोन्ही प्रकारच्या वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर वास्तुघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील लाकडी कलापरंपरेचे क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे अध्ययन करण्यात आले आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणाऱ्या लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, bracket figures, ceiling panels, lintels आणि इतर काष्ठघटकांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. तसेच काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून त्यावर कोरीव काम करून वास्तूला कलात्मक स्वरूप देण्यात आले. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तुचा अभ्यास हा वास्तुशास्त्र आणि काष्ठशिल्प या दोन्हींच्या संगमातून करणे आवश्यक ठरते. दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या संदर्भातून दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, कारागिरी आणि काष्ठशिल्पाची व्यापक पार्श्वभूमी समजण्यास मदत होते.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना स्थानिक लाकूड, कारागिरीचे तंत्र, धार्मिक उपयोग आणि वास्तूतील लाकडी घटकांचे परस्परसंबंध यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तु ही कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीची केवळ सजावटीची बाब नसून तिच्या संरचनात्मक आणि सांस्कृतिक स्वरूपाचा महत्त्वाचा भाग आहे. === काष्ठशिल्प आणि देऊळ वास्तु === काष्ठशिल्प हे कोकणातील देऊळ वास्तुपरंपरेतील महत्त्वाचे कलात्मक अंग आहे. लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, छताची पटलं आणि इतर काष्ठघटकांवर केलेले कोरीव काम वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालते. Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लाकडी कोरीव काम आढळल्याची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासात लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताची पटलं, तुळया आणि इतर काष्ठघटकांचा तसेच काही देवळांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवरील रंगीत काष्ठपटलांचा उल्लेख आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना त्यावरील प्रतिमा, अलंकरणात्मक नमुने, कोरीव कामाचे तंत्र, शैली, संभाव्य कालमान आणि त्यांचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ यांचा विचार करता येतो. Hadap यांच्या अभ्यासात काष्ठकलांमधील प्रतिमाशास्त्र, शैली, तंत्र, कलात्मक मूल्य आणि सामाजिक-धार्मिक इतिहास यांचाही विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे काष्ठशिल्प हे केवळ सजावटीचे अंग न राहता वास्तूशी संबंधित कलात्मक आणि सांस्कृतिक माहितीचा स्रोत म्हणूनही अभ्यासता येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर देवळांतील काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र अभ्यासही करण्यात आला आहे. या अभ्यासाचा केंद्रबिंदू या देवळांमध्ये जतन झालेल्या काष्ठशिल्प-पटलांचा असून, त्यामुळे पावस येथील काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र वास्तुशिल्पीय आणि कलाविषयक संदर्भात अभ्यास करता येतो.<ref name="PawasKashthashilpa2026">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Joshi |first2=Renuka |last3=Ambalkar |first3=Janhavi |last4=Gaikwad |first4=Tanvi |title=Case Study of Kashthashilpa Panels from Someshwara and Vishweshwar Temple of Pawas, Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Kalākalpa: IGNCA Journal of Arts |year=2026 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |location=New Delhi }}</ref> पावस येथील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना काष्ठशिल्प-पटलांची रचना, त्यावरील अलंकरण, वापरलेले साहित्य, कारागिरीचे तंत्र आणि देवळाच्या वास्तुरचनेतील त्यांचे स्थान यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. अशा अभ्यासातून रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठशिल्प परंपरेची स्थानिक वैशिष्ट्ये आणि तिचा देऊळ वास्तुशी असलेला संबंध अधिक स्पष्ट होण्यास मदत होऊ शकते.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === काष्ठवास्तुतील संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक घटक === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये लाकडाचा वापर संरचनात्मक तसेच अलंकरणात्मक घटक म्हणून करण्यात आला आहे. स्तंभ, तुळया, छताचे घटक आणि चौकटी यांसारख्या काष्ठघटकांना वास्तूच्या संरचनेत भूमिका असतानाच, त्यांवरील कोरीव काम आणि इतर अलंकरणात्मक घटक वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काही धार्मिक वास्तूंमध्ये काष्ठशिल्पावर देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रतीके, पौराणिक प्रतिमा किंवा स्थानिक कलापरंपरांशी संबंधित अलंकरण आढळू शकते. मात्र, अशा प्रतिमांचे स्वरूप आणि त्यांचे अर्थ वास्तूनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे काष्ठशिल्पातील प्रतिमांचे अर्थ लावताना प्रत्यक्ष वास्तु-अभ्यास, शिल्पविषयक दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भ यांचा आधार घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठवास्तूच्या संवर्धनाचा विचार करताना तिच्या संरचनात्मक भूमिकेबरोबरच काष्ठशिल्पाचे कलात्मक आणि ऐतिहासिक महत्त्वही लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूंच्या दस्तऐवजीकरणात लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताची पटलं आणि इतर काष्ठघटकांची नोंद करण्यात आली आहे. अशा घटकांचे दस्तऐवजीकरण त्यांच्या वास्तुशिल्पीय, कलात्मक आणि सांस्कृतिक मूल्यांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास हा एका विशिष्ट कालखंडात अचानक निर्माण झालेल्या वास्तुप्रकाराच्या स्वरूपात पाहता येत नाही. या प्रदेशातील धार्मिक स्थापत्याच्या पुरातत्त्वीय पुराव्यांमध्ये प्राचीन शैलकृत धार्मिक वास्तूंचा समावेश होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील प्रारंभिक ब्राह्मणीय शैलकृत गुहा हे त्याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. या स्थळावर शैलकृत गुहा, शिल्पप्रतिमा आणि प्रतिमाशास्त्रीय घटक आढळतात आणि त्यांचा काल इ.स.च्या चौथ्या–पाचव्या शतकाच्या सुमारास निश्चित करण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |last3=Dhanawade |first3=Anjay |last4=Ganvir |first4=Shrikant |last5=Dalavi |first5=Hemant |title=Early Brahmanical Rock Cut Caves at Katalgaon-Javade, District Ratnagiri, Maharashtra, India |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Sri Lanka |volume=62 |issue=2 |year=2018 |pages=65–114 |url=https://www.royalasiaticsociety.lk/wp-content/uploads/2022/09/A-Contents-of-RASSL-Journals-for-Sale-up-to-2019-1.pdf |publisher=Royal Asiatic Society of Sri Lanka }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शैलकृत धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात पुढील संशोधनातूनही नवीन पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. Bokil आणि Kamble यांच्या २०२५ मधील अभ्यासात संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका शैलकृत गुहेची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासातून दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तुंच्या पुढील संशोधनाची आवश्यकता अधोरेखित करण्यात आली आहे.<ref name="BokilKambleRockCutCaves">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Kamble |first2=Riya |title=Newly Discovered Rock-Cut Caves from the Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Journal of Studies in South Asia |volume=1 |issue=1 |year=2025 |pages=17–24 |date=30 June 2025 |url=https://www.pbjournals.com/JSSA }}</ref> कोकणातील धार्मिक स्थापत्याच्या पुढील विकासाचा अभ्यास करताना दगडी वास्तू, काष्ठवास्तू, लेटराइटचा वापर, स्थानिक बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात स्थानिक साहित्य, वास्तुघटक आणि कारागिरी यांच्यातील संबंध दिसून येतात. काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, तुळया, दरवाजे, कंस आणि इतर काष्ठघटकांच्या वापराची नोंद झाली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास केवळ वास्तूच्या बाह्य स्वरूपावर आधारित न ठेवता पुरातत्त्वीय अवशेष, वास्तुरचना, शिल्पकला, प्रतिमाशास्त्र, ऐतिहासिक साधने आणि स्थानिक वास्तुपरंपरा यांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून करणे आवश्यक आहे. कातळगाव–जावडे येथील अभ्यासात शैलकृत वास्तुरचना आणि शिल्प-प्रतिमाशास्त्राचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे, तर कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या आधुनिक अभ्यासात वास्तू, स्थानिक परंपरा आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा कालानुक्रम निश्चित करताना प्रत्येक वास्तूचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय, ऐतिहासिक आणि वास्तुशिल्पीय पुरावा विचारात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध पुराव्यांवरून विविध कालखंडांतील धार्मिक स्थापत्याची वैशिष्ट्ये ओळखता येतात; मात्र आधुनिक कोकणातील सर्व देवळांची वास्तुरचना एका अखंड आणि एकरेषीय विकासातून निर्माण झाली असे मानणे योग्य ठरणार नाही. प्रदेशातील विविध भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक साहित्य, धार्मिक परंपरा आणि कारागिरी यांमुळे या वास्तुपरंपरेत प्रादेशिक विविधता निर्माण झालेली दिसते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === प्राचीन धार्मिक वास्तू === कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासासाठी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तुसमूह महत्त्वाचा पुरातत्त्वीय पुरावा आहे. कातळगाव आणि जावडे ही गावे लांजा तालुक्यात असून, तेथील शैलकृत वास्तू लेटराइट किंवा फेरिक्रीटच्या थरात कोरण्यात आल्या आहेत. Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार या स्थळाच्या एका परिसरात एकूण दहा शैलकृत वास्तूंची नोंद करण्यात आली आहे. त्यांपैकी काही वास्तूंच्या परिसरात शिल्पप्रतिमा, पादपीठे, कोनाडे आणि इतर वास्तुघटक आढळतात.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तू साधारणपणे इ.स.च्या चौथ्या–पाचव्या शतकाच्या कालखंडाशी संबंधित आहेत. या वास्तूंचे महत्त्व त्यांच्या प्राचीनतेबरोबरच त्यांच्या वास्तुरचनेत आणि शिल्पप्रतिमांमध्ये आहे. अभ्यासकांनी या वास्तूंची तुलना महाराष्ट्र, गोवा आणि दख्खनमधील इतर आरंभीच्या ब्राह्मणीय शैलकृत वास्तूंशी केली आहे. त्यामुळे पश्चिम किनारपट्टीवरील आरंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक स्थापत्याच्या अभ्यासात कातळगाव–जावडे हे महत्त्वाचे स्थळ ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील अनेक शैलकृत वास्तू आकाराने लहान आणि एककक्षीय स्वरूपाच्या आहेत. काही वास्तूंमध्ये पादपीठे किंवा आसनासदृश घटक आढळतात. अभ्यासानुसार या वास्तूंमध्ये प्रवेशासाठी स्वतंत्र विकसित दरवाजाची चौकट सामान्यतः आढळत नाही; सातव्या गुहेत मात्र दरवाजाच्या चौकटीशी संबंधित वैशिष्ट्ये असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या प्रकारच्या साध्या, एककक्षीय शैलकृत वास्तूंची उदाहरणे महाराष्ट्र आणि गोवा तसेच दख्खनमधील इतर स्थळांशी तुलनात्मक स्वरूपात अभ्यासली आहेत.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> या वास्तुसमूहातील शिल्पप्रतिमांमध्ये वैष्णव आणि शैव धार्मिक परंपरांशी संबंधित विषय आढळतात. अभ्यासात विष्णू, नरसिंह, कार्तिकेय, शिव-पार्वती आणि गंगावतरणाशी संबंधित शिल्पांचा तसेच ब्रह्मा किंवा बहुमुखी शिवाशी संबंधित असू शकणाऱ्या प्रतिमेचा विचार करण्यात आला आहे. काही प्रतिमांची ओळख निश्चित नसल्याने अभ्यासकांनी त्याबाबत संभाव्य मते मांडली आहेत.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील वास्तूंच्या अभ्यासातून शैलकृत स्थापत्य आणि धार्मिक प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट होतो. वास्तुरचना, शिल्पप्रतिमा आणि त्यांच्या प्रतिमाशास्त्रीय वैशिष्ट्यांचा एकत्रित अभ्यास केल्यामुळे आरंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक स्थापत्याच्या स्वरूपाचा अभ्यास करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तूंची तुलना दख्खन आणि पश्चिम भारतातील इतर आरंभीच्या ब्राह्मणीय शैलकृत वास्तूंशी करण्यात आली आहे. या तुलनेत काही वास्तुघटक आणि एककक्षीय रचनांमध्ये साम्य आढळते. त्यामुळे कातळगाव–जावडे येथील वास्तूंचा अभ्यास स्थानिक पुराव्यांपुरता मर्यादित न ठेवता व्यापक दख्खनी शैलकृत स्थापत्यपरंपरेच्या संदर्भातही करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या उपलब्धतेबाबत Raghunath Bokil आणि Riya Kamble यांच्या २०२५ मधील अभ्यासात योग्य शैलसाहित्याच्या मर्यादित उपलब्धतेमुळे या प्रदेशात शैलकृत वास्तूंची संख्या तुलनेने मर्यादित असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका नव्याने नोंद झालेल्या शैलकृत गुहेचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> या नव्या पुरातत्त्वीय नोंदींमुळे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या अभ्यासाला पुढील संशोधनाची दिशा मिळते. नव्याने नोंद होणाऱ्या स्थळांचे दस्तऐवजीकरण, त्यांची वास्तुरचना आणि शिल्पवैशिष्ट्यांचे तुलनात्मक विश्लेषण तसेच उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांचा अभ्यास यांद्वारे या वास्तुपरंपरेचे अधिक सुस्पष्ट आकलन होऊ शकते.<ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> कातळगाव–जावडे आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील इतर शैलकृत वास्तू या नंतरच्या कोकणी देऊळ वास्तुशैलीची थेट किंवा एकमेव पूर्वरूपे म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध पुरातत्त्वीय अभ्यास मात्र या वास्तूंमधून कोकणातील प्राचीन धार्मिक स्थापत्य, शैलकृत वास्तुरचना आणि प्रतिमाशास्त्रीय परंपरांचा महत्त्वपूर्ण पुरावा उपलब्ध करून देतात. त्यामुळे कोकणातील देऊळ स्थापत्याच्या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास करताना या शैलकृत वास्तूंचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भ म्हणून विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> === शिलाहार आणि मध्ययुगीन परंपरा === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहार राजवटीला महत्त्वाचे स्थान आहे. दक्षिण कोकणातील शिलाहार घराण्याची सत्ता साधारण इ.स. ७७० ते १०२० या कालखंडात होती. या घराण्याच्या सत्तेचा विस्तार सह्याद्री पर्वत आणि समुद्र यांच्या दरम्यानच्या दक्षिण कोकण प्रदेशाशी संबंधित होता. शिलाहारांच्या इतिहासाची माहिती ताम्रपट, शिलालेख आणि इतर ऐतिहासिक साधनांमधून उपलब्ध होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खारेपाटण ताम्रपट हे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे साधन आहे.<ref name="GazetteerShilaharas"> {{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }} </ref><ref name="Khobrekar1985"> Khobrekar, V. G. ''History of Konkan (1630–1818)''. Bombay, 1985. </ref> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अभ्यास करताना देवळांशी संबंधित संस्थात्मक कार्याचाही विचार करता येतो. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरनुसार खारेपाटण ताम्रपटांमधून देवळांशी शाळा आणि सत्रे संबंधित असल्याचे दिसून येते. या नोंदीवरून शिलाहारकालीन धार्मिक संस्था धार्मिक कार्याबरोबरच शिक्षण, संस्कृती आणि सामाजिक जीवनाशी संबंधित काही कार्ये करीत असल्याचे दिसते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय प्रभावाचा विस्तार काळानुसार बदलत गेला. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाचा आणि त्यांच्या राजकीय संबंधांचा उल्लेख आढळतो. खारेपाटण ताम्रपटासह उपलब्ध शिलालेखीय साधनांमधून दक्षिण कोकणातील शिलाहार राजांची नावे, त्यांची वंशपरंपरा आणि त्यांच्या राजकीय अधिपत्याशी संबंधित माहिती उपलब्ध होते.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="KharepatanaCopperPlate"> {{cite journal |last=Kielhorn |first=F. |title=Kharepatan Plates of Rattaraja; Saka-Samvat 930 |journal=Epigraphia Indica |volume=3 |pages=292–302 |year=1895 }} </ref> खारेपाटण ताम्रपट हा शिलाहार राजा रट्टाराजाच्या कारकीर्दीतील इ.स. 1008 चा महत्त्वाचा शिलालेखीय पुरावा मानला जातो. या ताम्रपटात शिलाहारांच्या पूर्वसूरींचा आणि त्यांच्या अधिपती असलेल्या राष्ट्रकूट व कल्याणी चालुक्य राजघराण्यांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांचे राजकीय स्थान आणि त्यांच्या अधिपत्यसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी हा ताम्रपट महत्त्वाचा स्रोत ठरतो.<ref name="KharepatanaCopperPlate"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहार शाखेचा संबंध गोवा प्रदेशाशीही होता. उपलब्ध ऐतिहासिक अभ्यासांनुसार या शाखेने सुरुवातीला राष्ट्रकूटांच्या आणि नंतर कल्याणी चालुक्यांच्या अधिपत्याखाली दक्षिण कोकणात सत्ता गाजवली. खारेपाटण व इतर ताम्रपटांमधील नोंदी या राजकीय संबंधांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाच्या ठरतात.<ref name="KharepatanaCopperPlate"/> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास करताना केवळ राजाश्रयाच्या आधारावर एखाद्या विद्यमान देवळाला शिलाहारकालीन मानणे योग्य ठरणार नाही. एखाद्या देवळाचे कालमान निश्चित करण्यासाठी वास्तुरचना, शिलालेख, मूर्तिशिल्प, बांधकामाचे स्तर आणि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशावर शिलाहारांची सत्ता होती हा तथ्यात्मक पुरावा आणि त्या प्रदेशातील विशिष्ट देवळाची वास्तू शिलाहारकालीन आहे हा दावा यांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या विकासात स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि स्थानिक कारागिरी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. पुढील काळातील कोकणातील देऊळ वास्तूंमध्ये दगड, लेटराइट आणि लाकूड यांचा विविध प्रकारे वापर झाल्याची उदाहरणे आढळतात. त्यामुळे मध्ययुगीन धार्मिक स्थापत्याचा अभ्यास केवळ राजवंशांच्या इतिहासापुरता मर्यादित न ठेवता स्थानिक वास्तुपरंपरा, बांधकाम साहित्य आणि कारागिरी यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहार सत्तेचा ऱ्हास इ.स. ११व्या शतकाच्या प्रारंभी झाला. त्यानंतर कोकणातील विविध प्रदेशांवर चालुक्य, कदंब, यादव आणि इतर राजकीय सत्तांचा प्रभाव पडला. या राजकीय बदलांचा परिणाम प्रदेशाच्या प्रशासन, सामाजिक जीवन आणि धार्मिक संस्थांवरही झाला.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन काळातील धार्मिक वास्तूंच्या परंपरेचा अभ्यास करताना राजकीय बदलांबरोबरच स्थानिक देवस्थानांच्या सातत्यपूर्ण परंपरेचाही विचार करणे आवश्यक आहे. अनेक देवळांमध्ये कालांतराने दुरुस्ती, विस्तार, पुनर्बांधणी किंवा नवीन वास्तुघटकांची भर पडलेली असू शकते. त्यामुळे आज अस्तित्वात असलेली वास्तू एखाद्या एकाच ऐतिहासिक कालखंडाची निर्मिती आहे असे गृहीत धरता येत नाही. कोकणातील मध्ययुगीन देऊळ स्थापत्याचा अभ्यास करताना वास्तूच्या प्रारंभिक निर्मितीबरोबरच तिच्या नंतरच्या दुरुस्ती, परिवर्तन आणि पुनर्बांधणीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="DalviDalvi2010"/> === आधुनिक काळातील परिवर्तन === आधुनिक काळात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये दुरुस्ती, पुनर्बांधणी, नूतनीकरण आणि नवीन बांधकाम तंत्रज्ञानाचा वापर यांमुळे काही परिवर्तन झाले आहे. पारंपरिक मंदिरांच्या वास्तुरचनेत स्थानिक साहित्य, लाकूड, कौलारू छत आणि स्थानिक बांधकामपरंपरांना महत्त्व राहिले असताना, आधुनिक काळातील पुनर्बांधणीमध्ये बदलत्या बांधकाम पद्धती आणि साहित्याचा वापर केला जातो. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अलीकडील संशोधनात पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक संसाधनांचा वापर आणि सांस्कृतिक वारसा यांचा परस्परसंबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक नूतनीकरणामुळे काही मंदिरांच्या मूळ वास्तुरचनेत आणि दृश्यस्वरूपात बदल होऊ शकतात. 2025 मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या ''Deulkathan'' या वास्तुशिक्षण प्रकल्पाच्या वृत्तांकनात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे दस्तऐवजीकरण आणि तिच्या बदलत्या स्वरूपाचा अभ्यास करण्यात आल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या प्रकल्पाशी संबंधित वास्तुविशारदांनी काही ग्रामदेवतांच्या मंदिरांच्या नूतनीकरणादरम्यान पारंपरिक वास्तुरूपाचे एकसंध काँक्रीट स्वरूपात रूपांतर झाल्याचे उदाहरण दिले आहे.<ref name="Deulkathan2025">{{cite web |last=Iyengar |first=Shriram |title=Kala Ghoda Arts Festival 2025: This project by college students showcases stories of temple architecture in Konkan |url=https://www.mid-day.com/mumbai-guide/things-to-do/article/konkan-calling-23471346 |website=Mid-day |date=25 January 2025 |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक परिवर्तन मंदिराच्या मुख्य वास्तूपुरते मर्यादित नसून मंदिर परिसरातील विविध सुविधांच्या विकासातही दिसून येते. भाविकांसाठी प्रवेशमार्ग, सभागृहे, स्वच्छतागृहे, निवासव्यवस्था आणि इतर सुविधा निर्माण करताना विद्यमान मंदिर परिसराशी त्यांचा संबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते. त्यामुळे धार्मिक वापराच्या गरजा आणि वास्तु-सांस्कृतिक वारशाचे जतन यांच्यात समतोल राखणे हा मंदिर संवर्धनातील एक महत्त्वाचा विषय बनला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काही ऐतिहासिक मंदिरांच्या संवर्धनासाठी नियोजनबद्ध प्रकल्पही हाती घेण्यात आले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील धूतपापेश्वर मंदिराच्या बाबतीत व्यवस्थापन आराखडा, सविस्तर प्रकल्प अहवाल आणि संवर्धन कार्याचा समावेश असलेला प्रकल्प राबविण्यात आला आहे. या प्रकल्पात मुख्य मंदिरासोबत उपदेवालये, उपयुक्तताविषयक वास्तू आणि मंदिर परिसरातील पर्यावरणीय घटक यांचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे. संबंधित प्रकल्पाच्या दस्तऐवजानुसार धूतपापेश्वर मंदिराच्या वास्तूमध्ये शिलाहार आणि पेशवा काळातील वास्तुशैलींचे स्थानिक कोकणी साहित्याशी झालेले अनुकूलन दिसून येते.<ref name="DhootapapeshwarConservation">{{cite web |title=Dhootapapeshwar Temple — Management Plan & DPR & Conservation Works |url=https://anlassociates.com/projects/dhootapapeshwar-temple-management-plan-dpr-conservation-works |website=Abha Narain Lambah Associates |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक काळात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे दस्तऐवजीकरण आणि शैक्षणिक अभ्यासही वाढला आहे. वास्तुशिक्षणाच्या काही प्रकल्पांमध्ये मंदिरांच्या रचना, वास्तुघटक आणि त्यांच्या सामाजिक व सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास करण्यात येत आहे. ''Deulkathan'' प्रकल्पाच्या माध्यमातून वास्तुशिक्षणातील विद्यार्थ्यांनी कोकणातील मंदिरांच्या वास्तुशैलीविषयी माहिती संकलित करून तिचे सादरीकरण केले होते.<ref name="Deulkathan2025"/> कोकणातील मंदिरांच्या संवर्धनात पर्यटन आणि वारसा-जतनाचाही संबंध वाढत आहे. धार्मिक स्थळांबरोबरच ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व असलेल्या स्थळांच्या विकासामध्ये पर्यटकांसाठी आवश्यक सुविधा, संरक्षण आणि दस्तऐवजीकरण यांचा विचार केला जातो. मात्र, या प्रक्रियेत मंदिरांच्या ऐतिहासिक वास्तुरचनेवर आणि परिसराच्या सांस्कृतिक स्वरूपावर होणारा परिणाम विचारात घेणे आवश्यक ठरते. आधुनिक पुनर्बांधणी आणि संवर्धनाच्या प्रक्रियेत पारंपरिक वास्तुरचना, स्थानिक बांधकामसाहित्य, लाकडी घटक, कौलारू छत आणि स्थानिक कारागिरी यांचे जतन हा महत्त्वाचा विचार ठरतो. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अलीकडील संशोधनात स्थानिक संसाधने, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधावर भर देण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक काळातील बदलांमुळे कोकणातील काही मंदिरांच्या वास्तुरूपात परिवर्तन झाले असले तरी पारंपरिक बांधकामज्ञान आणि स्थानिक वास्तुशैलीचा अभ्यास आणि संवर्धन यांना महत्त्व प्राप्त झाले आहे. त्यामुळे मंदिरांच्या आधुनिक गरजा पूर्ण करताना त्यांच्या ऐतिहासिक, वास्तुशास्त्रीय आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करणे हे संवर्धनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> == संदर्भ == hk6ck8ahj4lnk2cfm30p5sol9m3vptv 2701567 2701566 2026-08-13T09:36:18Z AdvAnantGholam 172574 2701567 wikitext text/x-wiki '''कोकणातील देवळांची वास्तुशैली''' केवळ धार्मिक वास्तूंच्या निर्मितीशी संबंधित परंपरा नसून, प्रदेशाचा भूगोल, हवामान, स्थानिक बांधकाम साहित्य, पारंपरिक कारागिरी, धार्मिक श्रद्धा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक परंपरा यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेली वास्तुपरंपरा म्हणून तिचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील देवळांचा अभ्यास करताना त्यांच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच वास्तुरचना, बांधकामतंत्र, वापरलेले साहित्य, परिसरनियोजन आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. आधुनिक स्थापत्य-अभ्यासांमध्येही कोकणातील मंदिर वास्तूंचा संबंध स्थानिक पर्यावरण, बांधकाम साहित्य, पारंपरिक नियोजन आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025">{{cite book |last=Korlekar |first=Vivek T. |last2=Desai |first2=Chetan S. |chapter=Temple Architecture in the Konkan: Integrating Sustainability and Cultural Legacy |title=Proceedings of the IIA International Research Conference 2024 – Anveshan, 29–31 August, Thiruvananthapuram, India: Asian Architectural Strategies for a Sustainable Future |pages=107–130 }}</ref> <ref name="Potdar2020">{{cite journal |last=Potdar |first=Komal |title=Vernacular Temple Architecture in Sindhudurg District, Konkan Region, Maharashtra |journal=INTACH Journal of Heritage Studies |volume=4 |issue=1 |year=2020 }}</ref> कोकणातील देवळांची वास्तुशैली एकसंध किंवा संपूर्ण प्रदेशात एकसारखी आढळणारी शैली नाही. रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या प्रदेशांमध्ये भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, धार्मिक परंपरा, स्थानिक कारागिरी आणि ऐतिहासिक विकास यांनुसार वास्तुरचनेत भिन्नता दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासात मंदिररचना, स्थानिक भूगोल, उपलब्ध साहित्य आणि पारंपरिक नियोजनपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="Potdar2020"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात भव्यता किंवा स्मारकीय आकारमानापेक्षा स्थानिक वास्तुपरंपरा आणि तिचा सामाजिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासानुसार कोकणातील काही धार्मिक वास्तूंचे स्वरूप स्थानिक निवासवास्तू आणि इतर गैर-स्मारकीय वास्तूंशी संबंधित दिसते. अशा वास्तूंमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक कारागिरी आणि धार्मिक उपयोग यांचा परस्परसंबंध आढळतो. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास केवळ त्यांच्या बाह्य रूपावर आधारित न ठेवता त्यांच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि धार्मिक संदर्भांसह करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DalviDalvi2010">{{cite book |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |chapter=Dismantling Cosmopolitanism: Transformations in the Sacred Heritage of the Non-Monumental in the Konkan |editor-last=Prashad |editor-first=Deependra |title=New Architecture and Urbanism: Development of Indian Traditions |pages=112–117 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |location=Newcastle upon Tyne |year=2010 }</ref><ref name="DalviDalvi2014">{{cite magazine |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |title=Politicizing the Sacred: Religious Architecture in the Konkan |magazine=Take on Art |volume=IV |issue=13 |date=January 2014 }}</ref> देवळाच्या वास्तुरचनेत गर्भगृह, मंडप, प्रवेशरचना, छत, प्राकार, दीपमाळ, काष्ठघटक आणि इतर पूरक वास्तुघटक यांचा समावेश होऊ शकतो; मात्र हे सर्व घटक प्रत्येक कोकणी देवळात समान स्वरूपात किंवा अनिवार्यपणे आढळतात असे मानता येत नाही. मंदिरनिहाय वास्तुरचना स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलू शकते. त्यामुळे कोकणातील देवळांची वास्तुशैली समजून घेताना समान वैशिष्ट्यांपेक्षा प्रादेशिक विविधता आणि स्थानिक अनुकूलन यांना अधिक महत्त्व देणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> कोकणातील देवळांची वास्तुशैली ही म्हणूनच धर्म, पर्यावरण, स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र, कारागिरी आणि ग्रामजीवन यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेण्याची वास्तुपरंपरा आहे. या लेखात या वास्तुपरंपरेचा अभ्यास तिच्या भौगोलिक आणि पर्यावरणीय पार्श्वभूमीपासून ऐतिहासिक विकास, स्थाननियोजन, वास्तुघटक, काष्ठवास्तु, शिल्पकला, कावी कला, बांधकाम साहित्य, प्रादेशिक वैशिष्ट्ये, सामाजिक उपयोग आणि संवर्धनाच्या प्रश्नांपर्यंत विविध अंगांनी करण्यात येतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DalviDalvi2010"/> == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीची संकल्पना == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा विचार केवळ देवळाच्या बाह्य आकारमानावरून करणे योग्य ठरत नाही. देवळाची निवडलेली जागा, परिसराशी असलेले नाते, गर्भगृह आणि मंडपाची रचना, प्रवेशमार्ग, छताची रचना, बांधकाम साहित्य, लाकूड आणि दगड यांचा वापर, वास्तू-अलंकरण, धार्मिक उपयोग तसेच स्थानिक समुदायाशी असलेले संबंध या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार केल्यास या वास्तुपरंपरेचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा संबंध पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक संसाधनांचा वापर, वास्तुघटक आणि सांस्कृतिक सातत्य यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तूंचे विश्लेषण करताना स्थानिक बांधकाम साहित्य, बांधकामतंत्र, वास्तुरचना आणि मंदिरांच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === कोकण आणि देऊळ वास्तू === कोकण प्रदेश महाराष्ट्राच्या पश्चिम भागात अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांगांच्या दरम्यान पसरलेला आहे. या प्रदेशात किनारी भाग, डोंगराळ प्रदेश, पठारी भूभाग, नद्या, खाड्या आणि दऱ्याखोऱ्यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या पश्चिमेस अरबी समुद्र आणि पूर्वेस सह्याद्री पर्वतरांगा असून या प्रदेशाचे भौगोलिक स्वरूप डोंगराळ, मध्यम उताराच्या पठारी आणि किनारी अशा व्यापक भूभागांत विभागलेले आहे.<ref name="GSDAKonkan">{{cite web |title=Konkan |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/ |website=Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्येही या प्रदेशातील सह्याद्री पर्वतरांगा, अरबी समुद्र, नद्या, किनारी मैदाने, लेटराइटची पठारे आणि डोंगराळ भूभाग यांची नोंद आढळते.<ref name="GazetteerRatnagiriGeography">{{cite web |title=Physical Features and Natural Resources — Geographical Regions |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> या भौगोलिक विविधतेच्या पार्श्वभूमीवर कोकणातील पारंपरिक देवळांच्या वास्तुरचनेचा अभ्यास करताना देवळाचे स्थान, परिसर, बांधकाम साहित्य आणि वास्तुरचनेचे पर्यावरणाशी असलेले संबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === प्रादेशिक वैशिष्ट्ये === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक बांधकामपद्धतीनुसार विविधता आढळते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक देऊळ वास्तुशैलीवरील अभ्यासात स्थानिक भूगोल, बांधकाम साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक वास्तुपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="Potdar2020"/> त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट देवळाच्या वास्तुरचनेवरून संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान वास्तुशैली निश्चित करणे योग्य ठरत नाही. त्याऐवजी रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या विविध भागांतील देवळांच्या वास्तुरचना, बांधकाम साहित्य, वास्तुघटक आणि स्थानिक परंपरा यांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास प्रादेशिक वैशिष्ट्ये अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येतात.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपात कालानुसारही बदल झाले आहेत. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासात कोकणातील गैर-स्मारकीय धार्मिक वास्तूंच्या स्थानिक स्वरूपात आधुनिक काळात झालेल्या परिवर्तनाचा विचार करण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार काही धार्मिक वास्तूंच्या रूपांतरणामध्ये पारंपरिक वास्तुघटक, स्थानिक प्रमाण आणि साहित्य यांच्यात बदल झाले असून धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपावर आधुनिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रक्रियांचाही प्रभाव पडला आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="DalviDalvi2014"/> === वास्तु आणि ग्रामजीवन === कोकणातील देऊळ हे केवळ धार्मिक उपासनेचे स्थान न राहता अनेक ठिकाणी ग्रामजीवनाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवहारांचेही केंद्र राहिले आहे. धार्मिक उत्सव, जत्रा, सामुदायिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरा यांमुळे देवळाचा परिसर आणि स्थानिक समाज यांच्यातील संबंध दृढ झालेले दिसतात. त्यामुळे देवळाच्या वास्तूचा अभ्यास करताना तिच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तूंचा विचार धार्मिक उपयोगाबरोबरच समुदायाच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासातून मंदिर वास्तू, स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि समुदायाच्या सांस्कृतिक जीवनातील परस्परसंबंध अधोरेखित होतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात Dalvi आणि Dalvi यांनी धार्मिक वास्तू, निवासवास्तू, वस्ती आणि सार्वजनिक अवकाश यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार पारंपरिक कोकणी वास्तुपरंपरेचे स्वरूप स्थानिक जीवनपद्धती, उपलब्ध साहित्य आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांशी संबंधित होते.<ref name="DalviDalvi2010"/> अशा प्रकारे कोकणातील देवळाची वास्तुरचना ही केवळ धार्मिक विधींसाठी आवश्यक असलेल्या वास्तुघटकांपुरती मर्यादित न राहता स्थानिक समाजाच्या सामुदायिक जीवनाशीही संबंधित अवकाश म्हणून अभ्यासता येते. तथापि, सर्व कोकणी देवळे समान प्रकारे सामाजिक केंद्र म्हणून वापरली जातात असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक देवळाच्या स्थानिक उपयोगाचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === धार्मिक वास्तू आणि सांस्कृतिक वारसा === कोकणातील देवळांचे महत्त्व त्यांच्या वास्तुरचनेपुरते मर्यादित नसून, त्या स्थानिक सांस्कृतिक वारशाच्या भौतिक अभिव्यक्ती म्हणूनही अभ्यासता येतात. देवळांशी संबंधित बांधकामतंत्र, काष्ठशिल्प, अलंकरण, धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांमधून वास्तुज्ञान आणि सांस्कृतिक परंपरांचे विविध पैलू व्यक्त होतात.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या दृष्टीने कोकणातील देवळांचा अभ्यास हा वास्तुकला, इतिहास, लोकसंस्कृती, पर्यावरण आणि वारसा-संवर्धन या विविध क्षेत्रांना जोडणारा बहुविषयक अभ्यास ठरतो. Korlekar आणि Desai यांनी कोकणातील देवळांच्या वास्तुशैलीचा संबंध स्थानिक संसाधने, बांधकामतंत्र, पर्यावरणीय परिस्थिती आणि सांस्कृतिक सातत्याशी जोडला आहे. Potdar यांच्या सिंधुदुर्गातील अभ्यासात स्थानिक भूगोल, साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक वास्तुपद्धती यांच्या संदर्भात देऊळ वास्तूंचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> देऊळ वास्तूंच्या संवर्धनाच्या दृष्टीने त्यांच्या भौतिक रचनेबरोबरच त्यांच्याशी संबंधित पारंपरिक कारागिरी आणि बांधकामज्ञानाचे दस्तऐवजीकरणही महत्त्वाचे ठरते. त्यामुळे कोकणातील देवळांचा वारसा समजून घेताना वास्तू, तिचे साहित्य, कारागिरी, धार्मिक उपयोग आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === हवामान आणि पर्जन्यमान === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना या प्रदेशाचे हवामान आणि विशेषतः मान्सूनचे पर्जन्यमान महत्त्वाचे पर्यावरणीय घटक ठरतात. अरबी समुद्रालगतचा प्रदेश, सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांचा भूभाग आणि मान्सूनशी संबंधित पर्जन्यमान यांमुळे पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात छताची रचना, पावसापासून संरक्षण, पाण्याचा निचरा आणि बांधकाम साहित्य यांसारख्या बाबींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या भौगोलिक रचनेत डोंगराळ, पठारी आणि किनारी भूभागांचा समावेश होतो.<ref name="GSDAKonkan"/> कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीवरील आधुनिक अभ्यासातही स्थानिक पर्यावरण, उपलब्ध संसाधने, पारंपरिक बांधकामपद्धती आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील देवळांच्या वास्तुरचनेत स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र आणि पर्यावरणाशी संबंधित बाबींचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> किनारी महाराष्ट्रातील पारंपरिक वस्तीच्या अभ्यासातून स्थानिक हवामान आणि भूभागाशी जुळवून घेतलेल्या वास्तुरचनेची उदाहरणे नोंदविण्यात आली आहेत. Harihareshwar येथील अभ्यासात पारंपरिक घरांच्या छतांमध्ये लाकडी घटकांवर आधारित कौलारू रचना आढळत असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात अशा छतांची देखभाल आणि त्यांच्यासमोरील संवर्धनविषयक अडचणींचाही विचार करण्यात आला आहे.<ref name="ManjrekarSharmaKeskar2021">{{cite book |last=Manjrekar |first=Shraddha Mahore |last2=Sharma |first2=Pallavi |last3=Keskar |first3=Poorva |chapter=Built Environment of Indian Villages: A Case Study of Coastal Village of Maharashtra |title=Architecture & Planning for Villages |year=2021 }}</ref> या निरीक्षणांचा उपयोग कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीच्या पर्यावरणीय संदर्भाचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो; मात्र घरांच्या वास्तुरचनेविषयीचे निष्कर्ष सर्व देवळांना थेट लागू करता येत नाहीत. देवळांच्या छतांची रचना, साहित्य आणि बांधकामतंत्र यांचा निष्कर्ष संबंधित देवळाच्या स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे काढणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील देवळांच्या अभ्यासात स्थानिक पर्यावरण आणि बांधकामपरंपरेचा विचार करण्याची आवश्यकता याच कारणामुळे अधोरेखित होते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === स्थानिक बांधकाम साहित्य === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या बांधकाम साहित्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. दगड, लेटराइट किंवा जांभा दगड, लाकूड, माती, चुना आणि कौले यांसारख्या साहित्याचा कोकणातील विविध पारंपरिक वास्तूंमध्ये वापर झालेला आढळतो. या साहित्याचा वापर त्यांच्या स्थानिक उपलब्धतेबरोबरच प्रदेशातील हवामान, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि कारागिरीशी संबंधित असल्याचे विविध वास्तु-अभ्यासांतून दिसून येते.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक देऊळ वास्तुशैलीवरील Komal Potdar यांच्या अभ्यासात देवळांच्या वास्तुरचनेचा संबंध स्थानिक भूगोल, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक वास्तुनियोजनाशी जोडण्यात आला आहे. या अभ्यासातून सिंधुदुर्गातील देऊळ वास्तूंच्या वास्तुघटकांचा आणि त्यांच्या स्थानिक संदर्भांचा अभ्यास करण्यात आल्याचे दिसते.<ref name="Potdar2020"/> लाकूड हे कोकणातील पारंपरिक वास्तुपरंपरेतील महत्त्वाचे साहित्य आहे. Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथात दख्खनमधील काष्ठवास्तू, लाकडी वास्तुघटक आणि काष्ठकारागिरीचा व्यापक अभ्यास करण्यात आला आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना हा व्यापक दख्खनी संदर्भ उपयुक्त ठरतो; मात्र त्यातील निष्कर्ष कोकणातील प्रत्येक देवळाला थेट लागू करता येत नाहीत.<ref name="Mate1967">{{cite book |last=Mate |first=Madhukar Shripad |title=Deccan Woodwork |series=Deccan College Building Centenary & Silver Jubilee Series |volume=49 |publisher=Deccan College Postgraduate and Research Institute |location=Poona |year=1967 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी परिसरातील विविध प्रकारच्या दगडांची तसेच लेटराइटची नोंद आढळते. या प्रदेशात बांधकामासाठी वापरता येणारे स्थानिक दगड उपलब्ध असल्याची नोंद या ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये करण्यात आली आहे.<ref name="GazetteerStone">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Building Stones |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_economic.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> स्थानिक बांधकाम साहित्याचा वापर हा कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीच्या अभ्यासातील एक महत्त्वाचा घटक आहे. तथापि, सर्व देवळांमध्ये समान साहित्य किंवा समान बांधकामपद्धती वापरली गेली असे मानता येत नाही. विशिष्ट देवळातील साहित्य निश्चित करण्यासाठी त्या देवळाचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Potdar2020"/><ref name="GazetteerStone"/> === जांभा दगड आणि इतर दगडांचा वापर === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक दगडांच्या उपलब्धतेला महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात बांधकामासाठी उपयुक्त अशा विविध प्रकारच्या खडकांची उपलब्धता असल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आढळते. त्यामध्ये granite-gneiss, quartzite, Deccan trap आणि laterite यांसारख्या खडकांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात स्थानिक भूगर्भीय रचना आणि बांधकाम साहित्य यांचा संबंध विचारात घेता येतो.<ref name="GazetteerStone"/> विशिष्ट देवळामध्ये कोणत्या प्रकारचा दगड वापरण्यात आला आहे, हे मंदिरनिहाय बदलू शकते. कुंकेश्वर देवळाच्या पायाभरणीत granite, तर वरील बांधकाम आणि घुमटामध्ये laterite वापरल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये आहे. यावरून एका देवळाच्या वास्तूमध्येही वेगवेगळ्या वास्तुघटकांसाठी भिन्न प्रकारच्या दगडांचा वापर झालेला दिसतो.<ref name="GazetteerKunkeshvar">{{cite web |title=Kunkeshvar |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Kunkeshvar.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> सावंतवाडी परिसरातील वाळवळ आणि आकेरी येथे बांधकामासाठी उपयुक्त दगडांच्या उपलब्धतेची नोंद जुन्या *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये आहे. त्यानुसार वाळवळ येथील दगड quartz किंवा quartzite प्रकारचा असून आकेरी येथील दगड slate-coloured talc-schist प्रकारचा, कठीण आणि बांधकामासाठी उपयुक्त असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच नोंदीत सावंतवाडी परिसरातील अनेक ठिकाणी laterite उत्खनन होत असल्याचाही उल्लेख आहे.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone">{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Minerals |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pro2_minerals.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> या नोंदींवरून कोकणातील पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात केवळ “जांभा दगड” या एका संज्ञेपुरते मर्यादित न राहता विविध स्थानिक दगडांचे प्रकार, त्यांची भौगोलिक उपलब्धता आणि विशिष्ट वास्तूंमध्ये झालेला वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. एखाद्या देवळात वापरलेल्या दगडाचा प्रकार निश्चित करण्यासाठी त्या देवळाचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण किंवा विश्वसनीय ऐतिहासिक नोंद आवश्यक आहे. वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण देवळाचा उल्लेख रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमधील स्थानवर्णनात आढळतो. देवळाचे स्थान नदीकाठी असल्याचे तसेच त्याच्या वास्तूत दगडाचा वापर आणि स्तंभांवरील कोरीव काम यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="GazetteerValavalTemple">{{cite web |title=Valaval |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Valaval.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> कुंकेश्वर देऊळ हे दगडी बांधकामातील विविधतेचे उदाहरण आहे. गॅझेटियरनुसार त्याच्या पायाभरणीत granite आणि वरील बांधकामात तसेच घुमटामध्ये laterite वापरण्यात आला आहे. देवळाच्या प्रवेशद्वारावरील शिलालेखाच्या आधारे इ.स. १६८० मध्ये त्याची दुरुस्ती आणि विस्तार झाल्याचीही नोंद आहे.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> कुंकेश्वर देवळाच्या बांधकामाचा अभ्यास करताना त्यामुळे केवळ वापरलेल्या दगडांच्या प्रकारांचा विचार न करता वास्तूच्या दुरुस्ती, विस्तार आणि नंतरच्या देखभालीच्या टप्प्यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. यामुळे सध्याच्या वास्तुरचनेतील विविध घटकांचा ऐतिहासिक विकास समजून घेण्यास मदत होते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुपरंपरेत लाकडाला महत्त्वाचे स्थान आहे. धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर काष्ठघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"> {{cite web |last=Hadap |first=Nitin Narhar |title=Konkan Woodwork: A Preliminary Note |website=Academia.edu |url=https://siu-in.academia.edu/DrNitinHadap |access-date=13 August 2026 }} </ref> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील काष्ठवास्तू आणि काष्ठकलांचा क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे विचार करण्यात आला आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणारे लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया आणि इतर काष्ठघटक यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचीही नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ वास्तूच्या संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून, त्यावर कोरीव काम आणि इतर अलंकरणात्मक प्रक्रिया करून वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपातही भर घालण्यात आली आहे. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना तिच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठशिल्प आणि अलंकरण यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या ग्रंथात दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, काष्ठकारागिरी आणि काष्ठशिल्प यांची व्यापक पार्श्वभूमी आढळते. हा संदर्भ कोकणातील काष्ठवास्तूचे स्थान व्यापक दख्खनी काष्ठपरंपरेच्या संदर्भात समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो; मात्र त्यातील सर्व वैशिष्ट्ये कोकणातील प्रत्येक देवळाला थेट लागू करता येत नाहीत.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना लाकडाचा वापर, स्थानिक कारागिरी, वास्तूतील काष्ठघटक, धार्मिक उपयोग आणि अलंकरण यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तू ही कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीतील केवळ सजावटीची बाब नसून, काही देवळांच्या वास्तुरचनेतील संरचनात्मक, कलात्मक आणि सांस्कृतिक घटक म्हणून तिचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुशैलीमध्ये लाकडाला विशेष महत्त्व आहे. धार्मिक आणि लौकिक अशा दोन्ही प्रकारच्या वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर वास्तुघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील लाकडी कलापरंपरेचे क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे अध्ययन करण्यात आले आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणाऱ्या लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, bracket figures, ceiling panels, lintels आणि इतर काष्ठघटकांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. तसेच काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून त्यावर कोरीव काम करून वास्तूला कलात्मक स्वरूप देण्यात आले. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तुचा अभ्यास हा वास्तुशास्त्र आणि काष्ठशिल्प या दोन्हींच्या संगमातून करणे आवश्यक ठरते. दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या संदर्भातून दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, कारागिरी आणि काष्ठशिल्पाची व्यापक पार्श्वभूमी समजण्यास मदत होते.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना स्थानिक लाकूड, कारागिरीचे तंत्र, धार्मिक उपयोग आणि वास्तूतील लाकडी घटकांचे परस्परसंबंध यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तु ही कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीची केवळ सजावटीची बाब नसून तिच्या संरचनात्मक आणि सांस्कृतिक स्वरूपाचा महत्त्वाचा भाग आहे. === काष्ठशिल्प आणि देऊळ वास्तु === काष्ठशिल्प हे कोकणातील देऊळ वास्तुपरंपरेतील महत्त्वाचे कलात्मक अंग आहे. लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, छताची पटलं आणि इतर काष्ठघटकांवर केलेले कोरीव काम वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालते. Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लाकडी कोरीव काम आढळल्याची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासात लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताची पटलं, तुळया आणि इतर काष्ठघटकांचा तसेच काही देवळांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवरील रंगीत काष्ठपटलांचा उल्लेख आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना त्यावरील प्रतिमा, अलंकरणात्मक नमुने, कोरीव कामाचे तंत्र, शैली, संभाव्य कालमान आणि त्यांचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ यांचा विचार करता येतो. Hadap यांच्या अभ्यासात काष्ठकलांमधील प्रतिमाशास्त्र, शैली, तंत्र, कलात्मक मूल्य आणि सामाजिक-धार्मिक इतिहास यांचाही विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे काष्ठशिल्प हे केवळ सजावटीचे अंग न राहता वास्तूशी संबंधित कलात्मक आणि सांस्कृतिक माहितीचा स्रोत म्हणूनही अभ्यासता येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर देवळांतील काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र अभ्यासही करण्यात आला आहे. या अभ्यासाचा केंद्रबिंदू या देवळांमध्ये जतन झालेल्या काष्ठशिल्प-पटलांचा असून, त्यामुळे पावस येथील काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र वास्तुशिल्पीय आणि कलाविषयक संदर्भात अभ्यास करता येतो.<ref name="PawasKashthashilpa2026">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Joshi |first2=Renuka |last3=Ambalkar |first3=Janhavi |last4=Gaikwad |first4=Tanvi |title=Case Study of Kashthashilpa Panels from Someshwara and Vishweshwar Temple of Pawas, Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Kalākalpa: IGNCA Journal of Arts |year=2026 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |location=New Delhi }}</ref> पावस येथील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना काष्ठशिल्प-पटलांची रचना, त्यावरील अलंकरण, वापरलेले साहित्य, कारागिरीचे तंत्र आणि देवळाच्या वास्तुरचनेतील त्यांचे स्थान यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. अशा अभ्यासातून रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठशिल्प परंपरेची स्थानिक वैशिष्ट्ये आणि तिचा देऊळ वास्तुशी असलेला संबंध अधिक स्पष्ट होण्यास मदत होऊ शकते.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === काष्ठवास्तुतील संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक घटक === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये लाकडाचा वापर संरचनात्मक तसेच अलंकरणात्मक घटक म्हणून करण्यात आला आहे. स्तंभ, तुळया, छताचे घटक आणि चौकटी यांसारख्या काष्ठघटकांना वास्तूच्या संरचनेत भूमिका असतानाच, त्यांवरील कोरीव काम आणि इतर अलंकरणात्मक घटक वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काही धार्मिक वास्तूंमध्ये काष्ठशिल्पावर देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रतीके, पौराणिक प्रतिमा किंवा स्थानिक कलापरंपरांशी संबंधित अलंकरण आढळू शकते. मात्र, अशा प्रतिमांचे स्वरूप आणि त्यांचे अर्थ वास्तूनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे काष्ठशिल्पातील प्रतिमांचे अर्थ लावताना प्रत्यक्ष वास्तु-अभ्यास, शिल्पविषयक दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भ यांचा आधार घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठवास्तूच्या संवर्धनाचा विचार करताना तिच्या संरचनात्मक भूमिकेबरोबरच काष्ठशिल्पाचे कलात्मक आणि ऐतिहासिक महत्त्वही लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूंच्या दस्तऐवजीकरणात लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताची पटलं आणि इतर काष्ठघटकांची नोंद करण्यात आली आहे. अशा घटकांचे दस्तऐवजीकरण त्यांच्या वास्तुशिल्पीय, कलात्मक आणि सांस्कृतिक मूल्यांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास हा एका विशिष्ट कालखंडात अचानक निर्माण झालेल्या वास्तुप्रकाराच्या स्वरूपात पाहता येत नाही. या प्रदेशातील धार्मिक स्थापत्याच्या पुरातत्त्वीय पुराव्यांमध्ये प्राचीन शैलकृत धार्मिक वास्तूंचा समावेश होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील प्रारंभिक ब्राह्मणीय शैलकृत गुहा हे त्याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. या स्थळावर शैलकृत गुहा, शिल्पप्रतिमा आणि प्रतिमाशास्त्रीय घटक आढळतात आणि त्यांचा काल इ.स.च्या चौथ्या–पाचव्या शतकाच्या सुमारास निश्चित करण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |last3=Dhanawade |first3=Anjay |last4=Ganvir |first4=Shrikant |last5=Dalavi |first5=Hemant |title=Early Brahmanical Rock Cut Caves at Katalgaon-Javade, District Ratnagiri, Maharashtra, India |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Sri Lanka |volume=62 |issue=2 |year=2018 |pages=65–114 |url=https://www.royalasiaticsociety.lk/wp-content/uploads/2022/09/A-Contents-of-RASSL-Journals-for-Sale-up-to-2019-1.pdf |publisher=Royal Asiatic Society of Sri Lanka }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शैलकृत धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात पुढील संशोधनातूनही नवीन पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. Bokil आणि Kamble यांच्या २०२५ मधील अभ्यासात संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका शैलकृत गुहेची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासातून दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तुंच्या पुढील संशोधनाची आवश्यकता अधोरेखित करण्यात आली आहे.<ref name="BokilKambleRockCutCaves">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Kamble |first2=Riya |title=Newly Discovered Rock-Cut Caves from the Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Journal of Studies in South Asia |volume=1 |issue=1 |year=2025 |pages=17–24 |date=30 June 2025 |url=https://www.pbjournals.com/JSSA }}</ref> कोकणातील धार्मिक स्थापत्याच्या पुढील विकासाचा अभ्यास करताना दगडी वास्तू, काष्ठवास्तू, लेटराइटचा वापर, स्थानिक बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात स्थानिक साहित्य, वास्तुघटक आणि कारागिरी यांच्यातील संबंध दिसून येतात. काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, तुळया, दरवाजे, कंस आणि इतर काष्ठघटकांच्या वापराची नोंद झाली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास केवळ वास्तूच्या बाह्य स्वरूपावर आधारित न ठेवता पुरातत्त्वीय अवशेष, वास्तुरचना, शिल्पकला, प्रतिमाशास्त्र, ऐतिहासिक साधने आणि स्थानिक वास्तुपरंपरा यांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून करणे आवश्यक आहे. कातळगाव–जावडे येथील अभ्यासात शैलकृत वास्तुरचना आणि शिल्प-प्रतिमाशास्त्राचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे, तर कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या आधुनिक अभ्यासात वास्तू, स्थानिक परंपरा आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा कालानुक्रम निश्चित करताना प्रत्येक वास्तूचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय, ऐतिहासिक आणि वास्तुशिल्पीय पुरावा विचारात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध पुराव्यांवरून विविध कालखंडांतील धार्मिक स्थापत्याची वैशिष्ट्ये ओळखता येतात; मात्र आधुनिक कोकणातील सर्व देवळांची वास्तुरचना एका अखंड आणि एकरेषीय विकासातून निर्माण झाली असे मानणे योग्य ठरणार नाही. प्रदेशातील विविध भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक साहित्य, धार्मिक परंपरा आणि कारागिरी यांमुळे या वास्तुपरंपरेत प्रादेशिक विविधता निर्माण झालेली दिसते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === प्राचीन धार्मिक वास्तू === कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासासाठी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तुसमूह महत्त्वाचा पुरातत्त्वीय पुरावा आहे. कातळगाव आणि जावडे ही गावे लांजा तालुक्यात असून, तेथील शैलकृत वास्तू लेटराइट किंवा फेरिक्रीटच्या थरात कोरण्यात आल्या आहेत. Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार या स्थळाच्या एका परिसरात एकूण दहा शैलकृत वास्तूंची नोंद करण्यात आली आहे. त्यांपैकी काही वास्तूंच्या परिसरात शिल्पप्रतिमा, पादपीठे, कोनाडे आणि इतर वास्तुघटक आढळतात.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तू साधारणपणे इ.स.च्या चौथ्या–पाचव्या शतकाच्या कालखंडाशी संबंधित आहेत. या वास्तूंचे महत्त्व त्यांच्या प्राचीनतेबरोबरच त्यांच्या वास्तुरचनेत आणि शिल्पप्रतिमांमध्ये आहे. अभ्यासकांनी या वास्तूंची तुलना महाराष्ट्र, गोवा आणि दख्खनमधील इतर आरंभीच्या ब्राह्मणीय शैलकृत वास्तूंशी केली आहे. त्यामुळे पश्चिम किनारपट्टीवरील आरंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक स्थापत्याच्या अभ्यासात कातळगाव–जावडे हे महत्त्वाचे स्थळ ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील अनेक शैलकृत वास्तू आकाराने लहान आणि एककक्षीय स्वरूपाच्या आहेत. काही वास्तूंमध्ये पादपीठे किंवा आसनासदृश घटक आढळतात. अभ्यासानुसार या वास्तूंमध्ये प्रवेशासाठी स्वतंत्र विकसित दरवाजाची चौकट सामान्यतः आढळत नाही; सातव्या गुहेत मात्र दरवाजाच्या चौकटीशी संबंधित वैशिष्ट्ये असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या प्रकारच्या साध्या, एककक्षीय शैलकृत वास्तूंची उदाहरणे महाराष्ट्र आणि गोवा तसेच दख्खनमधील इतर स्थळांशी तुलनात्मक स्वरूपात अभ्यासली आहेत.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> या वास्तुसमूहातील शिल्पप्रतिमांमध्ये वैष्णव आणि शैव धार्मिक परंपरांशी संबंधित विषय आढळतात. अभ्यासात विष्णू, नरसिंह, कार्तिकेय, शिव-पार्वती आणि गंगावतरणाशी संबंधित शिल्पांचा तसेच ब्रह्मा किंवा बहुमुखी शिवाशी संबंधित असू शकणाऱ्या प्रतिमेचा विचार करण्यात आला आहे. काही प्रतिमांची ओळख निश्चित नसल्याने अभ्यासकांनी त्याबाबत संभाव्य मते मांडली आहेत.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील वास्तूंच्या अभ्यासातून शैलकृत स्थापत्य आणि धार्मिक प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट होतो. वास्तुरचना, शिल्पप्रतिमा आणि त्यांच्या प्रतिमाशास्त्रीय वैशिष्ट्यांचा एकत्रित अभ्यास केल्यामुळे आरंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक स्थापत्याच्या स्वरूपाचा अभ्यास करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तूंची तुलना दख्खन आणि पश्चिम भारतातील इतर आरंभीच्या ब्राह्मणीय शैलकृत वास्तूंशी करण्यात आली आहे. या तुलनेत काही वास्तुघटक आणि एककक्षीय रचनांमध्ये साम्य आढळते. त्यामुळे कातळगाव–जावडे येथील वास्तूंचा अभ्यास स्थानिक पुराव्यांपुरता मर्यादित न ठेवता व्यापक दख्खनी शैलकृत स्थापत्यपरंपरेच्या संदर्भातही करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या उपलब्धतेबाबत Raghunath Bokil आणि Riya Kamble यांच्या २०२५ मधील अभ्यासात योग्य शैलसाहित्याच्या मर्यादित उपलब्धतेमुळे या प्रदेशात शैलकृत वास्तूंची संख्या तुलनेने मर्यादित असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका नव्याने नोंद झालेल्या शैलकृत गुहेचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> या नव्या पुरातत्त्वीय नोंदींमुळे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या अभ्यासाला पुढील संशोधनाची दिशा मिळते. नव्याने नोंद होणाऱ्या स्थळांचे दस्तऐवजीकरण, त्यांची वास्तुरचना आणि शिल्पवैशिष्ट्यांचे तुलनात्मक विश्लेषण तसेच उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांचा अभ्यास यांद्वारे या वास्तुपरंपरेचे अधिक सुस्पष्ट आकलन होऊ शकते.<ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> कातळगाव–जावडे आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील इतर शैलकृत वास्तू या नंतरच्या कोकणी देऊळ वास्तुशैलीची थेट किंवा एकमेव पूर्वरूपे म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध पुरातत्त्वीय अभ्यास मात्र या वास्तूंमधून कोकणातील प्राचीन धार्मिक स्थापत्य, शैलकृत वास्तुरचना आणि प्रतिमाशास्त्रीय परंपरांचा महत्त्वपूर्ण पुरावा उपलब्ध करून देतात. त्यामुळे कोकणातील देऊळ स्थापत्याच्या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास करताना या शैलकृत वास्तूंचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भ म्हणून विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> === शिलाहार आणि मध्ययुगीन परंपरा === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहार राजवटीला महत्त्वाचे स्थान आहे. दक्षिण कोकणातील शिलाहार घराण्याची सत्ता साधारण इ.स. ७७० ते १०२० या कालखंडात होती. या घराण्याच्या सत्तेचा विस्तार सह्याद्री पर्वत आणि समुद्र यांच्या दरम्यानच्या दक्षिण कोकण प्रदेशाशी संबंधित होता. शिलाहारांच्या इतिहासाची माहिती ताम्रपट, शिलालेख आणि इतर ऐतिहासिक साधनांमधून उपलब्ध होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खारेपाटण ताम्रपट हे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे साधन आहे.<ref name="GazetteerShilaharas"> {{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }} </ref><ref name="Khobrekar1985"> Khobrekar, V. G. ''History of Konkan (1630–1818)''. Bombay, 1985. </ref> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अभ्यास करताना देवळांशी संबंधित संस्थात्मक कार्याचाही विचार करता येतो. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरनुसार खारेपाटण ताम्रपटांमधून देवळांशी शाळा आणि सत्रे संबंधित असल्याचे दिसून येते. या नोंदीवरून शिलाहारकालीन धार्मिक संस्था धार्मिक कार्याबरोबरच शिक्षण, संस्कृती आणि सामाजिक जीवनाशी संबंधित काही कार्ये करीत असल्याचे दिसते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय प्रभावाचा विस्तार काळानुसार बदलत गेला. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाचा आणि त्यांच्या राजकीय संबंधांचा उल्लेख आढळतो. खारेपाटण ताम्रपटासह उपलब्ध शिलालेखीय साधनांमधून दक्षिण कोकणातील शिलाहार राजांची नावे, त्यांची वंशपरंपरा आणि त्यांच्या राजकीय अधिपत्याशी संबंधित माहिती उपलब्ध होते.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="KharepatanaCopperPlate"> {{cite journal |last=Kielhorn |first=F. |title=Kharepatan Plates of Rattaraja; Saka-Samvat 930 |journal=Epigraphia Indica |volume=3 |pages=292–302 |year=1895 }} </ref> खारेपाटण ताम्रपट हा शिलाहार राजा रट्टाराजाच्या कारकीर्दीतील इ.स. 1008 चा महत्त्वाचा शिलालेखीय पुरावा मानला जातो. या ताम्रपटात शिलाहारांच्या पूर्वसूरींचा आणि त्यांच्या अधिपती असलेल्या राष्ट्रकूट व कल्याणी चालुक्य राजघराण्यांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांचे राजकीय स्थान आणि त्यांच्या अधिपत्यसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी हा ताम्रपट महत्त्वाचा स्रोत ठरतो.<ref name="KharepatanaCopperPlate"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहार शाखेचा संबंध गोवा प्रदेशाशीही होता. उपलब्ध ऐतिहासिक अभ्यासांनुसार या शाखेने सुरुवातीला राष्ट्रकूटांच्या आणि नंतर कल्याणी चालुक्यांच्या अधिपत्याखाली दक्षिण कोकणात सत्ता गाजवली. खारेपाटण व इतर ताम्रपटांमधील नोंदी या राजकीय संबंधांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाच्या ठरतात.<ref name="KharepatanaCopperPlate"/> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास करताना केवळ राजाश्रयाच्या आधारावर एखाद्या विद्यमान देवळाला शिलाहारकालीन मानणे योग्य ठरणार नाही. एखाद्या देवळाचे कालमान निश्चित करण्यासाठी वास्तुरचना, शिलालेख, मूर्तिशिल्प, बांधकामाचे स्तर आणि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशावर शिलाहारांची सत्ता होती हा तथ्यात्मक पुरावा आणि त्या प्रदेशातील विशिष्ट देवळाची वास्तू शिलाहारकालीन आहे हा दावा यांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या विकासात स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि स्थानिक कारागिरी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. पुढील काळातील कोकणातील देऊळ वास्तूंमध्ये दगड, लेटराइट आणि लाकूड यांचा विविध प्रकारे वापर झाल्याची उदाहरणे आढळतात. त्यामुळे मध्ययुगीन धार्मिक स्थापत्याचा अभ्यास केवळ राजवंशांच्या इतिहासापुरता मर्यादित न ठेवता स्थानिक वास्तुपरंपरा, बांधकाम साहित्य आणि कारागिरी यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहार सत्तेचा ऱ्हास इ.स. ११व्या शतकाच्या प्रारंभी झाला. त्यानंतर कोकणातील विविध प्रदेशांवर चालुक्य, कदंब, यादव आणि इतर राजकीय सत्तांचा प्रभाव पडला. या राजकीय बदलांचा परिणाम प्रदेशाच्या प्रशासन, सामाजिक जीवन आणि धार्मिक संस्थांवरही झाला.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन काळातील धार्मिक वास्तूंच्या परंपरेचा अभ्यास करताना राजकीय बदलांबरोबरच स्थानिक देवस्थानांच्या सातत्यपूर्ण परंपरेचाही विचार करणे आवश्यक आहे. अनेक देवळांमध्ये कालांतराने दुरुस्ती, विस्तार, पुनर्बांधणी किंवा नवीन वास्तुघटकांची भर पडलेली असू शकते. त्यामुळे आज अस्तित्वात असलेली वास्तू एखाद्या एकाच ऐतिहासिक कालखंडाची निर्मिती आहे असे गृहीत धरता येत नाही. कोकणातील मध्ययुगीन देऊळ स्थापत्याचा अभ्यास करताना वास्तूच्या प्रारंभिक निर्मितीबरोबरच तिच्या नंतरच्या दुरुस्ती, परिवर्तन आणि पुनर्बांधणीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="DalviDalvi2010"/> === आधुनिक काळातील परिवर्तन === आधुनिक काळात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये दुरुस्ती, पुनर्बांधणी, नूतनीकरण आणि नवीन बांधकाम तंत्रज्ञानाचा वापर यांमुळे काही परिवर्तन झाले आहे. पारंपरिक मंदिरांच्या वास्तुरचनेत स्थानिक साहित्य, लाकूड, कौलारू छत आणि स्थानिक बांधकामपरंपरांना महत्त्व राहिले असताना, आधुनिक काळातील पुनर्बांधणीमध्ये बदलत्या बांधकाम पद्धती आणि साहित्याचा वापर केला जातो. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अलीकडील संशोधनात पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक संसाधनांचा वापर आणि सांस्कृतिक वारसा यांचा परस्परसंबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक नूतनीकरणामुळे काही मंदिरांच्या मूळ वास्तुरचनेत आणि दृश्यस्वरूपात बदल होऊ शकतात. 2025 मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या ''Deulkathan'' या वास्तुशिक्षण प्रकल्पाच्या वृत्तांकनात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे दस्तऐवजीकरण आणि तिच्या बदलत्या स्वरूपाचा अभ्यास करण्यात आल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या प्रकल्पाशी संबंधित वास्तुविशारदांनी काही ग्रामदेवतांच्या मंदिरांच्या नूतनीकरणादरम्यान पारंपरिक वास्तुरूपाचे एकसंध काँक्रीट स्वरूपात रूपांतर झाल्याचे उदाहरण दिले आहे.<ref name="Deulkathan2025">{{cite web |last=Iyengar |first=Shriram |title=Kala Ghoda Arts Festival 2025: This project by college students showcases stories of temple architecture in Konkan |url=https://www.mid-day.com/mumbai-guide/things-to-do/article/konkan-calling-23471346 |website=Mid-day |date=25 January 2025 |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक परिवर्तन मंदिराच्या मुख्य वास्तूपुरते मर्यादित नसून मंदिर परिसरातील विविध सुविधांच्या विकासातही दिसून येते. भाविकांसाठी प्रवेशमार्ग, सभागृहे, स्वच्छतागृहे, निवासव्यवस्था आणि इतर सुविधा निर्माण करताना विद्यमान मंदिर परिसराशी त्यांचा संबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते. त्यामुळे धार्मिक वापराच्या गरजा आणि वास्तु-सांस्कृतिक वारशाचे जतन यांच्यात समतोल राखणे हा मंदिर संवर्धनातील एक महत्त्वाचा विषय बनला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काही ऐतिहासिक मंदिरांच्या संवर्धनासाठी नियोजनबद्ध प्रकल्पही हाती घेण्यात आले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील धूतपापेश्वर मंदिराच्या बाबतीत व्यवस्थापन आराखडा, सविस्तर प्रकल्प अहवाल आणि संवर्धन कार्याचा समावेश असलेला प्रकल्प राबविण्यात आला आहे. या प्रकल्पात मुख्य मंदिरासोबत उपदेवालये, उपयुक्तताविषयक वास्तू आणि मंदिर परिसरातील पर्यावरणीय घटक यांचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे. संबंधित प्रकल्पाच्या दस्तऐवजानुसार धूतपापेश्वर मंदिराच्या वास्तूमध्ये शिलाहार आणि पेशवा काळातील वास्तुशैलींचे स्थानिक कोकणी साहित्याशी झालेले अनुकूलन दिसून येते.<ref name="DhootapapeshwarConservation">{{cite web |title=Dhootapapeshwar Temple — Management Plan & DPR & Conservation Works |url=https://anlassociates.com/projects/dhootapapeshwar-temple-management-plan-dpr-conservation-works |website=Abha Narain Lambah Associates |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक काळात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे दस्तऐवजीकरण आणि शैक्षणिक अभ्यासही वाढला आहे. वास्तुशिक्षणाच्या काही प्रकल्पांमध्ये मंदिरांच्या रचना, वास्तुघटक आणि त्यांच्या सामाजिक व सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास करण्यात येत आहे. ''Deulkathan'' प्रकल्पाच्या माध्यमातून वास्तुशिक्षणातील विद्यार्थ्यांनी कोकणातील मंदिरांच्या वास्तुशैलीविषयी माहिती संकलित करून तिचे सादरीकरण केले होते.<ref name="Deulkathan2025"/> कोकणातील मंदिरांच्या संवर्धनात पर्यटन आणि वारसा-जतनाचाही संबंध वाढत आहे. धार्मिक स्थळांबरोबरच ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व असलेल्या स्थळांच्या विकासामध्ये पर्यटकांसाठी आवश्यक सुविधा, संरक्षण आणि दस्तऐवजीकरण यांचा विचार केला जातो. मात्र, या प्रक्रियेत मंदिरांच्या ऐतिहासिक वास्तुरचनेवर आणि परिसराच्या सांस्कृतिक स्वरूपावर होणारा परिणाम विचारात घेणे आवश्यक ठरते. आधुनिक पुनर्बांधणी आणि संवर्धनाच्या प्रक्रियेत पारंपरिक वास्तुरचना, स्थानिक बांधकामसाहित्य, लाकडी घटक, कौलारू छत आणि स्थानिक कारागिरी यांचे जतन हा महत्त्वाचा विचार ठरतो. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अलीकडील संशोधनात स्थानिक संसाधने, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधावर भर देण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक काळातील बदलांमुळे कोकणातील काही मंदिरांच्या वास्तुरूपात परिवर्तन झाले असले तरी पारंपरिक बांधकामज्ञान आणि स्थानिक वास्तुशैलीचा अभ्यास आणि संवर्धन यांना महत्त्व प्राप्त झाले आहे. त्यामुळे मंदिरांच्या आधुनिक गरजा पूर्ण करताना त्यांच्या ऐतिहासिक, वास्तुशास्त्रीय आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करणे हे संवर्धनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> == मंदिराचे स्थान आणि परिसर नियोजन == === देवस्थान आणि ग्रामजीवन === कोकणातील मंदिरांची भूमिका केवळ धार्मिक उपासनेपुरती मर्यादित नसून अनेक ठिकाणी ती स्थानिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी संबंधित आहे. विशेषतः ग्रामदैवतांच्या देवस्थानांचा संबंध स्थानिक श्रद्धा, धार्मिक विधी आणि ग्रामसमुदायाच्या सामुदायिक व्यवहारांशी आढळतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मालवण येथील *Deulwada* वरील वास्तु-अभ्यासात ग्रामदैवतांना गावाचे रक्षक मानले जात असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात देवस्थानाचा परिसर स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि विधींशी संबंधित सार्वजनिक अवकाश म्हणून वर्णन करण्यात आला आहे.<ref name="DeulwadaMalvan">{{cite web |title=Temples of Deulwada, Malvan |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Deulwada-Document-2018.pdf |website=IES College of Architecture |publisher=IES College of Architecture |location=Mumbai, Maharashtra |year=2018 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील देवस्थानांच्या परिसररचनेत मुख्य देवालयाबरोबरच त्याभोवतालच्या धार्मिक आणि सामुदायिक वापराच्या जागांनाही महत्त्व असते. धार्मिक विधी, उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांच्या वेळी मंदिर परिसराचा वापर विस्तारित स्वरूपात केला जात असल्याने देवस्थानाचा अवकाश केवळ मंदिराच्या इमारतीपुरता मर्यादित राहत नाही. त्यामुळे मंदिराचा अभ्यास करताना त्याची वास्तुरचना, परिसर आणि स्थानिक ग्रामवस्ती यांच्यातील संबंध विचारात घेणे उपयुक्त ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DalviDalvi2010"/> मालवणच्या *Deulwada* संदर्भातील अभ्यासानुसार ग्रामदैवतांच्या देवस्थानाभोवती निर्माण झालेल्या परिसरात प्रमुख देवतेच्या मंदिराबरोबरच इतर संबंधित देवतांची मंदिरे किंवा धार्मिक घटकही आढळू शकतात. त्यामुळे काही देवस्थानांची परिसररचना ही एका स्वतंत्र मंदिरापुरती मर्यादित न राहता अनेक धार्मिक घटकांचा समावेश असलेल्या समूहाच्या स्वरूपात दिसून येते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात मंदिराची वास्तुरचना, तिचा परिसर आणि त्या परिसराशी संबंधित सामाजिक-सांस्कृतिक व्यवहार यांचा परस्परसंबंध विचारात घेतला जातो. कोकणातील धार्मिक वारशावरील अभ्यासांमध्येही वास्तू आणि तिच्याशी संबंधित सांस्कृतिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करण्याचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/> मंदिर आणि ग्रामजीवन यांचा संबंध उत्सव, धार्मिक विधी आणि सामुदायिक सहभागाच्या माध्यमातूनही दिसून येतो. उत्सव किंवा विशेष धार्मिक प्रसंगी मंदिर परिसराचा वापर मोठ्या संख्येने भाविक आणि ग्रामसमुदायाच्या सहभागासाठी केला जाऊ शकतो. त्यामुळे मंदिराच्या परिसररचनेचा अभ्यास करताना दैनंदिन वापराबरोबरच उत्सव आणि धार्मिक कार्यक्रमांच्या वेळी होणाऱ्या वापराचाही विचार केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> या दृष्टीने कोकणातील मंदिर हे स्वतंत्र वास्तू म्हणून न पाहता देवस्थान, ग्रामदैवत, धार्मिक परंपरा, सार्वजनिक अवकाश आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक व्यवहार यांच्या परस्परसंबंधांच्या संदर्भात अभ्यासता येते. या घटकांच्या परस्परसंबंधातून देवस्थानाला स्थानिक समाजजीवनातील धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व प्राप्त होते.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DalviDalvi2010"/> कोकणातील मंदिरांचे स्थान आणि परिसर यांचा विचार करताना नैसर्गिक भौगोलिक घटकांचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुंकेश्वर मंदिर हे याचे एक उदाहरण आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार कुंकेश्वर येथील प्राचीन शिवमंदिर अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर स्थित आहे. मंदिर, समुद्रकिनारा आणि परिसरातील नैसर्गिक घटक यांच्या निकट संबंधामुळे या देवस्थानाला विशिष्ट भौगोलिक संदर्भ प्राप्त झाला आहे.<ref name="KunkeshwarTourism">{{cite web |title=Kunkeshwar |url=https://maharashtratourism.gov.in/beach/kunkeshwar/ |website=Department of Tourism, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> === मंदिराभोवतालची रचना === कोकणातील काही मंदिरसमूहांमध्ये मुख्य देवालयाबरोबरच इतर देवतांची मंदिरे, मंडप आणि धार्मिक वापराच्या जागा एकाच परिसरात आढळतात. मालवण येथील देऊळवाड्यात पाच प्रमुख देवतांची मंदिरे एकाच धार्मिक परिसरात समूहाने स्थित आहेत. या मंदिरांचा विकास वेगवेगळ्या कालखंडांत झाल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद केले असून, काही मंदिरांमध्ये कालांतराने बाह्य मंडपांची भर पडल्याचेही आढळते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवणच्या देऊळवाड्यातील मंदिरपरिसराचा वापर धार्मिक कार्यांबरोबरच विविध सामुदायिक उपक्रमांसाठी केला जातो. उपलब्ध दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरांतील मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिराभोवतालच्या धार्मिक अवकाशात नैसर्गिक घटकांचाही समावेश आढळू शकतो. मालवणच्या देऊळवाड्यातील काही वडाची झाडे ‘महा पुरुष’ म्हणून पूजली जातात. या वृक्षांभोवती प्रदक्षिणेसाठी चौथरे बांधण्यात आले आहेत. यावरून काही देवस्थानांमध्ये धार्मिक अवकाशाची व्याप्ती केवळ बांधलेल्या वास्तूंपुरती मर्यादित न राहता पूजनीय नैसर्गिक घटकांपर्यंत विस्तारलेली दिसते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूह हा मंदिर आणि जलपरिसर यांच्या परस्परसंबंधाचे उदाहरण आहे. हा मंदिरसमूह दामापूर तलावाच्या बांधावर विकसित झाला असून, मुख्य भगवती मंदिराबरोबर सातेरी देवी, नारायण आणि ब्राह्मण यांची मंदिरेही या परिसरात आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati">{{cite web |title=Baandh Rakshak Bhagwati: The Sacred Waterfront |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Dhamapur-Bhagwati-Document-2019.pdf |website=IES College of Architecture |year=2019 |access-date=13 August 2026 }}</ref> दामापूर येथील भगवती मंदिराचा सभामंडप धार्मिक कार्यांबरोबरच सामुदायिक वापरासाठीही केला जातो. दस्तऐवजीकरणानुसार या सभामंडपात पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या काळात सामुदायिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. त्यामुळे काही मंदिरांच्या वास्तुरचनेतील मंडप धार्मिक आणि सामाजिक अशा दोन्ही प्रकारच्या वापरासाठी उपयुक्त अवकाश म्हणून कार्य करतात.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये स्थानिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली लेटराइट दगडाची बांधकामपद्धती आणि काष्ठचौकटींचा वापर आढळतो. दस्तऐवजीकरणानुसार काही मंदिरांमध्ये अक्षीय नियोजन, चौकोनी गर्भगृह आणि त्याला जोडलेला मंडप आढळतो; मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त स्वरूपाचे आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati"/> या उदाहरणांवरून कोकणातील मंदिराभोवतालची रचना मंदिर आणि परिसरानुसार बदलत असल्याचे दिसून येते. काही ठिकाणी अनेक देवालयांचा समूह, काही ठिकाणी पूजनीय नैसर्गिक घटकांशी संबंधित धार्मिक अवकाश, तर काही ठिकाणी जलस्रोताशी निगडित मंदिरपरिसर आढळतो. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील मंदिरांसाठी एकच निश्चित परिसर-नियोजन पद्धती अस्तित्वात आहे असे म्हणता येत नाही.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना मुख्य देवालयाबरोबरच त्याचा परिसर, संबंधित देवालये, मंडप, नैसर्गिक घटक, जलस्रोत आणि सामुदायिक वापर यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. मालवण आणि दामापूर येथील उदाहरणांमधून धार्मिक वास्तू, नैसर्गिक परिसर आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक व्यवहार यांच्यातील परस्परसंबंध स्पष्ट होतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> == संदर्भ == 5m2oq6iff69g6om6s8jzbdrs70c2v49 2701568 2701567 2026-08-13T09:47:21Z AdvAnantGholam 172574 2701568 wikitext text/x-wiki '''कोकणातील देवळांची वास्तुशैली''' केवळ धार्मिक वास्तूंच्या निर्मितीशी संबंधित परंपरा नसून, प्रदेशाचा भूगोल, हवामान, स्थानिक बांधकाम साहित्य, पारंपरिक कारागिरी, धार्मिक श्रद्धा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक परंपरा यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेली वास्तुपरंपरा म्हणून तिचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील देवळांचा अभ्यास करताना त्यांच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच वास्तुरचना, बांधकामतंत्र, वापरलेले साहित्य, परिसरनियोजन आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. आधुनिक स्थापत्य-अभ्यासांमध्येही कोकणातील मंदिर वास्तूंचा संबंध स्थानिक पर्यावरण, बांधकाम साहित्य, पारंपरिक नियोजन आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025">{{cite book |last=Korlekar |first=Vivek T. |last2=Desai |first2=Chetan S. |chapter=Temple Architecture in the Konkan: Integrating Sustainability and Cultural Legacy |title=Proceedings of the IIA International Research Conference 2024 – Anveshan, 29–31 August, Thiruvananthapuram, India: Asian Architectural Strategies for a Sustainable Future |pages=107–130 }}</ref> <ref name="Potdar2020">{{cite journal |last=Potdar |first=Komal |title=Vernacular Temple Architecture in Sindhudurg District, Konkan Region, Maharashtra |journal=INTACH Journal of Heritage Studies |volume=4 |issue=1 |year=2020 }}</ref> कोकणातील देवळांची वास्तुशैली एकसंध किंवा संपूर्ण प्रदेशात एकसारखी आढळणारी शैली नाही. रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या प्रदेशांमध्ये भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, धार्मिक परंपरा, स्थानिक कारागिरी आणि ऐतिहासिक विकास यांनुसार वास्तुरचनेत भिन्नता दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासात मंदिररचना, स्थानिक भूगोल, उपलब्ध साहित्य आणि पारंपरिक नियोजनपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="Potdar2020"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात भव्यता किंवा स्मारकीय आकारमानापेक्षा स्थानिक वास्तुपरंपरा आणि तिचा सामाजिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासानुसार कोकणातील काही धार्मिक वास्तूंचे स्वरूप स्थानिक निवासवास्तू आणि इतर गैर-स्मारकीय वास्तूंशी संबंधित दिसते. अशा वास्तूंमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक कारागिरी आणि धार्मिक उपयोग यांचा परस्परसंबंध आढळतो. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास केवळ त्यांच्या बाह्य रूपावर आधारित न ठेवता त्यांच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि धार्मिक संदर्भांसह करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DalviDalvi2010">{{cite book |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |chapter=Dismantling Cosmopolitanism: Transformations in the Sacred Heritage of the Non-Monumental in the Konkan |editor-last=Prashad |editor-first=Deependra |title=New Architecture and Urbanism: Development of Indian Traditions |pages=112–117 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |location=Newcastle upon Tyne |year=2010 }</ref><ref name="DalviDalvi2014">{{cite magazine |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |title=Politicizing the Sacred: Religious Architecture in the Konkan |magazine=Take on Art |volume=IV |issue=13 |date=January 2014 }}</ref> देवळाच्या वास्तुरचनेत गर्भगृह, मंडप, प्रवेशरचना, छत, प्राकार, दीपमाळ, काष्ठघटक आणि इतर पूरक वास्तुघटक यांचा समावेश होऊ शकतो; मात्र हे सर्व घटक प्रत्येक कोकणी देवळात समान स्वरूपात किंवा अनिवार्यपणे आढळतात असे मानता येत नाही. मंदिरनिहाय वास्तुरचना स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलू शकते. त्यामुळे कोकणातील देवळांची वास्तुशैली समजून घेताना समान वैशिष्ट्यांपेक्षा प्रादेशिक विविधता आणि स्थानिक अनुकूलन यांना अधिक महत्त्व देणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> कोकणातील देवळांची वास्तुशैली ही म्हणूनच धर्म, पर्यावरण, स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र, कारागिरी आणि ग्रामजीवन यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेण्याची वास्तुपरंपरा आहे. या लेखात या वास्तुपरंपरेचा अभ्यास तिच्या भौगोलिक आणि पर्यावरणीय पार्श्वभूमीपासून ऐतिहासिक विकास, स्थाननियोजन, वास्तुघटक, काष्ठवास्तु, शिल्पकला, कावी कला, बांधकाम साहित्य, प्रादेशिक वैशिष्ट्ये, सामाजिक उपयोग आणि संवर्धनाच्या प्रश्नांपर्यंत विविध अंगांनी करण्यात येतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DalviDalvi2010"/> == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीची संकल्पना == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा विचार केवळ देवळाच्या बाह्य आकारमानावरून करणे योग्य ठरत नाही. देवळाची निवडलेली जागा, परिसराशी असलेले नाते, गर्भगृह आणि मंडपाची रचना, प्रवेशमार्ग, छताची रचना, बांधकाम साहित्य, लाकूड आणि दगड यांचा वापर, वास्तू-अलंकरण, धार्मिक उपयोग तसेच स्थानिक समुदायाशी असलेले संबंध या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार केल्यास या वास्तुपरंपरेचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा संबंध पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक संसाधनांचा वापर, वास्तुघटक आणि सांस्कृतिक सातत्य यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तूंचे विश्लेषण करताना स्थानिक बांधकाम साहित्य, बांधकामतंत्र, वास्तुरचना आणि मंदिरांच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === कोकण आणि देऊळ वास्तू === कोकण प्रदेश महाराष्ट्राच्या पश्चिम भागात अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांगांच्या दरम्यान पसरलेला आहे. या प्रदेशात किनारी भाग, डोंगराळ प्रदेश, पठारी भूभाग, नद्या, खाड्या आणि दऱ्याखोऱ्यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या पश्चिमेस अरबी समुद्र आणि पूर्वेस सह्याद्री पर्वतरांगा असून या प्रदेशाचे भौगोलिक स्वरूप डोंगराळ, मध्यम उताराच्या पठारी आणि किनारी अशा व्यापक भूभागांत विभागलेले आहे.<ref name="GSDAKonkan">{{cite web |title=Konkan |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/ |website=Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्येही या प्रदेशातील सह्याद्री पर्वतरांगा, अरबी समुद्र, नद्या, किनारी मैदाने, लेटराइटची पठारे आणि डोंगराळ भूभाग यांची नोंद आढळते.<ref name="GazetteerRatnagiriGeography">{{cite web |title=Physical Features and Natural Resources — Geographical Regions |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> या भौगोलिक विविधतेच्या पार्श्वभूमीवर कोकणातील पारंपरिक देवळांच्या वास्तुरचनेचा अभ्यास करताना देवळाचे स्थान, परिसर, बांधकाम साहित्य आणि वास्तुरचनेचे पर्यावरणाशी असलेले संबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === प्रादेशिक वैशिष्ट्ये === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक बांधकामपद्धतीनुसार विविधता आढळते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक देऊळ वास्तुशैलीवरील अभ्यासात स्थानिक भूगोल, बांधकाम साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक वास्तुपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="Potdar2020"/> त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट देवळाच्या वास्तुरचनेवरून संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान वास्तुशैली निश्चित करणे योग्य ठरत नाही. त्याऐवजी रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या विविध भागांतील देवळांच्या वास्तुरचना, बांधकाम साहित्य, वास्तुघटक आणि स्थानिक परंपरा यांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास प्रादेशिक वैशिष्ट्ये अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येतात.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपात कालानुसारही बदल झाले आहेत. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासात कोकणातील गैर-स्मारकीय धार्मिक वास्तूंच्या स्थानिक स्वरूपात आधुनिक काळात झालेल्या परिवर्तनाचा विचार करण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार काही धार्मिक वास्तूंच्या रूपांतरणामध्ये पारंपरिक वास्तुघटक, स्थानिक प्रमाण आणि साहित्य यांच्यात बदल झाले असून धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपावर आधुनिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रक्रियांचाही प्रभाव पडला आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="DalviDalvi2014"/> === वास्तु आणि ग्रामजीवन === कोकणातील देऊळ हे केवळ धार्मिक उपासनेचे स्थान न राहता अनेक ठिकाणी ग्रामजीवनाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवहारांचेही केंद्र राहिले आहे. धार्मिक उत्सव, जत्रा, सामुदायिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरा यांमुळे देवळाचा परिसर आणि स्थानिक समाज यांच्यातील संबंध दृढ झालेले दिसतात. त्यामुळे देवळाच्या वास्तूचा अभ्यास करताना तिच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तूंचा विचार धार्मिक उपयोगाबरोबरच समुदायाच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासातून मंदिर वास्तू, स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि समुदायाच्या सांस्कृतिक जीवनातील परस्परसंबंध अधोरेखित होतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात Dalvi आणि Dalvi यांनी धार्मिक वास्तू, निवासवास्तू, वस्ती आणि सार्वजनिक अवकाश यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार पारंपरिक कोकणी वास्तुपरंपरेचे स्वरूप स्थानिक जीवनपद्धती, उपलब्ध साहित्य आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांशी संबंधित होते.<ref name="DalviDalvi2010"/> अशा प्रकारे कोकणातील देवळाची वास्तुरचना ही केवळ धार्मिक विधींसाठी आवश्यक असलेल्या वास्तुघटकांपुरती मर्यादित न राहता स्थानिक समाजाच्या सामुदायिक जीवनाशीही संबंधित अवकाश म्हणून अभ्यासता येते. तथापि, सर्व कोकणी देवळे समान प्रकारे सामाजिक केंद्र म्हणून वापरली जातात असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक देवळाच्या स्थानिक उपयोगाचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === धार्मिक वास्तू आणि सांस्कृतिक वारसा === कोकणातील देवळांचे महत्त्व त्यांच्या वास्तुरचनेपुरते मर्यादित नसून, त्या स्थानिक सांस्कृतिक वारशाच्या भौतिक अभिव्यक्ती म्हणूनही अभ्यासता येतात. देवळांशी संबंधित बांधकामतंत्र, काष्ठशिल्प, अलंकरण, धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांमधून वास्तुज्ञान आणि सांस्कृतिक परंपरांचे विविध पैलू व्यक्त होतात.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या दृष्टीने कोकणातील देवळांचा अभ्यास हा वास्तुकला, इतिहास, लोकसंस्कृती, पर्यावरण आणि वारसा-संवर्धन या विविध क्षेत्रांना जोडणारा बहुविषयक अभ्यास ठरतो. Korlekar आणि Desai यांनी कोकणातील देवळांच्या वास्तुशैलीचा संबंध स्थानिक संसाधने, बांधकामतंत्र, पर्यावरणीय परिस्थिती आणि सांस्कृतिक सातत्याशी जोडला आहे. Potdar यांच्या सिंधुदुर्गातील अभ्यासात स्थानिक भूगोल, साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक वास्तुपद्धती यांच्या संदर्भात देऊळ वास्तूंचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> देऊळ वास्तूंच्या संवर्धनाच्या दृष्टीने त्यांच्या भौतिक रचनेबरोबरच त्यांच्याशी संबंधित पारंपरिक कारागिरी आणि बांधकामज्ञानाचे दस्तऐवजीकरणही महत्त्वाचे ठरते. त्यामुळे कोकणातील देवळांचा वारसा समजून घेताना वास्तू, तिचे साहित्य, कारागिरी, धार्मिक उपयोग आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === हवामान आणि पर्जन्यमान === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना या प्रदेशाचे हवामान आणि विशेषतः मान्सूनचे पर्जन्यमान महत्त्वाचे पर्यावरणीय घटक ठरतात. अरबी समुद्रालगतचा प्रदेश, सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांचा भूभाग आणि मान्सूनशी संबंधित पर्जन्यमान यांमुळे पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात छताची रचना, पावसापासून संरक्षण, पाण्याचा निचरा आणि बांधकाम साहित्य यांसारख्या बाबींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या भौगोलिक रचनेत डोंगराळ, पठारी आणि किनारी भूभागांचा समावेश होतो.<ref name="GSDAKonkan"/> कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीवरील आधुनिक अभ्यासातही स्थानिक पर्यावरण, उपलब्ध संसाधने, पारंपरिक बांधकामपद्धती आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील देवळांच्या वास्तुरचनेत स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र आणि पर्यावरणाशी संबंधित बाबींचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> किनारी महाराष्ट्रातील पारंपरिक वस्तीच्या अभ्यासातून स्थानिक हवामान आणि भूभागाशी जुळवून घेतलेल्या वास्तुरचनेची उदाहरणे नोंदविण्यात आली आहेत. Harihareshwar येथील अभ्यासात पारंपरिक घरांच्या छतांमध्ये लाकडी घटकांवर आधारित कौलारू रचना आढळत असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात अशा छतांची देखभाल आणि त्यांच्यासमोरील संवर्धनविषयक अडचणींचाही विचार करण्यात आला आहे.<ref name="ManjrekarSharmaKeskar2021">{{cite book |last=Manjrekar |first=Shraddha Mahore |last2=Sharma |first2=Pallavi |last3=Keskar |first3=Poorva |chapter=Built Environment of Indian Villages: A Case Study of Coastal Village of Maharashtra |title=Architecture & Planning for Villages |year=2021 }}</ref> या निरीक्षणांचा उपयोग कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीच्या पर्यावरणीय संदर्भाचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो; मात्र घरांच्या वास्तुरचनेविषयीचे निष्कर्ष सर्व देवळांना थेट लागू करता येत नाहीत. देवळांच्या छतांची रचना, साहित्य आणि बांधकामतंत्र यांचा निष्कर्ष संबंधित देवळाच्या स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे काढणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील देवळांच्या अभ्यासात स्थानिक पर्यावरण आणि बांधकामपरंपरेचा विचार करण्याची आवश्यकता याच कारणामुळे अधोरेखित होते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === स्थानिक बांधकाम साहित्य === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या बांधकाम साहित्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. दगड, लेटराइट किंवा जांभा दगड, लाकूड, माती, चुना आणि कौले यांसारख्या साहित्याचा कोकणातील विविध पारंपरिक वास्तूंमध्ये वापर झालेला आढळतो. या साहित्याचा वापर त्यांच्या स्थानिक उपलब्धतेबरोबरच प्रदेशातील हवामान, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि कारागिरीशी संबंधित असल्याचे विविध वास्तु-अभ्यासांतून दिसून येते.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक देऊळ वास्तुशैलीवरील Komal Potdar यांच्या अभ्यासात देवळांच्या वास्तुरचनेचा संबंध स्थानिक भूगोल, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक वास्तुनियोजनाशी जोडण्यात आला आहे. या अभ्यासातून सिंधुदुर्गातील देऊळ वास्तूंच्या वास्तुघटकांचा आणि त्यांच्या स्थानिक संदर्भांचा अभ्यास करण्यात आल्याचे दिसते.<ref name="Potdar2020"/> लाकूड हे कोकणातील पारंपरिक वास्तुपरंपरेतील महत्त्वाचे साहित्य आहे. Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथात दख्खनमधील काष्ठवास्तू, लाकडी वास्तुघटक आणि काष्ठकारागिरीचा व्यापक अभ्यास करण्यात आला आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना हा व्यापक दख्खनी संदर्भ उपयुक्त ठरतो; मात्र त्यातील निष्कर्ष कोकणातील प्रत्येक देवळाला थेट लागू करता येत नाहीत.<ref name="Mate1967">{{cite book |last=Mate |first=Madhukar Shripad |title=Deccan Woodwork |series=Deccan College Building Centenary & Silver Jubilee Series |volume=49 |publisher=Deccan College Postgraduate and Research Institute |location=Poona |year=1967 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी परिसरातील विविध प्रकारच्या दगडांची तसेच लेटराइटची नोंद आढळते. या प्रदेशात बांधकामासाठी वापरता येणारे स्थानिक दगड उपलब्ध असल्याची नोंद या ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये करण्यात आली आहे.<ref name="GazetteerStone">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Building Stones |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_economic.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> स्थानिक बांधकाम साहित्याचा वापर हा कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीच्या अभ्यासातील एक महत्त्वाचा घटक आहे. तथापि, सर्व देवळांमध्ये समान साहित्य किंवा समान बांधकामपद्धती वापरली गेली असे मानता येत नाही. विशिष्ट देवळातील साहित्य निश्चित करण्यासाठी त्या देवळाचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Potdar2020"/><ref name="GazetteerStone"/> === जांभा दगड आणि इतर दगडांचा वापर === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक दगडांच्या उपलब्धतेला महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात बांधकामासाठी उपयुक्त अशा विविध प्रकारच्या खडकांची उपलब्धता असल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आढळते. त्यामध्ये granite-gneiss, quartzite, Deccan trap आणि laterite यांसारख्या खडकांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात स्थानिक भूगर्भीय रचना आणि बांधकाम साहित्य यांचा संबंध विचारात घेता येतो.<ref name="GazetteerStone"/> विशिष्ट देवळामध्ये कोणत्या प्रकारचा दगड वापरण्यात आला आहे, हे मंदिरनिहाय बदलू शकते. कुंकेश्वर देवळाच्या पायाभरणीत granite, तर वरील बांधकाम आणि घुमटामध्ये laterite वापरल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये आहे. यावरून एका देवळाच्या वास्तूमध्येही वेगवेगळ्या वास्तुघटकांसाठी भिन्न प्रकारच्या दगडांचा वापर झालेला दिसतो.<ref name="GazetteerKunkeshvar">{{cite web |title=Kunkeshvar |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Kunkeshvar.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> सावंतवाडी परिसरातील वाळवळ आणि आकेरी येथे बांधकामासाठी उपयुक्त दगडांच्या उपलब्धतेची नोंद जुन्या *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये आहे. त्यानुसार वाळवळ येथील दगड quartz किंवा quartzite प्रकारचा असून आकेरी येथील दगड slate-coloured talc-schist प्रकारचा, कठीण आणि बांधकामासाठी उपयुक्त असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच नोंदीत सावंतवाडी परिसरातील अनेक ठिकाणी laterite उत्खनन होत असल्याचाही उल्लेख आहे.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone">{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Minerals |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pro2_minerals.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> या नोंदींवरून कोकणातील पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात केवळ “जांभा दगड” या एका संज्ञेपुरते मर्यादित न राहता विविध स्थानिक दगडांचे प्रकार, त्यांची भौगोलिक उपलब्धता आणि विशिष्ट वास्तूंमध्ये झालेला वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. एखाद्या देवळात वापरलेल्या दगडाचा प्रकार निश्चित करण्यासाठी त्या देवळाचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण किंवा विश्वसनीय ऐतिहासिक नोंद आवश्यक आहे. वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण देवळाचा उल्लेख रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमधील स्थानवर्णनात आढळतो. देवळाचे स्थान नदीकाठी असल्याचे तसेच त्याच्या वास्तूत दगडाचा वापर आणि स्तंभांवरील कोरीव काम यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="GazetteerValavalTemple">{{cite web |title=Valaval |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Valaval.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> कुंकेश्वर देऊळ हे दगडी बांधकामातील विविधतेचे उदाहरण आहे. गॅझेटियरनुसार त्याच्या पायाभरणीत granite आणि वरील बांधकामात तसेच घुमटामध्ये laterite वापरण्यात आला आहे. देवळाच्या प्रवेशद्वारावरील शिलालेखाच्या आधारे इ.स. १६८० मध्ये त्याची दुरुस्ती आणि विस्तार झाल्याचीही नोंद आहे.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> कुंकेश्वर देवळाच्या बांधकामाचा अभ्यास करताना त्यामुळे केवळ वापरलेल्या दगडांच्या प्रकारांचा विचार न करता वास्तूच्या दुरुस्ती, विस्तार आणि नंतरच्या देखभालीच्या टप्प्यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. यामुळे सध्याच्या वास्तुरचनेतील विविध घटकांचा ऐतिहासिक विकास समजून घेण्यास मदत होते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुपरंपरेत लाकडाला महत्त्वाचे स्थान आहे. धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर काष्ठघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"> {{cite web |last=Hadap |first=Nitin Narhar |title=Konkan Woodwork: A Preliminary Note |website=Academia.edu |url=https://siu-in.academia.edu/DrNitinHadap |access-date=13 August 2026 }} </ref> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील काष्ठवास्तू आणि काष्ठकलांचा क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे विचार करण्यात आला आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणारे लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया आणि इतर काष्ठघटक यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचीही नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ वास्तूच्या संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून, त्यावर कोरीव काम आणि इतर अलंकरणात्मक प्रक्रिया करून वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपातही भर घालण्यात आली आहे. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना तिच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठशिल्प आणि अलंकरण यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या ग्रंथात दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, काष्ठकारागिरी आणि काष्ठशिल्प यांची व्यापक पार्श्वभूमी आढळते. हा संदर्भ कोकणातील काष्ठवास्तूचे स्थान व्यापक दख्खनी काष्ठपरंपरेच्या संदर्भात समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो; मात्र त्यातील सर्व वैशिष्ट्ये कोकणातील प्रत्येक देवळाला थेट लागू करता येत नाहीत.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना लाकडाचा वापर, स्थानिक कारागिरी, वास्तूतील काष्ठघटक, धार्मिक उपयोग आणि अलंकरण यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तू ही कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीतील केवळ सजावटीची बाब नसून, काही देवळांच्या वास्तुरचनेतील संरचनात्मक, कलात्मक आणि सांस्कृतिक घटक म्हणून तिचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुशैलीमध्ये लाकडाला विशेष महत्त्व आहे. धार्मिक आणि लौकिक अशा दोन्ही प्रकारच्या वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर वास्तुघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील लाकडी कलापरंपरेचे क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे अध्ययन करण्यात आले आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणाऱ्या लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, bracket figures, ceiling panels, lintels आणि इतर काष्ठघटकांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. तसेच काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून त्यावर कोरीव काम करून वास्तूला कलात्मक स्वरूप देण्यात आले. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तुचा अभ्यास हा वास्तुशास्त्र आणि काष्ठशिल्प या दोन्हींच्या संगमातून करणे आवश्यक ठरते. दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या संदर्भातून दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, कारागिरी आणि काष्ठशिल्पाची व्यापक पार्श्वभूमी समजण्यास मदत होते.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना स्थानिक लाकूड, कारागिरीचे तंत्र, धार्मिक उपयोग आणि वास्तूतील लाकडी घटकांचे परस्परसंबंध यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तु ही कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीची केवळ सजावटीची बाब नसून तिच्या संरचनात्मक आणि सांस्कृतिक स्वरूपाचा महत्त्वाचा भाग आहे. === काष्ठशिल्प आणि देऊळ वास्तु === काष्ठशिल्प हे कोकणातील देऊळ वास्तुपरंपरेतील महत्त्वाचे कलात्मक अंग आहे. लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, छताची पटलं आणि इतर काष्ठघटकांवर केलेले कोरीव काम वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालते. Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लाकडी कोरीव काम आढळल्याची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासात लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताची पटलं, तुळया आणि इतर काष्ठघटकांचा तसेच काही देवळांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवरील रंगीत काष्ठपटलांचा उल्लेख आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना त्यावरील प्रतिमा, अलंकरणात्मक नमुने, कोरीव कामाचे तंत्र, शैली, संभाव्य कालमान आणि त्यांचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ यांचा विचार करता येतो. Hadap यांच्या अभ्यासात काष्ठकलांमधील प्रतिमाशास्त्र, शैली, तंत्र, कलात्मक मूल्य आणि सामाजिक-धार्मिक इतिहास यांचाही विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे काष्ठशिल्प हे केवळ सजावटीचे अंग न राहता वास्तूशी संबंधित कलात्मक आणि सांस्कृतिक माहितीचा स्रोत म्हणूनही अभ्यासता येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर देवळांतील काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र अभ्यासही करण्यात आला आहे. या अभ्यासाचा केंद्रबिंदू या देवळांमध्ये जतन झालेल्या काष्ठशिल्प-पटलांचा असून, त्यामुळे पावस येथील काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र वास्तुशिल्पीय आणि कलाविषयक संदर्भात अभ्यास करता येतो.<ref name="PawasKashthashilpa2026">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Joshi |first2=Renuka |last3=Ambalkar |first3=Janhavi |last4=Gaikwad |first4=Tanvi |title=Case Study of Kashthashilpa Panels from Someshwara and Vishweshwar Temple of Pawas, Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Kalākalpa: IGNCA Journal of Arts |year=2026 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |location=New Delhi }}</ref> पावस येथील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना काष्ठशिल्प-पटलांची रचना, त्यावरील अलंकरण, वापरलेले साहित्य, कारागिरीचे तंत्र आणि देवळाच्या वास्तुरचनेतील त्यांचे स्थान यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. अशा अभ्यासातून रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठशिल्प परंपरेची स्थानिक वैशिष्ट्ये आणि तिचा देऊळ वास्तुशी असलेला संबंध अधिक स्पष्ट होण्यास मदत होऊ शकते.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === काष्ठवास्तुतील संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक घटक === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये लाकडाचा वापर संरचनात्मक तसेच अलंकरणात्मक घटक म्हणून करण्यात आला आहे. स्तंभ, तुळया, छताचे घटक आणि चौकटी यांसारख्या काष्ठघटकांना वास्तूच्या संरचनेत भूमिका असतानाच, त्यांवरील कोरीव काम आणि इतर अलंकरणात्मक घटक वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काही धार्मिक वास्तूंमध्ये काष्ठशिल्पावर देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रतीके, पौराणिक प्रतिमा किंवा स्थानिक कलापरंपरांशी संबंधित अलंकरण आढळू शकते. मात्र, अशा प्रतिमांचे स्वरूप आणि त्यांचे अर्थ वास्तूनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे काष्ठशिल्पातील प्रतिमांचे अर्थ लावताना प्रत्यक्ष वास्तु-अभ्यास, शिल्पविषयक दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भ यांचा आधार घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठवास्तूच्या संवर्धनाचा विचार करताना तिच्या संरचनात्मक भूमिकेबरोबरच काष्ठशिल्पाचे कलात्मक आणि ऐतिहासिक महत्त्वही लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूंच्या दस्तऐवजीकरणात लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताची पटलं आणि इतर काष्ठघटकांची नोंद करण्यात आली आहे. अशा घटकांचे दस्तऐवजीकरण त्यांच्या वास्तुशिल्पीय, कलात्मक आणि सांस्कृतिक मूल्यांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास हा एका विशिष्ट कालखंडात अचानक निर्माण झालेल्या वास्तुप्रकाराच्या स्वरूपात पाहता येत नाही. या प्रदेशातील धार्मिक स्थापत्याच्या पुरातत्त्वीय पुराव्यांमध्ये प्राचीन शैलकृत धार्मिक वास्तूंचा समावेश होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील प्रारंभिक ब्राह्मणीय शैलकृत गुहा हे त्याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. या स्थळावर शैलकृत गुहा, शिल्पप्रतिमा आणि प्रतिमाशास्त्रीय घटक आढळतात आणि त्यांचा काल इ.स.च्या चौथ्या–पाचव्या शतकाच्या सुमारास निश्चित करण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |last3=Dhanawade |first3=Anjay |last4=Ganvir |first4=Shrikant |last5=Dalavi |first5=Hemant |title=Early Brahmanical Rock Cut Caves at Katalgaon-Javade, District Ratnagiri, Maharashtra, India |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Sri Lanka |volume=62 |issue=2 |year=2018 |pages=65–114 |url=https://www.royalasiaticsociety.lk/wp-content/uploads/2022/09/A-Contents-of-RASSL-Journals-for-Sale-up-to-2019-1.pdf |publisher=Royal Asiatic Society of Sri Lanka }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शैलकृत धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात पुढील संशोधनातूनही नवीन पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. Bokil आणि Kamble यांच्या २०२५ मधील अभ्यासात संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका शैलकृत गुहेची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासातून दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तुंच्या पुढील संशोधनाची आवश्यकता अधोरेखित करण्यात आली आहे.<ref name="BokilKambleRockCutCaves">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Kamble |first2=Riya |title=Newly Discovered Rock-Cut Caves from the Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Journal of Studies in South Asia |volume=1 |issue=1 |year=2025 |pages=17–24 |date=30 June 2025 |url=https://www.pbjournals.com/JSSA }}</ref> कोकणातील धार्मिक स्थापत्याच्या पुढील विकासाचा अभ्यास करताना दगडी वास्तू, काष्ठवास्तू, लेटराइटचा वापर, स्थानिक बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात स्थानिक साहित्य, वास्तुघटक आणि कारागिरी यांच्यातील संबंध दिसून येतात. काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, तुळया, दरवाजे, कंस आणि इतर काष्ठघटकांच्या वापराची नोंद झाली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास केवळ वास्तूच्या बाह्य स्वरूपावर आधारित न ठेवता पुरातत्त्वीय अवशेष, वास्तुरचना, शिल्पकला, प्रतिमाशास्त्र, ऐतिहासिक साधने आणि स्थानिक वास्तुपरंपरा यांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून करणे आवश्यक आहे. कातळगाव–जावडे येथील अभ्यासात शैलकृत वास्तुरचना आणि शिल्प-प्रतिमाशास्त्राचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे, तर कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या आधुनिक अभ्यासात वास्तू, स्थानिक परंपरा आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा कालानुक्रम निश्चित करताना प्रत्येक वास्तूचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय, ऐतिहासिक आणि वास्तुशिल्पीय पुरावा विचारात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध पुराव्यांवरून विविध कालखंडांतील धार्मिक स्थापत्याची वैशिष्ट्ये ओळखता येतात; मात्र आधुनिक कोकणातील सर्व देवळांची वास्तुरचना एका अखंड आणि एकरेषीय विकासातून निर्माण झाली असे मानणे योग्य ठरणार नाही. प्रदेशातील विविध भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक साहित्य, धार्मिक परंपरा आणि कारागिरी यांमुळे या वास्तुपरंपरेत प्रादेशिक विविधता निर्माण झालेली दिसते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === प्राचीन धार्मिक वास्तू === कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासासाठी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तुसमूह महत्त्वाचा पुरातत्त्वीय पुरावा आहे. कातळगाव आणि जावडे ही गावे लांजा तालुक्यात असून, तेथील शैलकृत वास्तू लेटराइट किंवा फेरिक्रीटच्या थरात कोरण्यात आल्या आहेत. Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार या स्थळाच्या एका परिसरात एकूण दहा शैलकृत वास्तूंची नोंद करण्यात आली आहे. त्यांपैकी काही वास्तूंच्या परिसरात शिल्पप्रतिमा, पादपीठे, कोनाडे आणि इतर वास्तुघटक आढळतात.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तू साधारणपणे इ.स.च्या चौथ्या–पाचव्या शतकाच्या कालखंडाशी संबंधित आहेत. या वास्तूंचे महत्त्व त्यांच्या प्राचीनतेबरोबरच त्यांच्या वास्तुरचनेत आणि शिल्पप्रतिमांमध्ये आहे. अभ्यासकांनी या वास्तूंची तुलना महाराष्ट्र, गोवा आणि दख्खनमधील इतर आरंभीच्या ब्राह्मणीय शैलकृत वास्तूंशी केली आहे. त्यामुळे पश्चिम किनारपट्टीवरील आरंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक स्थापत्याच्या अभ्यासात कातळगाव–जावडे हे महत्त्वाचे स्थळ ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील अनेक शैलकृत वास्तू आकाराने लहान आणि एककक्षीय स्वरूपाच्या आहेत. काही वास्तूंमध्ये पादपीठे किंवा आसनासदृश घटक आढळतात. अभ्यासानुसार या वास्तूंमध्ये प्रवेशासाठी स्वतंत्र विकसित दरवाजाची चौकट सामान्यतः आढळत नाही; सातव्या गुहेत मात्र दरवाजाच्या चौकटीशी संबंधित वैशिष्ट्ये असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या प्रकारच्या साध्या, एककक्षीय शैलकृत वास्तूंची उदाहरणे महाराष्ट्र आणि गोवा तसेच दख्खनमधील इतर स्थळांशी तुलनात्मक स्वरूपात अभ्यासली आहेत.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> या वास्तुसमूहातील शिल्पप्रतिमांमध्ये वैष्णव आणि शैव धार्मिक परंपरांशी संबंधित विषय आढळतात. अभ्यासात विष्णू, नरसिंह, कार्तिकेय, शिव-पार्वती आणि गंगावतरणाशी संबंधित शिल्पांचा तसेच ब्रह्मा किंवा बहुमुखी शिवाशी संबंधित असू शकणाऱ्या प्रतिमेचा विचार करण्यात आला आहे. काही प्रतिमांची ओळख निश्चित नसल्याने अभ्यासकांनी त्याबाबत संभाव्य मते मांडली आहेत.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील वास्तूंच्या अभ्यासातून शैलकृत स्थापत्य आणि धार्मिक प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट होतो. वास्तुरचना, शिल्पप्रतिमा आणि त्यांच्या प्रतिमाशास्त्रीय वैशिष्ट्यांचा एकत्रित अभ्यास केल्यामुळे आरंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक स्थापत्याच्या स्वरूपाचा अभ्यास करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तूंची तुलना दख्खन आणि पश्चिम भारतातील इतर आरंभीच्या ब्राह्मणीय शैलकृत वास्तूंशी करण्यात आली आहे. या तुलनेत काही वास्तुघटक आणि एककक्षीय रचनांमध्ये साम्य आढळते. त्यामुळे कातळगाव–जावडे येथील वास्तूंचा अभ्यास स्थानिक पुराव्यांपुरता मर्यादित न ठेवता व्यापक दख्खनी शैलकृत स्थापत्यपरंपरेच्या संदर्भातही करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या उपलब्धतेबाबत Raghunath Bokil आणि Riya Kamble यांच्या २०२५ मधील अभ्यासात योग्य शैलसाहित्याच्या मर्यादित उपलब्धतेमुळे या प्रदेशात शैलकृत वास्तूंची संख्या तुलनेने मर्यादित असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका नव्याने नोंद झालेल्या शैलकृत गुहेचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> या नव्या पुरातत्त्वीय नोंदींमुळे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या अभ्यासाला पुढील संशोधनाची दिशा मिळते. नव्याने नोंद होणाऱ्या स्थळांचे दस्तऐवजीकरण, त्यांची वास्तुरचना आणि शिल्पवैशिष्ट्यांचे तुलनात्मक विश्लेषण तसेच उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांचा अभ्यास यांद्वारे या वास्तुपरंपरेचे अधिक सुस्पष्ट आकलन होऊ शकते.<ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> कातळगाव–जावडे आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील इतर शैलकृत वास्तू या नंतरच्या कोकणी देऊळ वास्तुशैलीची थेट किंवा एकमेव पूर्वरूपे म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध पुरातत्त्वीय अभ्यास मात्र या वास्तूंमधून कोकणातील प्राचीन धार्मिक स्थापत्य, शैलकृत वास्तुरचना आणि प्रतिमाशास्त्रीय परंपरांचा महत्त्वपूर्ण पुरावा उपलब्ध करून देतात. त्यामुळे कोकणातील देऊळ स्थापत्याच्या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास करताना या शैलकृत वास्तूंचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भ म्हणून विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> === शिलाहार आणि मध्ययुगीन परंपरा === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहार राजवटीला महत्त्वाचे स्थान आहे. दक्षिण कोकणातील शिलाहार घराण्याची सत्ता साधारण इ.स. ७७० ते १०२० या कालखंडात होती. या घराण्याच्या सत्तेचा विस्तार सह्याद्री पर्वत आणि समुद्र यांच्या दरम्यानच्या दक्षिण कोकण प्रदेशाशी संबंधित होता. शिलाहारांच्या इतिहासाची माहिती ताम्रपट, शिलालेख आणि इतर ऐतिहासिक साधनांमधून उपलब्ध होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खारेपाटण ताम्रपट हे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे साधन आहे.<ref name="GazetteerShilaharas"> {{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }} </ref><ref name="Khobrekar1985"> Khobrekar, V. G. ''History of Konkan (1630–1818)''. Bombay, 1985. </ref> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अभ्यास करताना देवळांशी संबंधित संस्थात्मक कार्याचाही विचार करता येतो. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरनुसार खारेपाटण ताम्रपटांमधून देवळांशी शाळा आणि सत्रे संबंधित असल्याचे दिसून येते. या नोंदीवरून शिलाहारकालीन धार्मिक संस्था धार्मिक कार्याबरोबरच शिक्षण, संस्कृती आणि सामाजिक जीवनाशी संबंधित काही कार्ये करीत असल्याचे दिसते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय प्रभावाचा विस्तार काळानुसार बदलत गेला. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाचा आणि त्यांच्या राजकीय संबंधांचा उल्लेख आढळतो. खारेपाटण ताम्रपटासह उपलब्ध शिलालेखीय साधनांमधून दक्षिण कोकणातील शिलाहार राजांची नावे, त्यांची वंशपरंपरा आणि त्यांच्या राजकीय अधिपत्याशी संबंधित माहिती उपलब्ध होते.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="KharepatanaCopperPlate"> {{cite journal |last=Kielhorn |first=F. |title=Kharepatan Plates of Rattaraja; Saka-Samvat 930 |journal=Epigraphia Indica |volume=3 |pages=292–302 |year=1895 }} </ref> खारेपाटण ताम्रपट हा शिलाहार राजा रट्टाराजाच्या कारकीर्दीतील इ.स. 1008 चा महत्त्वाचा शिलालेखीय पुरावा मानला जातो. या ताम्रपटात शिलाहारांच्या पूर्वसूरींचा आणि त्यांच्या अधिपती असलेल्या राष्ट्रकूट व कल्याणी चालुक्य राजघराण्यांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांचे राजकीय स्थान आणि त्यांच्या अधिपत्यसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी हा ताम्रपट महत्त्वाचा स्रोत ठरतो.<ref name="KharepatanaCopperPlate"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहार शाखेचा संबंध गोवा प्रदेशाशीही होता. उपलब्ध ऐतिहासिक अभ्यासांनुसार या शाखेने सुरुवातीला राष्ट्रकूटांच्या आणि नंतर कल्याणी चालुक्यांच्या अधिपत्याखाली दक्षिण कोकणात सत्ता गाजवली. खारेपाटण व इतर ताम्रपटांमधील नोंदी या राजकीय संबंधांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाच्या ठरतात.<ref name="KharepatanaCopperPlate"/> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास करताना केवळ राजाश्रयाच्या आधारावर एखाद्या विद्यमान देवळाला शिलाहारकालीन मानणे योग्य ठरणार नाही. एखाद्या देवळाचे कालमान निश्चित करण्यासाठी वास्तुरचना, शिलालेख, मूर्तिशिल्प, बांधकामाचे स्तर आणि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशावर शिलाहारांची सत्ता होती हा तथ्यात्मक पुरावा आणि त्या प्रदेशातील विशिष्ट देवळाची वास्तू शिलाहारकालीन आहे हा दावा यांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या विकासात स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि स्थानिक कारागिरी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. पुढील काळातील कोकणातील देऊळ वास्तूंमध्ये दगड, लेटराइट आणि लाकूड यांचा विविध प्रकारे वापर झाल्याची उदाहरणे आढळतात. त्यामुळे मध्ययुगीन धार्मिक स्थापत्याचा अभ्यास केवळ राजवंशांच्या इतिहासापुरता मर्यादित न ठेवता स्थानिक वास्तुपरंपरा, बांधकाम साहित्य आणि कारागिरी यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहार सत्तेचा ऱ्हास इ.स. ११व्या शतकाच्या प्रारंभी झाला. त्यानंतर कोकणातील विविध प्रदेशांवर चालुक्य, कदंब, यादव आणि इतर राजकीय सत्तांचा प्रभाव पडला. या राजकीय बदलांचा परिणाम प्रदेशाच्या प्रशासन, सामाजिक जीवन आणि धार्मिक संस्थांवरही झाला.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन काळातील धार्मिक वास्तूंच्या परंपरेचा अभ्यास करताना राजकीय बदलांबरोबरच स्थानिक देवस्थानांच्या सातत्यपूर्ण परंपरेचाही विचार करणे आवश्यक आहे. अनेक देवळांमध्ये कालांतराने दुरुस्ती, विस्तार, पुनर्बांधणी किंवा नवीन वास्तुघटकांची भर पडलेली असू शकते. त्यामुळे आज अस्तित्वात असलेली वास्तू एखाद्या एकाच ऐतिहासिक कालखंडाची निर्मिती आहे असे गृहीत धरता येत नाही. कोकणातील मध्ययुगीन देऊळ स्थापत्याचा अभ्यास करताना वास्तूच्या प्रारंभिक निर्मितीबरोबरच तिच्या नंतरच्या दुरुस्ती, परिवर्तन आणि पुनर्बांधणीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="DalviDalvi2010"/> === आधुनिक काळातील परिवर्तन === आधुनिक काळात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये दुरुस्ती, नूतनीकरण, पुनर्बांधणी आणि बदलत्या बांधकाम पद्धतींचा वापर यांमुळे काही परिवर्तन झाले आहे. पारंपरिक मंदिर वास्तूंमध्ये स्थानिक साहित्य, लाकूड आणि स्थानिक बांधकामपरंपरांचा वापर आढळतो. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अलीकडील अभ्यासांमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक बांधकामतंत्र, पर्यावरणीय संदर्भ आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक नूतनीकरणामुळे काही मंदिरांच्या मूळ वास्तुरचनेत किंवा दृश्यस्वरूपात बदल होऊ शकतात. २०२५ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या *Deulkathan* या वास्तुशिक्षण प्रकल्पाच्या वृत्तांकनात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे दस्तऐवजीकरण आणि तिच्या बदलत्या स्वरूपाचा अभ्यास करण्यात आल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या वृत्तांकनात एका ग्रामदैवताच्या मंदिराच्या नूतनीकरणानंतर त्याचे काँक्रीटच्या एकसंध स्वरूपातील रूपांतर झाल्याचे उदाहरण देण्यात आले आहे.<ref name="Deulkathan2025">{{cite web |last=Iyengar |first=Shriram |title=Kala Ghoda Arts Festival 2025: This project by college students showcases stories of temple architecture in Konkan |url=https://www.mid-day.com/mumbai-guide/things-to-do/article/konkan-calling-23471346 |website=Mid-day |date=25 January 2025 |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक काळातील परिवर्तन मंदिराच्या मुख्य वास्तूपुरते मर्यादित नसून मंदिर परिसरातील सुविधांच्या विकासाशीही संबंधित आहे. मंदिरांच्या वापरातील बदल, भाविकांच्या वाढत्या गरजा आणि परिसरातील नव्या सुविधांची निर्मिती यांमुळे पारंपरिक वास्तू आणि आधुनिक वापर यांच्यात समन्वय साधण्याचा प्रश्न निर्माण होतो. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासांमध्ये मंदिरांच्या वास्तुरचनेबरोबरच त्यांचा परिसर, स्थानिक संसाधने आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचाही विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काही ऐतिहासिक मंदिरांच्या संवर्धनासाठी नियोजनबद्ध प्रकल्पही हाती घेण्यात आले आहेत. रत्नागिरी जिल्ह्यातील धूतपापेश्वर मंदिरासाठी व्यवस्थापन आराखडा, सविस्तर प्रकल्प अहवाल आणि संवर्धन कार्याशी संबंधित प्रकल्प तयार करण्यात आला आहे. या प्रकल्पात मंदिर, उपदेवालये, उपयुक्तताविषयक वास्तू आणि मंदिर परिसरातील पर्यावरणीय घटक यांचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे.<ref name="DhootapapeshwarConservation">{{cite web |title=Dhootapapeshwar Temple — Management Plan & DPR & Conservation Works |url=https://anlassociates.com/projects/dhootapapeshwar-temple-management-plan-dpr-conservation-works |website=Abha Narain Lambah Associates |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे आधुनिक दस्तऐवजीकरण आणि शैक्षणिक अभ्यासही करण्यात येत आहेत. *Deulkathan* प्रकल्पामध्ये वास्तुशिक्षणातील विद्यार्थ्यांनी कोकणातील मंदिरांच्या वास्तुरचना आणि त्यांच्याशी संबंधित सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास करून त्यांचे दस्तऐवजीकरण केले. या प्रकल्पाचा उद्देश मंदिरांकडे केवळ वास्तुरूप म्हणून न पाहता त्यांच्याशी संबंधित स्थानिक जीवन, श्रद्धा आणि सांस्कृतिक संदर्भ समजून घेण्याशी संबंधित होता.<ref name="Deulkathan2025"/> कोकणातील मंदिरांच्या संवर्धनाच्या संदर्भात पारंपरिक वास्तुरचना आणि आधुनिक गरजा यांच्यातील समन्वय हा महत्त्वाचा विषय ठरतो. स्थानिक बांधकामसाहित्य, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि वास्तूचे सांस्कृतिक संदर्भ यांचा विचार करून संवर्धनाची प्रक्रिया राबविण्याची आवश्यकता वास्तु-अभ्यासांमध्ये अधोरेखित करण्यात आली आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक पुनर्बांधणी आणि संवर्धनाच्या प्रक्रियेत मंदिराच्या ऐतिहासिक वास्तुरचनेचे वैशिष्ट्य, स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक वास्तुघटक यांचे जतन करण्याचा प्रश्न त्यामुळे महत्त्वाचा ठरतो. आधुनिक सुविधांची आवश्यकता आणि विद्यमान वास्तु-वारशाचे संरक्षण यांच्यात समतोल साधणे हे अशा मंदिरांच्या संवर्धनातील प्रमुख आव्हानांपैकी एक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये आधुनिक काळात काही बदल झाले असले तरी पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक साहित्य आणि सांस्कृतिक संदर्भ यांचा अभ्यास सुरू आहे. त्यामुळे आधुनिक वापर आणि संवर्धनाच्या गरजा यांचा विचार करताना मंदिरांच्या वास्तुशास्त्रीय आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करण्याला महत्त्व प्राप्त झाले आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> == मंदिराचे स्थान आणि परिसर नियोजन == === देवस्थान आणि ग्रामजीवन === कोकणातील मंदिरांची भूमिका केवळ धार्मिक उपासनेपुरती मर्यादित नसून काही ठिकाणी ती स्थानिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशीही संबंधित आहे. विशेषतः ग्रामदैवतांच्या देवस्थानांचा संबंध स्थानिक श्रद्धा, धार्मिक विधी आणि ग्रामसमुदायाच्या सामुदायिक व्यवहारांशी आढळतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मालवण येथील देऊळवाड्याच्या वास्तु-अभ्यासात ग्रामदैवतांना गावाचे रक्षक मानले जात असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासानुसार देऊळवाडा हा स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि विधींशी संबंधित महत्त्वाचा सार्वजनिक अवकाश आहे.<ref name="DeulwadaMalvan">{{cite web |title=Temples of Deulwada, Malvan |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Deulwada-Document-2018.pdf |website=IES College of Architecture |publisher=IES College of Architecture |location=Mumbai, Maharashtra |year=2018 |access-date=13 August 2026 }}</ref> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणानुसार ग्रामदैवतांची मंदिरे एका समूहाच्या स्वरूपात देवस्थान परिसरात स्थित आहेत. अशा परिसरात मुख्य देवतेच्या मंदिराबरोबरच इतर संबंधित देवतांची मंदिरे आणि धार्मिक घटकही आढळतात. त्यामुळे काही देवस्थानांची परिसररचना ही केवळ एका स्वतंत्र मंदिरापुरती मर्यादित न राहता अनेक धार्मिक घटकांचा समावेश असलेल्या समूहाच्या स्वरूपात दिसून येते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> देवस्थानाचा परिसर धार्मिक वापराबरोबरच सामुदायिक उपक्रमांसाठीही वापरला जाऊ शकतो. मालवणच्या देऊळवाड्याच्या अभ्यासानुसार मंदिरांतील मंडपांचा उपयोग धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो. त्यामुळे मंदिराच्या वास्तुरचनेतील काही अवकाशांना धार्मिक वापराबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगाचेही स्वरूप प्राप्त होते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिर आणि ग्रामजीवन यांचा संबंध उत्सव आणि धार्मिक विधींच्या वेळी अधिक स्पष्ट होतो. अशा प्रसंगी मंदिर परिसरात ग्रामसमुदाय आणि भाविकांचा सहभाग वाढतो आणि उपलब्ध सार्वजनिक अवकाशाचा वापर व्यापक स्वरूपात केला जातो. त्यामुळे मंदिराच्या परिसररचनेचा अभ्यास करताना दैनंदिन धार्मिक वापराबरोबरच उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांच्या वेळी होणाऱ्या वापराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> देवस्थानाच्या परिसरात नैसर्गिक घटकांनाही धार्मिक महत्त्व प्राप्त होऊ शकते. मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणात काही वडाची झाडे ‘महा पुरुष’ म्हणून पूजली जात असल्याचे नमूद केले आहे. या वृक्षांभोवती प्रदक्षिणेसाठी चौथरे बांधण्यात आले आहेत. यावरून काही ठिकाणी धार्मिक अवकाशाची व्याप्ती मंदिराच्या बांधलेल्या वास्तूंपलीकडे पूजनीय नैसर्गिक घटकांपर्यंत विस्तारलेली दिसते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> या उदाहरणावरून कोकणातील काही देवस्थानांमध्ये मंदिर, संबंधित देवालये, धार्मिक विधी, सार्वजनिक अवकाश आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक व्यवहार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. तथापि, मालवणच्या देऊळवाड्याचे उदाहरण संपूर्ण कोकणातील सर्व मंदिरांच्या परिसररचनेचे प्रतिनिधित्व करते असे गृहीत धरता येत नाही. मंदिरांचे स्थान आणि परिसररचना स्थानिक परंपरा, भौगोलिक परिस्थिती आणि उपलब्ध वास्तुघटकांनुसार बदलू शकते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील मंदिरांचे स्थान आणि परिसर यांचा विचार करताना नैसर्गिक भौगोलिक घटकांचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुणकेश्वर मंदिर हे याचे एक उदाहरण आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार प्राचीन कुणकेश्वर शिवमंदिर अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर स्थित आहे. मंदिराच्या मागील बाजूस समुद्र असून मंदिर परिसरात धार्मिक आणि नैसर्गिक घटकांचे निकट सहअस्तित्व दिसून येते.<ref name="KunkeshwarTourism">{{cite web |title=Kunkeshwar |url=https://maharashtratourism.gov.in/beach/kunkeshwar/ |website=Department of Tourism, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> मालवणचा देऊळवाडा आणि कुणकेश्वर मंदिर ही उदाहरणे विचारात घेतल्यास कोकणातील मंदिरांचे स्थान आणि परिसर यांचा अभ्यास केवळ मुख्य देवालयाच्या वास्तुरचनेपुरता मर्यादित राहत नाही. देवस्थानातील इतर धार्मिक वास्तू, सार्वजनिक अवकाश, स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक वापर आणि परिसरातील नैसर्गिक घटक यांचाही मंदिराच्या एकूण वास्तु-संदर्भात विचार करावा लागतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="KunkeshwarTourism"/> === मंदिराभोवतालची रचना === कोकणातील काही मंदिरसमूहांमध्ये मुख्य देवालयाबरोबरच इतर देवतांची मंदिरे, मंडप आणि धार्मिक वापराच्या जागा एकाच परिसरात आढळतात. मालवण येथील देऊळवाड्यात पाच प्रमुख देवतांची मंदिरे एकाच धार्मिक परिसरात समूहाने स्थित आहेत. दस्तऐवजीकरणानुसार या मंदिरांचा विकास वेगवेगळ्या कालखंडांत झाला असून, काही मंदिरांमध्ये कालांतराने बाह्य मंडपांची भर पडली आहे.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवणच्या देऊळवाड्यातील मंदिरपरिसराचा वापर धार्मिक कार्यांबरोबरच सामुदायिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांसाठी केला जातो. उपलब्ध दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरांतील मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या कार्यक्रमांसाठी केला जातो. त्यामुळे काही मंदिरांच्या परिसरातील मंडपांना धार्मिक वापराबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगाचे स्वरूप प्राप्त झालेले दिसते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिराभोवतालच्या धार्मिक अवकाशात नैसर्गिक घटकांचाही समावेश आढळतो. मालवणच्या देऊळवाड्यातील काही वडाची झाडे ‘महा पुरुष’ म्हणून पूजली जातात. या वृक्षांभोवती प्रदक्षिणेसाठी चौथरे बांधण्यात आले आहेत. त्यामुळे या देवस्थानाच्या धार्मिक अवकाशात बांधलेल्या वास्तूंबरोबरच पूजनीय नैसर्गिक घटकांचाही समावेश झालेला दिसतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूह हा मंदिर आणि जलपरिसर यांच्या संबंधाचे उदाहरण आहे. हा मंदिरसमूह दामापूर तलावाच्या बांधावर विकसित झाला असून, मुख्य भगवती मंदिराबरोबर सातेरी देवी, नारायण आणि ब्राह्मण यांची मंदिरेही या परिसरात आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati">{{cite web |title=Baandh Rakshak Bhagwati: The Sacred Waterfront |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Dhamapur-Bhagwati-Document-2019.pdf |website=IES College of Architecture |year=2019 |access-date=13 August 2026 }}</ref> दामापूर येथील भगवती मंदिराचा सभामंडप धार्मिक कार्यांबरोबरच सामुदायिक वापरासाठीही केला जातो. दस्तऐवजीकरणानुसार या सभामंडपात पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या काळातील सामुदायिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. त्यामुळे या मंदिरसमूहातील मंडप हा धार्मिक आणि सामाजिक वापरासाठी उपयुक्त अवकाश म्हणून कार्य करतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये स्थानिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली लेटराइट दगडाची बांधकामपद्धती आणि काष्ठचौकटींचा वापर आढळतो. दस्तऐवजीकरणानुसार काही वास्तूंमध्ये अक्षीय नियोजन, चौकोनी गर्भगृह आणि त्याला जोडलेला मंडप आढळतो. हे मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त स्वरूपाचे आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण आणि दामापूर येथील उदाहरणांवरून मंदिराभोवतालची रचना स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलू शकते. काही ठिकाणी अनेक देवालयांचा समूह, काही ठिकाणी पूजनीय नैसर्गिक घटकांशी संबंधित धार्मिक अवकाश, तर काही ठिकाणी जलस्रोताशी संबंधित मंदिरपरिसर आढळतो. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील मंदिरांसाठी एकच निश्चित परिसर-नियोजन पद्धती अस्तित्वात आहे असे म्हणता येत नाही.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना मुख्य देवालयाबरोबरच संबंधित देवालये, मंडप, नैसर्गिक घटक, जलस्रोत आणि सामुदायिक वापर यांचाही विचार करावा लागतो. मालवण आणि दामापूर येथील उदाहरणांमधून धार्मिक वास्तू आणि त्यांच्या परिसरातील नैसर्गिक व सामाजिक घटक यांच्यातील परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> == संदर्भ == 8td8yhm996mrjxj3hcycyjvb7bir9dl 2701569 2701568 2026-08-13T09:47:22Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]]) 2701569 wikitext text/x-wiki '''कोकणातील देवळांची वास्तुशैली''' केवळ धार्मिक वास्तूंच्या निर्मितीशी संबंधित परंपरा नसून, प्रदेशाचा भूगोल, हवामान, स्थानिक बांधकाम साहित्य, पारंपरिक कारागिरी, धार्मिक श्रद्धा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक परंपरा यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेली वास्तुपरंपरा म्हणून तिचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील देवळांचा अभ्यास करताना त्यांच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच वास्तुरचना, बांधकामतंत्र, वापरलेले साहित्य, परिसरनियोजन आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. आधुनिक स्थापत्य-अभ्यासांमध्येही कोकणातील मंदिर वास्तूंचा संबंध स्थानिक पर्यावरण, बांधकाम साहित्य, पारंपरिक नियोजन आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025">{{cite book |last=Korlekar |first=Vivek T. |last2=Desai |first2=Chetan S. |chapter=Temple Architecture in the Konkan: Integrating Sustainability and Cultural Legacy |title=Proceedings of the IIA International Research Conference 2024 – Anveshan, 29–31 August, Thiruvananthapuram, India: Asian Architectural Strategies for a Sustainable Future |pages=107–130 }}</ref> <ref name="Potdar2020">{{cite journal |last=Potdar |first=Komal |title=Vernacular Temple Architecture in Sindhudurg District, Konkan Region, Maharashtra |journal=INTACH Journal of Heritage Studies |volume=4 |issue=1 |year=2020 }}</ref> कोकणातील देवळांची वास्तुशैली एकसंध किंवा संपूर्ण प्रदेशात एकसारखी आढळणारी शैली नाही. रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या प्रदेशांमध्ये भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, धार्मिक परंपरा, स्थानिक कारागिरी आणि ऐतिहासिक विकास यांनुसार वास्तुरचनेत भिन्नता दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासात मंदिररचना, स्थानिक भूगोल, उपलब्ध साहित्य आणि पारंपरिक नियोजनपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="Potdar2020"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात भव्यता किंवा स्मारकीय आकारमानापेक्षा स्थानिक वास्तुपरंपरा आणि तिचा सामाजिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासानुसार कोकणातील काही धार्मिक वास्तूंचे स्वरूप स्थानिक निवासवास्तू आणि इतर गैर-स्मारकीय वास्तूंशी संबंधित दिसते. अशा वास्तूंमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक कारागिरी आणि धार्मिक उपयोग यांचा परस्परसंबंध आढळतो. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास केवळ त्यांच्या बाह्य रूपावर आधारित न ठेवता त्यांच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि धार्मिक संदर्भांसह करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DalviDalvi2010">{{cite book |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |chapter=Dismantling Cosmopolitanism: Transformations in the Sacred Heritage of the Non-Monumental in the Konkan |editor-last=Prashad |editor-first=Deependra |title=New Architecture and Urbanism: Development of Indian Traditions |pages=112–117 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |location=Newcastle upon Tyne |year=2010 }</ref><ref name="DalviDalvi2014">{{cite magazine |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |title=Politicizing the Sacred: Religious Architecture in the Konkan |magazine=Take on Art |volume=IV |issue=13 |date=January 2014 }}</ref> देवळाच्या वास्तुरचनेत गर्भगृह, मंडप, प्रवेशरचना, छत, प्राकार, दीपमाळ, काष्ठघटक आणि इतर पूरक वास्तुघटक यांचा समावेश होऊ शकतो; मात्र हे सर्व घटक प्रत्येक कोकणी देवळात समान स्वरूपात किंवा अनिवार्यपणे आढळतात असे मानता येत नाही. मंदिरनिहाय वास्तुरचना स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलू शकते. त्यामुळे कोकणातील देवळांची वास्तुशैली समजून घेताना समान वैशिष्ट्यांपेक्षा प्रादेशिक विविधता आणि स्थानिक अनुकूलन यांना अधिक महत्त्व देणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> कोकणातील देवळांची वास्तुशैली ही म्हणूनच धर्म, पर्यावरण, स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र, कारागिरी आणि ग्रामजीवन यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेण्याची वास्तुपरंपरा आहे. या लेखात या वास्तुपरंपरेचा अभ्यास तिच्या भौगोलिक आणि पर्यावरणीय पार्श्वभूमीपासून ऐतिहासिक विकास, स्थाननियोजन, वास्तुघटक, काष्ठवास्तु, शिल्पकला, कावी कला, बांधकाम साहित्य, प्रादेशिक वैशिष्ट्ये, सामाजिक उपयोग आणि संवर्धनाच्या प्रश्नांपर्यंत विविध अंगांनी करण्यात येतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DalviDalvi2010"/> == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीची संकल्पना == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा विचार केवळ देवळाच्या बाह्य आकारमानावरून करणे योग्य ठरत नाही. देवळाची निवडलेली जागा, परिसराशी असलेले नाते, गर्भगृह आणि मंडपाची रचना, प्रवेशमार्ग, छताची रचना, बांधकाम साहित्य, लाकूड आणि दगड यांचा वापर, वास्तू-अलंकरण, धार्मिक उपयोग तसेच स्थानिक समुदायाशी असलेले संबंध या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार केल्यास या वास्तुपरंपरेचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा संबंध पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक संसाधनांचा वापर, वास्तुघटक आणि सांस्कृतिक सातत्य यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तूंचे विश्लेषण करताना स्थानिक बांधकाम साहित्य, बांधकामतंत्र, वास्तुरचना आणि मंदिरांच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === कोकण आणि देऊळ वास्तू === कोकण प्रदेश महाराष्ट्राच्या पश्चिम भागात अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांगांच्या दरम्यान पसरलेला आहे. या प्रदेशात किनारी भाग, डोंगराळ प्रदेश, पठारी भूभाग, नद्या, खाड्या आणि दऱ्याखोऱ्यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या पश्चिमेस अरबी समुद्र आणि पूर्वेस सह्याद्री पर्वतरांगा असून या प्रदेशाचे भौगोलिक स्वरूप डोंगराळ, मध्यम उताराच्या पठारी आणि किनारी अशा व्यापक भूभागांत विभागलेले आहे.<ref name="GSDAKonkan">{{cite web |title=Konkan |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/ |website=Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्येही या प्रदेशातील सह्याद्री पर्वतरांगा, अरबी समुद्र, नद्या, किनारी मैदाने, लेटराइटची पठारे आणि डोंगराळ भूभाग यांची नोंद आढळते.<ref name="GazetteerRatnagiriGeography">{{cite web |title=Physical Features and Natural Resources — Geographical Regions |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> या भौगोलिक विविधतेच्या पार्श्वभूमीवर कोकणातील पारंपरिक देवळांच्या वास्तुरचनेचा अभ्यास करताना देवळाचे स्थान, परिसर, बांधकाम साहित्य आणि वास्तुरचनेचे पर्यावरणाशी असलेले संबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === प्रादेशिक वैशिष्ट्ये === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक बांधकामपद्धतीनुसार विविधता आढळते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक देऊळ वास्तुशैलीवरील अभ्यासात स्थानिक भूगोल, बांधकाम साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक वास्तुपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="Potdar2020"/> त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट देवळाच्या वास्तुरचनेवरून संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान वास्तुशैली निश्चित करणे योग्य ठरत नाही. त्याऐवजी रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या विविध भागांतील देवळांच्या वास्तुरचना, बांधकाम साहित्य, वास्तुघटक आणि स्थानिक परंपरा यांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास प्रादेशिक वैशिष्ट्ये अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येतात.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपात कालानुसारही बदल झाले आहेत. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासात कोकणातील गैर-स्मारकीय धार्मिक वास्तूंच्या स्थानिक स्वरूपात आधुनिक काळात झालेल्या परिवर्तनाचा विचार करण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार काही धार्मिक वास्तूंच्या रूपांतरणामध्ये पारंपरिक वास्तुघटक, स्थानिक प्रमाण आणि साहित्य यांच्यात बदल झाले असून धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपावर आधुनिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रक्रियांचाही प्रभाव पडला आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="DalviDalvi2014"/> === वास्तु आणि ग्रामजीवन === कोकणातील देऊळ हे केवळ धार्मिक उपासनेचे स्थान न राहता अनेक ठिकाणी ग्रामजीवनाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवहारांचेही केंद्र राहिले आहे. धार्मिक उत्सव, जत्रा, सामुदायिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरा यांमुळे देवळाचा परिसर आणि स्थानिक समाज यांच्यातील संबंध दृढ झालेले दिसतात. त्यामुळे देवळाच्या वास्तूचा अभ्यास करताना तिच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तूंचा विचार धार्मिक उपयोगाबरोबरच समुदायाच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासातून मंदिर वास्तू, स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि समुदायाच्या सांस्कृतिक जीवनातील परस्परसंबंध अधोरेखित होतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात Dalvi आणि Dalvi यांनी धार्मिक वास्तू, निवासवास्तू, वस्ती आणि सार्वजनिक अवकाश यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार पारंपरिक कोकणी वास्तुपरंपरेचे स्वरूप स्थानिक जीवनपद्धती, उपलब्ध साहित्य आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांशी संबंधित होते.<ref name="DalviDalvi2010"/> अशा प्रकारे कोकणातील देवळाची वास्तुरचना ही केवळ धार्मिक विधींसाठी आवश्यक असलेल्या वास्तुघटकांपुरती मर्यादित न राहता स्थानिक समाजाच्या सामुदायिक जीवनाशीही संबंधित अवकाश म्हणून अभ्यासता येते. तथापि, सर्व कोकणी देवळे समान प्रकारे सामाजिक केंद्र म्हणून वापरली जातात असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक देवळाच्या स्थानिक उपयोगाचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === धार्मिक वास्तू आणि सांस्कृतिक वारसा === कोकणातील देवळांचे महत्त्व त्यांच्या वास्तुरचनेपुरते मर्यादित नसून, त्या स्थानिक सांस्कृतिक वारशाच्या भौतिक अभिव्यक्ती म्हणूनही अभ्यासता येतात. देवळांशी संबंधित बांधकामतंत्र, काष्ठशिल्प, अलंकरण, धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांमधून वास्तुज्ञान आणि सांस्कृतिक परंपरांचे विविध पैलू व्यक्त होतात.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या दृष्टीने कोकणातील देवळांचा अभ्यास हा वास्तुकला, इतिहास, लोकसंस्कृती, पर्यावरण आणि वारसा-संवर्धन या विविध क्षेत्रांना जोडणारा बहुविषयक अभ्यास ठरतो. Korlekar आणि Desai यांनी कोकणातील देवळांच्या वास्तुशैलीचा संबंध स्थानिक संसाधने, बांधकामतंत्र, पर्यावरणीय परिस्थिती आणि सांस्कृतिक सातत्याशी जोडला आहे. Potdar यांच्या सिंधुदुर्गातील अभ्यासात स्थानिक भूगोल, साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक वास्तुपद्धती यांच्या संदर्भात देऊळ वास्तूंचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> देऊळ वास्तूंच्या संवर्धनाच्या दृष्टीने त्यांच्या भौतिक रचनेबरोबरच त्यांच्याशी संबंधित पारंपरिक कारागिरी आणि बांधकामज्ञानाचे दस्तऐवजीकरणही महत्त्वाचे ठरते. त्यामुळे कोकणातील देवळांचा वारसा समजून घेताना वास्तू, तिचे साहित्य, कारागिरी, धार्मिक उपयोग आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === हवामान आणि पर्जन्यमान === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना या प्रदेशाचे हवामान आणि विशेषतः मान्सूनचे पर्जन्यमान महत्त्वाचे पर्यावरणीय घटक ठरतात. अरबी समुद्रालगतचा प्रदेश, सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांचा भूभाग आणि मान्सूनशी संबंधित पर्जन्यमान यांमुळे पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात छताची रचना, पावसापासून संरक्षण, पाण्याचा निचरा आणि बांधकाम साहित्य यांसारख्या बाबींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या भौगोलिक रचनेत डोंगराळ, पठारी आणि किनारी भूभागांचा समावेश होतो.<ref name="GSDAKonkan"/> कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीवरील आधुनिक अभ्यासातही स्थानिक पर्यावरण, उपलब्ध संसाधने, पारंपरिक बांधकामपद्धती आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील देवळांच्या वास्तुरचनेत स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र आणि पर्यावरणाशी संबंधित बाबींचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> किनारी महाराष्ट्रातील पारंपरिक वस्तीच्या अभ्यासातून स्थानिक हवामान आणि भूभागाशी जुळवून घेतलेल्या वास्तुरचनेची उदाहरणे नोंदविण्यात आली आहेत. Harihareshwar येथील अभ्यासात पारंपरिक घरांच्या छतांमध्ये लाकडी घटकांवर आधारित कौलारू रचना आढळत असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात अशा छतांची देखभाल आणि त्यांच्यासमोरील संवर्धनविषयक अडचणींचाही विचार करण्यात आला आहे.<ref name="ManjrekarSharmaKeskar2021">{{cite book |last=Manjrekar |first=Shraddha Mahore |last2=Sharma |first2=Pallavi |last3=Keskar |first3=Poorva |chapter=Built Environment of Indian Villages: A Case Study of Coastal Village of Maharashtra |title=Architecture & Planning for Villages |year=2021 }}</ref> या निरीक्षणांचा उपयोग कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीच्या पर्यावरणीय संदर्भाचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो; मात्र घरांच्या वास्तुरचनेविषयीचे निष्कर्ष सर्व देवळांना थेट लागू करता येत नाहीत. देवळांच्या छतांची रचना, साहित्य आणि बांधकामतंत्र यांचा निष्कर्ष संबंधित देवळाच्या स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे काढणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील देवळांच्या अभ्यासात स्थानिक पर्यावरण आणि बांधकामपरंपरेचा विचार करण्याची आवश्यकता याच कारणामुळे अधोरेखित होते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === स्थानिक बांधकाम साहित्य === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या बांधकाम साहित्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. दगड, लेटराइट किंवा जांभा दगड, लाकूड, माती, चुना आणि कौले यांसारख्या साहित्याचा कोकणातील विविध पारंपरिक वास्तूंमध्ये वापर झालेला आढळतो. या साहित्याचा वापर त्यांच्या स्थानिक उपलब्धतेबरोबरच प्रदेशातील हवामान, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि कारागिरीशी संबंधित असल्याचे विविध वास्तु-अभ्यासांतून दिसून येते.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक देऊळ वास्तुशैलीवरील Komal Potdar यांच्या अभ्यासात देवळांच्या वास्तुरचनेचा संबंध स्थानिक भूगोल, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक वास्तुनियोजनाशी जोडण्यात आला आहे. या अभ्यासातून सिंधुदुर्गातील देऊळ वास्तूंच्या वास्तुघटकांचा आणि त्यांच्या स्थानिक संदर्भांचा अभ्यास करण्यात आल्याचे दिसते.<ref name="Potdar2020"/> लाकूड हे कोकणातील पारंपरिक वास्तुपरंपरेतील महत्त्वाचे साहित्य आहे. Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथात दख्खनमधील काष्ठवास्तू, लाकडी वास्तुघटक आणि काष्ठकारागिरीचा व्यापक अभ्यास करण्यात आला आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना हा व्यापक दख्खनी संदर्भ उपयुक्त ठरतो; मात्र त्यातील निष्कर्ष कोकणातील प्रत्येक देवळाला थेट लागू करता येत नाहीत.<ref name="Mate1967">{{cite book |last=Mate |first=Madhukar Shripad |title=Deccan Woodwork |series=Deccan College Building Centenary & Silver Jubilee Series |volume=49 |publisher=Deccan College Postgraduate and Research Institute |location=Poona |year=1967 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी परिसरातील विविध प्रकारच्या दगडांची तसेच लेटराइटची नोंद आढळते. या प्रदेशात बांधकामासाठी वापरता येणारे स्थानिक दगड उपलब्ध असल्याची नोंद या ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये करण्यात आली आहे.<ref name="GazetteerStone">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Building Stones |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_economic.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> स्थानिक बांधकाम साहित्याचा वापर हा कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीच्या अभ्यासातील एक महत्त्वाचा घटक आहे. तथापि, सर्व देवळांमध्ये समान साहित्य किंवा समान बांधकामपद्धती वापरली गेली असे मानता येत नाही. विशिष्ट देवळातील साहित्य निश्चित करण्यासाठी त्या देवळाचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Potdar2020"/><ref name="GazetteerStone"/> === जांभा दगड आणि इतर दगडांचा वापर === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक दगडांच्या उपलब्धतेला महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात बांधकामासाठी उपयुक्त अशा विविध प्रकारच्या खडकांची उपलब्धता असल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आढळते. त्यामध्ये granite-gneiss, quartzite, Deccan trap आणि laterite यांसारख्या खडकांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात स्थानिक भूगर्भीय रचना आणि बांधकाम साहित्य यांचा संबंध विचारात घेता येतो.<ref name="GazetteerStone"/> विशिष्ट देवळामध्ये कोणत्या प्रकारचा दगड वापरण्यात आला आहे, हे मंदिरनिहाय बदलू शकते. कुंकेश्वर देवळाच्या पायाभरणीत granite, तर वरील बांधकाम आणि घुमटामध्ये laterite वापरल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये आहे. यावरून एका देवळाच्या वास्तूमध्येही वेगवेगळ्या वास्तुघटकांसाठी भिन्न प्रकारच्या दगडांचा वापर झालेला दिसतो.<ref name="GazetteerKunkeshvar">{{cite web |title=Kunkeshvar |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Kunkeshvar.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> सावंतवाडी परिसरातील वाळवळ आणि आकेरी येथे बांधकामासाठी उपयुक्त दगडांच्या उपलब्धतेची नोंद जुन्या *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये आहे. त्यानुसार वाळवळ येथील दगड quartz किंवा quartzite प्रकारचा असून आकेरी येथील दगड slate-coloured talc-schist प्रकारचा, कठीण आणि बांधकामासाठी उपयुक्त असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच नोंदीत सावंतवाडी परिसरातील अनेक ठिकाणी laterite उत्खनन होत असल्याचाही उल्लेख आहे.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone">{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Minerals |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pro2_minerals.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> या नोंदींवरून कोकणातील पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात केवळ “जांभा दगड” या एका संज्ञेपुरते मर्यादित न राहता विविध स्थानिक दगडांचे प्रकार, त्यांची भौगोलिक उपलब्धता आणि विशिष्ट वास्तूंमध्ये झालेला वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. एखाद्या देवळात वापरलेल्या दगडाचा प्रकार निश्चित करण्यासाठी त्या देवळाचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण किंवा विश्वसनीय ऐतिहासिक नोंद आवश्यक आहे. वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण देवळाचा उल्लेख रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमधील स्थानवर्णनात आढळतो. देवळाचे स्थान नदीकाठी असल्याचे तसेच त्याच्या वास्तूत दगडाचा वापर आणि स्तंभांवरील कोरीव काम यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="GazetteerValavalTemple">{{cite web |title=Valaval |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Valaval.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> कुंकेश्वर देऊळ हे दगडी बांधकामातील विविधतेचे उदाहरण आहे. गॅझेटियरनुसार त्याच्या पायाभरणीत granite आणि वरील बांधकामात तसेच घुमटामध्ये laterite वापरण्यात आला आहे. देवळाच्या प्रवेशद्वारावरील शिलालेखाच्या आधारे इ.स. १६८० मध्ये त्याची दुरुस्ती आणि विस्तार झाल्याचीही नोंद आहे.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> कुंकेश्वर देवळाच्या बांधकामाचा अभ्यास करताना त्यामुळे केवळ वापरलेल्या दगडांच्या प्रकारांचा विचार न करता वास्तूच्या दुरुस्ती, विस्तार आणि नंतरच्या देखभालीच्या टप्प्यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. यामुळे सध्याच्या वास्तुरचनेतील विविध घटकांचा ऐतिहासिक विकास समजून घेण्यास मदत होते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुपरंपरेत लाकडाला महत्त्वाचे स्थान आहे. धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर काष्ठघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"> {{cite web |last=Hadap |first=Nitin Narhar |title=Konkan Woodwork: A Preliminary Note |website=Academia.edu |url=https://siu-in.academia.edu/DrNitinHadap |access-date=13 August 2026 }} </ref> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील काष्ठवास्तू आणि काष्ठकलांचा क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे विचार करण्यात आला आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणारे लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया आणि इतर काष्ठघटक यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचीही नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ वास्तूच्या संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून, त्यावर कोरीव काम आणि इतर अलंकरणात्मक प्रक्रिया करून वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपातही भर घालण्यात आली आहे. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना तिच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठशिल्प आणि अलंकरण यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या ग्रंथात दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, काष्ठकारागिरी आणि काष्ठशिल्प यांची व्यापक पार्श्वभूमी आढळते. हा संदर्भ कोकणातील काष्ठवास्तूचे स्थान व्यापक दख्खनी काष्ठपरंपरेच्या संदर्भात समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो; मात्र त्यातील सर्व वैशिष्ट्ये कोकणातील प्रत्येक देवळाला थेट लागू करता येत नाहीत.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना लाकडाचा वापर, स्थानिक कारागिरी, वास्तूतील काष्ठघटक, धार्मिक उपयोग आणि अलंकरण यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तू ही कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीतील केवळ सजावटीची बाब नसून, काही देवळांच्या वास्तुरचनेतील संरचनात्मक, कलात्मक आणि सांस्कृतिक घटक म्हणून तिचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुशैलीमध्ये लाकडाला विशेष महत्त्व आहे. धार्मिक आणि लौकिक अशा दोन्ही प्रकारच्या वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर वास्तुघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील लाकडी कलापरंपरेचे क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे अध्ययन करण्यात आले आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणाऱ्या लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, bracket figures, ceiling panels, lintels आणि इतर काष्ठघटकांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. तसेच काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून त्यावर कोरीव काम करून वास्तूला कलात्मक स्वरूप देण्यात आले. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तुचा अभ्यास हा वास्तुशास्त्र आणि काष्ठशिल्प या दोन्हींच्या संगमातून करणे आवश्यक ठरते. दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या संदर्भातून दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, कारागिरी आणि काष्ठशिल्पाची व्यापक पार्श्वभूमी समजण्यास मदत होते.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना स्थानिक लाकूड, कारागिरीचे तंत्र, धार्मिक उपयोग आणि वास्तूतील लाकडी घटकांचे परस्परसंबंध यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तु ही कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीची केवळ सजावटीची बाब नसून तिच्या संरचनात्मक आणि सांस्कृतिक स्वरूपाचा महत्त्वाचा भाग आहे. === काष्ठशिल्प आणि देऊळ वास्तु === काष्ठशिल्प हे कोकणातील देऊळ वास्तुपरंपरेतील महत्त्वाचे कलात्मक अंग आहे. लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, छताची पटलं आणि इतर काष्ठघटकांवर केलेले कोरीव काम वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालते. Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लाकडी कोरीव काम आढळल्याची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासात लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताची पटलं, तुळया आणि इतर काष्ठघटकांचा तसेच काही देवळांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवरील रंगीत काष्ठपटलांचा उल्लेख आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना त्यावरील प्रतिमा, अलंकरणात्मक नमुने, कोरीव कामाचे तंत्र, शैली, संभाव्य कालमान आणि त्यांचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ यांचा विचार करता येतो. Hadap यांच्या अभ्यासात काष्ठकलांमधील प्रतिमाशास्त्र, शैली, तंत्र, कलात्मक मूल्य आणि सामाजिक-धार्मिक इतिहास यांचाही विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे काष्ठशिल्प हे केवळ सजावटीचे अंग न राहता वास्तूशी संबंधित कलात्मक आणि सांस्कृतिक माहितीचा स्रोत म्हणूनही अभ्यासता येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर देवळांतील काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र अभ्यासही करण्यात आला आहे. या अभ्यासाचा केंद्रबिंदू या देवळांमध्ये जतन झालेल्या काष्ठशिल्प-पटलांचा असून, त्यामुळे पावस येथील काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र वास्तुशिल्पीय आणि कलाविषयक संदर्भात अभ्यास करता येतो.<ref name="PawasKashthashilpa2026">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Joshi |first2=Renuka |last3=Ambalkar |first3=Janhavi |last4=Gaikwad |first4=Tanvi |title=Case Study of Kashthashilpa Panels from Someshwara and Vishweshwar Temple of Pawas, Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Kalākalpa: IGNCA Journal of Arts |year=2026 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |location=New Delhi }}</ref> पावस येथील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना काष्ठशिल्प-पटलांची रचना, त्यावरील अलंकरण, वापरलेले साहित्य, कारागिरीचे तंत्र आणि देवळाच्या वास्तुरचनेतील त्यांचे स्थान यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. अशा अभ्यासातून रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठशिल्प परंपरेची स्थानिक वैशिष्ट्ये आणि तिचा देऊळ वास्तुशी असलेला संबंध अधिक स्पष्ट होण्यास मदत होऊ शकते.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === काष्ठवास्तुतील संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक घटक === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये लाकडाचा वापर संरचनात्मक तसेच अलंकरणात्मक घटक म्हणून करण्यात आला आहे. स्तंभ, तुळया, छताचे घटक आणि चौकटी यांसारख्या काष्ठघटकांना वास्तूच्या संरचनेत भूमिका असतानाच, त्यांवरील कोरीव काम आणि इतर अलंकरणात्मक घटक वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काही धार्मिक वास्तूंमध्ये काष्ठशिल्पावर देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रतीके, पौराणिक प्रतिमा किंवा स्थानिक कलापरंपरांशी संबंधित अलंकरण आढळू शकते. मात्र, अशा प्रतिमांचे स्वरूप आणि त्यांचे अर्थ वास्तूनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे काष्ठशिल्पातील प्रतिमांचे अर्थ लावताना प्रत्यक्ष वास्तु-अभ्यास, शिल्पविषयक दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भ यांचा आधार घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठवास्तूच्या संवर्धनाचा विचार करताना तिच्या संरचनात्मक भूमिकेबरोबरच काष्ठशिल्पाचे कलात्मक आणि ऐतिहासिक महत्त्वही लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूंच्या दस्तऐवजीकरणात लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताची पटलं आणि इतर काष्ठघटकांची नोंद करण्यात आली आहे. अशा घटकांचे दस्तऐवजीकरण त्यांच्या वास्तुशिल्पीय, कलात्मक आणि सांस्कृतिक मूल्यांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास हा एका विशिष्ट कालखंडात अचानक निर्माण झालेल्या वास्तुप्रकाराच्या स्वरूपात पाहता येत नाही. या प्रदेशातील धार्मिक स्थापत्याच्या पुरातत्त्वीय पुराव्यांमध्ये प्राचीन शैलकृत धार्मिक वास्तूंचा समावेश होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील प्रारंभिक ब्राह्मणीय शैलकृत गुहा हे त्याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. या स्थळावर शैलकृत गुहा, शिल्पप्रतिमा आणि प्रतिमाशास्त्रीय घटक आढळतात आणि त्यांचा काल इ.स.च्या चौथ्या–पाचव्या शतकाच्या सुमारास निश्चित करण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |last3=Dhanawade |first3=Anjay |last4=Ganvir |first4=Shrikant |last5=Dalavi |first5=Hemant |title=Early Brahmanical Rock Cut Caves at Katalgaon-Javade, District Ratnagiri, Maharashtra, India |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Sri Lanka |volume=62 |issue=2 |year=2018 |pages=65–114 |url=https://www.royalasiaticsociety.lk/wp-content/uploads/2022/09/A-Contents-of-RASSL-Journals-for-Sale-up-to-2019-1.pdf |publisher=Royal Asiatic Society of Sri Lanka }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शैलकृत धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात पुढील संशोधनातूनही नवीन पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. Bokil आणि Kamble यांच्या २०२५ मधील अभ्यासात संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका शैलकृत गुहेची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासातून दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तुंच्या पुढील संशोधनाची आवश्यकता अधोरेखित करण्यात आली आहे.<ref name="BokilKambleRockCutCaves">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Kamble |first2=Riya |title=Newly Discovered Rock-Cut Caves from the Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Journal of Studies in South Asia |volume=1 |issue=1 |year=2025 |pages=17–24 |date=30 June 2025 |url=https://www.pbjournals.com/JSSA }}</ref> कोकणातील धार्मिक स्थापत्याच्या पुढील विकासाचा अभ्यास करताना दगडी वास्तू, काष्ठवास्तू, लेटराइटचा वापर, स्थानिक बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात स्थानिक साहित्य, वास्तुघटक आणि कारागिरी यांच्यातील संबंध दिसून येतात. काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, तुळया, दरवाजे, कंस आणि इतर काष्ठघटकांच्या वापराची नोंद झाली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास केवळ वास्तूच्या बाह्य स्वरूपावर आधारित न ठेवता पुरातत्त्वीय अवशेष, वास्तुरचना, शिल्पकला, प्रतिमाशास्त्र, ऐतिहासिक साधने आणि स्थानिक वास्तुपरंपरा यांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून करणे आवश्यक आहे. कातळगाव–जावडे येथील अभ्यासात शैलकृत वास्तुरचना आणि शिल्प-प्रतिमाशास्त्राचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे, तर कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या आधुनिक अभ्यासात वास्तू, स्थानिक परंपरा आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा कालानुक्रम निश्चित करताना प्रत्येक वास्तूचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय, ऐतिहासिक आणि वास्तुशिल्पीय पुरावा विचारात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध पुराव्यांवरून विविध कालखंडांतील धार्मिक स्थापत्याची वैशिष्ट्ये ओळखता येतात; मात्र आधुनिक कोकणातील सर्व देवळांची वास्तुरचना एका अखंड आणि एकरेषीय विकासातून निर्माण झाली असे मानणे योग्य ठरणार नाही. प्रदेशातील विविध भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक साहित्य, धार्मिक परंपरा आणि कारागिरी यांमुळे या वास्तुपरंपरेत प्रादेशिक विविधता निर्माण झालेली दिसते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === प्राचीन धार्मिक वास्तू === कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासासाठी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तुसमूह महत्त्वाचा पुरातत्त्वीय पुरावा आहे. कातळगाव आणि जावडे ही गावे लांजा तालुक्यात असून, तेथील शैलकृत वास्तू लेटराइट किंवा फेरिक्रीटच्या थरात कोरण्यात आल्या आहेत. Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार या स्थळाच्या एका परिसरात एकूण दहा शैलकृत वास्तूंची नोंद करण्यात आली आहे. त्यांपैकी काही वास्तूंच्या परिसरात शिल्पप्रतिमा, पादपीठे, कोनाडे आणि इतर वास्तुघटक आढळतात.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तू साधारणपणे इ.स.च्या चौथ्या–पाचव्या शतकाच्या कालखंडाशी संबंधित आहेत. या वास्तूंचे महत्त्व त्यांच्या प्राचीनतेबरोबरच त्यांच्या वास्तुरचनेत आणि शिल्पप्रतिमांमध्ये आहे. अभ्यासकांनी या वास्तूंची तुलना महाराष्ट्र, गोवा आणि दख्खनमधील इतर आरंभीच्या ब्राह्मणीय शैलकृत वास्तूंशी केली आहे. त्यामुळे पश्चिम किनारपट्टीवरील आरंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक स्थापत्याच्या अभ्यासात कातळगाव–जावडे हे महत्त्वाचे स्थळ ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील अनेक शैलकृत वास्तू आकाराने लहान आणि एककक्षीय स्वरूपाच्या आहेत. काही वास्तूंमध्ये पादपीठे किंवा आसनासदृश घटक आढळतात. अभ्यासानुसार या वास्तूंमध्ये प्रवेशासाठी स्वतंत्र विकसित दरवाजाची चौकट सामान्यतः आढळत नाही; सातव्या गुहेत मात्र दरवाजाच्या चौकटीशी संबंधित वैशिष्ट्ये असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या प्रकारच्या साध्या, एककक्षीय शैलकृत वास्तूंची उदाहरणे महाराष्ट्र आणि गोवा तसेच दख्खनमधील इतर स्थळांशी तुलनात्मक स्वरूपात अभ्यासली आहेत.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> या वास्तुसमूहातील शिल्पप्रतिमांमध्ये वैष्णव आणि शैव धार्मिक परंपरांशी संबंधित विषय आढळतात. अभ्यासात विष्णू, नरसिंह, कार्तिकेय, शिव-पार्वती आणि गंगावतरणाशी संबंधित शिल्पांचा तसेच ब्रह्मा किंवा बहुमुखी शिवाशी संबंधित असू शकणाऱ्या प्रतिमेचा विचार करण्यात आला आहे. काही प्रतिमांची ओळख निश्चित नसल्याने अभ्यासकांनी त्याबाबत संभाव्य मते मांडली आहेत.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील वास्तूंच्या अभ्यासातून शैलकृत स्थापत्य आणि धार्मिक प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट होतो. वास्तुरचना, शिल्पप्रतिमा आणि त्यांच्या प्रतिमाशास्त्रीय वैशिष्ट्यांचा एकत्रित अभ्यास केल्यामुळे आरंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक स्थापत्याच्या स्वरूपाचा अभ्यास करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तूंची तुलना दख्खन आणि पश्चिम भारतातील इतर आरंभीच्या ब्राह्मणीय शैलकृत वास्तूंशी करण्यात आली आहे. या तुलनेत काही वास्तुघटक आणि एककक्षीय रचनांमध्ये साम्य आढळते. त्यामुळे कातळगाव–जावडे येथील वास्तूंचा अभ्यास स्थानिक पुराव्यांपुरता मर्यादित न ठेवता व्यापक दख्खनी शैलकृत स्थापत्यपरंपरेच्या संदर्भातही करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या उपलब्धतेबाबत Raghunath Bokil आणि Riya Kamble यांच्या २०२५ मधील अभ्यासात योग्य शैलसाहित्याच्या मर्यादित उपलब्धतेमुळे या प्रदेशात शैलकृत वास्तूंची संख्या तुलनेने मर्यादित असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका नव्याने नोंद झालेल्या शैलकृत गुहेचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> या नव्या पुरातत्त्वीय नोंदींमुळे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या अभ्यासाला पुढील संशोधनाची दिशा मिळते. नव्याने नोंद होणाऱ्या स्थळांचे दस्तऐवजीकरण, त्यांची वास्तुरचना आणि शिल्पवैशिष्ट्यांचे तुलनात्मक विश्लेषण तसेच उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांचा अभ्यास यांद्वारे या वास्तुपरंपरेचे अधिक सुस्पष्ट आकलन होऊ शकते.<ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> कातळगाव–जावडे आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील इतर शैलकृत वास्तू या नंतरच्या कोकणी देऊळ वास्तुशैलीची थेट किंवा एकमेव पूर्वरूपे म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध पुरातत्त्वीय अभ्यास मात्र या वास्तूंमधून कोकणातील प्राचीन धार्मिक स्थापत्य, शैलकृत वास्तुरचना आणि प्रतिमाशास्त्रीय परंपरांचा महत्त्वपूर्ण पुरावा उपलब्ध करून देतात. त्यामुळे कोकणातील देऊळ स्थापत्याच्या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास करताना या शैलकृत वास्तूंचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भ म्हणून विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> === शिलाहार आणि मध्ययुगीन परंपरा === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहार राजवटीला महत्त्वाचे स्थान आहे. दक्षिण कोकणातील शिलाहार घराण्याची सत्ता साधारण इ.स. ७७० ते १०२० या कालखंडात होती. या घराण्याच्या सत्तेचा विस्तार सह्याद्री पर्वत आणि समुद्र यांच्या दरम्यानच्या दक्षिण कोकण प्रदेशाशी संबंधित होता. शिलाहारांच्या इतिहासाची माहिती ताम्रपट, शिलालेख आणि इतर ऐतिहासिक साधनांमधून उपलब्ध होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खारेपाटण ताम्रपट हे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे साधन आहे.<ref name="GazetteerShilaharas"> {{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }} </ref><ref name="Khobrekar1985"> Khobrekar, V. G. ''History of Konkan (1630–1818)''. Bombay, 1985. </ref> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अभ्यास करताना देवळांशी संबंधित संस्थात्मक कार्याचाही विचार करता येतो. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरनुसार खारेपाटण ताम्रपटांमधून देवळांशी शाळा आणि सत्रे संबंधित असल्याचे दिसून येते. या नोंदीवरून शिलाहारकालीन धार्मिक संस्था धार्मिक कार्याबरोबरच शिक्षण, संस्कृती आणि सामाजिक जीवनाशी संबंधित काही कार्ये करीत असल्याचे दिसते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय प्रभावाचा विस्तार काळानुसार बदलत गेला. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाचा आणि त्यांच्या राजकीय संबंधांचा उल्लेख आढळतो. खारेपाटण ताम्रपटासह उपलब्ध शिलालेखीय साधनांमधून दक्षिण कोकणातील शिलाहार राजांची नावे, त्यांची वंशपरंपरा आणि त्यांच्या राजकीय अधिपत्याशी संबंधित माहिती उपलब्ध होते.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="KharepatanaCopperPlate"> {{cite journal |last=Kielhorn |first=F. |title=Kharepatan Plates of Rattaraja; Saka-Samvat 930 |journal=Epigraphia Indica |volume=3 |pages=292–302 |year=1895 }} </ref> खारेपाटण ताम्रपट हा शिलाहार राजा रट्टाराजाच्या कारकीर्दीतील इ.स. 1008 चा महत्त्वाचा शिलालेखीय पुरावा मानला जातो. या ताम्रपटात शिलाहारांच्या पूर्वसूरींचा आणि त्यांच्या अधिपती असलेल्या राष्ट्रकूट व कल्याणी चालुक्य राजघराण्यांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांचे राजकीय स्थान आणि त्यांच्या अधिपत्यसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी हा ताम्रपट महत्त्वाचा स्रोत ठरतो.<ref name="KharepatanaCopperPlate"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहार शाखेचा संबंध गोवा प्रदेशाशीही होता. उपलब्ध ऐतिहासिक अभ्यासांनुसार या शाखेने सुरुवातीला राष्ट्रकूटांच्या आणि नंतर कल्याणी चालुक्यांच्या अधिपत्याखाली दक्षिण कोकणात सत्ता गाजवली. खारेपाटण व इतर ताम्रपटांमधील नोंदी या राजकीय संबंधांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाच्या ठरतात.<ref name="KharepatanaCopperPlate"/> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास करताना केवळ राजाश्रयाच्या आधारावर एखाद्या विद्यमान देवळाला शिलाहारकालीन मानणे योग्य ठरणार नाही. एखाद्या देवळाचे कालमान निश्चित करण्यासाठी वास्तुरचना, शिलालेख, मूर्तिशिल्प, बांधकामाचे स्तर आणि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशावर शिलाहारांची सत्ता होती हा तथ्यात्मक पुरावा आणि त्या प्रदेशातील विशिष्ट देवळाची वास्तू शिलाहारकालीन आहे हा दावा यांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या विकासात स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि स्थानिक कारागिरी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. पुढील काळातील कोकणातील देऊळ वास्तूंमध्ये दगड, लेटराइट आणि लाकूड यांचा विविध प्रकारे वापर झाल्याची उदाहरणे आढळतात. त्यामुळे मध्ययुगीन धार्मिक स्थापत्याचा अभ्यास केवळ राजवंशांच्या इतिहासापुरता मर्यादित न ठेवता स्थानिक वास्तुपरंपरा, बांधकाम साहित्य आणि कारागिरी यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहार सत्तेचा ऱ्हास इ.स. ११व्या शतकाच्या प्रारंभी झाला. त्यानंतर कोकणातील विविध प्रदेशांवर चालुक्य, कदंब, यादव आणि इतर राजकीय सत्तांचा प्रभाव पडला. या राजकीय बदलांचा परिणाम प्रदेशाच्या प्रशासन, सामाजिक जीवन आणि धार्मिक संस्थांवरही झाला.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन काळातील धार्मिक वास्तूंच्या परंपरेचा अभ्यास करताना राजकीय बदलांबरोबरच स्थानिक देवस्थानांच्या सातत्यपूर्ण परंपरेचाही विचार करणे आवश्यक आहे. अनेक देवळांमध्ये कालांतराने दुरुस्ती, विस्तार, पुनर्बांधणी किंवा नवीन वास्तुघटकांची भर पडलेली असू शकते. त्यामुळे आज अस्तित्वात असलेली वास्तू एखाद्या एकाच ऐतिहासिक कालखंडाची निर्मिती आहे असे गृहीत धरता येत नाही. कोकणातील मध्ययुगीन देऊळ स्थापत्याचा अभ्यास करताना वास्तूच्या प्रारंभिक निर्मितीबरोबरच तिच्या नंतरच्या दुरुस्ती, परिवर्तन आणि पुनर्बांधणीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="DalviDalvi2010"/> === आधुनिक काळातील परिवर्तन === आधुनिक काळात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये दुरुस्ती, नूतनीकरण, पुनर्बांधणी आणि बदलत्या बांधकाम पद्धतींचा वापर यांमुळे काही परिवर्तन झाले आहे. पारंपरिक मंदिर वास्तूंमध्ये स्थानिक साहित्य, लाकूड आणि स्थानिक बांधकामपरंपरांचा वापर आढळतो. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अलीकडील अभ्यासांमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक बांधकामतंत्र, पर्यावरणीय संदर्भ आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक नूतनीकरणामुळे काही मंदिरांच्या मूळ वास्तुरचनेत किंवा दृश्यस्वरूपात बदल होऊ शकतात. २०२५ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या *Deulkathan* या वास्तुशिक्षण प्रकल्पाच्या वृत्तांकनात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे दस्तऐवजीकरण आणि तिच्या बदलत्या स्वरूपाचा अभ्यास करण्यात आल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या वृत्तांकनात एका ग्रामदैवताच्या मंदिराच्या नूतनीकरणानंतर त्याचे काँक्रीटच्या एकसंध स्वरूपातील रूपांतर झाल्याचे उदाहरण देण्यात आले आहे.<ref name="Deulkathan2025">{{cite web |last=Iyengar |first=Shriram |title=Kala Ghoda Arts Festival 2025: This project by college students showcases stories of temple architecture in Konkan |url=https://www.mid-day.com/mumbai-guide/things-to-do/article/konkan-calling-23471346 |website=Mid-day |date=25 January 2025 |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक काळातील परिवर्तन मंदिराच्या मुख्य वास्तूपुरते मर्यादित नसून मंदिर परिसरातील सुविधांच्या विकासाशीही संबंधित आहे. मंदिरांच्या वापरातील बदल, भाविकांच्या वाढत्या गरजा आणि परिसरातील नव्या सुविधांची निर्मिती यांमुळे पारंपरिक वास्तू आणि आधुनिक वापर यांच्यात समन्वय साधण्याचा प्रश्न निर्माण होतो. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासांमध्ये मंदिरांच्या वास्तुरचनेबरोबरच त्यांचा परिसर, स्थानिक संसाधने आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचाही विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काही ऐतिहासिक मंदिरांच्या संवर्धनासाठी नियोजनबद्ध प्रकल्पही हाती घेण्यात आले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील धूतपापेश्वर मंदिरासाठी व्यवस्थापन आराखडा, सविस्तर प्रकल्प अहवाल आणि संवर्धन कार्याशी संबंधित प्रकल्प तयार करण्यात आला आहे. या प्रकल्पात मंदिर, उपदेवालये, उपयुक्तताविषयक वास्तू आणि मंदिर परिसरातील पर्यावरणीय घटक यांचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे.<ref name="DhootapapeshwarConservation">{{cite web |title=Dhootapapeshwar Temple — Management Plan & DPR & Conservation Works |url=https://anlassociates.com/projects/dhootapapeshwar-temple-management-plan-dpr-conservation-works |website=Abha Narain Lambah Associates |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे आधुनिक दस्तऐवजीकरण आणि शैक्षणिक अभ्यासही करण्यात येत आहेत. *Deulkathan* प्रकल्पामध्ये वास्तुशिक्षणातील विद्यार्थ्यांनी कोकणातील मंदिरांच्या वास्तुरचना आणि त्यांच्याशी संबंधित सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास करून त्यांचे दस्तऐवजीकरण केले. या प्रकल्पाचा उद्देश मंदिरांकडे केवळ वास्तुरूप म्हणून न पाहता त्यांच्याशी संबंधित स्थानिक जीवन, श्रद्धा आणि सांस्कृतिक संदर्भ समजून घेण्याशी संबंधित होता.<ref name="Deulkathan2025"/> कोकणातील मंदिरांच्या संवर्धनाच्या संदर्भात पारंपरिक वास्तुरचना आणि आधुनिक गरजा यांच्यातील समन्वय हा महत्त्वाचा विषय ठरतो. स्थानिक बांधकामसाहित्य, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि वास्तूचे सांस्कृतिक संदर्भ यांचा विचार करून संवर्धनाची प्रक्रिया राबविण्याची आवश्यकता वास्तु-अभ्यासांमध्ये अधोरेखित करण्यात आली आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक पुनर्बांधणी आणि संवर्धनाच्या प्रक्रियेत मंदिराच्या ऐतिहासिक वास्तुरचनेचे वैशिष्ट्य, स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक वास्तुघटक यांचे जतन करण्याचा प्रश्न त्यामुळे महत्त्वाचा ठरतो. आधुनिक सुविधांची आवश्यकता आणि विद्यमान वास्तु-वारशाचे संरक्षण यांच्यात समतोल साधणे हे अशा मंदिरांच्या संवर्धनातील प्रमुख आव्हानांपैकी एक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये आधुनिक काळात काही बदल झाले असले तरी पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक साहित्य आणि सांस्कृतिक संदर्भ यांचा अभ्यास सुरू आहे. त्यामुळे आधुनिक वापर आणि संवर्धनाच्या गरजा यांचा विचार करताना मंदिरांच्या वास्तुशास्त्रीय आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करण्याला महत्त्व प्राप्त झाले आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> == मंदिराचे स्थान आणि परिसर नियोजन == === देवस्थान आणि ग्रामजीवन === कोकणातील मंदिरांची भूमिका केवळ धार्मिक उपासनेपुरती मर्यादित नसून काही ठिकाणी ती स्थानिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशीही संबंधित आहे. विशेषतः ग्रामदैवतांच्या देवस्थानांचा संबंध स्थानिक श्रद्धा, धार्मिक विधी आणि ग्रामसमुदायाच्या सामुदायिक व्यवहारांशी आढळतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मालवण येथील देऊळवाड्याच्या वास्तु-अभ्यासात ग्रामदैवतांना गावाचे रक्षक मानले जात असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासानुसार देऊळवाडा हा स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि विधींशी संबंधित महत्त्वाचा सार्वजनिक अवकाश आहे.<ref name="DeulwadaMalvan">{{cite web |title=Temples of Deulwada, Malvan |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Deulwada-Document-2018.pdf |website=IES College of Architecture |publisher=IES College of Architecture |location=Mumbai, Maharashtra |year=2018 |access-date=13 August 2026 }}</ref> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणानुसार ग्रामदैवतांची मंदिरे एका समूहाच्या स्वरूपात देवस्थान परिसरात स्थित आहेत. अशा परिसरात मुख्य देवतेच्या मंदिराबरोबरच इतर संबंधित देवतांची मंदिरे आणि धार्मिक घटकही आढळतात. त्यामुळे काही देवस्थानांची परिसररचना ही केवळ एका स्वतंत्र मंदिरापुरती मर्यादित न राहता अनेक धार्मिक घटकांचा समावेश असलेल्या समूहाच्या स्वरूपात दिसून येते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> देवस्थानाचा परिसर धार्मिक वापराबरोबरच सामुदायिक उपक्रमांसाठीही वापरला जाऊ शकतो. मालवणच्या देऊळवाड्याच्या अभ्यासानुसार मंदिरांतील मंडपांचा उपयोग धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो. त्यामुळे मंदिराच्या वास्तुरचनेतील काही अवकाशांना धार्मिक वापराबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगाचेही स्वरूप प्राप्त होते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिर आणि ग्रामजीवन यांचा संबंध उत्सव आणि धार्मिक विधींच्या वेळी अधिक स्पष्ट होतो. अशा प्रसंगी मंदिर परिसरात ग्रामसमुदाय आणि भाविकांचा सहभाग वाढतो आणि उपलब्ध सार्वजनिक अवकाशाचा वापर व्यापक स्वरूपात केला जातो. त्यामुळे मंदिराच्या परिसररचनेचा अभ्यास करताना दैनंदिन धार्मिक वापराबरोबरच उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांच्या वेळी होणाऱ्या वापराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> देवस्थानाच्या परिसरात नैसर्गिक घटकांनाही धार्मिक महत्त्व प्राप्त होऊ शकते. मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणात काही वडाची झाडे ‘महा पुरुष’ म्हणून पूजली जात असल्याचे नमूद केले आहे. या वृक्षांभोवती प्रदक्षिणेसाठी चौथरे बांधण्यात आले आहेत. यावरून काही ठिकाणी धार्मिक अवकाशाची व्याप्ती मंदिराच्या बांधलेल्या वास्तूंपलीकडे पूजनीय नैसर्गिक घटकांपर्यंत विस्तारलेली दिसते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> या उदाहरणावरून कोकणातील काही देवस्थानांमध्ये मंदिर, संबंधित देवालये, धार्मिक विधी, सार्वजनिक अवकाश आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक व्यवहार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. तथापि, मालवणच्या देऊळवाड्याचे उदाहरण संपूर्ण कोकणातील सर्व मंदिरांच्या परिसररचनेचे प्रतिनिधित्व करते असे गृहीत धरता येत नाही. मंदिरांचे स्थान आणि परिसररचना स्थानिक परंपरा, भौगोलिक परिस्थिती आणि उपलब्ध वास्तुघटकांनुसार बदलू शकते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील मंदिरांचे स्थान आणि परिसर यांचा विचार करताना नैसर्गिक भौगोलिक घटकांचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुणकेश्वर मंदिर हे याचे एक उदाहरण आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार प्राचीन कुणकेश्वर शिवमंदिर अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर स्थित आहे. मंदिराच्या मागील बाजूस समुद्र असून मंदिर परिसरात धार्मिक आणि नैसर्गिक घटकांचे निकट सहअस्तित्व दिसून येते.<ref name="KunkeshwarTourism">{{cite web |title=Kunkeshwar |url=https://maharashtratourism.gov.in/beach/kunkeshwar/ |website=Department of Tourism, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> मालवणचा देऊळवाडा आणि कुणकेश्वर मंदिर ही उदाहरणे विचारात घेतल्यास कोकणातील मंदिरांचे स्थान आणि परिसर यांचा अभ्यास केवळ मुख्य देवालयाच्या वास्तुरचनेपुरता मर्यादित राहत नाही. देवस्थानातील इतर धार्मिक वास्तू, सार्वजनिक अवकाश, स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक वापर आणि परिसरातील नैसर्गिक घटक यांचाही मंदिराच्या एकूण वास्तु-संदर्भात विचार करावा लागतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="KunkeshwarTourism"/> === मंदिराभोवतालची रचना === कोकणातील काही मंदिरसमूहांमध्ये मुख्य देवालयाबरोबरच इतर देवतांची मंदिरे, मंडप आणि धार्मिक वापराच्या जागा एकाच परिसरात आढळतात. मालवण येथील देऊळवाड्यात पाच प्रमुख देवतांची मंदिरे एकाच धार्मिक परिसरात समूहाने स्थित आहेत. दस्तऐवजीकरणानुसार या मंदिरांचा विकास वेगवेगळ्या कालखंडांत झाला असून, काही मंदिरांमध्ये कालांतराने बाह्य मंडपांची भर पडली आहे.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवणच्या देऊळवाड्यातील मंदिरपरिसराचा वापर धार्मिक कार्यांबरोबरच सामुदायिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांसाठी केला जातो. उपलब्ध दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरांतील मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या कार्यक्रमांसाठी केला जातो. त्यामुळे काही मंदिरांच्या परिसरातील मंडपांना धार्मिक वापराबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगाचे स्वरूप प्राप्त झालेले दिसते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिराभोवतालच्या धार्मिक अवकाशात नैसर्गिक घटकांचाही समावेश आढळतो. मालवणच्या देऊळवाड्यातील काही वडाची झाडे ‘महा पुरुष’ म्हणून पूजली जातात. या वृक्षांभोवती प्रदक्षिणेसाठी चौथरे बांधण्यात आले आहेत. त्यामुळे या देवस्थानाच्या धार्मिक अवकाशात बांधलेल्या वास्तूंबरोबरच पूजनीय नैसर्गिक घटकांचाही समावेश झालेला दिसतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूह हा मंदिर आणि जलपरिसर यांच्या संबंधाचे उदाहरण आहे. हा मंदिरसमूह दामापूर तलावाच्या बांधावर विकसित झाला असून, मुख्य भगवती मंदिराबरोबर सातेरी देवी, नारायण आणि ब्राह्मण यांची मंदिरेही या परिसरात आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati">{{cite web |title=Baandh Rakshak Bhagwati: The Sacred Waterfront |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Dhamapur-Bhagwati-Document-2019.pdf |website=IES College of Architecture |year=2019 |access-date=13 August 2026 }}</ref> दामापूर येथील भगवती मंदिराचा सभामंडप धार्मिक कार्यांबरोबरच सामुदायिक वापरासाठीही केला जातो. दस्तऐवजीकरणानुसार या सभामंडपात पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या काळातील सामुदायिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. त्यामुळे या मंदिरसमूहातील मंडप हा धार्मिक आणि सामाजिक वापरासाठी उपयुक्त अवकाश म्हणून कार्य करतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये स्थानिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली लेटराइट दगडाची बांधकामपद्धती आणि काष्ठचौकटींचा वापर आढळतो. दस्तऐवजीकरणानुसार काही वास्तूंमध्ये अक्षीय नियोजन, चौकोनी गर्भगृह आणि त्याला जोडलेला मंडप आढळतो. हे मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त स्वरूपाचे आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण आणि दामापूर येथील उदाहरणांवरून मंदिराभोवतालची रचना स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलू शकते. काही ठिकाणी अनेक देवालयांचा समूह, काही ठिकाणी पूजनीय नैसर्गिक घटकांशी संबंधित धार्मिक अवकाश, तर काही ठिकाणी जलस्रोताशी संबंधित मंदिरपरिसर आढळतो. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील मंदिरांसाठी एकच निश्चित परिसर-नियोजन पद्धती अस्तित्वात आहे असे म्हणता येत नाही.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना मुख्य देवालयाबरोबरच संबंधित देवालये, मंडप, नैसर्गिक घटक, जलस्रोत आणि सामुदायिक वापर यांचाही विचार करावा लागतो. मालवण आणि दामापूर येथील उदाहरणांमधून धार्मिक वास्तू आणि त्यांच्या परिसरातील नैसर्गिक व सामाजिक घटक यांच्यातील परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> == संदर्भ == iafvurb1opf65ztksdu1un19bmwfme6 2701570 2701569 2026-08-13T09:59:05Z AdvAnantGholam 172574 2701570 wikitext text/x-wiki '''कोकणातील देवळांची वास्तुशैली''' केवळ धार्मिक वास्तूंच्या निर्मितीशी संबंधित परंपरा नसून, प्रदेशाचा भूगोल, हवामान, स्थानिक बांधकाम साहित्य, पारंपरिक कारागिरी, धार्मिक श्रद्धा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक परंपरा यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेली वास्तुपरंपरा म्हणून तिचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील देवळांचा अभ्यास करताना त्यांच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच वास्तुरचना, बांधकामतंत्र, वापरलेले साहित्य, परिसरनियोजन आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. आधुनिक स्थापत्य-अभ्यासांमध्येही कोकणातील मंदिर वास्तूंचा संबंध स्थानिक पर्यावरण, बांधकाम साहित्य, पारंपरिक नियोजन आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025">{{cite book |last=Korlekar |first=Vivek T. |last2=Desai |first2=Chetan S. |chapter=Temple Architecture in the Konkan: Integrating Sustainability and Cultural Legacy |title=Proceedings of the IIA International Research Conference 2024 – Anveshan, 29–31 August, Thiruvananthapuram, India: Asian Architectural Strategies for a Sustainable Future |pages=107–130 }}</ref> <ref name="Potdar2020">{{cite journal |last=Potdar |first=Komal |title=Vernacular Temple Architecture in Sindhudurg District, Konkan Region, Maharashtra |journal=INTACH Journal of Heritage Studies |volume=4 |issue=1 |year=2020 }}</ref> कोकणातील देवळांची वास्तुशैली एकसंध किंवा संपूर्ण प्रदेशात एकसारखी आढळणारी शैली नाही. रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या प्रदेशांमध्ये भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, धार्मिक परंपरा, स्थानिक कारागिरी आणि ऐतिहासिक विकास यांनुसार वास्तुरचनेत भिन्नता दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासात मंदिररचना, स्थानिक भूगोल, उपलब्ध साहित्य आणि पारंपरिक नियोजनपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="Potdar2020"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात भव्यता किंवा स्मारकीय आकारमानापेक्षा स्थानिक वास्तुपरंपरा आणि तिचा सामाजिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासानुसार कोकणातील काही धार्मिक वास्तूंचे स्वरूप स्थानिक निवासवास्तू आणि इतर गैर-स्मारकीय वास्तूंशी संबंधित दिसते. अशा वास्तूंमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक कारागिरी आणि धार्मिक उपयोग यांचा परस्परसंबंध आढळतो. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास केवळ त्यांच्या बाह्य रूपावर आधारित न ठेवता त्यांच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि धार्मिक संदर्भांसह करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DalviDalvi2010">{{cite book |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |chapter=Dismantling Cosmopolitanism: Transformations in the Sacred Heritage of the Non-Monumental in the Konkan |editor-last=Prashad |editor-first=Deependra |title=New Architecture and Urbanism: Development of Indian Traditions |pages=112–117 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |location=Newcastle upon Tyne |year=2010 }</ref><ref name="DalviDalvi2014">{{cite magazine |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |title=Politicizing the Sacred: Religious Architecture in the Konkan |magazine=Take on Art |volume=IV |issue=13 |date=January 2014 }}</ref> देवळाच्या वास्तुरचनेत गर्भगृह, मंडप, प्रवेशरचना, छत, प्राकार, दीपमाळ, काष्ठघटक आणि इतर पूरक वास्तुघटक यांचा समावेश होऊ शकतो; मात्र हे सर्व घटक प्रत्येक कोकणी देवळात समान स्वरूपात किंवा अनिवार्यपणे आढळतात असे मानता येत नाही. मंदिरनिहाय वास्तुरचना स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलू शकते. त्यामुळे कोकणातील देवळांची वास्तुशैली समजून घेताना समान वैशिष्ट्यांपेक्षा प्रादेशिक विविधता आणि स्थानिक अनुकूलन यांना अधिक महत्त्व देणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> कोकणातील देवळांची वास्तुशैली ही म्हणूनच धर्म, पर्यावरण, स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र, कारागिरी आणि ग्रामजीवन यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेण्याची वास्तुपरंपरा आहे. या लेखात या वास्तुपरंपरेचा अभ्यास तिच्या भौगोलिक आणि पर्यावरणीय पार्श्वभूमीपासून ऐतिहासिक विकास, स्थाननियोजन, वास्तुघटक, काष्ठवास्तु, शिल्पकला, कावी कला, बांधकाम साहित्य, प्रादेशिक वैशिष्ट्ये, सामाजिक उपयोग आणि संवर्धनाच्या प्रश्नांपर्यंत विविध अंगांनी करण्यात येतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DalviDalvi2010"/> == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीची संकल्पना == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा विचार केवळ देवळाच्या बाह्य आकारमानावरून करणे योग्य ठरत नाही. देवळाची निवडलेली जागा, परिसराशी असलेले नाते, गर्भगृह आणि मंडपाची रचना, प्रवेशमार्ग, छताची रचना, बांधकाम साहित्य, लाकूड आणि दगड यांचा वापर, वास्तू-अलंकरण, धार्मिक उपयोग तसेच स्थानिक समुदायाशी असलेले संबंध या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार केल्यास या वास्तुपरंपरेचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा संबंध पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक संसाधनांचा वापर, वास्तुघटक आणि सांस्कृतिक सातत्य यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तूंचे विश्लेषण करताना स्थानिक बांधकाम साहित्य, बांधकामतंत्र, वास्तुरचना आणि मंदिरांच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === कोकण आणि देऊळ वास्तू === कोकण प्रदेश महाराष्ट्राच्या पश्चिम भागात अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांगांच्या दरम्यान पसरलेला आहे. या प्रदेशात किनारी भाग, डोंगराळ प्रदेश, पठारी भूभाग, नद्या, खाड्या आणि दऱ्याखोऱ्यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या पश्चिमेस अरबी समुद्र आणि पूर्वेस सह्याद्री पर्वतरांगा असून या प्रदेशाचे भौगोलिक स्वरूप डोंगराळ, मध्यम उताराच्या पठारी आणि किनारी अशा व्यापक भूभागांत विभागलेले आहे.<ref name="GSDAKonkan">{{cite web |title=Konkan |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/ |website=Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्येही या प्रदेशातील सह्याद्री पर्वतरांगा, अरबी समुद्र, नद्या, किनारी मैदाने, लेटराइटची पठारे आणि डोंगराळ भूभाग यांची नोंद आढळते.<ref name="GazetteerRatnagiriGeography">{{cite web |title=Physical Features and Natural Resources — Geographical Regions |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> या भौगोलिक विविधतेच्या पार्श्वभूमीवर कोकणातील पारंपरिक देवळांच्या वास्तुरचनेचा अभ्यास करताना देवळाचे स्थान, परिसर, बांधकाम साहित्य आणि वास्तुरचनेचे पर्यावरणाशी असलेले संबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === प्रादेशिक वैशिष्ट्ये === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक बांधकामपद्धतीनुसार विविधता आढळते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक देऊळ वास्तुशैलीवरील अभ्यासात स्थानिक भूगोल, बांधकाम साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक वास्तुपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="Potdar2020"/> त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट देवळाच्या वास्तुरचनेवरून संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान वास्तुशैली निश्चित करणे योग्य ठरत नाही. त्याऐवजी रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या विविध भागांतील देवळांच्या वास्तुरचना, बांधकाम साहित्य, वास्तुघटक आणि स्थानिक परंपरा यांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास प्रादेशिक वैशिष्ट्ये अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येतात.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपात कालानुसारही बदल झाले आहेत. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासात कोकणातील गैर-स्मारकीय धार्मिक वास्तूंच्या स्थानिक स्वरूपात आधुनिक काळात झालेल्या परिवर्तनाचा विचार करण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार काही धार्मिक वास्तूंच्या रूपांतरणामध्ये पारंपरिक वास्तुघटक, स्थानिक प्रमाण आणि साहित्य यांच्यात बदल झाले असून धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपावर आधुनिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रक्रियांचाही प्रभाव पडला आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="DalviDalvi2014"/> === वास्तु आणि ग्रामजीवन === कोकणातील देऊळ हे केवळ धार्मिक उपासनेचे स्थान न राहता अनेक ठिकाणी ग्रामजीवनाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवहारांचेही केंद्र राहिले आहे. धार्मिक उत्सव, जत्रा, सामुदायिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरा यांमुळे देवळाचा परिसर आणि स्थानिक समाज यांच्यातील संबंध दृढ झालेले दिसतात. त्यामुळे देवळाच्या वास्तूचा अभ्यास करताना तिच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तूंचा विचार धार्मिक उपयोगाबरोबरच समुदायाच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासातून मंदिर वास्तू, स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि समुदायाच्या सांस्कृतिक जीवनातील परस्परसंबंध अधोरेखित होतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात Dalvi आणि Dalvi यांनी धार्मिक वास्तू, निवासवास्तू, वस्ती आणि सार्वजनिक अवकाश यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार पारंपरिक कोकणी वास्तुपरंपरेचे स्वरूप स्थानिक जीवनपद्धती, उपलब्ध साहित्य आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांशी संबंधित होते.<ref name="DalviDalvi2010"/> अशा प्रकारे कोकणातील देवळाची वास्तुरचना ही केवळ धार्मिक विधींसाठी आवश्यक असलेल्या वास्तुघटकांपुरती मर्यादित न राहता स्थानिक समाजाच्या सामुदायिक जीवनाशीही संबंधित अवकाश म्हणून अभ्यासता येते. तथापि, सर्व कोकणी देवळे समान प्रकारे सामाजिक केंद्र म्हणून वापरली जातात असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक देवळाच्या स्थानिक उपयोगाचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === धार्मिक वास्तू आणि सांस्कृतिक वारसा === कोकणातील देवळांचे महत्त्व त्यांच्या वास्तुरचनेपुरते मर्यादित नसून, त्या स्थानिक सांस्कृतिक वारशाच्या भौतिक अभिव्यक्ती म्हणूनही अभ्यासता येतात. देवळांशी संबंधित बांधकामतंत्र, काष्ठशिल्प, अलंकरण, धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांमधून वास्तुज्ञान आणि सांस्कृतिक परंपरांचे विविध पैलू व्यक्त होतात.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या दृष्टीने कोकणातील देवळांचा अभ्यास हा वास्तुकला, इतिहास, लोकसंस्कृती, पर्यावरण आणि वारसा-संवर्धन या विविध क्षेत्रांना जोडणारा बहुविषयक अभ्यास ठरतो. Korlekar आणि Desai यांनी कोकणातील देवळांच्या वास्तुशैलीचा संबंध स्थानिक संसाधने, बांधकामतंत्र, पर्यावरणीय परिस्थिती आणि सांस्कृतिक सातत्याशी जोडला आहे. Potdar यांच्या सिंधुदुर्गातील अभ्यासात स्थानिक भूगोल, साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक वास्तुपद्धती यांच्या संदर्भात देऊळ वास्तूंचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> देऊळ वास्तूंच्या संवर्धनाच्या दृष्टीने त्यांच्या भौतिक रचनेबरोबरच त्यांच्याशी संबंधित पारंपरिक कारागिरी आणि बांधकामज्ञानाचे दस्तऐवजीकरणही महत्त्वाचे ठरते. त्यामुळे कोकणातील देवळांचा वारसा समजून घेताना वास्तू, तिचे साहित्य, कारागिरी, धार्मिक उपयोग आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === हवामान आणि पर्जन्यमान === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना या प्रदेशाचे हवामान आणि विशेषतः मान्सूनचे पर्जन्यमान महत्त्वाचे पर्यावरणीय घटक ठरतात. अरबी समुद्रालगतचा प्रदेश, सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांचा भूभाग आणि मान्सूनशी संबंधित पर्जन्यमान यांमुळे पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात छताची रचना, पावसापासून संरक्षण, पाण्याचा निचरा आणि बांधकाम साहित्य यांसारख्या बाबींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या भौगोलिक रचनेत डोंगराळ, पठारी आणि किनारी भूभागांचा समावेश होतो.<ref name="GSDAKonkan"/> कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीवरील आधुनिक अभ्यासातही स्थानिक पर्यावरण, उपलब्ध संसाधने, पारंपरिक बांधकामपद्धती आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील देवळांच्या वास्तुरचनेत स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र आणि पर्यावरणाशी संबंधित बाबींचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> किनारी महाराष्ट्रातील पारंपरिक वस्तीच्या अभ्यासातून स्थानिक हवामान आणि भूभागाशी जुळवून घेतलेल्या वास्तुरचनेची उदाहरणे नोंदविण्यात आली आहेत. Harihareshwar येथील अभ्यासात पारंपरिक घरांच्या छतांमध्ये लाकडी घटकांवर आधारित कौलारू रचना आढळत असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात अशा छतांची देखभाल आणि त्यांच्यासमोरील संवर्धनविषयक अडचणींचाही विचार करण्यात आला आहे.<ref name="ManjrekarSharmaKeskar2021">{{cite book |last=Manjrekar |first=Shraddha Mahore |last2=Sharma |first2=Pallavi |last3=Keskar |first3=Poorva |chapter=Built Environment of Indian Villages: A Case Study of Coastal Village of Maharashtra |title=Architecture & Planning for Villages |year=2021 }}</ref> या निरीक्षणांचा उपयोग कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीच्या पर्यावरणीय संदर्भाचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो; मात्र घरांच्या वास्तुरचनेविषयीचे निष्कर्ष सर्व देवळांना थेट लागू करता येत नाहीत. देवळांच्या छतांची रचना, साहित्य आणि बांधकामतंत्र यांचा निष्कर्ष संबंधित देवळाच्या स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे काढणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील देवळांच्या अभ्यासात स्थानिक पर्यावरण आणि बांधकामपरंपरेचा विचार करण्याची आवश्यकता याच कारणामुळे अधोरेखित होते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === स्थानिक बांधकाम साहित्य === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या बांधकाम साहित्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. दगड, लेटराइट किंवा जांभा दगड, लाकूड, माती, चुना आणि कौले यांसारख्या साहित्याचा कोकणातील विविध पारंपरिक वास्तूंमध्ये वापर झालेला आढळतो. या साहित्याचा वापर त्यांच्या स्थानिक उपलब्धतेबरोबरच प्रदेशातील हवामान, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि कारागिरीशी संबंधित असल्याचे विविध वास्तु-अभ्यासांतून दिसून येते.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक देऊळ वास्तुशैलीवरील Komal Potdar यांच्या अभ्यासात देवळांच्या वास्तुरचनेचा संबंध स्थानिक भूगोल, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक वास्तुनियोजनाशी जोडण्यात आला आहे. या अभ्यासातून सिंधुदुर्गातील देऊळ वास्तूंच्या वास्तुघटकांचा आणि त्यांच्या स्थानिक संदर्भांचा अभ्यास करण्यात आल्याचे दिसते.<ref name="Potdar2020"/> लाकूड हे कोकणातील पारंपरिक वास्तुपरंपरेतील महत्त्वाचे साहित्य आहे. Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथात दख्खनमधील काष्ठवास्तू, लाकडी वास्तुघटक आणि काष्ठकारागिरीचा व्यापक अभ्यास करण्यात आला आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना हा व्यापक दख्खनी संदर्भ उपयुक्त ठरतो; मात्र त्यातील निष्कर्ष कोकणातील प्रत्येक देवळाला थेट लागू करता येत नाहीत.<ref name="Mate1967">{{cite book |last=Mate |first=Madhukar Shripad |title=Deccan Woodwork |series=Deccan College Building Centenary & Silver Jubilee Series |volume=49 |publisher=Deccan College Postgraduate and Research Institute |location=Poona |year=1967 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी परिसरातील विविध प्रकारच्या दगडांची तसेच लेटराइटची नोंद आढळते. या प्रदेशात बांधकामासाठी वापरता येणारे स्थानिक दगड उपलब्ध असल्याची नोंद या ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये करण्यात आली आहे.<ref name="GazetteerStone">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Building Stones |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_economic.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> स्थानिक बांधकाम साहित्याचा वापर हा कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीच्या अभ्यासातील एक महत्त्वाचा घटक आहे. तथापि, सर्व देवळांमध्ये समान साहित्य किंवा समान बांधकामपद्धती वापरली गेली असे मानता येत नाही. विशिष्ट देवळातील साहित्य निश्चित करण्यासाठी त्या देवळाचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Potdar2020"/><ref name="GazetteerStone"/> === जांभा दगड आणि इतर दगडांचा वापर === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक दगडांच्या उपलब्धतेला महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात बांधकामासाठी उपयुक्त अशा विविध प्रकारच्या खडकांची उपलब्धता असल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आढळते. त्यामध्ये granite-gneiss, quartzite, Deccan trap आणि laterite यांसारख्या खडकांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात स्थानिक भूगर्भीय रचना आणि बांधकाम साहित्य यांचा संबंध विचारात घेता येतो.<ref name="GazetteerStone"/> विशिष्ट देवळामध्ये कोणत्या प्रकारचा दगड वापरण्यात आला आहे, हे मंदिरनिहाय बदलू शकते. कुंकेश्वर देवळाच्या पायाभरणीत granite, तर वरील बांधकाम आणि घुमटामध्ये laterite वापरल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये आहे. यावरून एका देवळाच्या वास्तूमध्येही वेगवेगळ्या वास्तुघटकांसाठी भिन्न प्रकारच्या दगडांचा वापर झालेला दिसतो.<ref name="GazetteerKunkeshvar">{{cite web |title=Kunkeshvar |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Kunkeshvar.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> सावंतवाडी परिसरातील वाळवळ आणि आकेरी येथे बांधकामासाठी उपयुक्त दगडांच्या उपलब्धतेची नोंद जुन्या *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये आहे. त्यानुसार वाळवळ येथील दगड quartz किंवा quartzite प्रकारचा असून आकेरी येथील दगड slate-coloured talc-schist प्रकारचा, कठीण आणि बांधकामासाठी उपयुक्त असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच नोंदीत सावंतवाडी परिसरातील अनेक ठिकाणी laterite उत्खनन होत असल्याचाही उल्लेख आहे.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone">{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Minerals |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pro2_minerals.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> या नोंदींवरून कोकणातील पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात केवळ “जांभा दगड” या एका संज्ञेपुरते मर्यादित न राहता विविध स्थानिक दगडांचे प्रकार, त्यांची भौगोलिक उपलब्धता आणि विशिष्ट वास्तूंमध्ये झालेला वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. एखाद्या देवळात वापरलेल्या दगडाचा प्रकार निश्चित करण्यासाठी त्या देवळाचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण किंवा विश्वसनीय ऐतिहासिक नोंद आवश्यक आहे. वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण देवळाचा उल्लेख रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमधील स्थानवर्णनात आढळतो. देवळाचे स्थान नदीकाठी असल्याचे तसेच त्याच्या वास्तूत दगडाचा वापर आणि स्तंभांवरील कोरीव काम यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="GazetteerValavalTemple">{{cite web |title=Valaval |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Valaval.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> कुंकेश्वर देऊळ हे दगडी बांधकामातील विविधतेचे उदाहरण आहे. गॅझेटियरनुसार त्याच्या पायाभरणीत granite आणि वरील बांधकामात तसेच घुमटामध्ये laterite वापरण्यात आला आहे. देवळाच्या प्रवेशद्वारावरील शिलालेखाच्या आधारे इ.स. १६८० मध्ये त्याची दुरुस्ती आणि विस्तार झाल्याचीही नोंद आहे.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> कुंकेश्वर देवळाच्या बांधकामाचा अभ्यास करताना त्यामुळे केवळ वापरलेल्या दगडांच्या प्रकारांचा विचार न करता वास्तूच्या दुरुस्ती, विस्तार आणि नंतरच्या देखभालीच्या टप्प्यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. यामुळे सध्याच्या वास्तुरचनेतील विविध घटकांचा ऐतिहासिक विकास समजून घेण्यास मदत होते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुपरंपरेत लाकडाला महत्त्वाचे स्थान आहे. धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर काष्ठघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"> {{cite web |last=Hadap |first=Nitin Narhar |title=Konkan Woodwork: A Preliminary Note |website=Academia.edu |url=https://siu-in.academia.edu/DrNitinHadap |access-date=13 August 2026 }} </ref> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील काष्ठवास्तू आणि काष्ठकलांचा क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे विचार करण्यात आला आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणारे लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया आणि इतर काष्ठघटक यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचीही नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ वास्तूच्या संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून, त्यावर कोरीव काम आणि इतर अलंकरणात्मक प्रक्रिया करून वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपातही भर घालण्यात आली आहे. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना तिच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठशिल्प आणि अलंकरण यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या ग्रंथात दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, काष्ठकारागिरी आणि काष्ठशिल्प यांची व्यापक पार्श्वभूमी आढळते. हा संदर्भ कोकणातील काष्ठवास्तूचे स्थान व्यापक दख्खनी काष्ठपरंपरेच्या संदर्भात समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो; मात्र त्यातील सर्व वैशिष्ट्ये कोकणातील प्रत्येक देवळाला थेट लागू करता येत नाहीत.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना लाकडाचा वापर, स्थानिक कारागिरी, वास्तूतील काष्ठघटक, धार्मिक उपयोग आणि अलंकरण यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तू ही कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीतील केवळ सजावटीची बाब नसून, काही देवळांच्या वास्तुरचनेतील संरचनात्मक, कलात्मक आणि सांस्कृतिक घटक म्हणून तिचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुशैलीमध्ये लाकडाला विशेष महत्त्व आहे. धार्मिक आणि लौकिक अशा दोन्ही प्रकारच्या वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर वास्तुघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील लाकडी कलापरंपरेचे क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे अध्ययन करण्यात आले आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणाऱ्या लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, bracket figures, ceiling panels, lintels आणि इतर काष्ठघटकांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. तसेच काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून त्यावर कोरीव काम करून वास्तूला कलात्मक स्वरूप देण्यात आले. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तुचा अभ्यास हा वास्तुशास्त्र आणि काष्ठशिल्प या दोन्हींच्या संगमातून करणे आवश्यक ठरते. दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या संदर्भातून दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, कारागिरी आणि काष्ठशिल्पाची व्यापक पार्श्वभूमी समजण्यास मदत होते.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना स्थानिक लाकूड, कारागिरीचे तंत्र, धार्मिक उपयोग आणि वास्तूतील लाकडी घटकांचे परस्परसंबंध यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तु ही कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीची केवळ सजावटीची बाब नसून तिच्या संरचनात्मक आणि सांस्कृतिक स्वरूपाचा महत्त्वाचा भाग आहे. === काष्ठशिल्प आणि देऊळ वास्तु === काष्ठशिल्प हे कोकणातील देऊळ वास्तुपरंपरेतील महत्त्वाचे कलात्मक अंग आहे. लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, छताची पटलं आणि इतर काष्ठघटकांवर केलेले कोरीव काम वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालते. Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लाकडी कोरीव काम आढळल्याची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासात लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताची पटलं, तुळया आणि इतर काष्ठघटकांचा तसेच काही देवळांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवरील रंगीत काष्ठपटलांचा उल्लेख आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना त्यावरील प्रतिमा, अलंकरणात्मक नमुने, कोरीव कामाचे तंत्र, शैली, संभाव्य कालमान आणि त्यांचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ यांचा विचार करता येतो. Hadap यांच्या अभ्यासात काष्ठकलांमधील प्रतिमाशास्त्र, शैली, तंत्र, कलात्मक मूल्य आणि सामाजिक-धार्मिक इतिहास यांचाही विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे काष्ठशिल्प हे केवळ सजावटीचे अंग न राहता वास्तूशी संबंधित कलात्मक आणि सांस्कृतिक माहितीचा स्रोत म्हणूनही अभ्यासता येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर देवळांतील काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र अभ्यासही करण्यात आला आहे. या अभ्यासाचा केंद्रबिंदू या देवळांमध्ये जतन झालेल्या काष्ठशिल्प-पटलांचा असून, त्यामुळे पावस येथील काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र वास्तुशिल्पीय आणि कलाविषयक संदर्भात अभ्यास करता येतो.<ref name="PawasKashthashilpa2026">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Joshi |first2=Renuka |last3=Ambalkar |first3=Janhavi |last4=Gaikwad |first4=Tanvi |title=Case Study of Kashthashilpa Panels from Someshwara and Vishweshwar Temple of Pawas, Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Kalākalpa: IGNCA Journal of Arts |year=2026 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |location=New Delhi }}</ref> पावस येथील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना काष्ठशिल्प-पटलांची रचना, त्यावरील अलंकरण, वापरलेले साहित्य, कारागिरीचे तंत्र आणि देवळाच्या वास्तुरचनेतील त्यांचे स्थान यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. अशा अभ्यासातून रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठशिल्प परंपरेची स्थानिक वैशिष्ट्ये आणि तिचा देऊळ वास्तुशी असलेला संबंध अधिक स्पष्ट होण्यास मदत होऊ शकते.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === काष्ठवास्तुतील संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक घटक === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये लाकडाचा वापर संरचनात्मक तसेच अलंकरणात्मक घटक म्हणून करण्यात आला आहे. स्तंभ, तुळया, छताचे घटक आणि चौकटी यांसारख्या काष्ठघटकांना वास्तूच्या संरचनेत भूमिका असतानाच, त्यांवरील कोरीव काम आणि इतर अलंकरणात्मक घटक वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काही धार्मिक वास्तूंमध्ये काष्ठशिल्पावर देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रतीके, पौराणिक प्रतिमा किंवा स्थानिक कलापरंपरांशी संबंधित अलंकरण आढळू शकते. मात्र, अशा प्रतिमांचे स्वरूप आणि त्यांचे अर्थ वास्तूनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे काष्ठशिल्पातील प्रतिमांचे अर्थ लावताना प्रत्यक्ष वास्तु-अभ्यास, शिल्पविषयक दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भ यांचा आधार घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठवास्तूच्या संवर्धनाचा विचार करताना तिच्या संरचनात्मक भूमिकेबरोबरच काष्ठशिल्पाचे कलात्मक आणि ऐतिहासिक महत्त्वही लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूंच्या दस्तऐवजीकरणात लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताची पटलं आणि इतर काष्ठघटकांची नोंद करण्यात आली आहे. अशा घटकांचे दस्तऐवजीकरण त्यांच्या वास्तुशिल्पीय, कलात्मक आणि सांस्कृतिक मूल्यांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास हा एका विशिष्ट कालखंडात अचानक निर्माण झालेल्या वास्तुप्रकाराच्या स्वरूपात पाहता येत नाही. या प्रदेशातील धार्मिक स्थापत्याच्या पुरातत्त्वीय पुराव्यांमध्ये प्राचीन शैलकृत धार्मिक वास्तूंचा समावेश होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील प्रारंभिक ब्राह्मणीय शैलकृत गुहा हे त्याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. या स्थळावर शैलकृत गुहा, शिल्पप्रतिमा आणि प्रतिमाशास्त्रीय घटक आढळतात आणि त्यांचा काल इ.स.च्या चौथ्या–पाचव्या शतकाच्या सुमारास निश्चित करण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |last3=Dhanawade |first3=Anjay |last4=Ganvir |first4=Shrikant |last5=Dalavi |first5=Hemant |title=Early Brahmanical Rock Cut Caves at Katalgaon-Javade, District Ratnagiri, Maharashtra, India |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Sri Lanka |volume=62 |issue=2 |year=2018 |pages=65–114 |url=https://www.royalasiaticsociety.lk/wp-content/uploads/2022/09/A-Contents-of-RASSL-Journals-for-Sale-up-to-2019-1.pdf |publisher=Royal Asiatic Society of Sri Lanka }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शैलकृत धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात पुढील संशोधनातूनही नवीन पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. Bokil आणि Kamble यांच्या २०२५ मधील अभ्यासात संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका शैलकृत गुहेची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासातून दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तुंच्या पुढील संशोधनाची आवश्यकता अधोरेखित करण्यात आली आहे.<ref name="BokilKambleRockCutCaves">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Kamble |first2=Riya |title=Newly Discovered Rock-Cut Caves from the Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Journal of Studies in South Asia |volume=1 |issue=1 |year=2025 |pages=17–24 |date=30 June 2025 |url=https://www.pbjournals.com/JSSA }}</ref> कोकणातील धार्मिक स्थापत्याच्या पुढील विकासाचा अभ्यास करताना दगडी वास्तू, काष्ठवास्तू, लेटराइटचा वापर, स्थानिक बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात स्थानिक साहित्य, वास्तुघटक आणि कारागिरी यांच्यातील संबंध दिसून येतात. काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, तुळया, दरवाजे, कंस आणि इतर काष्ठघटकांच्या वापराची नोंद झाली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास केवळ वास्तूच्या बाह्य स्वरूपावर आधारित न ठेवता पुरातत्त्वीय अवशेष, वास्तुरचना, शिल्पकला, प्रतिमाशास्त्र, ऐतिहासिक साधने आणि स्थानिक वास्तुपरंपरा यांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून करणे आवश्यक आहे. कातळगाव–जावडे येथील अभ्यासात शैलकृत वास्तुरचना आणि शिल्प-प्रतिमाशास्त्राचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे, तर कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या आधुनिक अभ्यासात वास्तू, स्थानिक परंपरा आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा कालानुक्रम निश्चित करताना प्रत्येक वास्तूचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय, ऐतिहासिक आणि वास्तुशिल्पीय पुरावा विचारात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध पुराव्यांवरून विविध कालखंडांतील धार्मिक स्थापत्याची वैशिष्ट्ये ओळखता येतात; मात्र आधुनिक कोकणातील सर्व देवळांची वास्तुरचना एका अखंड आणि एकरेषीय विकासातून निर्माण झाली असे मानणे योग्य ठरणार नाही. प्रदेशातील विविध भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक साहित्य, धार्मिक परंपरा आणि कारागिरी यांमुळे या वास्तुपरंपरेत प्रादेशिक विविधता निर्माण झालेली दिसते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === प्राचीन धार्मिक वास्तू === कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासासाठी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तुसमूह महत्त्वाचा पुरातत्त्वीय पुरावा आहे. कातळगाव आणि जावडे ही गावे लांजा तालुक्यात असून, तेथील शैलकृत वास्तू लेटराइट किंवा फेरिक्रीटच्या थरात कोरण्यात आल्या आहेत. Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार या स्थळाच्या एका परिसरात एकूण दहा शैलकृत वास्तूंची नोंद करण्यात आली आहे. त्यांपैकी काही वास्तूंच्या परिसरात शिल्पप्रतिमा, पादपीठे, कोनाडे आणि इतर वास्तुघटक आढळतात.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तू साधारणपणे इ.स.च्या चौथ्या–पाचव्या शतकाच्या कालखंडाशी संबंधित आहेत. या वास्तूंचे महत्त्व त्यांच्या प्राचीनतेबरोबरच त्यांच्या वास्तुरचनेत आणि शिल्पप्रतिमांमध्ये आहे. अभ्यासकांनी या वास्तूंची तुलना महाराष्ट्र, गोवा आणि दख्खनमधील इतर आरंभीच्या ब्राह्मणीय शैलकृत वास्तूंशी केली आहे. त्यामुळे पश्चिम किनारपट्टीवरील आरंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक स्थापत्याच्या अभ्यासात कातळगाव–जावडे हे महत्त्वाचे स्थळ ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील अनेक शैलकृत वास्तू आकाराने लहान आणि एककक्षीय स्वरूपाच्या आहेत. काही वास्तूंमध्ये पादपीठे किंवा आसनासदृश घटक आढळतात. अभ्यासानुसार या वास्तूंमध्ये प्रवेशासाठी स्वतंत्र विकसित दरवाजाची चौकट सामान्यतः आढळत नाही; सातव्या गुहेत मात्र दरवाजाच्या चौकटीशी संबंधित वैशिष्ट्ये असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या प्रकारच्या साध्या, एककक्षीय शैलकृत वास्तूंची उदाहरणे महाराष्ट्र आणि गोवा तसेच दख्खनमधील इतर स्थळांशी तुलनात्मक स्वरूपात अभ्यासली आहेत.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> या वास्तुसमूहातील शिल्पप्रतिमांमध्ये वैष्णव आणि शैव धार्मिक परंपरांशी संबंधित विषय आढळतात. अभ्यासात विष्णू, नरसिंह, कार्तिकेय, शिव-पार्वती आणि गंगावतरणाशी संबंधित शिल्पांचा तसेच ब्रह्मा किंवा बहुमुखी शिवाशी संबंधित असू शकणाऱ्या प्रतिमेचा विचार करण्यात आला आहे. काही प्रतिमांची ओळख निश्चित नसल्याने अभ्यासकांनी त्याबाबत संभाव्य मते मांडली आहेत.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील वास्तूंच्या अभ्यासातून शैलकृत स्थापत्य आणि धार्मिक प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट होतो. वास्तुरचना, शिल्पप्रतिमा आणि त्यांच्या प्रतिमाशास्त्रीय वैशिष्ट्यांचा एकत्रित अभ्यास केल्यामुळे आरंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक स्थापत्याच्या स्वरूपाचा अभ्यास करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तूंची तुलना दख्खन आणि पश्चिम भारतातील इतर आरंभीच्या ब्राह्मणीय शैलकृत वास्तूंशी करण्यात आली आहे. या तुलनेत काही वास्तुघटक आणि एककक्षीय रचनांमध्ये साम्य आढळते. त्यामुळे कातळगाव–जावडे येथील वास्तूंचा अभ्यास स्थानिक पुराव्यांपुरता मर्यादित न ठेवता व्यापक दख्खनी शैलकृत स्थापत्यपरंपरेच्या संदर्भातही करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या उपलब्धतेबाबत Raghunath Bokil आणि Riya Kamble यांच्या २०२५ मधील अभ्यासात योग्य शैलसाहित्याच्या मर्यादित उपलब्धतेमुळे या प्रदेशात शैलकृत वास्तूंची संख्या तुलनेने मर्यादित असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका नव्याने नोंद झालेल्या शैलकृत गुहेचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> या नव्या पुरातत्त्वीय नोंदींमुळे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या अभ्यासाला पुढील संशोधनाची दिशा मिळते. नव्याने नोंद होणाऱ्या स्थळांचे दस्तऐवजीकरण, त्यांची वास्तुरचना आणि शिल्पवैशिष्ट्यांचे तुलनात्मक विश्लेषण तसेच उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांचा अभ्यास यांद्वारे या वास्तुपरंपरेचे अधिक सुस्पष्ट आकलन होऊ शकते.<ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> कातळगाव–जावडे आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील इतर शैलकृत वास्तू या नंतरच्या कोकणी देऊळ वास्तुशैलीची थेट किंवा एकमेव पूर्वरूपे म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध पुरातत्त्वीय अभ्यास मात्र या वास्तूंमधून कोकणातील प्राचीन धार्मिक स्थापत्य, शैलकृत वास्तुरचना आणि प्रतिमाशास्त्रीय परंपरांचा महत्त्वपूर्ण पुरावा उपलब्ध करून देतात. त्यामुळे कोकणातील देऊळ स्थापत्याच्या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास करताना या शैलकृत वास्तूंचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भ म्हणून विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> === शिलाहार आणि मध्ययुगीन परंपरा === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहार राजवटीला महत्त्वाचे स्थान आहे. दक्षिण कोकणातील शिलाहार घराण्याची सत्ता साधारण इ.स. ७७० ते १०२० या कालखंडात होती. या घराण्याच्या सत्तेचा विस्तार सह्याद्री पर्वत आणि समुद्र यांच्या दरम्यानच्या दक्षिण कोकण प्रदेशाशी संबंधित होता. शिलाहारांच्या इतिहासाची माहिती ताम्रपट, शिलालेख आणि इतर ऐतिहासिक साधनांमधून उपलब्ध होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खारेपाटण ताम्रपट हे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे साधन आहे.<ref name="GazetteerShilaharas"> {{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }} </ref><ref name="Khobrekar1985"> Khobrekar, V. G. ''History of Konkan (1630–1818)''. Bombay, 1985. </ref> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अभ्यास करताना देवळांशी संबंधित संस्थात्मक कार्याचाही विचार करता येतो. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरनुसार खारेपाटण ताम्रपटांमधून देवळांशी शाळा आणि सत्रे संबंधित असल्याचे दिसून येते. या नोंदीवरून शिलाहारकालीन धार्मिक संस्था धार्मिक कार्याबरोबरच शिक्षण, संस्कृती आणि सामाजिक जीवनाशी संबंधित काही कार्ये करीत असल्याचे दिसते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय प्रभावाचा विस्तार काळानुसार बदलत गेला. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाचा आणि त्यांच्या राजकीय संबंधांचा उल्लेख आढळतो. खारेपाटण ताम्रपटासह उपलब्ध शिलालेखीय साधनांमधून दक्षिण कोकणातील शिलाहार राजांची नावे, त्यांची वंशपरंपरा आणि त्यांच्या राजकीय अधिपत्याशी संबंधित माहिती उपलब्ध होते.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="KharepatanaCopperPlate"> {{cite journal |last=Kielhorn |first=F. |title=Kharepatan Plates of Rattaraja; Saka-Samvat 930 |journal=Epigraphia Indica |volume=3 |pages=292–302 |year=1895 }} </ref> खारेपाटण ताम्रपट हा शिलाहार राजा रट्टाराजाच्या कारकीर्दीतील इ.स. 1008 चा महत्त्वाचा शिलालेखीय पुरावा मानला जातो. या ताम्रपटात शिलाहारांच्या पूर्वसूरींचा आणि त्यांच्या अधिपती असलेल्या राष्ट्रकूट व कल्याणी चालुक्य राजघराण्यांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांचे राजकीय स्थान आणि त्यांच्या अधिपत्यसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी हा ताम्रपट महत्त्वाचा स्रोत ठरतो.<ref name="KharepatanaCopperPlate"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहार शाखेचा संबंध गोवा प्रदेशाशीही होता. उपलब्ध ऐतिहासिक अभ्यासांनुसार या शाखेने सुरुवातीला राष्ट्रकूटांच्या आणि नंतर कल्याणी चालुक्यांच्या अधिपत्याखाली दक्षिण कोकणात सत्ता गाजवली. खारेपाटण व इतर ताम्रपटांमधील नोंदी या राजकीय संबंधांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाच्या ठरतात.<ref name="KharepatanaCopperPlate"/> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास करताना केवळ राजाश्रयाच्या आधारावर एखाद्या विद्यमान देवळाला शिलाहारकालीन मानणे योग्य ठरणार नाही. एखाद्या देवळाचे कालमान निश्चित करण्यासाठी वास्तुरचना, शिलालेख, मूर्तिशिल्प, बांधकामाचे स्तर आणि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशावर शिलाहारांची सत्ता होती हा तथ्यात्मक पुरावा आणि त्या प्रदेशातील विशिष्ट देवळाची वास्तू शिलाहारकालीन आहे हा दावा यांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या विकासात स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि स्थानिक कारागिरी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. पुढील काळातील कोकणातील देऊळ वास्तूंमध्ये दगड, लेटराइट आणि लाकूड यांचा विविध प्रकारे वापर झाल्याची उदाहरणे आढळतात. त्यामुळे मध्ययुगीन धार्मिक स्थापत्याचा अभ्यास केवळ राजवंशांच्या इतिहासापुरता मर्यादित न ठेवता स्थानिक वास्तुपरंपरा, बांधकाम साहित्य आणि कारागिरी यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहार सत्तेचा ऱ्हास इ.स. ११व्या शतकाच्या प्रारंभी झाला. त्यानंतर कोकणातील विविध प्रदेशांवर चालुक्य, कदंब, यादव आणि इतर राजकीय सत्तांचा प्रभाव पडला. या राजकीय बदलांचा परिणाम प्रदेशाच्या प्रशासन, सामाजिक जीवन आणि धार्मिक संस्थांवरही झाला.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन काळातील धार्मिक वास्तूंच्या परंपरेचा अभ्यास करताना राजकीय बदलांबरोबरच स्थानिक देवस्थानांच्या सातत्यपूर्ण परंपरेचाही विचार करणे आवश्यक आहे. अनेक देवळांमध्ये कालांतराने दुरुस्ती, विस्तार, पुनर्बांधणी किंवा नवीन वास्तुघटकांची भर पडलेली असू शकते. त्यामुळे आज अस्तित्वात असलेली वास्तू एखाद्या एकाच ऐतिहासिक कालखंडाची निर्मिती आहे असे गृहीत धरता येत नाही. कोकणातील मध्ययुगीन देऊळ स्थापत्याचा अभ्यास करताना वास्तूच्या प्रारंभिक निर्मितीबरोबरच तिच्या नंतरच्या दुरुस्ती, परिवर्तन आणि पुनर्बांधणीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="DalviDalvi2010"/> === आधुनिक काळातील परिवर्तन === आधुनिक काळात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये दुरुस्ती, नूतनीकरण, पुनर्बांधणी आणि बदलत्या बांधकाम पद्धतींचा वापर यांमुळे काही परिवर्तन झाले आहे. पारंपरिक मंदिर वास्तूंमध्ये स्थानिक साहित्य, लाकूड आणि स्थानिक बांधकामपरंपरांचा वापर आढळतो. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अलीकडील अभ्यासांमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक बांधकामतंत्र, पर्यावरणीय संदर्भ आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक नूतनीकरणामुळे काही मंदिरांच्या मूळ वास्तुरचनेत किंवा दृश्यस्वरूपात बदल होऊ शकतात. २०२५ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या *Deulkathan* या वास्तुशिक्षण प्रकल्पाच्या वृत्तांकनात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे दस्तऐवजीकरण आणि तिच्या बदलत्या स्वरूपाचा अभ्यास करण्यात आल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या वृत्तांकनात एका ग्रामदैवताच्या मंदिराच्या नूतनीकरणानंतर त्याचे काँक्रीटच्या एकसंध स्वरूपातील रूपांतर झाल्याचे उदाहरण देण्यात आले आहे.<ref name="Deulkathan2025">{{cite web |last=Iyengar |first=Shriram |title=Kala Ghoda Arts Festival 2025: This project by college students showcases stories of temple architecture in Konkan |url=https://www.mid-day.com/mumbai-guide/things-to-do/article/konkan-calling-23471346 |website=Mid-day |date=25 January 2025 |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक काळातील परिवर्तन मंदिराच्या मुख्य वास्तूपुरते मर्यादित नसून मंदिर परिसरातील सुविधांच्या विकासाशीही संबंधित आहे. मंदिरांच्या वापरातील बदल, भाविकांच्या वाढत्या गरजा आणि परिसरातील नव्या सुविधांची निर्मिती यांमुळे पारंपरिक वास्तू आणि आधुनिक वापर यांच्यात समन्वय साधण्याचा प्रश्न निर्माण होतो. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासांमध्ये मंदिरांच्या वास्तुरचनेबरोबरच त्यांचा परिसर, स्थानिक संसाधने आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचाही विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काही ऐतिहासिक मंदिरांच्या संवर्धनासाठी नियोजनबद्ध प्रकल्पही हाती घेण्यात आले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील धूतपापेश्वर मंदिरासाठी व्यवस्थापन आराखडा, सविस्तर प्रकल्प अहवाल आणि संवर्धन कार्याशी संबंधित प्रकल्प तयार करण्यात आला आहे. या प्रकल्पात मंदिर, उपदेवालये, उपयुक्तताविषयक वास्तू आणि मंदिर परिसरातील पर्यावरणीय घटक यांचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे.<ref name="DhootapapeshwarConservation">{{cite web |title=Dhootapapeshwar Temple — Management Plan & DPR & Conservation Works |url=https://anlassociates.com/projects/dhootapapeshwar-temple-management-plan-dpr-conservation-works |website=Abha Narain Lambah Associates |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे आधुनिक दस्तऐवजीकरण आणि शैक्षणिक अभ्यासही करण्यात येत आहेत. *Deulkathan* प्रकल्पामध्ये वास्तुशिक्षणातील विद्यार्थ्यांनी कोकणातील मंदिरांच्या वास्तुरचना आणि त्यांच्याशी संबंधित सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास करून त्यांचे दस्तऐवजीकरण केले. या प्रकल्पाचा उद्देश मंदिरांकडे केवळ वास्तुरूप म्हणून न पाहता त्यांच्याशी संबंधित स्थानिक जीवन, श्रद्धा आणि सांस्कृतिक संदर्भ समजून घेण्याशी संबंधित होता.<ref name="Deulkathan2025"/> कोकणातील मंदिरांच्या संवर्धनाच्या संदर्भात पारंपरिक वास्तुरचना आणि आधुनिक गरजा यांच्यातील समन्वय हा महत्त्वाचा विषय ठरतो. स्थानिक बांधकामसाहित्य, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि वास्तूचे सांस्कृतिक संदर्भ यांचा विचार करून संवर्धनाची प्रक्रिया राबविण्याची आवश्यकता वास्तु-अभ्यासांमध्ये अधोरेखित करण्यात आली आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक पुनर्बांधणी आणि संवर्धनाच्या प्रक्रियेत मंदिराच्या ऐतिहासिक वास्तुरचनेचे वैशिष्ट्य, स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक वास्तुघटक यांचे जतन करण्याचा प्रश्न त्यामुळे महत्त्वाचा ठरतो. आधुनिक सुविधांची आवश्यकता आणि विद्यमान वास्तु-वारशाचे संरक्षण यांच्यात समतोल साधणे हे अशा मंदिरांच्या संवर्धनातील प्रमुख आव्हानांपैकी एक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये आधुनिक काळात काही बदल झाले असले तरी पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक साहित्य आणि सांस्कृतिक संदर्भ यांचा अभ्यास सुरू आहे. त्यामुळे आधुनिक वापर आणि संवर्धनाच्या गरजा यांचा विचार करताना मंदिरांच्या वास्तुशास्त्रीय आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करण्याला महत्त्व प्राप्त झाले आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> == मंदिराचे स्थान आणि परिसर नियोजन == === देवस्थान आणि ग्रामजीवन === कोकणातील मंदिरांची भूमिका केवळ धार्मिक उपासनेपुरती मर्यादित नसून काही ठिकाणी ती स्थानिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशीही संबंधित आहे. विशेषतः ग्रामदैवतांच्या देवस्थानांचा संबंध स्थानिक श्रद्धा, धार्मिक विधी आणि ग्रामसमुदायाच्या सामुदायिक व्यवहारांशी आढळतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मालवण येथील देऊळवाड्याच्या वास्तु-अभ्यासात ग्रामदैवतांना गावाचे रक्षक मानले जात असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासानुसार देऊळवाडा हा स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि विधींशी संबंधित महत्त्वाचा सार्वजनिक अवकाश आहे.<ref name="DeulwadaMalvan">{{cite web |title=Temples of Deulwada, Malvan |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Deulwada-Document-2018.pdf |website=IES College of Architecture |publisher=IES College of Architecture |location=Mumbai, Maharashtra |year=2018 |access-date=13 August 2026 }}</ref> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणानुसार ग्रामदैवतांची मंदिरे एका समूहाच्या स्वरूपात देवस्थान परिसरात स्थित आहेत. अशा परिसरात मुख्य देवतेच्या मंदिराबरोबरच इतर संबंधित देवतांची मंदिरे आणि धार्मिक घटकही आढळतात. त्यामुळे काही देवस्थानांची परिसररचना ही केवळ एका स्वतंत्र मंदिरापुरती मर्यादित न राहता अनेक धार्मिक घटकांचा समावेश असलेल्या समूहाच्या स्वरूपात दिसून येते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> देवस्थानाचा परिसर धार्मिक वापराबरोबरच सामुदायिक उपक्रमांसाठीही वापरला जाऊ शकतो. मालवणच्या देऊळवाड्याच्या अभ्यासानुसार मंदिरांतील मंडपांचा उपयोग धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो. त्यामुळे मंदिराच्या वास्तुरचनेतील काही अवकाशांना धार्मिक वापराबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगाचेही स्वरूप प्राप्त होते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिर आणि ग्रामजीवन यांचा संबंध उत्सव आणि धार्मिक विधींच्या वेळी अधिक स्पष्ट होतो. अशा प्रसंगी मंदिर परिसरात ग्रामसमुदाय आणि भाविकांचा सहभाग वाढतो आणि उपलब्ध सार्वजनिक अवकाशाचा वापर व्यापक स्वरूपात केला जातो. त्यामुळे मंदिराच्या परिसररचनेचा अभ्यास करताना दैनंदिन धार्मिक वापराबरोबरच उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांच्या वेळी होणाऱ्या वापराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> देवस्थानाच्या परिसरात नैसर्गिक घटकांनाही धार्मिक महत्त्व प्राप्त होऊ शकते. मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणात काही वडाची झाडे ‘महा पुरुष’ म्हणून पूजली जात असल्याचे नमूद केले आहे. या वृक्षांभोवती प्रदक्षिणेसाठी चौथरे बांधण्यात आले आहेत. यावरून काही ठिकाणी धार्मिक अवकाशाची व्याप्ती मंदिराच्या बांधलेल्या वास्तूंपलीकडे पूजनीय नैसर्गिक घटकांपर्यंत विस्तारलेली दिसते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> या उदाहरणावरून कोकणातील काही देवस्थानांमध्ये मंदिर, संबंधित देवालये, धार्मिक विधी, सार्वजनिक अवकाश आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक व्यवहार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. तथापि, मालवणच्या देऊळवाड्याचे उदाहरण संपूर्ण कोकणातील सर्व मंदिरांच्या परिसररचनेचे प्रतिनिधित्व करते असे गृहीत धरता येत नाही. मंदिरांचे स्थान आणि परिसररचना स्थानिक परंपरा, भौगोलिक परिस्थिती आणि उपलब्ध वास्तुघटकांनुसार बदलू शकते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील मंदिरांचे स्थान आणि परिसर यांचा विचार करताना नैसर्गिक भौगोलिक घटकांचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुणकेश्वर मंदिर हे याचे एक उदाहरण आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार प्राचीन कुणकेश्वर शिवमंदिर अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर स्थित आहे. मंदिराच्या मागील बाजूस समुद्र असून मंदिर परिसरात धार्मिक आणि नैसर्गिक घटकांचे निकट सहअस्तित्व दिसून येते.<ref name="KunkeshwarTourism">{{cite web |title=Kunkeshwar |url=https://maharashtratourism.gov.in/beach/kunkeshwar/ |website=Department of Tourism, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> मालवणचा देऊळवाडा आणि कुणकेश्वर मंदिर ही उदाहरणे विचारात घेतल्यास कोकणातील मंदिरांचे स्थान आणि परिसर यांचा अभ्यास केवळ मुख्य देवालयाच्या वास्तुरचनेपुरता मर्यादित राहत नाही. देवस्थानातील इतर धार्मिक वास्तू, सार्वजनिक अवकाश, स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक वापर आणि परिसरातील नैसर्गिक घटक यांचाही मंदिराच्या एकूण वास्तु-संदर्भात विचार करावा लागतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="KunkeshwarTourism"/> === मंदिराभोवतालची रचना === कोकणातील काही मंदिरसमूहांमध्ये मुख्य देवालयाबरोबरच इतर देवतांची मंदिरे, मंडप आणि धार्मिक वापराच्या जागा एकाच परिसरात आढळतात. मालवण येथील देऊळवाड्यात पाच प्रमुख देवतांची मंदिरे एकाच धार्मिक परिसरात समूहाने स्थित आहेत. दस्तऐवजीकरणानुसार या मंदिरांचा विकास वेगवेगळ्या कालखंडांत झाला असून, काही मंदिरांमध्ये कालांतराने बाह्य मंडपांची भर पडली आहे.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवणच्या देऊळवाड्यातील मंदिरपरिसराचा वापर धार्मिक कार्यांबरोबरच सामुदायिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांसाठी केला जातो. उपलब्ध दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरांतील मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या कार्यक्रमांसाठी केला जातो. त्यामुळे काही मंदिरांच्या परिसरातील मंडपांना धार्मिक वापराबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगाचे स्वरूप प्राप्त झालेले दिसते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिराभोवतालच्या धार्मिक अवकाशात नैसर्गिक घटकांचाही समावेश आढळतो. मालवणच्या देऊळवाड्यातील काही वडाची झाडे ‘महा पुरुष’ म्हणून पूजली जातात. या वृक्षांभोवती प्रदक्षिणेसाठी चौथरे बांधण्यात आले आहेत. त्यामुळे या देवस्थानाच्या धार्मिक अवकाशात बांधलेल्या वास्तूंबरोबरच पूजनीय नैसर्गिक घटकांचाही समावेश झालेला दिसतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूह हा मंदिर आणि जलपरिसर यांच्या संबंधाचे उदाहरण आहे. हा मंदिरसमूह दामापूर तलावाच्या बांधावर विकसित झाला असून, मुख्य भगवती मंदिराबरोबर सातेरी देवी, नारायण आणि ब्राह्मण यांची मंदिरेही या परिसरात आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati">{{cite web |title=Baandh Rakshak Bhagwati: The Sacred Waterfront |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Dhamapur-Bhagwati-Document-2019.pdf |website=IES College of Architecture |year=2019 |access-date=13 August 2026 }}</ref> दामापूर येथील भगवती मंदिराचा सभामंडप धार्मिक कार्यांबरोबरच सामुदायिक वापरासाठीही केला जातो. दस्तऐवजीकरणानुसार या सभामंडपात पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या काळातील सामुदायिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. त्यामुळे या मंदिरसमूहातील मंडप हा धार्मिक आणि सामाजिक वापरासाठी उपयुक्त अवकाश म्हणून कार्य करतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये स्थानिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली लेटराइट दगडाची बांधकामपद्धती आणि काष्ठचौकटींचा वापर आढळतो. दस्तऐवजीकरणानुसार काही वास्तूंमध्ये अक्षीय नियोजन, चौकोनी गर्भगृह आणि त्याला जोडलेला मंडप आढळतो. हे मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त स्वरूपाचे आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण आणि दामापूर येथील उदाहरणांवरून मंदिराभोवतालची रचना स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलू शकते. काही ठिकाणी अनेक देवालयांचा समूह, काही ठिकाणी पूजनीय नैसर्गिक घटकांशी संबंधित धार्मिक अवकाश, तर काही ठिकाणी जलस्रोताशी संबंधित मंदिरपरिसर आढळतो. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील मंदिरांसाठी एकच निश्चित परिसर-नियोजन पद्धती अस्तित्वात आहे असे म्हणता येत नाही.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना मुख्य देवालयाबरोबरच संबंधित देवालये, मंडप, नैसर्गिक घटक, जलस्रोत आणि सामुदायिक वापर यांचाही विचार करावा लागतो. मालवण आणि दामापूर येथील उदाहरणांमधून धार्मिक वास्तू आणि त्यांच्या परिसरातील नैसर्गिक व सामाजिक घटक यांच्यातील परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> या लेखाचे लिखाण स्रुरू आहे ....... == संदर्भ == 7tuv19m6evy8q2xmdfhwq1et25q54wy 2701574 2701570 2026-08-13T10:26:56Z AdvAnantGholam 172574 2701574 wikitext text/x-wiki '''कोकणातील देवळांची वास्तुशैली''' केवळ धार्मिक वास्तूंच्या निर्मितीशी संबंधित परंपरा नसून, प्रदेशाचा भूगोल, हवामान, स्थानिक बांधकाम साहित्य, पारंपरिक कारागिरी, धार्मिक श्रद्धा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक परंपरा यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेली वास्तुपरंपरा म्हणून तिचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील देवळांचा अभ्यास करताना त्यांच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच वास्तुरचना, बांधकामतंत्र, वापरलेले साहित्य, परिसरनियोजन आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. आधुनिक स्थापत्य-अभ्यासांमध्येही कोकणातील मंदिर वास्तूंचा संबंध स्थानिक पर्यावरण, बांधकाम साहित्य, पारंपरिक नियोजन आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025">{{cite book |last=Korlekar |first=Vivek T. |last2=Desai |first2=Chetan S. |chapter=Temple Architecture in the Konkan: Integrating Sustainability and Cultural Legacy |title=Proceedings of the IIA International Research Conference 2024 – Anveshan, 29–31 August, Thiruvananthapuram, India: Asian Architectural Strategies for a Sustainable Future |pages=107–130 }}</ref> <ref name="Potdar2020">{{cite journal |last=Potdar |first=Komal |title=Vernacular Temple Architecture in Sindhudurg District, Konkan Region, Maharashtra |journal=INTACH Journal of Heritage Studies |volume=4 |issue=1 |year=2020 }}</ref> कोकणातील देवळांची वास्तुशैली एकसंध किंवा संपूर्ण प्रदेशात एकसारखी आढळणारी शैली नाही. रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या प्रदेशांमध्ये भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, धार्मिक परंपरा, स्थानिक कारागिरी आणि ऐतिहासिक विकास यांनुसार वास्तुरचनेत भिन्नता दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासात मंदिररचना, स्थानिक भूगोल, उपलब्ध साहित्य आणि पारंपरिक नियोजनपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="Potdar2020"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात भव्यता किंवा स्मारकीय आकारमानापेक्षा स्थानिक वास्तुपरंपरा आणि तिचा सामाजिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासानुसार कोकणातील काही धार्मिक वास्तूंचे स्वरूप स्थानिक निवासवास्तू आणि इतर गैर-स्मारकीय वास्तूंशी संबंधित दिसते. अशा वास्तूंमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक कारागिरी आणि धार्मिक उपयोग यांचा परस्परसंबंध आढळतो. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास केवळ त्यांच्या बाह्य रूपावर आधारित न ठेवता त्यांच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि धार्मिक संदर्भांसह करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DalviDalvi2010">{{cite book |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |chapter=Dismantling Cosmopolitanism: Transformations in the Sacred Heritage of the Non-Monumental in the Konkan |editor-last=Prashad |editor-first=Deependra |title=New Architecture and Urbanism: Development of Indian Traditions |pages=112–117 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |location=Newcastle upon Tyne |year=2010 }</ref><ref name="DalviDalvi2014">{{cite magazine |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |title=Politicizing the Sacred: Religious Architecture in the Konkan |magazine=Take on Art |volume=IV |issue=13 |date=January 2014 }}</ref> देवळाच्या वास्तुरचनेत गर्भगृह, मंडप, प्रवेशरचना, छत, प्राकार, दीपमाळ, काष्ठघटक आणि इतर पूरक वास्तुघटक यांचा समावेश होऊ शकतो; मात्र हे सर्व घटक प्रत्येक कोकणी देवळात समान स्वरूपात किंवा अनिवार्यपणे आढळतात असे मानता येत नाही. मंदिरनिहाय वास्तुरचना स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलू शकते. त्यामुळे कोकणातील देवळांची वास्तुशैली समजून घेताना समान वैशिष्ट्यांपेक्षा प्रादेशिक विविधता आणि स्थानिक अनुकूलन यांना अधिक महत्त्व देणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> कोकणातील देवळांची वास्तुशैली ही म्हणूनच धर्म, पर्यावरण, स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र, कारागिरी आणि ग्रामजीवन यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेण्याची वास्तुपरंपरा आहे. या लेखात या वास्तुपरंपरेचा अभ्यास तिच्या भौगोलिक आणि पर्यावरणीय पार्श्वभूमीपासून ऐतिहासिक विकास, स्थाननियोजन, वास्तुघटक, काष्ठवास्तु, शिल्पकला, कावी कला, बांधकाम साहित्य, प्रादेशिक वैशिष्ट्ये, सामाजिक उपयोग आणि संवर्धनाच्या प्रश्नांपर्यंत विविध अंगांनी करण्यात येतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DalviDalvi2010"/> == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीची संकल्पना == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा विचार केवळ देवळाच्या बाह्य आकारमानावरून करणे योग्य ठरत नाही. देवळाची निवडलेली जागा, परिसराशी असलेले नाते, गर्भगृह आणि मंडपाची रचना, प्रवेशमार्ग, छताची रचना, बांधकाम साहित्य, लाकूड आणि दगड यांचा वापर, वास्तू-अलंकरण, धार्मिक उपयोग तसेच स्थानिक समुदायाशी असलेले संबंध या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार केल्यास या वास्तुपरंपरेचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा संबंध पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक संसाधनांचा वापर, वास्तुघटक आणि सांस्कृतिक सातत्य यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तूंचे विश्लेषण करताना स्थानिक बांधकाम साहित्य, बांधकामतंत्र, वास्तुरचना आणि मंदिरांच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === कोकण आणि देऊळ वास्तू === कोकण प्रदेश महाराष्ट्राच्या पश्चिम भागात अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांगांच्या दरम्यान पसरलेला आहे. या प्रदेशात किनारी भाग, डोंगराळ प्रदेश, पठारी भूभाग, नद्या, खाड्या आणि दऱ्याखोऱ्यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या पश्चिमेस अरबी समुद्र आणि पूर्वेस सह्याद्री पर्वतरांगा असून या प्रदेशाचे भौगोलिक स्वरूप डोंगराळ, मध्यम उताराच्या पठारी आणि किनारी अशा व्यापक भूभागांत विभागलेले आहे.<ref name="GSDAKonkan">{{cite web |title=Konkan |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/ |website=Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्येही या प्रदेशातील सह्याद्री पर्वतरांगा, अरबी समुद्र, नद्या, किनारी मैदाने, लेटराइटची पठारे आणि डोंगराळ भूभाग यांची नोंद आढळते.<ref name="GazetteerRatnagiriGeography">{{cite web |title=Physical Features and Natural Resources — Geographical Regions |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> या भौगोलिक विविधतेच्या पार्श्वभूमीवर कोकणातील पारंपरिक देवळांच्या वास्तुरचनेचा अभ्यास करताना देवळाचे स्थान, परिसर, बांधकाम साहित्य आणि वास्तुरचनेचे पर्यावरणाशी असलेले संबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === प्रादेशिक वैशिष्ट्ये === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक बांधकामपद्धतीनुसार विविधता आढळते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक देऊळ वास्तुशैलीवरील अभ्यासात स्थानिक भूगोल, बांधकाम साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक वास्तुपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="Potdar2020"/> त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट देवळाच्या वास्तुरचनेवरून संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान वास्तुशैली निश्चित करणे योग्य ठरत नाही. त्याऐवजी रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या विविध भागांतील देवळांच्या वास्तुरचना, बांधकाम साहित्य, वास्तुघटक आणि स्थानिक परंपरा यांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास प्रादेशिक वैशिष्ट्ये अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येतात.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपात कालानुसारही बदल झाले आहेत. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासात कोकणातील गैर-स्मारकीय धार्मिक वास्तूंच्या स्थानिक स्वरूपात आधुनिक काळात झालेल्या परिवर्तनाचा विचार करण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार काही धार्मिक वास्तूंच्या रूपांतरणामध्ये पारंपरिक वास्तुघटक, स्थानिक प्रमाण आणि साहित्य यांच्यात बदल झाले असून धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपावर आधुनिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रक्रियांचाही प्रभाव पडला आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="DalviDalvi2014"/> === वास्तु आणि ग्रामजीवन === कोकणातील देऊळ हे केवळ धार्मिक उपासनेचे स्थान न राहता अनेक ठिकाणी ग्रामजीवनाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवहारांचेही केंद्र राहिले आहे. धार्मिक उत्सव, जत्रा, सामुदायिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरा यांमुळे देवळाचा परिसर आणि स्थानिक समाज यांच्यातील संबंध दृढ झालेले दिसतात. त्यामुळे देवळाच्या वास्तूचा अभ्यास करताना तिच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तूंचा विचार धार्मिक उपयोगाबरोबरच समुदायाच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासातून मंदिर वास्तू, स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि समुदायाच्या सांस्कृतिक जीवनातील परस्परसंबंध अधोरेखित होतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात Dalvi आणि Dalvi यांनी धार्मिक वास्तू, निवासवास्तू, वस्ती आणि सार्वजनिक अवकाश यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार पारंपरिक कोकणी वास्तुपरंपरेचे स्वरूप स्थानिक जीवनपद्धती, उपलब्ध साहित्य आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांशी संबंधित होते.<ref name="DalviDalvi2010"/> अशा प्रकारे कोकणातील देवळाची वास्तुरचना ही केवळ धार्मिक विधींसाठी आवश्यक असलेल्या वास्तुघटकांपुरती मर्यादित न राहता स्थानिक समाजाच्या सामुदायिक जीवनाशीही संबंधित अवकाश म्हणून अभ्यासता येते. तथापि, सर्व कोकणी देवळे समान प्रकारे सामाजिक केंद्र म्हणून वापरली जातात असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक देवळाच्या स्थानिक उपयोगाचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === धार्मिक वास्तू आणि सांस्कृतिक वारसा === कोकणातील देवळांचे महत्त्व त्यांच्या वास्तुरचनेपुरते मर्यादित नसून, त्या स्थानिक सांस्कृतिक वारशाच्या भौतिक अभिव्यक्ती म्हणूनही अभ्यासता येतात. देवळांशी संबंधित बांधकामतंत्र, काष्ठशिल्प, अलंकरण, धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांमधून वास्तुज्ञान आणि सांस्कृतिक परंपरांचे विविध पैलू व्यक्त होतात.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या दृष्टीने कोकणातील देवळांचा अभ्यास हा वास्तुकला, इतिहास, लोकसंस्कृती, पर्यावरण आणि वारसा-संवर्धन या विविध क्षेत्रांना जोडणारा बहुविषयक अभ्यास ठरतो. Korlekar आणि Desai यांनी कोकणातील देवळांच्या वास्तुशैलीचा संबंध स्थानिक संसाधने, बांधकामतंत्र, पर्यावरणीय परिस्थिती आणि सांस्कृतिक सातत्याशी जोडला आहे. Potdar यांच्या सिंधुदुर्गातील अभ्यासात स्थानिक भूगोल, साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक वास्तुपद्धती यांच्या संदर्भात देऊळ वास्तूंचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> देऊळ वास्तूंच्या संवर्धनाच्या दृष्टीने त्यांच्या भौतिक रचनेबरोबरच त्यांच्याशी संबंधित पारंपरिक कारागिरी आणि बांधकामज्ञानाचे दस्तऐवजीकरणही महत्त्वाचे ठरते. त्यामुळे कोकणातील देवळांचा वारसा समजून घेताना वास्तू, तिचे साहित्य, कारागिरी, धार्मिक उपयोग आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === हवामान आणि पर्जन्यमान === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना या प्रदेशाचे हवामान आणि विशेषतः मान्सूनचे पर्जन्यमान महत्त्वाचे पर्यावरणीय घटक ठरतात. अरबी समुद्रालगतचा प्रदेश, सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांचा भूभाग आणि मान्सूनशी संबंधित पर्जन्यमान यांमुळे पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात छताची रचना, पावसापासून संरक्षण, पाण्याचा निचरा आणि बांधकाम साहित्य यांसारख्या बाबींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या भौगोलिक रचनेत डोंगराळ, पठारी आणि किनारी भूभागांचा समावेश होतो.<ref name="GSDAKonkan"/> कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीवरील आधुनिक अभ्यासातही स्थानिक पर्यावरण, उपलब्ध संसाधने, पारंपरिक बांधकामपद्धती आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील देवळांच्या वास्तुरचनेत स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र आणि पर्यावरणाशी संबंधित बाबींचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> किनारी महाराष्ट्रातील पारंपरिक वस्तीच्या अभ्यासातून स्थानिक हवामान आणि भूभागाशी जुळवून घेतलेल्या वास्तुरचनेची उदाहरणे नोंदविण्यात आली आहेत. Harihareshwar येथील अभ्यासात पारंपरिक घरांच्या छतांमध्ये लाकडी घटकांवर आधारित कौलारू रचना आढळत असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात अशा छतांची देखभाल आणि त्यांच्यासमोरील संवर्धनविषयक अडचणींचाही विचार करण्यात आला आहे.<ref name="ManjrekarSharmaKeskar2021">{{cite book |last=Manjrekar |first=Shraddha Mahore |last2=Sharma |first2=Pallavi |last3=Keskar |first3=Poorva |chapter=Built Environment of Indian Villages: A Case Study of Coastal Village of Maharashtra |title=Architecture & Planning for Villages |year=2021 }}</ref> या निरीक्षणांचा उपयोग कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीच्या पर्यावरणीय संदर्भाचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो; मात्र घरांच्या वास्तुरचनेविषयीचे निष्कर्ष सर्व देवळांना थेट लागू करता येत नाहीत. देवळांच्या छतांची रचना, साहित्य आणि बांधकामतंत्र यांचा निष्कर्ष संबंधित देवळाच्या स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे काढणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील देवळांच्या अभ्यासात स्थानिक पर्यावरण आणि बांधकामपरंपरेचा विचार करण्याची आवश्यकता याच कारणामुळे अधोरेखित होते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === स्थानिक बांधकाम साहित्य === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या बांधकाम साहित्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. दगड, लेटराइट किंवा जांभा दगड, लाकूड, माती, चुना आणि कौले यांसारख्या साहित्याचा कोकणातील विविध पारंपरिक वास्तूंमध्ये वापर झालेला आढळतो. या साहित्याचा वापर त्यांच्या स्थानिक उपलब्धतेबरोबरच प्रदेशातील हवामान, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि कारागिरीशी संबंधित असल्याचे विविध वास्तु-अभ्यासांतून दिसून येते.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक देऊळ वास्तुशैलीवरील Komal Potdar यांच्या अभ्यासात देवळांच्या वास्तुरचनेचा संबंध स्थानिक भूगोल, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक वास्तुनियोजनाशी जोडण्यात आला आहे. या अभ्यासातून सिंधुदुर्गातील देऊळ वास्तूंच्या वास्तुघटकांचा आणि त्यांच्या स्थानिक संदर्भांचा अभ्यास करण्यात आल्याचे दिसते.<ref name="Potdar2020"/> लाकूड हे कोकणातील पारंपरिक वास्तुपरंपरेतील महत्त्वाचे साहित्य आहे. Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथात दख्खनमधील काष्ठवास्तू, लाकडी वास्तुघटक आणि काष्ठकारागिरीचा व्यापक अभ्यास करण्यात आला आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना हा व्यापक दख्खनी संदर्भ उपयुक्त ठरतो; मात्र त्यातील निष्कर्ष कोकणातील प्रत्येक देवळाला थेट लागू करता येत नाहीत.<ref name="Mate1967">{{cite book |last=Mate |first=Madhukar Shripad |title=Deccan Woodwork |series=Deccan College Building Centenary & Silver Jubilee Series |volume=49 |publisher=Deccan College Postgraduate and Research Institute |location=Poona |year=1967 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी परिसरातील विविध प्रकारच्या दगडांची तसेच लेटराइटची नोंद आढळते. या प्रदेशात बांधकामासाठी वापरता येणारे स्थानिक दगड उपलब्ध असल्याची नोंद या ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये करण्यात आली आहे.<ref name="GazetteerStone">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Building Stones |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_economic.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> स्थानिक बांधकाम साहित्याचा वापर हा कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीच्या अभ्यासातील एक महत्त्वाचा घटक आहे. तथापि, सर्व देवळांमध्ये समान साहित्य किंवा समान बांधकामपद्धती वापरली गेली असे मानता येत नाही. विशिष्ट देवळातील साहित्य निश्चित करण्यासाठी त्या देवळाचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Potdar2020"/><ref name="GazetteerStone"/> === जांभा दगड आणि इतर दगडांचा वापर === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक दगडांच्या उपलब्धतेला महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात बांधकामासाठी उपयुक्त अशा विविध प्रकारच्या खडकांची उपलब्धता असल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आढळते. त्यामध्ये granite-gneiss, quartzite, Deccan trap आणि laterite यांसारख्या खडकांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात स्थानिक भूगर्भीय रचना आणि बांधकाम साहित्य यांचा संबंध विचारात घेता येतो.<ref name="GazetteerStone"/> विशिष्ट देवळामध्ये कोणत्या प्रकारचा दगड वापरण्यात आला आहे, हे मंदिरनिहाय बदलू शकते. कुंकेश्वर देवळाच्या पायाभरणीत granite, तर वरील बांधकाम आणि घुमटामध्ये laterite वापरल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये आहे. यावरून एका देवळाच्या वास्तूमध्येही वेगवेगळ्या वास्तुघटकांसाठी भिन्न प्रकारच्या दगडांचा वापर झालेला दिसतो.<ref name="GazetteerKunkeshvar">{{cite web |title=Kunkeshvar |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Kunkeshvar.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> सावंतवाडी परिसरातील वाळवळ आणि आकेरी येथे बांधकामासाठी उपयुक्त दगडांच्या उपलब्धतेची नोंद जुन्या *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये आहे. त्यानुसार वाळवळ येथील दगड quartz किंवा quartzite प्रकारचा असून आकेरी येथील दगड slate-coloured talc-schist प्रकारचा, कठीण आणि बांधकामासाठी उपयुक्त असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच नोंदीत सावंतवाडी परिसरातील अनेक ठिकाणी laterite उत्खनन होत असल्याचाही उल्लेख आहे.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone">{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Minerals |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pro2_minerals.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> या नोंदींवरून कोकणातील पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात केवळ “जांभा दगड” या एका संज्ञेपुरते मर्यादित न राहता विविध स्थानिक दगडांचे प्रकार, त्यांची भौगोलिक उपलब्धता आणि विशिष्ट वास्तूंमध्ये झालेला वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. एखाद्या देवळात वापरलेल्या दगडाचा प्रकार निश्चित करण्यासाठी त्या देवळाचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण किंवा विश्वसनीय ऐतिहासिक नोंद आवश्यक आहे. वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण देवळाचा उल्लेख रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमधील स्थानवर्णनात आढळतो. देवळाचे स्थान नदीकाठी असल्याचे तसेच त्याच्या वास्तूत दगडाचा वापर आणि स्तंभांवरील कोरीव काम यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="GazetteerValavalTemple">{{cite web |title=Valaval |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Valaval.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> कुंकेश्वर देऊळ हे दगडी बांधकामातील विविधतेचे उदाहरण आहे. गॅझेटियरनुसार त्याच्या पायाभरणीत granite आणि वरील बांधकामात तसेच घुमटामध्ये laterite वापरण्यात आला आहे. देवळाच्या प्रवेशद्वारावरील शिलालेखाच्या आधारे इ.स. १६८० मध्ये त्याची दुरुस्ती आणि विस्तार झाल्याचीही नोंद आहे.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> कुंकेश्वर देवळाच्या बांधकामाचा अभ्यास करताना त्यामुळे केवळ वापरलेल्या दगडांच्या प्रकारांचा विचार न करता वास्तूच्या दुरुस्ती, विस्तार आणि नंतरच्या देखभालीच्या टप्प्यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. यामुळे सध्याच्या वास्तुरचनेतील विविध घटकांचा ऐतिहासिक विकास समजून घेण्यास मदत होते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुपरंपरेत लाकडाला महत्त्वाचे स्थान आहे. धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर काष्ठघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"> {{cite web |last=Hadap |first=Nitin Narhar |title=Konkan Woodwork: A Preliminary Note |website=Academia.edu |url=https://siu-in.academia.edu/DrNitinHadap |access-date=13 August 2026 }} </ref> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील काष्ठवास्तू आणि काष्ठकलांचा क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे विचार करण्यात आला आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणारे लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया आणि इतर काष्ठघटक यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचीही नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ वास्तूच्या संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून, त्यावर कोरीव काम आणि इतर अलंकरणात्मक प्रक्रिया करून वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपातही भर घालण्यात आली आहे. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना तिच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठशिल्प आणि अलंकरण यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या ग्रंथात दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, काष्ठकारागिरी आणि काष्ठशिल्प यांची व्यापक पार्श्वभूमी आढळते. हा संदर्भ कोकणातील काष्ठवास्तूचे स्थान व्यापक दख्खनी काष्ठपरंपरेच्या संदर्भात समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो; मात्र त्यातील सर्व वैशिष्ट्ये कोकणातील प्रत्येक देवळाला थेट लागू करता येत नाहीत.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना लाकडाचा वापर, स्थानिक कारागिरी, वास्तूतील काष्ठघटक, धार्मिक उपयोग आणि अलंकरण यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तू ही कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीतील केवळ सजावटीची बाब नसून, काही देवळांच्या वास्तुरचनेतील संरचनात्मक, कलात्मक आणि सांस्कृतिक घटक म्हणून तिचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुशैलीमध्ये लाकडाला विशेष महत्त्व आहे. धार्मिक आणि लौकिक अशा दोन्ही प्रकारच्या वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर वास्तुघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील लाकडी कलापरंपरेचे क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे अध्ययन करण्यात आले आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणाऱ्या लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, bracket figures, ceiling panels, lintels आणि इतर काष्ठघटकांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. तसेच काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून त्यावर कोरीव काम करून वास्तूला कलात्मक स्वरूप देण्यात आले. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तुचा अभ्यास हा वास्तुशास्त्र आणि काष्ठशिल्प या दोन्हींच्या संगमातून करणे आवश्यक ठरते. दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या संदर्भातून दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, कारागिरी आणि काष्ठशिल्पाची व्यापक पार्श्वभूमी समजण्यास मदत होते.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना स्थानिक लाकूड, कारागिरीचे तंत्र, धार्मिक उपयोग आणि वास्तूतील लाकडी घटकांचे परस्परसंबंध यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तु ही कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीची केवळ सजावटीची बाब नसून तिच्या संरचनात्मक आणि सांस्कृतिक स्वरूपाचा महत्त्वाचा भाग आहे. === काष्ठशिल्प आणि देऊळ वास्तु === काष्ठशिल्प हे कोकणातील देऊळ वास्तुपरंपरेतील महत्त्वाचे कलात्मक अंग आहे. लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, छताची पटलं आणि इतर काष्ठघटकांवर केलेले कोरीव काम वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालते. Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लाकडी कोरीव काम आढळल्याची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासात लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताची पटलं, तुळया आणि इतर काष्ठघटकांचा तसेच काही देवळांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवरील रंगीत काष्ठपटलांचा उल्लेख आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना त्यावरील प्रतिमा, अलंकरणात्मक नमुने, कोरीव कामाचे तंत्र, शैली, संभाव्य कालमान आणि त्यांचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ यांचा विचार करता येतो. Hadap यांच्या अभ्यासात काष्ठकलांमधील प्रतिमाशास्त्र, शैली, तंत्र, कलात्मक मूल्य आणि सामाजिक-धार्मिक इतिहास यांचाही विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे काष्ठशिल्प हे केवळ सजावटीचे अंग न राहता वास्तूशी संबंधित कलात्मक आणि सांस्कृतिक माहितीचा स्रोत म्हणूनही अभ्यासता येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर देवळांतील काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र अभ्यासही करण्यात आला आहे. या अभ्यासाचा केंद्रबिंदू या देवळांमध्ये जतन झालेल्या काष्ठशिल्प-पटलांचा असून, त्यामुळे पावस येथील काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र वास्तुशिल्पीय आणि कलाविषयक संदर्भात अभ्यास करता येतो.<ref name="PawasKashthashilpa2026">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Joshi |first2=Renuka |last3=Ambalkar |first3=Janhavi |last4=Gaikwad |first4=Tanvi |title=Case Study of Kashthashilpa Panels from Someshwara and Vishweshwar Temple of Pawas, Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Kalākalpa: IGNCA Journal of Arts |year=2026 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |location=New Delhi }}</ref> पावस येथील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना काष्ठशिल्प-पटलांची रचना, त्यावरील अलंकरण, वापरलेले साहित्य, कारागिरीचे तंत्र आणि देवळाच्या वास्तुरचनेतील त्यांचे स्थान यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. अशा अभ्यासातून रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठशिल्प परंपरेची स्थानिक वैशिष्ट्ये आणि तिचा देऊळ वास्तुशी असलेला संबंध अधिक स्पष्ट होण्यास मदत होऊ शकते.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === काष्ठवास्तुतील संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक घटक === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये लाकडाचा वापर संरचनात्मक तसेच अलंकरणात्मक घटक म्हणून करण्यात आला आहे. स्तंभ, तुळया, छताचे घटक आणि चौकटी यांसारख्या काष्ठघटकांना वास्तूच्या संरचनेत भूमिका असतानाच, त्यांवरील कोरीव काम आणि इतर अलंकरणात्मक घटक वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काही धार्मिक वास्तूंमध्ये काष्ठशिल्पावर देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रतीके, पौराणिक प्रतिमा किंवा स्थानिक कलापरंपरांशी संबंधित अलंकरण आढळू शकते. मात्र, अशा प्रतिमांचे स्वरूप आणि त्यांचे अर्थ वास्तूनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे काष्ठशिल्पातील प्रतिमांचे अर्थ लावताना प्रत्यक्ष वास्तु-अभ्यास, शिल्पविषयक दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भ यांचा आधार घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठवास्तूच्या संवर्धनाचा विचार करताना तिच्या संरचनात्मक भूमिकेबरोबरच काष्ठशिल्पाचे कलात्मक आणि ऐतिहासिक महत्त्वही लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूंच्या दस्तऐवजीकरणात लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताची पटलं आणि इतर काष्ठघटकांची नोंद करण्यात आली आहे. अशा घटकांचे दस्तऐवजीकरण त्यांच्या वास्तुशिल्पीय, कलात्मक आणि सांस्कृतिक मूल्यांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास हा एका विशिष्ट कालखंडात अचानक निर्माण झालेल्या वास्तुप्रकाराच्या स्वरूपात पाहता येत नाही. या प्रदेशातील धार्मिक स्थापत्याच्या पुरातत्त्वीय पुराव्यांमध्ये प्राचीन शैलकृत धार्मिक वास्तूंचा समावेश होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील प्रारंभिक ब्राह्मणीय शैलकृत गुहा हे त्याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. या स्थळावर शैलकृत गुहा, शिल्पप्रतिमा आणि प्रतिमाशास्त्रीय घटक आढळतात आणि त्यांचा काल इ.स.च्या चौथ्या–पाचव्या शतकाच्या सुमारास निश्चित करण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |last3=Dhanawade |first3=Anjay |last4=Ganvir |first4=Shrikant |last5=Dalavi |first5=Hemant |title=Early Brahmanical Rock Cut Caves at Katalgaon-Javade, District Ratnagiri, Maharashtra, India |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Sri Lanka |volume=62 |issue=2 |year=2018 |pages=65–114 |url=https://www.royalasiaticsociety.lk/wp-content/uploads/2022/09/A-Contents-of-RASSL-Journals-for-Sale-up-to-2019-1.pdf |publisher=Royal Asiatic Society of Sri Lanka }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शैलकृत धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात पुढील संशोधनातूनही नवीन पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. Bokil आणि Kamble यांच्या २०२५ मधील अभ्यासात संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका शैलकृत गुहेची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासातून दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तुंच्या पुढील संशोधनाची आवश्यकता अधोरेखित करण्यात आली आहे.<ref name="BokilKambleRockCutCaves">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Kamble |first2=Riya |title=Newly Discovered Rock-Cut Caves from the Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Journal of Studies in South Asia |volume=1 |issue=1 |year=2025 |pages=17–24 |date=30 June 2025 |url=https://www.pbjournals.com/JSSA }}</ref> कोकणातील धार्मिक स्थापत्याच्या पुढील विकासाचा अभ्यास करताना दगडी वास्तू, काष्ठवास्तू, लेटराइटचा वापर, स्थानिक बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात स्थानिक साहित्य, वास्तुघटक आणि कारागिरी यांच्यातील संबंध दिसून येतात. काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, तुळया, दरवाजे, कंस आणि इतर काष्ठघटकांच्या वापराची नोंद झाली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास केवळ वास्तूच्या बाह्य स्वरूपावर आधारित न ठेवता पुरातत्त्वीय अवशेष, वास्तुरचना, शिल्पकला, प्रतिमाशास्त्र, ऐतिहासिक साधने आणि स्थानिक वास्तुपरंपरा यांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून करणे आवश्यक आहे. कातळगाव–जावडे येथील अभ्यासात शैलकृत वास्तुरचना आणि शिल्प-प्रतिमाशास्त्राचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे, तर कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या आधुनिक अभ्यासात वास्तू, स्थानिक परंपरा आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा कालानुक्रम निश्चित करताना प्रत्येक वास्तूचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय, ऐतिहासिक आणि वास्तुशिल्पीय पुरावा विचारात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध पुराव्यांवरून विविध कालखंडांतील धार्मिक स्थापत्याची वैशिष्ट्ये ओळखता येतात; मात्र आधुनिक कोकणातील सर्व देवळांची वास्तुरचना एका अखंड आणि एकरेषीय विकासातून निर्माण झाली असे मानणे योग्य ठरणार नाही. प्रदेशातील विविध भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक साहित्य, धार्मिक परंपरा आणि कारागिरी यांमुळे या वास्तुपरंपरेत प्रादेशिक विविधता निर्माण झालेली दिसते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === प्राचीन धार्मिक वास्तू === कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासासाठी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तुसमूह महत्त्वाचा पुरातत्त्वीय पुरावा आहे. कातळगाव आणि जावडे ही गावे लांजा तालुक्यात असून, तेथील शैलकृत वास्तू लेटराइट किंवा फेरिक्रीटच्या थरात कोरण्यात आल्या आहेत. Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार या स्थळाच्या एका परिसरात एकूण दहा शैलकृत वास्तूंची नोंद करण्यात आली आहे. त्यांपैकी काही वास्तूंच्या परिसरात शिल्पप्रतिमा, पादपीठे, कोनाडे आणि इतर वास्तुघटक आढळतात.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तू साधारणपणे इ.स.च्या चौथ्या–पाचव्या शतकाच्या कालखंडाशी संबंधित आहेत. या वास्तूंचे महत्त्व त्यांच्या प्राचीनतेबरोबरच त्यांच्या वास्तुरचनेत आणि शिल्पप्रतिमांमध्ये आहे. अभ्यासकांनी या वास्तूंची तुलना महाराष्ट्र, गोवा आणि दख्खनमधील इतर आरंभीच्या ब्राह्मणीय शैलकृत वास्तूंशी केली आहे. त्यामुळे पश्चिम किनारपट्टीवरील आरंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक स्थापत्याच्या अभ्यासात कातळगाव–जावडे हे महत्त्वाचे स्थळ ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील अनेक शैलकृत वास्तू आकाराने लहान आणि एककक्षीय स्वरूपाच्या आहेत. काही वास्तूंमध्ये पादपीठे किंवा आसनासदृश घटक आढळतात. अभ्यासानुसार या वास्तूंमध्ये प्रवेशासाठी स्वतंत्र विकसित दरवाजाची चौकट सामान्यतः आढळत नाही; सातव्या गुहेत मात्र दरवाजाच्या चौकटीशी संबंधित वैशिष्ट्ये असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या प्रकारच्या साध्या, एककक्षीय शैलकृत वास्तूंची उदाहरणे महाराष्ट्र आणि गोवा तसेच दख्खनमधील इतर स्थळांशी तुलनात्मक स्वरूपात अभ्यासली आहेत.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> या वास्तुसमूहातील शिल्पप्रतिमांमध्ये वैष्णव आणि शैव धार्मिक परंपरांशी संबंधित विषय आढळतात. अभ्यासात विष्णू, नरसिंह, कार्तिकेय, शिव-पार्वती आणि गंगावतरणाशी संबंधित शिल्पांचा तसेच ब्रह्मा किंवा बहुमुखी शिवाशी संबंधित असू शकणाऱ्या प्रतिमेचा विचार करण्यात आला आहे. काही प्रतिमांची ओळख निश्चित नसल्याने अभ्यासकांनी त्याबाबत संभाव्य मते मांडली आहेत.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील वास्तूंच्या अभ्यासातून शैलकृत स्थापत्य आणि धार्मिक प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट होतो. वास्तुरचना, शिल्पप्रतिमा आणि त्यांच्या प्रतिमाशास्त्रीय वैशिष्ट्यांचा एकत्रित अभ्यास केल्यामुळे आरंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक स्थापत्याच्या स्वरूपाचा अभ्यास करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तूंची तुलना दख्खन आणि पश्चिम भारतातील इतर आरंभीच्या ब्राह्मणीय शैलकृत वास्तूंशी करण्यात आली आहे. या तुलनेत काही वास्तुघटक आणि एककक्षीय रचनांमध्ये साम्य आढळते. त्यामुळे कातळगाव–जावडे येथील वास्तूंचा अभ्यास स्थानिक पुराव्यांपुरता मर्यादित न ठेवता व्यापक दख्खनी शैलकृत स्थापत्यपरंपरेच्या संदर्भातही करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या उपलब्धतेबाबत Raghunath Bokil आणि Riya Kamble यांच्या २०२५ मधील अभ्यासात योग्य शैलसाहित्याच्या मर्यादित उपलब्धतेमुळे या प्रदेशात शैलकृत वास्तूंची संख्या तुलनेने मर्यादित असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका नव्याने नोंद झालेल्या शैलकृत गुहेचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> या नव्या पुरातत्त्वीय नोंदींमुळे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या अभ्यासाला पुढील संशोधनाची दिशा मिळते. नव्याने नोंद होणाऱ्या स्थळांचे दस्तऐवजीकरण, त्यांची वास्तुरचना आणि शिल्पवैशिष्ट्यांचे तुलनात्मक विश्लेषण तसेच उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांचा अभ्यास यांद्वारे या वास्तुपरंपरेचे अधिक सुस्पष्ट आकलन होऊ शकते.<ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> कातळगाव–जावडे आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील इतर शैलकृत वास्तू या नंतरच्या कोकणी देऊळ वास्तुशैलीची थेट किंवा एकमेव पूर्वरूपे म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध पुरातत्त्वीय अभ्यास मात्र या वास्तूंमधून कोकणातील प्राचीन धार्मिक स्थापत्य, शैलकृत वास्तुरचना आणि प्रतिमाशास्त्रीय परंपरांचा महत्त्वपूर्ण पुरावा उपलब्ध करून देतात. त्यामुळे कोकणातील देऊळ स्थापत्याच्या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास करताना या शैलकृत वास्तूंचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भ म्हणून विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> === शिलाहार आणि मध्ययुगीन परंपरा === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहार राजवटीला महत्त्वाचे स्थान आहे. दक्षिण कोकणातील शिलाहार घराण्याची सत्ता साधारण इ.स. ७७० ते १०२० या कालखंडात होती. या घराण्याच्या सत्तेचा विस्तार सह्याद्री पर्वत आणि समुद्र यांच्या दरम्यानच्या दक्षिण कोकण प्रदेशाशी संबंधित होता. शिलाहारांच्या इतिहासाची माहिती ताम्रपट, शिलालेख आणि इतर ऐतिहासिक साधनांमधून उपलब्ध होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खारेपाटण ताम्रपट हे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे साधन आहे.<ref name="GazetteerShilaharas"> {{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }} </ref><ref name="Khobrekar1985"> Khobrekar, V. G. ''History of Konkan (1630–1818)''. Bombay, 1985. </ref> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अभ्यास करताना देवळांशी संबंधित संस्थात्मक कार्याचाही विचार करता येतो. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरनुसार खारेपाटण ताम्रपटांमधून देवळांशी शाळा आणि सत्रे संबंधित असल्याचे दिसून येते. या नोंदीवरून शिलाहारकालीन धार्मिक संस्था धार्मिक कार्याबरोबरच शिक्षण, संस्कृती आणि सामाजिक जीवनाशी संबंधित काही कार्ये करीत असल्याचे दिसते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय प्रभावाचा विस्तार काळानुसार बदलत गेला. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाचा आणि त्यांच्या राजकीय संबंधांचा उल्लेख आढळतो. खारेपाटण ताम्रपटासह उपलब्ध शिलालेखीय साधनांमधून दक्षिण कोकणातील शिलाहार राजांची नावे, त्यांची वंशपरंपरा आणि त्यांच्या राजकीय अधिपत्याशी संबंधित माहिती उपलब्ध होते.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="KharepatanaCopperPlate"> {{cite journal |last=Kielhorn |first=F. |title=Kharepatan Plates of Rattaraja; Saka-Samvat 930 |journal=Epigraphia Indica |volume=3 |pages=292–302 |year=1895 }} </ref> खारेपाटण ताम्रपट हा शिलाहार राजा रट्टाराजाच्या कारकीर्दीतील इ.स. 1008 चा महत्त्वाचा शिलालेखीय पुरावा मानला जातो. या ताम्रपटात शिलाहारांच्या पूर्वसूरींचा आणि त्यांच्या अधिपती असलेल्या राष्ट्रकूट व कल्याणी चालुक्य राजघराण्यांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांचे राजकीय स्थान आणि त्यांच्या अधिपत्यसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी हा ताम्रपट महत्त्वाचा स्रोत ठरतो.<ref name="KharepatanaCopperPlate"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहार शाखेचा संबंध गोवा प्रदेशाशीही होता. उपलब्ध ऐतिहासिक अभ्यासांनुसार या शाखेने सुरुवातीला राष्ट्रकूटांच्या आणि नंतर कल्याणी चालुक्यांच्या अधिपत्याखाली दक्षिण कोकणात सत्ता गाजवली. खारेपाटण व इतर ताम्रपटांमधील नोंदी या राजकीय संबंधांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाच्या ठरतात.<ref name="KharepatanaCopperPlate"/> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास करताना केवळ राजाश्रयाच्या आधारावर एखाद्या विद्यमान देवळाला शिलाहारकालीन मानणे योग्य ठरणार नाही. एखाद्या देवळाचे कालमान निश्चित करण्यासाठी वास्तुरचना, शिलालेख, मूर्तिशिल्प, बांधकामाचे स्तर आणि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशावर शिलाहारांची सत्ता होती हा तथ्यात्मक पुरावा आणि त्या प्रदेशातील विशिष्ट देवळाची वास्तू शिलाहारकालीन आहे हा दावा यांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या विकासात स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि स्थानिक कारागिरी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. पुढील काळातील कोकणातील देऊळ वास्तूंमध्ये दगड, लेटराइट आणि लाकूड यांचा विविध प्रकारे वापर झाल्याची उदाहरणे आढळतात. त्यामुळे मध्ययुगीन धार्मिक स्थापत्याचा अभ्यास केवळ राजवंशांच्या इतिहासापुरता मर्यादित न ठेवता स्थानिक वास्तुपरंपरा, बांधकाम साहित्य आणि कारागिरी यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहार सत्तेचा ऱ्हास इ.स. ११व्या शतकाच्या प्रारंभी झाला. त्यानंतर कोकणातील विविध प्रदेशांवर चालुक्य, कदंब, यादव आणि इतर राजकीय सत्तांचा प्रभाव पडला. या राजकीय बदलांचा परिणाम प्रदेशाच्या प्रशासन, सामाजिक जीवन आणि धार्मिक संस्थांवरही झाला.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन काळातील धार्मिक वास्तूंच्या परंपरेचा अभ्यास करताना राजकीय बदलांबरोबरच स्थानिक देवस्थानांच्या सातत्यपूर्ण परंपरेचाही विचार करणे आवश्यक आहे. अनेक देवळांमध्ये कालांतराने दुरुस्ती, विस्तार, पुनर्बांधणी किंवा नवीन वास्तुघटकांची भर पडलेली असू शकते. त्यामुळे आज अस्तित्वात असलेली वास्तू एखाद्या एकाच ऐतिहासिक कालखंडाची निर्मिती आहे असे गृहीत धरता येत नाही. कोकणातील मध्ययुगीन देऊळ स्थापत्याचा अभ्यास करताना वास्तूच्या प्रारंभिक निर्मितीबरोबरच तिच्या नंतरच्या दुरुस्ती, परिवर्तन आणि पुनर्बांधणीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="DalviDalvi2010"/> === आधुनिक काळातील परिवर्तन === आधुनिक काळात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये दुरुस्ती, नूतनीकरण, पुनर्बांधणी आणि बदलत्या बांधकाम पद्धतींचा वापर यांमुळे काही परिवर्तन झाले आहे. पारंपरिक मंदिर वास्तूंमध्ये स्थानिक साहित्य, लाकूड आणि स्थानिक बांधकामपरंपरांचा वापर आढळतो. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अलीकडील अभ्यासांमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक बांधकामतंत्र, पर्यावरणीय संदर्भ आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक नूतनीकरणामुळे काही मंदिरांच्या मूळ वास्तुरचनेत किंवा दृश्यस्वरूपात बदल होऊ शकतात. २०२५ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या *Deulkathan* या वास्तुशिक्षण प्रकल्पाच्या वृत्तांकनात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे दस्तऐवजीकरण आणि तिच्या बदलत्या स्वरूपाचा अभ्यास करण्यात आल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या वृत्तांकनात एका ग्रामदैवताच्या मंदिराच्या नूतनीकरणानंतर त्याचे काँक्रीटच्या एकसंध स्वरूपातील रूपांतर झाल्याचे उदाहरण देण्यात आले आहे.<ref name="Deulkathan2025">{{cite web |last=Iyengar |first=Shriram |title=Kala Ghoda Arts Festival 2025: This project by college students showcases stories of temple architecture in Konkan |url=https://www.mid-day.com/mumbai-guide/things-to-do/article/konkan-calling-23471346 |website=Mid-day |date=25 January 2025 |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक काळातील परिवर्तन मंदिराच्या मुख्य वास्तूपुरते मर्यादित नसून मंदिर परिसरातील सुविधांच्या विकासाशीही संबंधित आहे. मंदिरांच्या वापरातील बदल, भाविकांच्या वाढत्या गरजा आणि परिसरातील नव्या सुविधांची निर्मिती यांमुळे पारंपरिक वास्तू आणि आधुनिक वापर यांच्यात समन्वय साधण्याचा प्रश्न निर्माण होतो. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासांमध्ये मंदिरांच्या वास्तुरचनेबरोबरच त्यांचा परिसर, स्थानिक संसाधने आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचाही विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काही ऐतिहासिक मंदिरांच्या संवर्धनासाठी नियोजनबद्ध प्रकल्पही हाती घेण्यात आले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील धूतपापेश्वर मंदिरासाठी व्यवस्थापन आराखडा, सविस्तर प्रकल्प अहवाल आणि संवर्धन कार्याशी संबंधित प्रकल्प तयार करण्यात आला आहे. या प्रकल्पात मंदिर, उपदेवालये, उपयुक्तताविषयक वास्तू आणि मंदिर परिसरातील पर्यावरणीय घटक यांचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे.<ref name="DhootapapeshwarConservation">{{cite web |title=Dhootapapeshwar Temple — Management Plan & DPR & Conservation Works |url=https://anlassociates.com/projects/dhootapapeshwar-temple-management-plan-dpr-conservation-works |website=Abha Narain Lambah Associates |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे आधुनिक दस्तऐवजीकरण आणि शैक्षणिक अभ्यासही करण्यात येत आहेत. *Deulkathan* प्रकल्पामध्ये वास्तुशिक्षणातील विद्यार्थ्यांनी कोकणातील मंदिरांच्या वास्तुरचना आणि त्यांच्याशी संबंधित सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास करून त्यांचे दस्तऐवजीकरण केले. या प्रकल्पाचा उद्देश मंदिरांकडे केवळ वास्तुरूप म्हणून न पाहता त्यांच्याशी संबंधित स्थानिक जीवन, श्रद्धा आणि सांस्कृतिक संदर्भ समजून घेण्याशी संबंधित होता.<ref name="Deulkathan2025"/> कोकणातील मंदिरांच्या संवर्धनाच्या संदर्भात पारंपरिक वास्तुरचना आणि आधुनिक गरजा यांच्यातील समन्वय हा महत्त्वाचा विषय ठरतो. स्थानिक बांधकामसाहित्य, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि वास्तूचे सांस्कृतिक संदर्भ यांचा विचार करून संवर्धनाची प्रक्रिया राबविण्याची आवश्यकता वास्तु-अभ्यासांमध्ये अधोरेखित करण्यात आली आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक पुनर्बांधणी आणि संवर्धनाच्या प्रक्रियेत मंदिराच्या ऐतिहासिक वास्तुरचनेचे वैशिष्ट्य, स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक वास्तुघटक यांचे जतन करण्याचा प्रश्न त्यामुळे महत्त्वाचा ठरतो. आधुनिक सुविधांची आवश्यकता आणि विद्यमान वास्तु-वारशाचे संरक्षण यांच्यात समतोल साधणे हे अशा मंदिरांच्या संवर्धनातील प्रमुख आव्हानांपैकी एक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये आधुनिक काळात काही बदल झाले असले तरी पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक साहित्य आणि सांस्कृतिक संदर्भ यांचा अभ्यास सुरू आहे. त्यामुळे आधुनिक वापर आणि संवर्धनाच्या गरजा यांचा विचार करताना मंदिरांच्या वास्तुशास्त्रीय आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करण्याला महत्त्व प्राप्त झाले आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> == मंदिराचे स्थान आणि परिसर नियोजन == === देवस्थान आणि ग्रामजीवन === कोकणातील मंदिरांची भूमिका केवळ धार्मिक उपासनेपुरती मर्यादित नसून काही ठिकाणी ती स्थानिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशीही संबंधित आहे. विशेषतः ग्रामदैवतांच्या देवस्थानांचा संबंध स्थानिक श्रद्धा, धार्मिक विधी आणि ग्रामसमुदायाच्या सामुदायिक व्यवहारांशी आढळतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मालवण येथील देऊळवाड्याच्या वास्तु-अभ्यासात ग्रामदैवतांना गावाचे रक्षक मानले जात असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासानुसार देऊळवाडा हा स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि विधींशी संबंधित महत्त्वाचा सार्वजनिक अवकाश आहे.<ref name="DeulwadaMalvan">{{cite web |title=Temples of Deulwada, Malvan |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Deulwada-Document-2018.pdf |website=IES College of Architecture |publisher=IES College of Architecture |location=Mumbai, Maharashtra |year=2018 |access-date=13 August 2026 }}</ref> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणानुसार ग्रामदैवतांची मंदिरे एका समूहाच्या स्वरूपात देवस्थान परिसरात स्थित आहेत. अशा परिसरात मुख्य देवतेच्या मंदिराबरोबरच इतर संबंधित देवतांची मंदिरे आणि धार्मिक घटकही आढळतात. त्यामुळे काही देवस्थानांची परिसररचना ही केवळ एका स्वतंत्र मंदिरापुरती मर्यादित न राहता अनेक धार्मिक घटकांचा समावेश असलेल्या समूहाच्या स्वरूपात दिसून येते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> देवस्थानाचा परिसर धार्मिक वापराबरोबरच सामुदायिक उपक्रमांसाठीही वापरला जाऊ शकतो. मालवणच्या देऊळवाड्याच्या अभ्यासानुसार मंदिरांतील मंडपांचा उपयोग धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो. त्यामुळे मंदिराच्या वास्तुरचनेतील काही अवकाशांना धार्मिक वापराबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगाचेही स्वरूप प्राप्त होते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिर आणि ग्रामजीवन यांचा संबंध उत्सव आणि धार्मिक विधींच्या वेळी अधिक स्पष्ट होतो. अशा प्रसंगी मंदिर परिसरात ग्रामसमुदाय आणि भाविकांचा सहभाग वाढतो आणि उपलब्ध सार्वजनिक अवकाशाचा वापर व्यापक स्वरूपात केला जातो. त्यामुळे मंदिराच्या परिसररचनेचा अभ्यास करताना दैनंदिन धार्मिक वापराबरोबरच उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांच्या वेळी होणाऱ्या वापराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> देवस्थानाच्या परिसरात नैसर्गिक घटकांनाही धार्मिक महत्त्व प्राप्त होऊ शकते. मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणात काही वडाची झाडे ‘महा पुरुष’ म्हणून पूजली जात असल्याचे नमूद केले आहे. या वृक्षांभोवती प्रदक्षिणेसाठी चौथरे बांधण्यात आले आहेत. यावरून काही ठिकाणी धार्मिक अवकाशाची व्याप्ती मंदिराच्या बांधलेल्या वास्तूंपलीकडे पूजनीय नैसर्गिक घटकांपर्यंत विस्तारलेली दिसते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> या उदाहरणावरून कोकणातील काही देवस्थानांमध्ये मंदिर, संबंधित देवालये, धार्मिक विधी, सार्वजनिक अवकाश आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक व्यवहार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. तथापि, मालवणच्या देऊळवाड्याचे उदाहरण संपूर्ण कोकणातील सर्व मंदिरांच्या परिसररचनेचे प्रतिनिधित्व करते असे गृहीत धरता येत नाही. मंदिरांचे स्थान आणि परिसररचना स्थानिक परंपरा, भौगोलिक परिस्थिती आणि उपलब्ध वास्तुघटकांनुसार बदलू शकते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील मंदिरांचे स्थान आणि परिसर यांचा विचार करताना नैसर्गिक भौगोलिक घटकांचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुणकेश्वर मंदिर हे याचे एक उदाहरण आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार प्राचीन कुणकेश्वर शिवमंदिर अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर स्थित आहे. मंदिराच्या मागील बाजूस समुद्र असून मंदिर परिसरात धार्मिक आणि नैसर्गिक घटकांचे निकट सहअस्तित्व दिसून येते.<ref name="KunkeshwarTourism">{{cite web |title=Kunkeshwar |url=https://maharashtratourism.gov.in/beach/kunkeshwar/ |website=Department of Tourism, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> मालवणचा देऊळवाडा आणि कुणकेश्वर मंदिर ही उदाहरणे विचारात घेतल्यास कोकणातील मंदिरांचे स्थान आणि परिसर यांचा अभ्यास केवळ मुख्य देवालयाच्या वास्तुरचनेपुरता मर्यादित राहत नाही. देवस्थानातील इतर धार्मिक वास्तू, सार्वजनिक अवकाश, स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक वापर आणि परिसरातील नैसर्गिक घटक यांचाही मंदिराच्या एकूण वास्तु-संदर्भात विचार करावा लागतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="KunkeshwarTourism"/> === मंदिराभोवतालची रचना === कोकणातील काही मंदिरसमूहांमध्ये मुख्य देवालयाबरोबरच इतर देवतांची मंदिरे, मंडप आणि धार्मिक वापराच्या जागा एकाच परिसरात आढळतात. मालवण येथील देऊळवाड्यात पाच प्रमुख देवतांची मंदिरे एकाच धार्मिक परिसरात समूहाने स्थित आहेत. दस्तऐवजीकरणानुसार या मंदिरांचा विकास वेगवेगळ्या कालखंडांत झाला असून, काही मंदिरांमध्ये कालांतराने बाह्य मंडपांची भर पडली आहे.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवणच्या देऊळवाड्यातील मंदिरपरिसराचा वापर धार्मिक कार्यांबरोबरच सामुदायिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांसाठी केला जातो. उपलब्ध दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरांतील मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या कार्यक्रमांसाठी केला जातो. त्यामुळे काही मंदिरांच्या परिसरातील मंडपांना धार्मिक वापराबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगाचे स्वरूप प्राप्त झालेले दिसते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिराभोवतालच्या धार्मिक अवकाशात नैसर्गिक घटकांचाही समावेश आढळतो. मालवणच्या देऊळवाड्यातील काही वडाची झाडे ‘महा पुरुष’ म्हणून पूजली जातात. या वृक्षांभोवती प्रदक्षिणेसाठी चौथरे बांधण्यात आले आहेत. त्यामुळे या देवस्थानाच्या धार्मिक अवकाशात बांधलेल्या वास्तूंबरोबरच पूजनीय नैसर्गिक घटकांचाही समावेश झालेला दिसतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूह हा मंदिर आणि जलपरिसर यांच्या संबंधाचे उदाहरण आहे. हा मंदिरसमूह दामापूर तलावाच्या बांधावर विकसित झाला असून, मुख्य भगवती मंदिराबरोबर सातेरी देवी, नारायण आणि ब्राह्मण यांची मंदिरेही या परिसरात आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati">{{cite web |title=Baandh Rakshak Bhagwati: The Sacred Waterfront |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Dhamapur-Bhagwati-Document-2019.pdf |website=IES College of Architecture |year=2019 |access-date=13 August 2026 }}</ref> दामापूर येथील भगवती मंदिराचा सभामंडप धार्मिक कार्यांबरोबरच सामुदायिक वापरासाठीही केला जातो. दस्तऐवजीकरणानुसार या सभामंडपात पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या काळातील सामुदायिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. त्यामुळे या मंदिरसमूहातील मंडप हा धार्मिक आणि सामाजिक वापरासाठी उपयुक्त अवकाश म्हणून कार्य करतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये स्थानिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली लेटराइट दगडाची बांधकामपद्धती आणि काष्ठचौकटींचा वापर आढळतो. दस्तऐवजीकरणानुसार काही वास्तूंमध्ये अक्षीय नियोजन, चौकोनी गर्भगृह आणि त्याला जोडलेला मंडप आढळतो. हे मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त स्वरूपाचे आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण आणि दामापूर येथील उदाहरणांवरून मंदिराभोवतालची रचना स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलू शकते. काही ठिकाणी अनेक देवालयांचा समूह, काही ठिकाणी पूजनीय नैसर्गिक घटकांशी संबंधित धार्मिक अवकाश, तर काही ठिकाणी जलस्रोताशी संबंधित मंदिरपरिसर आढळतो. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील मंदिरांसाठी एकच निश्चित परिसर-नियोजन पद्धती अस्तित्वात आहे असे म्हणता येत नाही.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना मुख्य देवालयाबरोबरच संबंधित देवालये, मंडप, नैसर्गिक घटक, जलस्रोत आणि सामुदायिक वापर यांचाही विचार करावा लागतो. मालवण आणि दामापूर येथील उदाहरणांमधून धार्मिक वास्तू आणि त्यांच्या परिसरातील नैसर्गिक व सामाजिक घटक यांच्यातील परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> == कोकणातील मंदिराची वास्तुरचना == === गर्भगृह === गर्भगृह किंवा गाभारा हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील प्रमुख घटक आहे. मुख्य देवतेची प्रतिमा किंवा विग्रह ज्या पवित्र कक्षात प्रतिष्ठित केला जातो, त्या कक्षाला गर्भगृह म्हणतात. भारतीय मंदिर वास्तुशैलीत गर्भगृहाला महत्त्वाचे स्थान असून त्याच्या पुढील भागात उपासना, दर्शन आणि धार्मिक विधींसाठी मंडपाची रचना केली जाते.<ref name="TempleArchitectureBasic">{{cite web |title=Three key forms of temple architecture |url=https://amritmahotsav.nic.in/blogdetail.htm?70= |website=Azadi Ka Amrit Mahotsav |publisher=Ministry of Culture, Government of India |date=1 March 2022 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील काही मंदिरांच्या वास्तु-अभ्यासांमध्ये गर्भगृहाची रचना स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि उपलब्ध साहित्याशी संबंधित असल्याचे दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणानुसार येथील वास्तूंमध्ये स्थानिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली लेटराइट दगडाची बांधकामपद्धती आणि काष्ठचौकटींचा वापर आढळतो. या मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये अक्षीय नियोजन, चौकोनी गर्भगृह आणि त्याला जोडलेला मंडप आढळतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरसमूहात गर्भगृह आणि मंडप यांचा परस्परसंबंध मंदिराच्या वास्तुरचनेचा महत्त्वाचा भाग आहे. गर्भगृहात देवतेची प्रतिष्ठापना केली जाते, तर त्याला जोडलेला मंडप धार्मिक तसेच सामुदायिक वापरासाठी केला जातो. त्यामुळे या मंदिरसमूहात गर्भगृह आणि मंडप यांची रचना धार्मिक अवकाशाच्या सलगतेशी संबंधित असल्याचे दिसून येते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील सर्व मंदिरांच्या गर्भगृहांची रचना एकसारखी असल्याचे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, देवतेचे स्वरूप, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य तसेच कालांतराने झालेली दुरुस्ती, विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार गर्भगृहाच्या आकारमानात आणि त्याच्या सभोवतालच्या वास्तुरचनेत फरक पडू शकतो. त्यामुळे कोकणातील गर्भगृहाच्या वास्तुरचनेचा अभ्यास करताना प्रत्येक मंदिराचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण विचारात घेणे आवश्यक ठरते. गर्भगृहाच्या अभ्यासात त्याचे आकारमान, भिंतींची रचना, प्रवेशद्वार, देवतेची प्रतिष्ठापना, मंडपाशी असलेला संबंध आणि छत किंवा शिखराची रचना यांसारख्या वास्तुघटकांचा विचार केला जातो. कोकणातील काही मंदिरांच्या अभ्यासांमध्ये या घटकांवर स्थानिक बांधकामसाहित्य, काष्ठवास्तू आणि स्थानिक वास्तुपरंपरांचा प्रभाव दिसून येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाचे उदाहरण कोकणातील स्थानिक बांधकामपरंपरा, अक्षीय नियोजन आणि गर्भगृह-मंडप यांच्या परस्परसंबंधाचा अभ्यास करण्यासाठी उपयुक्त ठरते. मात्र, या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मंदिरांच्या गर्भगृहाची एकसमान वास्तुरचना निश्चित करता येत नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> === अंतराळ === अंतराळ (अंतराल) हा काही भारतीय मंदिरांच्या वास्तुरचनेत गर्भगृह आणि मंडप यांच्यामधील संक्रमण-अवकाश म्हणून आढळणारा वास्तुघटक आहे. मंदिराच्या आराखड्यानुसार तो गर्भगृह आणि मंडप यांना जोडणारा मध्यवर्ती भाग असू शकतो.<ref name="AntaralaIMPART">{{cite web |title=Antarala |url=https://imp-art.org/definitions/antarala/ |website=IMPART Encyclopedia of Art |date=17 February 2026 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुरचनेत अंतराळाची उपस्थिती मंदिरानुसार बदलू शकते. स्थानिक वास्तुपरंपरा, मंदिराचा कालखंड, उपलब्ध बांधकामसाहित्य आणि मंदिराच्या नंतरच्या विस्तार किंवा पुनर्बांधणीमुळे गर्भगृह आणि मंडप यांच्यातील संक्रमण-अवकाशाच्या रचनेत फरक पडू शकतो. त्यामुळे कोकणातील प्रत्येक मंदिराच्या आराखड्याचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अंतराळ असलेल्या मंदिरांच्या वास्तुरचनेत त्याचा संबंध गर्भगृह, मंडप आणि मंदिराच्या अक्षीय नियोजनाशी असतो. अशा मंदिरांमध्ये गर्भगृहातून मंडपाकडे जाणाऱ्या वास्तुक्रमातील मध्यवर्ती भाग म्हणून अंतराळाचे कार्य समजता येते. त्याचे स्वरूप, आकारमान आणि मंडपाशी असलेली जोडणी मंदिराच्या आराखड्यानुसार बदलू शकते. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा विचार करताना अंतराळाची रचना केवळ स्थापत्यशास्त्रीय संज्ञेच्या आधारे निश्चित करता येत नाही. स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि उपलब्ध साहित्य यांच्यासोबतच मंदिराचा ऐतिहासिक विकास, नंतर झालेले विस्तार आणि पुनर्बांधणी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासांमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक बांधकामपद्धती आणि वास्तुघटक यांच्या परस्परसंबंधावर भर देण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अंतराळाचा अभ्यास करताना त्याचे गर्भगृहाशी असलेले प्रमाण, मंडपाशी असलेली जोडणी, प्रवेशद्वारांची रचना, भिंती आणि छत यांसारख्या वास्तुघटकांचा विचार करता येतो. उपलब्ध वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे या घटकांमध्ये झालेल्या बदलांचा अभ्यास करून मंदिराच्या वास्तु-विकासाचे विविध टप्पे समजून घेण्यास मदत होऊ शकते.<ref name="SompuraAntarala">{{cite book |last=Sompura |first=Kantilal F. |title=The Structural Temples of Gujarat, Upto 1600 A.D. |publisher=Gujarat University |location=Ahmedabad |year=1968 |page=598 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीतील विविधता लक्षात घेता अंतराळाची रचना सर्व मंदिरांमध्ये समान असेलच असे नाही. ज्या मंदिरांमध्ये हा वास्तुघटक प्रत्यक्ष आढळतो, तेथे त्याचे स्थान, रचना आणि कार्य यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="SompuraAntarala"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === मंडप === मंडप हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील महत्त्वाचा अवकाश असून तो सामान्यतः गर्भगृहाच्या पुढील भागात स्थित असतो. भारतीय मंदिर वास्तुशैलीत मंडपाचा उपयोग दर्शन, उपासना आणि धार्मिक विधींसाठी केला जातो. मंदिराच्या आकारमानानुसार आणि वास्तुपरंपरेनुसार मंडपाची रचना, आकार आणि मांडणी बदलू शकते.<ref name="TempleArchitectureBasic"/> कोकणातील काही मंदिरांमध्ये मंडपाच्या रचनेवर स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणानुसार काही मंदिरांमध्ये चौकोनी गर्भगृहाला मंडप जोडलेला असून, मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त स्वरूपाचे आहेत. या वास्तूंमध्ये लेटराइट दगडाचे बांधकाम आणि काष्ठचौकटींचा वापर आढळतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या सभामंडपाचा वापर धार्मिक कार्यांबरोबरच सामुदायिक उपक्रमांसाठीही केला जातो. दस्तऐवजीकरणानुसार या सभामंडपात पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या काळातील सामुदायिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. त्यामुळे या उदाहरणात मंडप हा धार्मिक वापराबरोबरच सामाजिक व्यवहारांसाठीही वापरला जाणारा अवकाश आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण येथील देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणात मंदिरसमूहातील मंडपांचा धार्मिक आणि सामुदायिक वापर नोंदविण्यात आला आहे. या मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील मंदिरांच्या काष्ठवास्तूमध्ये मंडपातील लाकडी घटकांनाही महत्त्व आहे. लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस आणि छताशी संबंधित घटकांचा वापर कोकणातील काष्ठवास्तूच्या अभ्यासात नोंदविण्यात आला आहे. दामापूर येथील मंदिरसमूहात लेटराइट दगड आणि काष्ठचौकटी यांचा संयुक्त वापर आढळतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> मंडपाचे स्वरूप मंदिरानुसार बदलू शकते. काही ठिकाणी तो खुला आणि स्तंभयुक्त असतो, तर काही मंदिरांमध्ये अधिक बंदिस्त किंवा विस्तारित सभामंडप आढळू शकतो. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य, धार्मिक वापर आणि कालांतराने झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांमुळे मंडपाच्या रचनेत विविधता निर्माण होऊ शकते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना मंडपाचे आकारमान, गर्भगृहाशी असलेली जोडणी, स्तंभांची मांडणी, छताची रचना, प्रवेशव्यवस्था आणि उपलब्ध वास्तुघटक यांचा विचार करता येतो. दामापूर आणि मालवण येथील उदाहरणांवरून मंडप हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील घटक असण्याबरोबरच काही ठिकाणी धार्मिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक वापराशी संबंधित अवकाश म्हणूनही कार्य करत असल्याचे दिसून येते.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DeulwadaMalvan"/> === सभामंडप === सभामंडप हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील तुलनेने विस्तृत अवकाश असून काही मंदिरांमध्ये त्याचा उपयोग धार्मिक तसेच सामुदायिक कार्यांसाठी केला जातो. मंदिराच्या वास्तुपरंपरेनुसार त्याचे आकारमान, रचना आणि उपयोग बदलू शकतात. दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात मंदिरातील प्रमुख भागाचा वापर ग्रामसमुदायाच्या बैठका आणि चर्चांसाठी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिराचा सभामंडप किंवा सभेसाठीचा प्रमुख भाग ग्रामजीवनाशी संबंधित आहे. या जागेचा उपयोग गावातील ज्येष्ठांच्या बैठका आणि स्थानिक विषयांवरील चर्चांसाठी केला जातो. त्यामुळे या मंदिराच्या संदर्भात सभामंडपाला धार्मिक वापराबरोबरच सामुदायिक स्वरूप प्राप्त झालेले दिसते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण येथील देऊळवाड्याच्या वास्तु-अभ्यासातही मंदिरातील मंडपांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक वापराची नोंद आढळते. काही मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> सभामंडपाच्या वास्तुरचनेत स्तंभ, तुळया, छत आणि प्रवेशव्यवस्था यांसारख्या घटकांना महत्त्व असते. कोकणातील काही मंदिरांमध्ये दगडी बांधकाम आणि काष्ठवास्तू यांचा संयुक्त वापर आढळतो. दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणानुसार काही मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त असून, मंदिरांच्या बांधकामात लेटराइट दगड आणि काष्ठचौकटींचा वापर करण्यात आला आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> कोकणातील सभामंडपांची रचना मंदिरानुसार बदलू शकते. स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य, मंदिराचा कालखंड, धार्मिक वापर आणि कालांतराने झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांमुळे सभामंडपाच्या आकारमानात आणि वास्तुरचनेत विविधता निर्माण होऊ शकते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> सभामंडपाचा अभ्यास करताना त्याचे आकारमान, गर्भगृहाशी असलेली जोडणी, स्तंभांची मांडणी, छताची रचना, प्रवेशव्यवस्था आणि वापराचे स्वरूप यांचा विचार करता येतो. दामापूर आणि मालवण येथील उदाहरणांवरून काही मंदिरांमध्ये सभामंडप हा धार्मिक वास्तुरचनेतील घटक असण्याबरोबरच स्थानिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवहारांसाठी वापरला जाणारा अवकाश असल्याचे दिसून येते.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DeulwadaMalvan"/> === प्रवेशद्वार === मंदिराचे प्रवेशद्वार हे बाह्य परिसरातून मंदिराच्या अंतर्गत धार्मिक अवकाशाकडे जाणारा महत्त्वाचा वास्तुघटक आहे. मंदिराच्या प्रवेशद्वाराच्या रचनेत द्वारचौकट, उंबरठा, ललाटबिंब आणि विविध प्रकारचे अलंकरण यांचा समावेश होऊ शकतो. मंदिर-द्वाराचा अभ्यास करताना त्याची वास्तुरचना, शिल्पसजावट आणि मंदिराच्या अंतर्गत अवकाशाशी असलेला संबंध विचारात घेतला जातो.<ref name="TempleDoorwayJio">{{cite web |title=The Temple Doorway |url=https://exhibits.jioinstitute.edu.in/spotlight/hindu-temple-doorway-context-and-manifestations |website=Jio Institute |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील काही मंदिरांमध्ये प्रवेशद्वाराच्या रचनेत लाकूड आणि काष्ठकोरीव कामाचा वापर आढळतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात अंतराळाकडे जाणाऱ्या लाकडी प्रवेशद्वाराचा उल्लेख असून, त्यावर काष्ठकोरीव अलंकरण करण्यात आल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरातील या लाकडी प्रवेशद्वाराच्या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण आहे. त्याच्या विविध द्वारशाखांवर सिंह, हनुमान आणि गरुड यांच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. ललाटबिंबाच्या भागात गणेशाची प्रतिमा असून, वरच्या आडव्या पट्टीवर नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे शिल्प असल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद केले आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> या प्रकारच्या काष्ठशिल्पयुक्त प्रवेशद्वारातून मंदिराच्या वास्तुरचनेत कार्यात्मक आणि अलंकारिक घटकांचा एकत्रित वापर दिसून येतो. तथापि, प्रवेशद्वारावरील विशिष्ट प्रतिमांना धार्मिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ देताना संबंधित शिल्पाचा संदर्भ, स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक किंवा कला-अभ्यासातील पुरावे विचारात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील मंदिरांच्या प्रवेशद्वारांची रचना एकसारखी नसते. मंदिराचा कालखंड, बांधकाम साहित्य, स्थानिक कारागिरी, मंदिराचे आकारमान आणि कालांतराने झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार प्रवेशद्वाराच्या रचनेत विविधता आढळू शकते. त्यामुळे दामापूर येथील काष्ठशिल्पयुक्त प्रवेशद्वाराला संपूर्ण कोकणातील मंदिरांचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य मानता येत नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> मंदिराच्या प्रवेशद्वाराचा अभ्यास करताना द्वारचौकट, द्वारशाखा, ललाटबिंब, उंबरठा, शिल्प-अलंकरण, वापरलेले बांधकामसाहित्य आणि त्याचा गर्भगृह, अंतराळ किंवा मंडपाशी असलेला संबंध यांचा विचार करता येतो. कोकणातील काही मंदिरांमध्ये या वास्तुघटकांमध्ये लाकूड आणि स्थानिक काष्ठकारागिरीचा वापर झालेला दिसून येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> === प्राकार === प्राकार हा मंदिराच्या मुख्य वास्तूभोवती असलेला सीमांकित किंवा संरक्षित परिसर होय. मोठ्या मंदिरसमूहांमध्ये प्राकाराच्या परिसरात सीमाभिंत, प्रवेशद्वारे, प्रदक्षिणेसाठीचा मार्ग, उपदेवालये आणि इतर वास्तुघटकांचा समावेश होऊ शकतो. प्राकाराची रचना मंदिराच्या वास्तुयोजनेनुसार आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. बृहदीश्वर मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात मंदिराच्या परिसरातील प्राकार आणि त्यातील विविध वास्तुघटकांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="BrihadisvaraPrakara">{{cite web |title=Brihadisvara Temple — Enclosure |url=https://ignca.gov.in/brhadishvaratemple/ENCLOSURE/images/Des_Ec.html |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |publisher=Government of India |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिरांच्या परिसररचनेत प्राकाराचे स्वरूप मंदिरानुसार बदलू शकते. मालवण येथील देऊळवाडा हा एका स्वतंत्र मंदिराऐवजी पाच प्रमुख देवतांच्या मंदिरांचा धार्मिक समूह आहे. या समूहातील विविध देवालये एकाच धार्मिक परिसरात स्थित असून त्यांच्या भोवतालच्या अवकाशाचा वापर धार्मिक आणि सामुदायिक उपक्रमांसाठी केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरसमूहातील विविध देवालये परस्पर संबंधित धार्मिक अवकाशात स्थित आहेत. या परिसरात धार्मिक विधी, उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. त्यामुळे अशा मंदिरसमूहाचा अभ्यास करताना केवळ मुख्य मंदिराच्या वास्तूऐवजी संबंधित देवालये आणि त्यांच्यामधील परिसराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिराभोवतालची मोकळी जागा, प्रदक्षिणेसाठीचा मार्ग आणि सीमाभिंत हे प्राकाराच्या अभ्यासातील महत्त्वाचे घटक असू शकतात. तथापि, केवळ मंदिराभोवती मोकळी जागा किंवा मार्ग आहे म्हणून त्या परिसराला वास्तुशास्त्रीय अर्थाने प्राकार म्हणता येत नाही. प्राकाराची ओळख करण्यासाठी सीमाभिंत, प्रवेशव्यवस्था, परिसररचना आणि प्रदक्षिणा-अवकाश यांसारख्या वास्तुघटकांचा प्रत्यक्ष अभ्यास आवश्यक असतो. कोकणातील मंदिरांच्या परिसररचनेत स्थानिक भूगोल, मंदिराचा आकार, देवस्थानाची रचना आणि कालांतराने झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांमुळे विविधता आढळू शकते. काही ठिकाणी अनेक देवालयांचा समूह आढळतो, तर काही ठिकाणी मुख्य देवालयाभोवती मर्यादित परिसर किंवा इतर धार्मिक वास्तुघटक असू शकतात. त्यामुळे मोठ्या मंदिरसमूहांमध्ये आढळणारी बहुप्राकार पद्धती कोकणातील सर्व मंदिरांचे वैशिष्ट्य आहे असे मानता येत नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील प्राकाराचा अभ्यास करताना त्याची भौतिक सीमा, प्रवेशमार्ग, प्रदक्षिणा-अवकाश, उपदेवालये, मोकळ्या जागा आणि धार्मिक वापर यांचा एकत्रित विचार करता येतो. उपलब्ध मंदिर-दस्तऐवजीकरणावरून मंदिरपरिसराची रचना मंदिरनिहाय बदलू शकते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट मंदिराला प्राकारयुक्त मंदिर म्हणून वर्गीकृत करण्यासाठी त्या मंदिराच्या प्रत्यक्ष वास्तुरचनेचे दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="BrihadisvaraPrakara"/> === दीपमाळ === दीपमाळ हा महाराष्ट्रातील मंदिरपरिसरात आढळणारा एक वैशिष्ट्यपूर्ण वास्तुघटक आहे. साधारणपणे दगड किंवा विटांपासून उभारलेल्या निमुळत्या होत जाणाऱ्या स्तंभावर दिवे ठेवण्यासाठी ओळीने कोनाडे, हात किंवा इतर जागा तयार केलेल्या असतात. धार्मिक उत्सव आणि विशेष पूजाविधींच्या वेळी या दिव्यांमध्ये तेलाचे दिवे प्रज्वलित केले जातात. मराठी विश्वकोशानुसार दीपमाळ ही महाराष्ट्रीय मंदिरशिल्पाचे एक वैशिष्ट्य मानली जाते.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala">{{cite web |title=दीपमाळ – १ |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/18525/ |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=13 August 2026 }}</ref> दीपमाळेचा संबंध मंदिरातील धार्मिक आणि उत्सवी परंपरांशी आहे. मराठी विश्वकोशानुसार उत्सव, दिवाळी आणि त्रिपुरी पौर्णिमा यांसारख्या प्रसंगी दीपमाळा प्रज्वलित करण्याची प्रथा आढळते. तसेच नवसपूर्तीसाठी मंदिरासमोर दीपमाळ उभारण्याची प्रथा महाराष्ट्रात रूढ असल्याची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> कोकणातील काही मंदिरपरिसरांमध्येही दीपमाळा आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यातील वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण मंदिराच्या परिसरात मंदिरासमोरील चौथऱ्यावर पाच उंच दीपमाळा असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे.<ref name="WalawalLaxminarayanDeepmala">{{cite web |title=श्री देव लक्ष्मीनारायण |url=https://slntrust.org/Shree_dev.html |website=श्री देव लक्ष्मीनारायण |access-date=13 August 2026 }}</ref> दीपमाळ मंदिराच्या प्रांगणात स्वतंत्रपणे उभारलेली असू शकते. तिची उंची, दिव्यांची मांडणी, आकार आणि संख्या मंदिराच्या परिसरानुसार बदलू शकतात. त्यामुळे प्रत्येक कोकणी मंदिरात दीपमाळ असतेच असे मानता येत नाही. एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील दीपमाळेची रचना आणि स्थान यांचा अभ्यास त्या मंदिराच्या स्वतंत्र वास्तु-संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="WalawalLaxminarayanDeepmala"/> दीपमाळेच्या ऐतिहासिक विकासाबाबत विविध मते आढळतात. मराठी विश्वकोशात तिचा महाराष्ट्रीय मंदिरशिल्पातील वैशिष्ट्यपूर्ण घटक म्हणून उल्लेख असला तरी एखाद्या विशिष्ट दीपमाळेचे कालमान किंवा तिच्या निर्मितीचे कारण निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूशी संबंधित शिलालेख, ऐतिहासिक नोंदी, वास्तु-अभ्यास किंवा इतर पुराव्यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना दीपमाळेचा विचार मंदिराच्या परिसररचनेबरोबरच धार्मिक विधी आणि उत्सवपरंपरेच्या संदर्भात करता येतो. दीपमाळ ही काही मंदिरांच्या परिसरात धार्मिक वापराशी संबंधित तसेच दृश्यदृष्ट्या ठळक वास्तुघटक म्हणून आढळते.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> === शिखर आणि छत === शिखर आणि छत हे मंदिराच्या वास्तुरचनेतील महत्त्वाचे ऊर्ध्ववास्तु घटक आहेत. भारतीय मंदिर वास्तुशैलीतील विविध परंपरांमध्ये गर्भगृहाच्या वर शिखर किंवा त्यास अनुरूप ऊर्ध्ववास्तुची रचना आढळते; मात्र त्याचे स्वरूप प्रदेश, कालखंड आणि स्थापत्यपरंपरेनुसार बदलते. कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना शिखराची रचना आणि छताची बांधणी यांचा स्वतंत्र तसेच परस्परसंबंधित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या छतांच्या रचनेत स्थानिक हवामान आणि उपलब्ध बांधकामसाहित्याशी जुळवून घेतलेली पद्धत दिसून येते. दक्षिण कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासात स्थानिक साहित्याचा वापर, लाकडी तुळया व खांब आणि कौलारू छत यांचा उल्लेख आढळतो. काही मंदिरांमध्ये लेटराइट दगडाच्या संरचनेवर लाकडी घटकांचा आधार घेत छताची रचना करण्यात आली आहे.<ref name="Bokil2025">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |title=Temples in the Konkan Region |journal=Journal of History and Archaeology |year=2025 |url=https://www.arfjournals.com/image/catalog/Journals%20Papers/JHA/2025/No%202%20%282025%29/2_Raghunath%20Bokil.pdf |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील पारंपरिक मंदिरांच्या छतांमध्ये कौलांचा वापर आढळतो. दक्षिण कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासानुसार टेराकोटा कौले, लाकडी तुळया आणि खांब तसेच लेटराइट दगड यांचा वापर स्थानिक बांधकामपद्धतीचा भाग आहे.<ref name="Bokil2025"/> छताची रचना मंदिराच्या काष्ठवास्तूशीही संबंधित आहे. लाकडी तुळया, खांब आणि इतर संरचनात्मक घटक छताच्या बांधणीमध्ये वापरले जातात. कोकणातील मंदिर वास्तूंमध्ये काष्ठशिल्प आणि लाकडी बांधकामघटकांचा वापर आढळत असल्याचे विविध अभ्यास आणि दस्तऐवजीकरणातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="LoksattaKonkanTemple">{{cite web |last=मळेकर |first=अरुण |title=कोकणातील मंदिर वारसावास्तू आणि काष्ठशिल्पाकृती |url=https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/heritage-temple-in-konkan-1246377/ |website=लोकसत्ता |date=4 June 2016 |access-date=13 August 2026 }}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या वास्तुरचनेत शिखर आणि छताच्या संदर्भातील वैशिष्ट्ये स्वतंत्रपणे दिसून येतात. उपलब्ध दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये चौकोनी गर्भगृह, त्याला जोडलेला मंडप, अक्षीय नियोजन, लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकटी यांचा वापर आढळतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर येथील मंदिरसमूहाचे उदाहरण स्थानिक बांधकामसाहित्य आणि मंदिराच्या ऊर्ध्ववास्तुरचनेतील संबंधाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे आहे. मात्र, या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील शिखरांची रचना किंवा त्यांचे स्थान समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील मंदिरांच्या छतांची रचना आणि बाह्य स्वरूप स्थानिक वास्तुपरंपरेशी संबंधित आहे. काही मंदिरांमध्ये लेटराइट दगड, लाकूड आणि कौल यांचा संयुक्त वापर आढळतो. या बांधकामपद्धतीत स्थानिक संसाधने आणि पारंपरिक कारागिरी यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="Bokil2025"/><ref name="LoksattaKonkanTemple"/> कोकणातील सर्व मंदिरांना एकसारखे शिखर किंवा उतरते कौलारू छत असते असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य, वास्तूचा आकार आणि कालांतराने झालेली दुरुस्ती, विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार शिखर आणि छताच्या स्वरूपात फरक पडू शकतो. त्यामुळे प्रत्येक मंदिराच्या वास्तुरचनेचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिरांच्या शिखर आणि छताचा अभ्यास करताना वास्तुशैलीबरोबरच स्थानिक बांधकामसाहित्य, काष्ठवास्तू, कौलारू छत आणि पारंपरिक बांधकामतंत्र यांचा विचार करावा लागतो. दक्षिण कोकणातील मंदिरांच्या अभ्यासातून स्थानिक साहित्य आणि कारागिरी यांच्या आधारे विकसित झालेल्या प्रादेशिक वास्तुरूपाची उदाहरणे दिसून येतात.<ref name="Bokil2025"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> == कोकणातील काष्ठवास्तु == === लाकडी स्तंभ === कोकणातील काष्ठवास्तु परंपरेमध्ये लाकडी स्तंभांना संरचनात्मक तसेच कलात्मक महत्त्व आहे. मंदिरांच्या मंडपांसह काही धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या आणि छताशी संबंधित काष्ठघटकांचा वापर आढळतो. नितीन नारहर हाडप यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्र-अभ्यासात अशा विविध काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> लाकडी स्तंभांचा उपयोग केवळ भारवाहक घटक म्हणूनच होत नाही. हाडप यांच्या अभ्यासात काही मंदिरांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर चित्रित लाकडी पटल आढळल्याची नोंद आहे. त्यामुळे काही वास्तूंमध्ये संरचनात्मक आणि अलंकारिक कार्ये एकाच काष्ठघटकात एकत्रित झालेली दिसतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> लाकडी स्तंभांच्या अभ्यासात त्यांची रचना, आकारमान, पायथा, दंड, शीर्षभाग, तुळया आणि कंसांशी असलेला संबंध तसेच त्यावरील कोरीव किंवा चित्रित अलंकरण यांचा विचार करता येतो. या घटकांच्या रचनेत स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध लाकूड, वास्तूचा प्रकार आणि बांधकामाचा कालखंड यांनुसार फरक पडू शकतो. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील लाकडी स्तंभांची एकच प्रमाणबद्ध रचना होती असे मानता येत नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक अभ्यासातही लाकडी बांधकाम आणि अलंकरण यांना स्वतंत्र वास्तु-अभ्यासाचा विषय मानले गेले आहे. माधुकर श्रीपाद माटे यांचे *Deccan Woodwork* हे 1967 मध्ये Deccan College Post-Graduate and Research Institute, Poona यांनी प्रकाशित केलेले अभ्यासग्रंथ आहे.<ref name="Mate1967">{{cite book |last=Mate |first=Madhukar Shripad |title=Deccan Woodwork |publisher=Deccan College Post-Graduate and Research Institute |location=Poona |year=1967 }}</ref> कोकणातील काही मंदिरांच्या मंडपांमध्ये लाकडी स्तंभ, तुळया आणि कंस यांची परस्परसंबंधित संरचना छताला आधार देते. रत्नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या अभ्यासात मंदिराच्या महामंडपात लाकडी स्तंभ, कंस आणि छताची रचना असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या मंदिराच्या वास्तूत लेटराइट दगड, लाकडी पटल, कंस आणि तुळया तसेच टेराकोटा कौलांचा वापर आढळतो.<ref name="PawasSomeshwar2025">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |title=Someśvara Temple of Pawas, Ratnagiri District, Maharashtra – A Case Study |journal=Journal of History and Archaeology |volume=1 |issue=2 |pages=91–98 |year=2025 |url=https://www.arfjournals.com/image/catalog/Journals%20Papers/JHA/2025/No%202%20%282025%29/2_Raghunath%20Bokil.pdf |access-date=13 August 2026 }}</ref> लाकडी स्तंभांवरील अलंकरणामध्ये धार्मिक प्रतिमा, वनस्पतिजन्य आकृतिबंध, प्राणी किंवा इतर सजावटीचे नमुने आढळू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट आकृतीचा धार्मिक किंवा ऐतिहासिक अर्थ निश्चित करताना संबंधित वास्तूचे दस्तऐवजीकरण, शिल्पविषयक अभ्यास आणि स्थानिक परंपरा यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ दृश्य साम्याच्या आधारे एखाद्या प्रतिमेचा निश्चित अर्थ लावणे योग्य ठरत नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या अभ्यासात लाकडी पटल, कंस आणि तुळयांबरोबरच लाकडी स्तंभ आणि महामंडपाच्या छताची नोंद करण्यात आली आहे. मंदिराच्या गर्भगृहाच्या बाह्य भिंतींवर भित्तिचित्रे असून महामंडपाच्या छतावरही चित्रांकन असल्याचे या अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. हे उदाहरण रत्नागिरी जिल्ह्यातील मंदिर वास्तूत काष्ठवास्तू, शिल्प आणि चित्रकलेच्या परस्परसंबंधाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचे आहे.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> कोकणातील लाकडी स्तंभांचा अभ्यास करताना त्यांच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठकोरीव काम, चित्रित पटल, स्थानिक कारागिरी आणि मंदिराच्या वास्तुरचनेशी असलेला संबंध यांचाही विचार करता येतो. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणावरून कोकणातील काष्ठवास्तूत कार्यात्मक बांधकाम आणि अलंकरणात्मक कलाविष्कार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasSomeshwar2025"/> === तुळया आणि कंस === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये तुळया आणि कंस हे महत्त्वाचे संरचनात्मक घटक आहेत. लाकडी स्तंभांवर आधारलेल्या तुळया छताच्या संरचनेचा भाग बनतात, तर कंस हे स्तंभ, तुळया आणि छताच्या रचनेतील जोडणी व आधाराशी संबंधित घटक म्हणून वापरले जातात. कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात लाकडी स्तंभांबरोबरच कंस, छताशी संबंधित काष्ठघटक आणि इतर लाकडी वास्तुघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठवास्तूमधील कंसांना काही वास्तूंमध्ये अलंकरणात्मक स्वरूपही प्राप्त झालेले दिसते. नितीन नारहर हाडप यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील अभ्यासात धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमधील काष्ठघटकांचे तसेच काष्ठअलंकरणाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे काही वास्तूंमध्ये कंसासारखे संरचनात्मक घटक वास्तूच्या दृश्यरचनेचाही भाग बनतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या मंडपांमध्ये तुळया, कंस आणि लाकडी स्तंभ यांची परस्परसंबंधित रचना आढळते. अशा रचनेत स्तंभ आणि कंसांच्या साहाय्याने तुळयांना आधार दिला जातो आणि त्यावर छताची संरचना उभारली जाते. या घटकांचा अभ्यास करताना त्यांचा संरचनात्मक उपयोग तसेच जोडणीची पद्धत आणि वापरलेले साहित्य यांचा विचार करता येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि तिच्या अलंकरणाच्या अभ्यासात माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाला महत्त्वाचे स्थान आहे. हा ग्रंथ 1967 मध्ये Deccan College Postgraduate and Research Institute, Poona यांनी प्रकाशित केला असून दख्खनमधील काष्ठकाम आणि वास्तु-अलंकरणाच्या अभ्यासाशी संबंधित आहे.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील कंसांच्या अलंकरणामध्ये स्थानिक कारागिरीचे विविध नमुने आढळू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट कंसावरील आकृतीला धार्मिक, पौराणिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ देताना संबंधित वास्तूचे दस्तऐवजीकरण, शिल्पविषयक अभ्यास आणि स्थानिक परंपरा यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ आकृतीच्या बाह्य स्वरूपावरून तिचा निश्चित अर्थ ठरविणे योग्य ठरत नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> रत्नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या अभ्यासातून कोकणातील मंदिर काष्ठवास्तूचे आणखी एक उदाहरण उपलब्ध होते. रघुनाथ बोकील यांच्या अभ्यासानुसार या मंदिरात कोरीव लाकडी स्तंभ आणि कंस असून त्यांच्यासोबत कौलारू छताची रचना आहे. मंदिराच्या वास्तूमध्ये स्थानिक साहित्याचा वापर करण्यात आलेला असून लाकूड, टेराकोटा कौले आणि लेटराइट दगड हे प्रमुख बांधकामसाहित्य असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या वास्तु-अभ्यासातून लाकडी स्तंभ, कंस, तुळया आणि कौलारू छत यांचा परस्परसंबंधही स्पष्ट होतो. या घटकांवर केलेले काष्ठकोरीव काम मंदिराच्या वास्तुरचनेला अलंकरणात्मक स्वरूप देते. त्यामुळे पावसचे उदाहरण कोकणातील संरचनात्मक काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरण यांचा एकत्रित अभ्यास करण्यासाठी उपयुक्त ठरते.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> कोकणातील सर्व मंदिरांमध्ये तुळया आणि कंसांची रचना एकसारखी आहे असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध लाकूड, वास्तूचे आकारमान आणि कालांतराने झालेली दुरुस्ती, विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार या घटकांच्या आकारमानात, प्रमाणात आणि अलंकरणात फरक पडू शकतो. त्यामुळे तुळया आणि कंसांचा अभ्यास मंदिरनिहाय वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे करणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील तुळया आणि कंसांचा अभ्यास करताना त्यांच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठकोरीव काम, अलंकरण, स्थानिक कारागिरी आणि मंदिराच्या वास्तुरचनेशी असलेला संबंध यांचाही विचार करता येतो. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणातून काष्ठवास्तूमध्ये कार्यात्मक बांधकाम आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasSomeshwar2025"/> या लेखाचे लिखाण स्रुरू आहे ....... == संदर्भ == 2xc9krjzufvhjc84vxb7eed2fxlp6g7 2701575 2701574 2026-08-13T10:26:57Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]]) 2701575 wikitext text/x-wiki '''कोकणातील देवळांची वास्तुशैली''' केवळ धार्मिक वास्तूंच्या निर्मितीशी संबंधित परंपरा नसून, प्रदेशाचा भूगोल, हवामान, स्थानिक बांधकाम साहित्य, पारंपरिक कारागिरी, धार्मिक श्रद्धा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक परंपरा यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेली वास्तुपरंपरा म्हणून तिचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील देवळांचा अभ्यास करताना त्यांच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच वास्तुरचना, बांधकामतंत्र, वापरलेले साहित्य, परिसरनियोजन आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. आधुनिक स्थापत्य-अभ्यासांमध्येही कोकणातील मंदिर वास्तूंचा संबंध स्थानिक पर्यावरण, बांधकाम साहित्य, पारंपरिक नियोजन आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025">{{cite book |last=Korlekar |first=Vivek T. |last2=Desai |first2=Chetan S. |chapter=Temple Architecture in the Konkan: Integrating Sustainability and Cultural Legacy |title=Proceedings of the IIA International Research Conference 2024 – Anveshan, 29–31 August, Thiruvananthapuram, India: Asian Architectural Strategies for a Sustainable Future |pages=107–130 }}</ref> <ref name="Potdar2020">{{cite journal |last=Potdar |first=Komal |title=Vernacular Temple Architecture in Sindhudurg District, Konkan Region, Maharashtra |journal=INTACH Journal of Heritage Studies |volume=4 |issue=1 |year=2020 }}</ref> कोकणातील देवळांची वास्तुशैली एकसंध किंवा संपूर्ण प्रदेशात एकसारखी आढळणारी शैली नाही. रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या प्रदेशांमध्ये भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, धार्मिक परंपरा, स्थानिक कारागिरी आणि ऐतिहासिक विकास यांनुसार वास्तुरचनेत भिन्नता दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासात मंदिररचना, स्थानिक भूगोल, उपलब्ध साहित्य आणि पारंपरिक नियोजनपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="Potdar2020"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात भव्यता किंवा स्मारकीय आकारमानापेक्षा स्थानिक वास्तुपरंपरा आणि तिचा सामाजिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासानुसार कोकणातील काही धार्मिक वास्तूंचे स्वरूप स्थानिक निवासवास्तू आणि इतर गैर-स्मारकीय वास्तूंशी संबंधित दिसते. अशा वास्तूंमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक कारागिरी आणि धार्मिक उपयोग यांचा परस्परसंबंध आढळतो. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास केवळ त्यांच्या बाह्य रूपावर आधारित न ठेवता त्यांच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि धार्मिक संदर्भांसह करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DalviDalvi2010">{{cite book |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |chapter=Dismantling Cosmopolitanism: Transformations in the Sacred Heritage of the Non-Monumental in the Konkan |editor-last=Prashad |editor-first=Deependra |title=New Architecture and Urbanism: Development of Indian Traditions |pages=112–117 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |location=Newcastle upon Tyne |year=2010 }</ref><ref name="DalviDalvi2014">{{cite magazine |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |title=Politicizing the Sacred: Religious Architecture in the Konkan |magazine=Take on Art |volume=IV |issue=13 |date=January 2014 }}</ref> देवळाच्या वास्तुरचनेत गर्भगृह, मंडप, प्रवेशरचना, छत, प्राकार, दीपमाळ, काष्ठघटक आणि इतर पूरक वास्तुघटक यांचा समावेश होऊ शकतो; मात्र हे सर्व घटक प्रत्येक कोकणी देवळात समान स्वरूपात किंवा अनिवार्यपणे आढळतात असे मानता येत नाही. मंदिरनिहाय वास्तुरचना स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलू शकते. त्यामुळे कोकणातील देवळांची वास्तुशैली समजून घेताना समान वैशिष्ट्यांपेक्षा प्रादेशिक विविधता आणि स्थानिक अनुकूलन यांना अधिक महत्त्व देणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> कोकणातील देवळांची वास्तुशैली ही म्हणूनच धर्म, पर्यावरण, स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र, कारागिरी आणि ग्रामजीवन यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेण्याची वास्तुपरंपरा आहे. या लेखात या वास्तुपरंपरेचा अभ्यास तिच्या भौगोलिक आणि पर्यावरणीय पार्श्वभूमीपासून ऐतिहासिक विकास, स्थाननियोजन, वास्तुघटक, काष्ठवास्तु, शिल्पकला, कावी कला, बांधकाम साहित्य, प्रादेशिक वैशिष्ट्ये, सामाजिक उपयोग आणि संवर्धनाच्या प्रश्नांपर्यंत विविध अंगांनी करण्यात येतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DalviDalvi2010"/> == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीची संकल्पना == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा विचार केवळ देवळाच्या बाह्य आकारमानावरून करणे योग्य ठरत नाही. देवळाची निवडलेली जागा, परिसराशी असलेले नाते, गर्भगृह आणि मंडपाची रचना, प्रवेशमार्ग, छताची रचना, बांधकाम साहित्य, लाकूड आणि दगड यांचा वापर, वास्तू-अलंकरण, धार्मिक उपयोग तसेच स्थानिक समुदायाशी असलेले संबंध या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार केल्यास या वास्तुपरंपरेचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा संबंध पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक संसाधनांचा वापर, वास्तुघटक आणि सांस्कृतिक सातत्य यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तूंचे विश्लेषण करताना स्थानिक बांधकाम साहित्य, बांधकामतंत्र, वास्तुरचना आणि मंदिरांच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === कोकण आणि देऊळ वास्तू === कोकण प्रदेश महाराष्ट्राच्या पश्चिम भागात अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांगांच्या दरम्यान पसरलेला आहे. या प्रदेशात किनारी भाग, डोंगराळ प्रदेश, पठारी भूभाग, नद्या, खाड्या आणि दऱ्याखोऱ्यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या पश्चिमेस अरबी समुद्र आणि पूर्वेस सह्याद्री पर्वतरांगा असून या प्रदेशाचे भौगोलिक स्वरूप डोंगराळ, मध्यम उताराच्या पठारी आणि किनारी अशा व्यापक भूभागांत विभागलेले आहे.<ref name="GSDAKonkan">{{cite web |title=Konkan |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/ |website=Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्येही या प्रदेशातील सह्याद्री पर्वतरांगा, अरबी समुद्र, नद्या, किनारी मैदाने, लेटराइटची पठारे आणि डोंगराळ भूभाग यांची नोंद आढळते.<ref name="GazetteerRatnagiriGeography">{{cite web |title=Physical Features and Natural Resources — Geographical Regions |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> या भौगोलिक विविधतेच्या पार्श्वभूमीवर कोकणातील पारंपरिक देवळांच्या वास्तुरचनेचा अभ्यास करताना देवळाचे स्थान, परिसर, बांधकाम साहित्य आणि वास्तुरचनेचे पर्यावरणाशी असलेले संबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === प्रादेशिक वैशिष्ट्ये === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक बांधकामपद्धतीनुसार विविधता आढळते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक देऊळ वास्तुशैलीवरील अभ्यासात स्थानिक भूगोल, बांधकाम साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक वास्तुपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="Potdar2020"/> त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट देवळाच्या वास्तुरचनेवरून संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान वास्तुशैली निश्चित करणे योग्य ठरत नाही. त्याऐवजी रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या विविध भागांतील देवळांच्या वास्तुरचना, बांधकाम साहित्य, वास्तुघटक आणि स्थानिक परंपरा यांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास प्रादेशिक वैशिष्ट्ये अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येतात.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपात कालानुसारही बदल झाले आहेत. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासात कोकणातील गैर-स्मारकीय धार्मिक वास्तूंच्या स्थानिक स्वरूपात आधुनिक काळात झालेल्या परिवर्तनाचा विचार करण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार काही धार्मिक वास्तूंच्या रूपांतरणामध्ये पारंपरिक वास्तुघटक, स्थानिक प्रमाण आणि साहित्य यांच्यात बदल झाले असून धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपावर आधुनिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रक्रियांचाही प्रभाव पडला आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="DalviDalvi2014"/> === वास्तु आणि ग्रामजीवन === कोकणातील देऊळ हे केवळ धार्मिक उपासनेचे स्थान न राहता अनेक ठिकाणी ग्रामजीवनाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवहारांचेही केंद्र राहिले आहे. धार्मिक उत्सव, जत्रा, सामुदायिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरा यांमुळे देवळाचा परिसर आणि स्थानिक समाज यांच्यातील संबंध दृढ झालेले दिसतात. त्यामुळे देवळाच्या वास्तूचा अभ्यास करताना तिच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तूंचा विचार धार्मिक उपयोगाबरोबरच समुदायाच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासातून मंदिर वास्तू, स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि समुदायाच्या सांस्कृतिक जीवनातील परस्परसंबंध अधोरेखित होतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात Dalvi आणि Dalvi यांनी धार्मिक वास्तू, निवासवास्तू, वस्ती आणि सार्वजनिक अवकाश यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार पारंपरिक कोकणी वास्तुपरंपरेचे स्वरूप स्थानिक जीवनपद्धती, उपलब्ध साहित्य आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांशी संबंधित होते.<ref name="DalviDalvi2010"/> अशा प्रकारे कोकणातील देवळाची वास्तुरचना ही केवळ धार्मिक विधींसाठी आवश्यक असलेल्या वास्तुघटकांपुरती मर्यादित न राहता स्थानिक समाजाच्या सामुदायिक जीवनाशीही संबंधित अवकाश म्हणून अभ्यासता येते. तथापि, सर्व कोकणी देवळे समान प्रकारे सामाजिक केंद्र म्हणून वापरली जातात असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक देवळाच्या स्थानिक उपयोगाचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === धार्मिक वास्तू आणि सांस्कृतिक वारसा === कोकणातील देवळांचे महत्त्व त्यांच्या वास्तुरचनेपुरते मर्यादित नसून, त्या स्थानिक सांस्कृतिक वारशाच्या भौतिक अभिव्यक्ती म्हणूनही अभ्यासता येतात. देवळांशी संबंधित बांधकामतंत्र, काष्ठशिल्प, अलंकरण, धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांमधून वास्तुज्ञान आणि सांस्कृतिक परंपरांचे विविध पैलू व्यक्त होतात.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या दृष्टीने कोकणातील देवळांचा अभ्यास हा वास्तुकला, इतिहास, लोकसंस्कृती, पर्यावरण आणि वारसा-संवर्धन या विविध क्षेत्रांना जोडणारा बहुविषयक अभ्यास ठरतो. Korlekar आणि Desai यांनी कोकणातील देवळांच्या वास्तुशैलीचा संबंध स्थानिक संसाधने, बांधकामतंत्र, पर्यावरणीय परिस्थिती आणि सांस्कृतिक सातत्याशी जोडला आहे. Potdar यांच्या सिंधुदुर्गातील अभ्यासात स्थानिक भूगोल, साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक वास्तुपद्धती यांच्या संदर्भात देऊळ वास्तूंचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> देऊळ वास्तूंच्या संवर्धनाच्या दृष्टीने त्यांच्या भौतिक रचनेबरोबरच त्यांच्याशी संबंधित पारंपरिक कारागिरी आणि बांधकामज्ञानाचे दस्तऐवजीकरणही महत्त्वाचे ठरते. त्यामुळे कोकणातील देवळांचा वारसा समजून घेताना वास्तू, तिचे साहित्य, कारागिरी, धार्मिक उपयोग आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === हवामान आणि पर्जन्यमान === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना या प्रदेशाचे हवामान आणि विशेषतः मान्सूनचे पर्जन्यमान महत्त्वाचे पर्यावरणीय घटक ठरतात. अरबी समुद्रालगतचा प्रदेश, सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांचा भूभाग आणि मान्सूनशी संबंधित पर्जन्यमान यांमुळे पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात छताची रचना, पावसापासून संरक्षण, पाण्याचा निचरा आणि बांधकाम साहित्य यांसारख्या बाबींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या भौगोलिक रचनेत डोंगराळ, पठारी आणि किनारी भूभागांचा समावेश होतो.<ref name="GSDAKonkan"/> कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीवरील आधुनिक अभ्यासातही स्थानिक पर्यावरण, उपलब्ध संसाधने, पारंपरिक बांधकामपद्धती आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील देवळांच्या वास्तुरचनेत स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र आणि पर्यावरणाशी संबंधित बाबींचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> किनारी महाराष्ट्रातील पारंपरिक वस्तीच्या अभ्यासातून स्थानिक हवामान आणि भूभागाशी जुळवून घेतलेल्या वास्तुरचनेची उदाहरणे नोंदविण्यात आली आहेत. Harihareshwar येथील अभ्यासात पारंपरिक घरांच्या छतांमध्ये लाकडी घटकांवर आधारित कौलारू रचना आढळत असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात अशा छतांची देखभाल आणि त्यांच्यासमोरील संवर्धनविषयक अडचणींचाही विचार करण्यात आला आहे.<ref name="ManjrekarSharmaKeskar2021">{{cite book |last=Manjrekar |first=Shraddha Mahore |last2=Sharma |first2=Pallavi |last3=Keskar |first3=Poorva |chapter=Built Environment of Indian Villages: A Case Study of Coastal Village of Maharashtra |title=Architecture & Planning for Villages |year=2021 }}</ref> या निरीक्षणांचा उपयोग कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीच्या पर्यावरणीय संदर्भाचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो; मात्र घरांच्या वास्तुरचनेविषयीचे निष्कर्ष सर्व देवळांना थेट लागू करता येत नाहीत. देवळांच्या छतांची रचना, साहित्य आणि बांधकामतंत्र यांचा निष्कर्ष संबंधित देवळाच्या स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे काढणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील देवळांच्या अभ्यासात स्थानिक पर्यावरण आणि बांधकामपरंपरेचा विचार करण्याची आवश्यकता याच कारणामुळे अधोरेखित होते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === स्थानिक बांधकाम साहित्य === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या बांधकाम साहित्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. दगड, लेटराइट किंवा जांभा दगड, लाकूड, माती, चुना आणि कौले यांसारख्या साहित्याचा कोकणातील विविध पारंपरिक वास्तूंमध्ये वापर झालेला आढळतो. या साहित्याचा वापर त्यांच्या स्थानिक उपलब्धतेबरोबरच प्रदेशातील हवामान, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि कारागिरीशी संबंधित असल्याचे विविध वास्तु-अभ्यासांतून दिसून येते.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक देऊळ वास्तुशैलीवरील Komal Potdar यांच्या अभ्यासात देवळांच्या वास्तुरचनेचा संबंध स्थानिक भूगोल, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक वास्तुनियोजनाशी जोडण्यात आला आहे. या अभ्यासातून सिंधुदुर्गातील देऊळ वास्तूंच्या वास्तुघटकांचा आणि त्यांच्या स्थानिक संदर्भांचा अभ्यास करण्यात आल्याचे दिसते.<ref name="Potdar2020"/> लाकूड हे कोकणातील पारंपरिक वास्तुपरंपरेतील महत्त्वाचे साहित्य आहे. Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथात दख्खनमधील काष्ठवास्तू, लाकडी वास्तुघटक आणि काष्ठकारागिरीचा व्यापक अभ्यास करण्यात आला आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना हा व्यापक दख्खनी संदर्भ उपयुक्त ठरतो; मात्र त्यातील निष्कर्ष कोकणातील प्रत्येक देवळाला थेट लागू करता येत नाहीत.<ref name="Mate1967">{{cite book |last=Mate |first=Madhukar Shripad |title=Deccan Woodwork |series=Deccan College Building Centenary & Silver Jubilee Series |volume=49 |publisher=Deccan College Postgraduate and Research Institute |location=Poona |year=1967 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी परिसरातील विविध प्रकारच्या दगडांची तसेच लेटराइटची नोंद आढळते. या प्रदेशात बांधकामासाठी वापरता येणारे स्थानिक दगड उपलब्ध असल्याची नोंद या ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये करण्यात आली आहे.<ref name="GazetteerStone">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Building Stones |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_economic.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> स्थानिक बांधकाम साहित्याचा वापर हा कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीच्या अभ्यासातील एक महत्त्वाचा घटक आहे. तथापि, सर्व देवळांमध्ये समान साहित्य किंवा समान बांधकामपद्धती वापरली गेली असे मानता येत नाही. विशिष्ट देवळातील साहित्य निश्चित करण्यासाठी त्या देवळाचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Potdar2020"/><ref name="GazetteerStone"/> === जांभा दगड आणि इतर दगडांचा वापर === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक दगडांच्या उपलब्धतेला महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात बांधकामासाठी उपयुक्त अशा विविध प्रकारच्या खडकांची उपलब्धता असल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आढळते. त्यामध्ये granite-gneiss, quartzite, Deccan trap आणि laterite यांसारख्या खडकांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात स्थानिक भूगर्भीय रचना आणि बांधकाम साहित्य यांचा संबंध विचारात घेता येतो.<ref name="GazetteerStone"/> विशिष्ट देवळामध्ये कोणत्या प्रकारचा दगड वापरण्यात आला आहे, हे मंदिरनिहाय बदलू शकते. कुंकेश्वर देवळाच्या पायाभरणीत granite, तर वरील बांधकाम आणि घुमटामध्ये laterite वापरल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये आहे. यावरून एका देवळाच्या वास्तूमध्येही वेगवेगळ्या वास्तुघटकांसाठी भिन्न प्रकारच्या दगडांचा वापर झालेला दिसतो.<ref name="GazetteerKunkeshvar">{{cite web |title=Kunkeshvar |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Kunkeshvar.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> सावंतवाडी परिसरातील वाळवळ आणि आकेरी येथे बांधकामासाठी उपयुक्त दगडांच्या उपलब्धतेची नोंद जुन्या *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये आहे. त्यानुसार वाळवळ येथील दगड quartz किंवा quartzite प्रकारचा असून आकेरी येथील दगड slate-coloured talc-schist प्रकारचा, कठीण आणि बांधकामासाठी उपयुक्त असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच नोंदीत सावंतवाडी परिसरातील अनेक ठिकाणी laterite उत्खनन होत असल्याचाही उल्लेख आहे.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone">{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Minerals |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pro2_minerals.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> या नोंदींवरून कोकणातील पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात केवळ “जांभा दगड” या एका संज्ञेपुरते मर्यादित न राहता विविध स्थानिक दगडांचे प्रकार, त्यांची भौगोलिक उपलब्धता आणि विशिष्ट वास्तूंमध्ये झालेला वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. एखाद्या देवळात वापरलेल्या दगडाचा प्रकार निश्चित करण्यासाठी त्या देवळाचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण किंवा विश्वसनीय ऐतिहासिक नोंद आवश्यक आहे. वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण देवळाचा उल्लेख रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमधील स्थानवर्णनात आढळतो. देवळाचे स्थान नदीकाठी असल्याचे तसेच त्याच्या वास्तूत दगडाचा वापर आणि स्तंभांवरील कोरीव काम यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="GazetteerValavalTemple">{{cite web |title=Valaval |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Valaval.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> कुंकेश्वर देऊळ हे दगडी बांधकामातील विविधतेचे उदाहरण आहे. गॅझेटियरनुसार त्याच्या पायाभरणीत granite आणि वरील बांधकामात तसेच घुमटामध्ये laterite वापरण्यात आला आहे. देवळाच्या प्रवेशद्वारावरील शिलालेखाच्या आधारे इ.स. १६८० मध्ये त्याची दुरुस्ती आणि विस्तार झाल्याचीही नोंद आहे.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> कुंकेश्वर देवळाच्या बांधकामाचा अभ्यास करताना त्यामुळे केवळ वापरलेल्या दगडांच्या प्रकारांचा विचार न करता वास्तूच्या दुरुस्ती, विस्तार आणि नंतरच्या देखभालीच्या टप्प्यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. यामुळे सध्याच्या वास्तुरचनेतील विविध घटकांचा ऐतिहासिक विकास समजून घेण्यास मदत होते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुपरंपरेत लाकडाला महत्त्वाचे स्थान आहे. धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर काष्ठघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"> {{cite web |last=Hadap |first=Nitin Narhar |title=Konkan Woodwork: A Preliminary Note |website=Academia.edu |url=https://siu-in.academia.edu/DrNitinHadap |access-date=13 August 2026 }} </ref> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील काष्ठवास्तू आणि काष्ठकलांचा क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे विचार करण्यात आला आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणारे लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया आणि इतर काष्ठघटक यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचीही नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ वास्तूच्या संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून, त्यावर कोरीव काम आणि इतर अलंकरणात्मक प्रक्रिया करून वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपातही भर घालण्यात आली आहे. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना तिच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठशिल्प आणि अलंकरण यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या ग्रंथात दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, काष्ठकारागिरी आणि काष्ठशिल्प यांची व्यापक पार्श्वभूमी आढळते. हा संदर्भ कोकणातील काष्ठवास्तूचे स्थान व्यापक दख्खनी काष्ठपरंपरेच्या संदर्भात समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो; मात्र त्यातील सर्व वैशिष्ट्ये कोकणातील प्रत्येक देवळाला थेट लागू करता येत नाहीत.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना लाकडाचा वापर, स्थानिक कारागिरी, वास्तूतील काष्ठघटक, धार्मिक उपयोग आणि अलंकरण यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तू ही कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीतील केवळ सजावटीची बाब नसून, काही देवळांच्या वास्तुरचनेतील संरचनात्मक, कलात्मक आणि सांस्कृतिक घटक म्हणून तिचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुशैलीमध्ये लाकडाला विशेष महत्त्व आहे. धार्मिक आणि लौकिक अशा दोन्ही प्रकारच्या वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर वास्तुघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील लाकडी कलापरंपरेचे क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे अध्ययन करण्यात आले आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणाऱ्या लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, bracket figures, ceiling panels, lintels आणि इतर काष्ठघटकांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. तसेच काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून त्यावर कोरीव काम करून वास्तूला कलात्मक स्वरूप देण्यात आले. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तुचा अभ्यास हा वास्तुशास्त्र आणि काष्ठशिल्प या दोन्हींच्या संगमातून करणे आवश्यक ठरते. दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या संदर्भातून दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, कारागिरी आणि काष्ठशिल्पाची व्यापक पार्श्वभूमी समजण्यास मदत होते.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना स्थानिक लाकूड, कारागिरीचे तंत्र, धार्मिक उपयोग आणि वास्तूतील लाकडी घटकांचे परस्परसंबंध यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तु ही कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीची केवळ सजावटीची बाब नसून तिच्या संरचनात्मक आणि सांस्कृतिक स्वरूपाचा महत्त्वाचा भाग आहे. === काष्ठशिल्प आणि देऊळ वास्तु === काष्ठशिल्प हे कोकणातील देऊळ वास्तुपरंपरेतील महत्त्वाचे कलात्मक अंग आहे. लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, छताची पटलं आणि इतर काष्ठघटकांवर केलेले कोरीव काम वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालते. Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लाकडी कोरीव काम आढळल्याची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासात लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताची पटलं, तुळया आणि इतर काष्ठघटकांचा तसेच काही देवळांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवरील रंगीत काष्ठपटलांचा उल्लेख आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना त्यावरील प्रतिमा, अलंकरणात्मक नमुने, कोरीव कामाचे तंत्र, शैली, संभाव्य कालमान आणि त्यांचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ यांचा विचार करता येतो. Hadap यांच्या अभ्यासात काष्ठकलांमधील प्रतिमाशास्त्र, शैली, तंत्र, कलात्मक मूल्य आणि सामाजिक-धार्मिक इतिहास यांचाही विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे काष्ठशिल्प हे केवळ सजावटीचे अंग न राहता वास्तूशी संबंधित कलात्मक आणि सांस्कृतिक माहितीचा स्रोत म्हणूनही अभ्यासता येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर देवळांतील काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र अभ्यासही करण्यात आला आहे. या अभ्यासाचा केंद्रबिंदू या देवळांमध्ये जतन झालेल्या काष्ठशिल्प-पटलांचा असून, त्यामुळे पावस येथील काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र वास्तुशिल्पीय आणि कलाविषयक संदर्भात अभ्यास करता येतो.<ref name="PawasKashthashilpa2026">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Joshi |first2=Renuka |last3=Ambalkar |first3=Janhavi |last4=Gaikwad |first4=Tanvi |title=Case Study of Kashthashilpa Panels from Someshwara and Vishweshwar Temple of Pawas, Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Kalākalpa: IGNCA Journal of Arts |year=2026 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |location=New Delhi }}</ref> पावस येथील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना काष्ठशिल्प-पटलांची रचना, त्यावरील अलंकरण, वापरलेले साहित्य, कारागिरीचे तंत्र आणि देवळाच्या वास्तुरचनेतील त्यांचे स्थान यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. अशा अभ्यासातून रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठशिल्प परंपरेची स्थानिक वैशिष्ट्ये आणि तिचा देऊळ वास्तुशी असलेला संबंध अधिक स्पष्ट होण्यास मदत होऊ शकते.<ref name="PawasKashthashilpa2026"/> === काष्ठवास्तुतील संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक घटक === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये लाकडाचा वापर संरचनात्मक तसेच अलंकरणात्मक घटक म्हणून करण्यात आला आहे. स्तंभ, तुळया, छताचे घटक आणि चौकटी यांसारख्या काष्ठघटकांना वास्तूच्या संरचनेत भूमिका असतानाच, त्यांवरील कोरीव काम आणि इतर अलंकरणात्मक घटक वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काही धार्मिक वास्तूंमध्ये काष्ठशिल्पावर देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रतीके, पौराणिक प्रतिमा किंवा स्थानिक कलापरंपरांशी संबंधित अलंकरण आढळू शकते. मात्र, अशा प्रतिमांचे स्वरूप आणि त्यांचे अर्थ वास्तूनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे काष्ठशिल्पातील प्रतिमांचे अर्थ लावताना प्रत्यक्ष वास्तु-अभ्यास, शिल्पविषयक दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भ यांचा आधार घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठवास्तूच्या संवर्धनाचा विचार करताना तिच्या संरचनात्मक भूमिकेबरोबरच काष्ठशिल्पाचे कलात्मक आणि ऐतिहासिक महत्त्वही लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूंच्या दस्तऐवजीकरणात लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताची पटलं आणि इतर काष्ठघटकांची नोंद करण्यात आली आहे. अशा घटकांचे दस्तऐवजीकरण त्यांच्या वास्तुशिल्पीय, कलात्मक आणि सांस्कृतिक मूल्यांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास हा एका विशिष्ट कालखंडात अचानक निर्माण झालेल्या वास्तुप्रकाराच्या स्वरूपात पाहता येत नाही. या प्रदेशातील धार्मिक स्थापत्याच्या पुरातत्त्वीय पुराव्यांमध्ये प्राचीन शैलकृत धार्मिक वास्तूंचा समावेश होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील प्रारंभिक ब्राह्मणीय शैलकृत गुहा हे त्याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. या स्थळावर शैलकृत गुहा, शिल्पप्रतिमा आणि प्रतिमाशास्त्रीय घटक आढळतात आणि त्यांचा काल इ.स.च्या चौथ्या–पाचव्या शतकाच्या सुमारास निश्चित करण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |last3=Dhanawade |first3=Anjay |last4=Ganvir |first4=Shrikant |last5=Dalavi |first5=Hemant |title=Early Brahmanical Rock Cut Caves at Katalgaon-Javade, District Ratnagiri, Maharashtra, India |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Sri Lanka |volume=62 |issue=2 |year=2018 |pages=65–114 |url=https://www.royalasiaticsociety.lk/wp-content/uploads/2022/09/A-Contents-of-RASSL-Journals-for-Sale-up-to-2019-1.pdf |publisher=Royal Asiatic Society of Sri Lanka }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शैलकृत धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात पुढील संशोधनातूनही नवीन पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. Bokil आणि Kamble यांच्या २०२५ मधील अभ्यासात संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका शैलकृत गुहेची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासातून दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तुंच्या पुढील संशोधनाची आवश्यकता अधोरेखित करण्यात आली आहे.<ref name="BokilKambleRockCutCaves">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Kamble |first2=Riya |title=Newly Discovered Rock-Cut Caves from the Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Journal of Studies in South Asia |volume=1 |issue=1 |year=2025 |pages=17–24 |date=30 June 2025 |url=https://www.pbjournals.com/JSSA }}</ref> कोकणातील धार्मिक स्थापत्याच्या पुढील विकासाचा अभ्यास करताना दगडी वास्तू, काष्ठवास्तू, लेटराइटचा वापर, स्थानिक बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात स्थानिक साहित्य, वास्तुघटक आणि कारागिरी यांच्यातील संबंध दिसून येतात. काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, तुळया, दरवाजे, कंस आणि इतर काष्ठघटकांच्या वापराची नोंद झाली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास केवळ वास्तूच्या बाह्य स्वरूपावर आधारित न ठेवता पुरातत्त्वीय अवशेष, वास्तुरचना, शिल्पकला, प्रतिमाशास्त्र, ऐतिहासिक साधने आणि स्थानिक वास्तुपरंपरा यांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून करणे आवश्यक आहे. कातळगाव–जावडे येथील अभ्यासात शैलकृत वास्तुरचना आणि शिल्प-प्रतिमाशास्त्राचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे, तर कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या आधुनिक अभ्यासात वास्तू, स्थानिक परंपरा आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा कालानुक्रम निश्चित करताना प्रत्येक वास्तूचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय, ऐतिहासिक आणि वास्तुशिल्पीय पुरावा विचारात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध पुराव्यांवरून विविध कालखंडांतील धार्मिक स्थापत्याची वैशिष्ट्ये ओळखता येतात; मात्र आधुनिक कोकणातील सर्व देवळांची वास्तुरचना एका अखंड आणि एकरेषीय विकासातून निर्माण झाली असे मानणे योग्य ठरणार नाही. प्रदेशातील विविध भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक साहित्य, धार्मिक परंपरा आणि कारागिरी यांमुळे या वास्तुपरंपरेत प्रादेशिक विविधता निर्माण झालेली दिसते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === प्राचीन धार्मिक वास्तू === कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासासाठी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तुसमूह महत्त्वाचा पुरातत्त्वीय पुरावा आहे. कातळगाव आणि जावडे ही गावे लांजा तालुक्यात असून, तेथील शैलकृत वास्तू लेटराइट किंवा फेरिक्रीटच्या थरात कोरण्यात आल्या आहेत. Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार या स्थळाच्या एका परिसरात एकूण दहा शैलकृत वास्तूंची नोंद करण्यात आली आहे. त्यांपैकी काही वास्तूंच्या परिसरात शिल्पप्रतिमा, पादपीठे, कोनाडे आणि इतर वास्तुघटक आढळतात.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तू साधारणपणे इ.स.च्या चौथ्या–पाचव्या शतकाच्या कालखंडाशी संबंधित आहेत. या वास्तूंचे महत्त्व त्यांच्या प्राचीनतेबरोबरच त्यांच्या वास्तुरचनेत आणि शिल्पप्रतिमांमध्ये आहे. अभ्यासकांनी या वास्तूंची तुलना महाराष्ट्र, गोवा आणि दख्खनमधील इतर आरंभीच्या ब्राह्मणीय शैलकृत वास्तूंशी केली आहे. त्यामुळे पश्चिम किनारपट्टीवरील आरंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक स्थापत्याच्या अभ्यासात कातळगाव–जावडे हे महत्त्वाचे स्थळ ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील अनेक शैलकृत वास्तू आकाराने लहान आणि एककक्षीय स्वरूपाच्या आहेत. काही वास्तूंमध्ये पादपीठे किंवा आसनासदृश घटक आढळतात. अभ्यासानुसार या वास्तूंमध्ये प्रवेशासाठी स्वतंत्र विकसित दरवाजाची चौकट सामान्यतः आढळत नाही; सातव्या गुहेत मात्र दरवाजाच्या चौकटीशी संबंधित वैशिष्ट्ये असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या प्रकारच्या साध्या, एककक्षीय शैलकृत वास्तूंची उदाहरणे महाराष्ट्र आणि गोवा तसेच दख्खनमधील इतर स्थळांशी तुलनात्मक स्वरूपात अभ्यासली आहेत.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> या वास्तुसमूहातील शिल्पप्रतिमांमध्ये वैष्णव आणि शैव धार्मिक परंपरांशी संबंधित विषय आढळतात. अभ्यासात विष्णू, नरसिंह, कार्तिकेय, शिव-पार्वती आणि गंगावतरणाशी संबंधित शिल्पांचा तसेच ब्रह्मा किंवा बहुमुखी शिवाशी संबंधित असू शकणाऱ्या प्रतिमेचा विचार करण्यात आला आहे. काही प्रतिमांची ओळख निश्चित नसल्याने अभ्यासकांनी त्याबाबत संभाव्य मते मांडली आहेत.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील वास्तूंच्या अभ्यासातून शैलकृत स्थापत्य आणि धार्मिक प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट होतो. वास्तुरचना, शिल्पप्रतिमा आणि त्यांच्या प्रतिमाशास्त्रीय वैशिष्ट्यांचा एकत्रित अभ्यास केल्यामुळे आरंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक स्थापत्याच्या स्वरूपाचा अभ्यास करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तूंची तुलना दख्खन आणि पश्चिम भारतातील इतर आरंभीच्या ब्राह्मणीय शैलकृत वास्तूंशी करण्यात आली आहे. या तुलनेत काही वास्तुघटक आणि एककक्षीय रचनांमध्ये साम्य आढळते. त्यामुळे कातळगाव–जावडे येथील वास्तूंचा अभ्यास स्थानिक पुराव्यांपुरता मर्यादित न ठेवता व्यापक दख्खनी शैलकृत स्थापत्यपरंपरेच्या संदर्भातही करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या उपलब्धतेबाबत Raghunath Bokil आणि Riya Kamble यांच्या २०२५ मधील अभ्यासात योग्य शैलसाहित्याच्या मर्यादित उपलब्धतेमुळे या प्रदेशात शैलकृत वास्तूंची संख्या तुलनेने मर्यादित असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका नव्याने नोंद झालेल्या शैलकृत गुहेचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> या नव्या पुरातत्त्वीय नोंदींमुळे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या अभ्यासाला पुढील संशोधनाची दिशा मिळते. नव्याने नोंद होणाऱ्या स्थळांचे दस्तऐवजीकरण, त्यांची वास्तुरचना आणि शिल्पवैशिष्ट्यांचे तुलनात्मक विश्लेषण तसेच उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांचा अभ्यास यांद्वारे या वास्तुपरंपरेचे अधिक सुस्पष्ट आकलन होऊ शकते.<ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> कातळगाव–जावडे आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील इतर शैलकृत वास्तू या नंतरच्या कोकणी देऊळ वास्तुशैलीची थेट किंवा एकमेव पूर्वरूपे म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध पुरातत्त्वीय अभ्यास मात्र या वास्तूंमधून कोकणातील प्राचीन धार्मिक स्थापत्य, शैलकृत वास्तुरचना आणि प्रतिमाशास्त्रीय परंपरांचा महत्त्वपूर्ण पुरावा उपलब्ध करून देतात. त्यामुळे कोकणातील देऊळ स्थापत्याच्या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास करताना या शैलकृत वास्तूंचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भ म्हणून विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> === शिलाहार आणि मध्ययुगीन परंपरा === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहार राजवटीला महत्त्वाचे स्थान आहे. दक्षिण कोकणातील शिलाहार घराण्याची सत्ता साधारण इ.स. ७७० ते १०२० या कालखंडात होती. या घराण्याच्या सत्तेचा विस्तार सह्याद्री पर्वत आणि समुद्र यांच्या दरम्यानच्या दक्षिण कोकण प्रदेशाशी संबंधित होता. शिलाहारांच्या इतिहासाची माहिती ताम्रपट, शिलालेख आणि इतर ऐतिहासिक साधनांमधून उपलब्ध होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खारेपाटण ताम्रपट हे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे साधन आहे.<ref name="GazetteerShilaharas"> {{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }} </ref><ref name="Khobrekar1985"> Khobrekar, V. G. ''History of Konkan (1630–1818)''. Bombay, 1985. </ref> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अभ्यास करताना देवळांशी संबंधित संस्थात्मक कार्याचाही विचार करता येतो. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरनुसार खारेपाटण ताम्रपटांमधून देवळांशी शाळा आणि सत्रे संबंधित असल्याचे दिसून येते. या नोंदीवरून शिलाहारकालीन धार्मिक संस्था धार्मिक कार्याबरोबरच शिक्षण, संस्कृती आणि सामाजिक जीवनाशी संबंधित काही कार्ये करीत असल्याचे दिसते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय प्रभावाचा विस्तार काळानुसार बदलत गेला. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाचा आणि त्यांच्या राजकीय संबंधांचा उल्लेख आढळतो. खारेपाटण ताम्रपटासह उपलब्ध शिलालेखीय साधनांमधून दक्षिण कोकणातील शिलाहार राजांची नावे, त्यांची वंशपरंपरा आणि त्यांच्या राजकीय अधिपत्याशी संबंधित माहिती उपलब्ध होते.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="KharepatanaCopperPlate"> {{cite journal |last=Kielhorn |first=F. |title=Kharepatan Plates of Rattaraja; Saka-Samvat 930 |journal=Epigraphia Indica |volume=3 |pages=292–302 |year=1895 }} </ref> खारेपाटण ताम्रपट हा शिलाहार राजा रट्टाराजाच्या कारकीर्दीतील इ.स. 1008 चा महत्त्वाचा शिलालेखीय पुरावा मानला जातो. या ताम्रपटात शिलाहारांच्या पूर्वसूरींचा आणि त्यांच्या अधिपती असलेल्या राष्ट्रकूट व कल्याणी चालुक्य राजघराण्यांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांचे राजकीय स्थान आणि त्यांच्या अधिपत्यसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी हा ताम्रपट महत्त्वाचा स्रोत ठरतो.<ref name="KharepatanaCopperPlate"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहार शाखेचा संबंध गोवा प्रदेशाशीही होता. उपलब्ध ऐतिहासिक अभ्यासांनुसार या शाखेने सुरुवातीला राष्ट्रकूटांच्या आणि नंतर कल्याणी चालुक्यांच्या अधिपत्याखाली दक्षिण कोकणात सत्ता गाजवली. खारेपाटण व इतर ताम्रपटांमधील नोंदी या राजकीय संबंधांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाच्या ठरतात.<ref name="KharepatanaCopperPlate"/> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास करताना केवळ राजाश्रयाच्या आधारावर एखाद्या विद्यमान देवळाला शिलाहारकालीन मानणे योग्य ठरणार नाही. एखाद्या देवळाचे कालमान निश्चित करण्यासाठी वास्तुरचना, शिलालेख, मूर्तिशिल्प, बांधकामाचे स्तर आणि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशावर शिलाहारांची सत्ता होती हा तथ्यात्मक पुरावा आणि त्या प्रदेशातील विशिष्ट देवळाची वास्तू शिलाहारकालीन आहे हा दावा यांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या विकासात स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि स्थानिक कारागिरी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. पुढील काळातील कोकणातील देऊळ वास्तूंमध्ये दगड, लेटराइट आणि लाकूड यांचा विविध प्रकारे वापर झाल्याची उदाहरणे आढळतात. त्यामुळे मध्ययुगीन धार्मिक स्थापत्याचा अभ्यास केवळ राजवंशांच्या इतिहासापुरता मर्यादित न ठेवता स्थानिक वास्तुपरंपरा, बांधकाम साहित्य आणि कारागिरी यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहार सत्तेचा ऱ्हास इ.स. ११व्या शतकाच्या प्रारंभी झाला. त्यानंतर कोकणातील विविध प्रदेशांवर चालुक्य, कदंब, यादव आणि इतर राजकीय सत्तांचा प्रभाव पडला. या राजकीय बदलांचा परिणाम प्रदेशाच्या प्रशासन, सामाजिक जीवन आणि धार्मिक संस्थांवरही झाला.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन काळातील धार्मिक वास्तूंच्या परंपरेचा अभ्यास करताना राजकीय बदलांबरोबरच स्थानिक देवस्थानांच्या सातत्यपूर्ण परंपरेचाही विचार करणे आवश्यक आहे. अनेक देवळांमध्ये कालांतराने दुरुस्ती, विस्तार, पुनर्बांधणी किंवा नवीन वास्तुघटकांची भर पडलेली असू शकते. त्यामुळे आज अस्तित्वात असलेली वास्तू एखाद्या एकाच ऐतिहासिक कालखंडाची निर्मिती आहे असे गृहीत धरता येत नाही. कोकणातील मध्ययुगीन देऊळ स्थापत्याचा अभ्यास करताना वास्तूच्या प्रारंभिक निर्मितीबरोबरच तिच्या नंतरच्या दुरुस्ती, परिवर्तन आणि पुनर्बांधणीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="DalviDalvi2010"/> === आधुनिक काळातील परिवर्तन === आधुनिक काळात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये दुरुस्ती, नूतनीकरण, पुनर्बांधणी आणि बदलत्या बांधकाम पद्धतींचा वापर यांमुळे काही परिवर्तन झाले आहे. पारंपरिक मंदिर वास्तूंमध्ये स्थानिक साहित्य, लाकूड आणि स्थानिक बांधकामपरंपरांचा वापर आढळतो. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अलीकडील अभ्यासांमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक बांधकामतंत्र, पर्यावरणीय संदर्भ आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक नूतनीकरणामुळे काही मंदिरांच्या मूळ वास्तुरचनेत किंवा दृश्यस्वरूपात बदल होऊ शकतात. २०२५ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या *Deulkathan* या वास्तुशिक्षण प्रकल्पाच्या वृत्तांकनात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे दस्तऐवजीकरण आणि तिच्या बदलत्या स्वरूपाचा अभ्यास करण्यात आल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या वृत्तांकनात एका ग्रामदैवताच्या मंदिराच्या नूतनीकरणानंतर त्याचे काँक्रीटच्या एकसंध स्वरूपातील रूपांतर झाल्याचे उदाहरण देण्यात आले आहे.<ref name="Deulkathan2025">{{cite web |last=Iyengar |first=Shriram |title=Kala Ghoda Arts Festival 2025: This project by college students showcases stories of temple architecture in Konkan |url=https://www.mid-day.com/mumbai-guide/things-to-do/article/konkan-calling-23471346 |website=Mid-day |date=25 January 2025 |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक काळातील परिवर्तन मंदिराच्या मुख्य वास्तूपुरते मर्यादित नसून मंदिर परिसरातील सुविधांच्या विकासाशीही संबंधित आहे. मंदिरांच्या वापरातील बदल, भाविकांच्या वाढत्या गरजा आणि परिसरातील नव्या सुविधांची निर्मिती यांमुळे पारंपरिक वास्तू आणि आधुनिक वापर यांच्यात समन्वय साधण्याचा प्रश्न निर्माण होतो. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासांमध्ये मंदिरांच्या वास्तुरचनेबरोबरच त्यांचा परिसर, स्थानिक संसाधने आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचाही विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काही ऐतिहासिक मंदिरांच्या संवर्धनासाठी नियोजनबद्ध प्रकल्पही हाती घेण्यात आले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील धूतपापेश्वर मंदिरासाठी व्यवस्थापन आराखडा, सविस्तर प्रकल्प अहवाल आणि संवर्धन कार्याशी संबंधित प्रकल्प तयार करण्यात आला आहे. या प्रकल्पात मंदिर, उपदेवालये, उपयुक्तताविषयक वास्तू आणि मंदिर परिसरातील पर्यावरणीय घटक यांचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे.<ref name="DhootapapeshwarConservation">{{cite web |title=Dhootapapeshwar Temple — Management Plan & DPR & Conservation Works |url=https://anlassociates.com/projects/dhootapapeshwar-temple-management-plan-dpr-conservation-works |website=Abha Narain Lambah Associates |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे आधुनिक दस्तऐवजीकरण आणि शैक्षणिक अभ्यासही करण्यात येत आहेत. *Deulkathan* प्रकल्पामध्ये वास्तुशिक्षणातील विद्यार्थ्यांनी कोकणातील मंदिरांच्या वास्तुरचना आणि त्यांच्याशी संबंधित सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास करून त्यांचे दस्तऐवजीकरण केले. या प्रकल्पाचा उद्देश मंदिरांकडे केवळ वास्तुरूप म्हणून न पाहता त्यांच्याशी संबंधित स्थानिक जीवन, श्रद्धा आणि सांस्कृतिक संदर्भ समजून घेण्याशी संबंधित होता.<ref name="Deulkathan2025"/> कोकणातील मंदिरांच्या संवर्धनाच्या संदर्भात पारंपरिक वास्तुरचना आणि आधुनिक गरजा यांच्यातील समन्वय हा महत्त्वाचा विषय ठरतो. स्थानिक बांधकामसाहित्य, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि वास्तूचे सांस्कृतिक संदर्भ यांचा विचार करून संवर्धनाची प्रक्रिया राबविण्याची आवश्यकता वास्तु-अभ्यासांमध्ये अधोरेखित करण्यात आली आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक पुनर्बांधणी आणि संवर्धनाच्या प्रक्रियेत मंदिराच्या ऐतिहासिक वास्तुरचनेचे वैशिष्ट्य, स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक वास्तुघटक यांचे जतन करण्याचा प्रश्न त्यामुळे महत्त्वाचा ठरतो. आधुनिक सुविधांची आवश्यकता आणि विद्यमान वास्तु-वारशाचे संरक्षण यांच्यात समतोल साधणे हे अशा मंदिरांच्या संवर्धनातील प्रमुख आव्हानांपैकी एक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये आधुनिक काळात काही बदल झाले असले तरी पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक साहित्य आणि सांस्कृतिक संदर्भ यांचा अभ्यास सुरू आहे. त्यामुळे आधुनिक वापर आणि संवर्धनाच्या गरजा यांचा विचार करताना मंदिरांच्या वास्तुशास्त्रीय आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करण्याला महत्त्व प्राप्त झाले आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> == मंदिराचे स्थान आणि परिसर नियोजन == === देवस्थान आणि ग्रामजीवन === कोकणातील मंदिरांची भूमिका केवळ धार्मिक उपासनेपुरती मर्यादित नसून काही ठिकाणी ती स्थानिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशीही संबंधित आहे. विशेषतः ग्रामदैवतांच्या देवस्थानांचा संबंध स्थानिक श्रद्धा, धार्मिक विधी आणि ग्रामसमुदायाच्या सामुदायिक व्यवहारांशी आढळतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मालवण येथील देऊळवाड्याच्या वास्तु-अभ्यासात ग्रामदैवतांना गावाचे रक्षक मानले जात असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासानुसार देऊळवाडा हा स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि विधींशी संबंधित महत्त्वाचा सार्वजनिक अवकाश आहे.<ref name="DeulwadaMalvan">{{cite web |title=Temples of Deulwada, Malvan |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Deulwada-Document-2018.pdf |website=IES College of Architecture |publisher=IES College of Architecture |location=Mumbai, Maharashtra |year=2018 |access-date=13 August 2026 }}</ref> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणानुसार ग्रामदैवतांची मंदिरे एका समूहाच्या स्वरूपात देवस्थान परिसरात स्थित आहेत. अशा परिसरात मुख्य देवतेच्या मंदिराबरोबरच इतर संबंधित देवतांची मंदिरे आणि धार्मिक घटकही आढळतात. त्यामुळे काही देवस्थानांची परिसररचना ही केवळ एका स्वतंत्र मंदिरापुरती मर्यादित न राहता अनेक धार्मिक घटकांचा समावेश असलेल्या समूहाच्या स्वरूपात दिसून येते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> देवस्थानाचा परिसर धार्मिक वापराबरोबरच सामुदायिक उपक्रमांसाठीही वापरला जाऊ शकतो. मालवणच्या देऊळवाड्याच्या अभ्यासानुसार मंदिरांतील मंडपांचा उपयोग धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो. त्यामुळे मंदिराच्या वास्तुरचनेतील काही अवकाशांना धार्मिक वापराबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगाचेही स्वरूप प्राप्त होते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिर आणि ग्रामजीवन यांचा संबंध उत्सव आणि धार्मिक विधींच्या वेळी अधिक स्पष्ट होतो. अशा प्रसंगी मंदिर परिसरात ग्रामसमुदाय आणि भाविकांचा सहभाग वाढतो आणि उपलब्ध सार्वजनिक अवकाशाचा वापर व्यापक स्वरूपात केला जातो. त्यामुळे मंदिराच्या परिसररचनेचा अभ्यास करताना दैनंदिन धार्मिक वापराबरोबरच उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांच्या वेळी होणाऱ्या वापराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> देवस्थानाच्या परिसरात नैसर्गिक घटकांनाही धार्मिक महत्त्व प्राप्त होऊ शकते. मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणात काही वडाची झाडे ‘महा पुरुष’ म्हणून पूजली जात असल्याचे नमूद केले आहे. या वृक्षांभोवती प्रदक्षिणेसाठी चौथरे बांधण्यात आले आहेत. यावरून काही ठिकाणी धार्मिक अवकाशाची व्याप्ती मंदिराच्या बांधलेल्या वास्तूंपलीकडे पूजनीय नैसर्गिक घटकांपर्यंत विस्तारलेली दिसते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> या उदाहरणावरून कोकणातील काही देवस्थानांमध्ये मंदिर, संबंधित देवालये, धार्मिक विधी, सार्वजनिक अवकाश आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक व्यवहार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. तथापि, मालवणच्या देऊळवाड्याचे उदाहरण संपूर्ण कोकणातील सर्व मंदिरांच्या परिसररचनेचे प्रतिनिधित्व करते असे गृहीत धरता येत नाही. मंदिरांचे स्थान आणि परिसररचना स्थानिक परंपरा, भौगोलिक परिस्थिती आणि उपलब्ध वास्तुघटकांनुसार बदलू शकते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील मंदिरांचे स्थान आणि परिसर यांचा विचार करताना नैसर्गिक भौगोलिक घटकांचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुणकेश्वर मंदिर हे याचे एक उदाहरण आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार प्राचीन कुणकेश्वर शिवमंदिर अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर स्थित आहे. मंदिराच्या मागील बाजूस समुद्र असून मंदिर परिसरात धार्मिक आणि नैसर्गिक घटकांचे निकट सहअस्तित्व दिसून येते.<ref name="KunkeshwarTourism">{{cite web |title=Kunkeshwar |url=https://maharashtratourism.gov.in/beach/kunkeshwar/ |website=Department of Tourism, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> मालवणचा देऊळवाडा आणि कुणकेश्वर मंदिर ही उदाहरणे विचारात घेतल्यास कोकणातील मंदिरांचे स्थान आणि परिसर यांचा अभ्यास केवळ मुख्य देवालयाच्या वास्तुरचनेपुरता मर्यादित राहत नाही. देवस्थानातील इतर धार्मिक वास्तू, सार्वजनिक अवकाश, स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक वापर आणि परिसरातील नैसर्गिक घटक यांचाही मंदिराच्या एकूण वास्तु-संदर्भात विचार करावा लागतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="KunkeshwarTourism"/> === मंदिराभोवतालची रचना === कोकणातील काही मंदिरसमूहांमध्ये मुख्य देवालयाबरोबरच इतर देवतांची मंदिरे, मंडप आणि धार्मिक वापराच्या जागा एकाच परिसरात आढळतात. मालवण येथील देऊळवाड्यात पाच प्रमुख देवतांची मंदिरे एकाच धार्मिक परिसरात समूहाने स्थित आहेत. दस्तऐवजीकरणानुसार या मंदिरांचा विकास वेगवेगळ्या कालखंडांत झाला असून, काही मंदिरांमध्ये कालांतराने बाह्य मंडपांची भर पडली आहे.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवणच्या देऊळवाड्यातील मंदिरपरिसराचा वापर धार्मिक कार्यांबरोबरच सामुदायिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांसाठी केला जातो. उपलब्ध दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरांतील मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या कार्यक्रमांसाठी केला जातो. त्यामुळे काही मंदिरांच्या परिसरातील मंडपांना धार्मिक वापराबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगाचे स्वरूप प्राप्त झालेले दिसते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिराभोवतालच्या धार्मिक अवकाशात नैसर्गिक घटकांचाही समावेश आढळतो. मालवणच्या देऊळवाड्यातील काही वडाची झाडे ‘महा पुरुष’ म्हणून पूजली जातात. या वृक्षांभोवती प्रदक्षिणेसाठी चौथरे बांधण्यात आले आहेत. त्यामुळे या देवस्थानाच्या धार्मिक अवकाशात बांधलेल्या वास्तूंबरोबरच पूजनीय नैसर्गिक घटकांचाही समावेश झालेला दिसतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूह हा मंदिर आणि जलपरिसर यांच्या संबंधाचे उदाहरण आहे. हा मंदिरसमूह दामापूर तलावाच्या बांधावर विकसित झाला असून, मुख्य भगवती मंदिराबरोबर सातेरी देवी, नारायण आणि ब्राह्मण यांची मंदिरेही या परिसरात आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati">{{cite web |title=Baandh Rakshak Bhagwati: The Sacred Waterfront |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Dhamapur-Bhagwati-Document-2019.pdf |website=IES College of Architecture |year=2019 |access-date=13 August 2026 }}</ref> दामापूर येथील भगवती मंदिराचा सभामंडप धार्मिक कार्यांबरोबरच सामुदायिक वापरासाठीही केला जातो. दस्तऐवजीकरणानुसार या सभामंडपात पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या काळातील सामुदायिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. त्यामुळे या मंदिरसमूहातील मंडप हा धार्मिक आणि सामाजिक वापरासाठी उपयुक्त अवकाश म्हणून कार्य करतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये स्थानिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली लेटराइट दगडाची बांधकामपद्धती आणि काष्ठचौकटींचा वापर आढळतो. दस्तऐवजीकरणानुसार काही वास्तूंमध्ये अक्षीय नियोजन, चौकोनी गर्भगृह आणि त्याला जोडलेला मंडप आढळतो. हे मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त स्वरूपाचे आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण आणि दामापूर येथील उदाहरणांवरून मंदिराभोवतालची रचना स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलू शकते. काही ठिकाणी अनेक देवालयांचा समूह, काही ठिकाणी पूजनीय नैसर्गिक घटकांशी संबंधित धार्मिक अवकाश, तर काही ठिकाणी जलस्रोताशी संबंधित मंदिरपरिसर आढळतो. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील मंदिरांसाठी एकच निश्चित परिसर-नियोजन पद्धती अस्तित्वात आहे असे म्हणता येत नाही.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना मुख्य देवालयाबरोबरच संबंधित देवालये, मंडप, नैसर्गिक घटक, जलस्रोत आणि सामुदायिक वापर यांचाही विचार करावा लागतो. मालवण आणि दामापूर येथील उदाहरणांमधून धार्मिक वास्तू आणि त्यांच्या परिसरातील नैसर्गिक व सामाजिक घटक यांच्यातील परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> == कोकणातील मंदिराची वास्तुरचना == === गर्भगृह === गर्भगृह किंवा गाभारा हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील प्रमुख घटक आहे. मुख्य देवतेची प्रतिमा किंवा विग्रह ज्या पवित्र कक्षात प्रतिष्ठित केला जातो, त्या कक्षाला गर्भगृह म्हणतात. भारतीय मंदिर वास्तुशैलीत गर्भगृहाला महत्त्वाचे स्थान असून त्याच्या पुढील भागात उपासना, दर्शन आणि धार्मिक विधींसाठी मंडपाची रचना केली जाते.<ref name="TempleArchitectureBasic">{{cite web |title=Three key forms of temple architecture |url=https://amritmahotsav.nic.in/blogdetail.htm?70= |website=Azadi Ka Amrit Mahotsav |publisher=Ministry of Culture, Government of India |date=1 March 2022 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील काही मंदिरांच्या वास्तु-अभ्यासांमध्ये गर्भगृहाची रचना स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि उपलब्ध साहित्याशी संबंधित असल्याचे दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणानुसार येथील वास्तूंमध्ये स्थानिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली लेटराइट दगडाची बांधकामपद्धती आणि काष्ठचौकटींचा वापर आढळतो. या मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये अक्षीय नियोजन, चौकोनी गर्भगृह आणि त्याला जोडलेला मंडप आढळतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरसमूहात गर्भगृह आणि मंडप यांचा परस्परसंबंध मंदिराच्या वास्तुरचनेचा महत्त्वाचा भाग आहे. गर्भगृहात देवतेची प्रतिष्ठापना केली जाते, तर त्याला जोडलेला मंडप धार्मिक तसेच सामुदायिक वापरासाठी केला जातो. त्यामुळे या मंदिरसमूहात गर्भगृह आणि मंडप यांची रचना धार्मिक अवकाशाच्या सलगतेशी संबंधित असल्याचे दिसून येते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील सर्व मंदिरांच्या गर्भगृहांची रचना एकसारखी असल्याचे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, देवतेचे स्वरूप, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य तसेच कालांतराने झालेली दुरुस्ती, विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार गर्भगृहाच्या आकारमानात आणि त्याच्या सभोवतालच्या वास्तुरचनेत फरक पडू शकतो. त्यामुळे कोकणातील गर्भगृहाच्या वास्तुरचनेचा अभ्यास करताना प्रत्येक मंदिराचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण विचारात घेणे आवश्यक ठरते. गर्भगृहाच्या अभ्यासात त्याचे आकारमान, भिंतींची रचना, प्रवेशद्वार, देवतेची प्रतिष्ठापना, मंडपाशी असलेला संबंध आणि छत किंवा शिखराची रचना यांसारख्या वास्तुघटकांचा विचार केला जातो. कोकणातील काही मंदिरांच्या अभ्यासांमध्ये या घटकांवर स्थानिक बांधकामसाहित्य, काष्ठवास्तू आणि स्थानिक वास्तुपरंपरांचा प्रभाव दिसून येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाचे उदाहरण कोकणातील स्थानिक बांधकामपरंपरा, अक्षीय नियोजन आणि गर्भगृह-मंडप यांच्या परस्परसंबंधाचा अभ्यास करण्यासाठी उपयुक्त ठरते. मात्र, या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मंदिरांच्या गर्भगृहाची एकसमान वास्तुरचना निश्चित करता येत नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> === अंतराळ === अंतराळ (अंतराल) हा काही भारतीय मंदिरांच्या वास्तुरचनेत गर्भगृह आणि मंडप यांच्यामधील संक्रमण-अवकाश म्हणून आढळणारा वास्तुघटक आहे. मंदिराच्या आराखड्यानुसार तो गर्भगृह आणि मंडप यांना जोडणारा मध्यवर्ती भाग असू शकतो.<ref name="AntaralaIMPART">{{cite web |title=Antarala |url=https://imp-art.org/definitions/antarala/ |website=IMPART Encyclopedia of Art |date=17 February 2026 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुरचनेत अंतराळाची उपस्थिती मंदिरानुसार बदलू शकते. स्थानिक वास्तुपरंपरा, मंदिराचा कालखंड, उपलब्ध बांधकामसाहित्य आणि मंदिराच्या नंतरच्या विस्तार किंवा पुनर्बांधणीमुळे गर्भगृह आणि मंडप यांच्यातील संक्रमण-अवकाशाच्या रचनेत फरक पडू शकतो. त्यामुळे कोकणातील प्रत्येक मंदिराच्या आराखड्याचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अंतराळ असलेल्या मंदिरांच्या वास्तुरचनेत त्याचा संबंध गर्भगृह, मंडप आणि मंदिराच्या अक्षीय नियोजनाशी असतो. अशा मंदिरांमध्ये गर्भगृहातून मंडपाकडे जाणाऱ्या वास्तुक्रमातील मध्यवर्ती भाग म्हणून अंतराळाचे कार्य समजता येते. त्याचे स्वरूप, आकारमान आणि मंडपाशी असलेली जोडणी मंदिराच्या आराखड्यानुसार बदलू शकते. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा विचार करताना अंतराळाची रचना केवळ स्थापत्यशास्त्रीय संज्ञेच्या आधारे निश्चित करता येत नाही. स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि उपलब्ध साहित्य यांच्यासोबतच मंदिराचा ऐतिहासिक विकास, नंतर झालेले विस्तार आणि पुनर्बांधणी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासांमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक बांधकामपद्धती आणि वास्तुघटक यांच्या परस्परसंबंधावर भर देण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अंतराळाचा अभ्यास करताना त्याचे गर्भगृहाशी असलेले प्रमाण, मंडपाशी असलेली जोडणी, प्रवेशद्वारांची रचना, भिंती आणि छत यांसारख्या वास्तुघटकांचा विचार करता येतो. उपलब्ध वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे या घटकांमध्ये झालेल्या बदलांचा अभ्यास करून मंदिराच्या वास्तु-विकासाचे विविध टप्पे समजून घेण्यास मदत होऊ शकते.<ref name="SompuraAntarala">{{cite book |last=Sompura |first=Kantilal F. |title=The Structural Temples of Gujarat, Upto 1600 A.D. |publisher=Gujarat University |location=Ahmedabad |year=1968 |page=598 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीतील विविधता लक्षात घेता अंतराळाची रचना सर्व मंदिरांमध्ये समान असेलच असे नाही. ज्या मंदिरांमध्ये हा वास्तुघटक प्रत्यक्ष आढळतो, तेथे त्याचे स्थान, रचना आणि कार्य यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="SompuraAntarala"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === मंडप === मंडप हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील महत्त्वाचा अवकाश असून तो सामान्यतः गर्भगृहाच्या पुढील भागात स्थित असतो. भारतीय मंदिर वास्तुशैलीत मंडपाचा उपयोग दर्शन, उपासना आणि धार्मिक विधींसाठी केला जातो. मंदिराच्या आकारमानानुसार आणि वास्तुपरंपरेनुसार मंडपाची रचना, आकार आणि मांडणी बदलू शकते.<ref name="TempleArchitectureBasic"/> कोकणातील काही मंदिरांमध्ये मंडपाच्या रचनेवर स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणानुसार काही मंदिरांमध्ये चौकोनी गर्भगृहाला मंडप जोडलेला असून, मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त स्वरूपाचे आहेत. या वास्तूंमध्ये लेटराइट दगडाचे बांधकाम आणि काष्ठचौकटींचा वापर आढळतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या सभामंडपाचा वापर धार्मिक कार्यांबरोबरच सामुदायिक उपक्रमांसाठीही केला जातो. दस्तऐवजीकरणानुसार या सभामंडपात पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या काळातील सामुदायिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. त्यामुळे या उदाहरणात मंडप हा धार्मिक वापराबरोबरच सामाजिक व्यवहारांसाठीही वापरला जाणारा अवकाश आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण येथील देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणात मंदिरसमूहातील मंडपांचा धार्मिक आणि सामुदायिक वापर नोंदविण्यात आला आहे. या मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील मंदिरांच्या काष्ठवास्तूमध्ये मंडपातील लाकडी घटकांनाही महत्त्व आहे. लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस आणि छताशी संबंधित घटकांचा वापर कोकणातील काष्ठवास्तूच्या अभ्यासात नोंदविण्यात आला आहे. दामापूर येथील मंदिरसमूहात लेटराइट दगड आणि काष्ठचौकटी यांचा संयुक्त वापर आढळतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> मंडपाचे स्वरूप मंदिरानुसार बदलू शकते. काही ठिकाणी तो खुला आणि स्तंभयुक्त असतो, तर काही मंदिरांमध्ये अधिक बंदिस्त किंवा विस्तारित सभामंडप आढळू शकतो. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य, धार्मिक वापर आणि कालांतराने झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांमुळे मंडपाच्या रचनेत विविधता निर्माण होऊ शकते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना मंडपाचे आकारमान, गर्भगृहाशी असलेली जोडणी, स्तंभांची मांडणी, छताची रचना, प्रवेशव्यवस्था आणि उपलब्ध वास्तुघटक यांचा विचार करता येतो. दामापूर आणि मालवण येथील उदाहरणांवरून मंडप हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील घटक असण्याबरोबरच काही ठिकाणी धार्मिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक वापराशी संबंधित अवकाश म्हणूनही कार्य करत असल्याचे दिसून येते.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DeulwadaMalvan"/> === सभामंडप === सभामंडप हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील तुलनेने विस्तृत अवकाश असून काही मंदिरांमध्ये त्याचा उपयोग धार्मिक तसेच सामुदायिक कार्यांसाठी केला जातो. मंदिराच्या वास्तुपरंपरेनुसार त्याचे आकारमान, रचना आणि उपयोग बदलू शकतात. दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात मंदिरातील प्रमुख भागाचा वापर ग्रामसमुदायाच्या बैठका आणि चर्चांसाठी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिराचा सभामंडप किंवा सभेसाठीचा प्रमुख भाग ग्रामजीवनाशी संबंधित आहे. या जागेचा उपयोग गावातील ज्येष्ठांच्या बैठका आणि स्थानिक विषयांवरील चर्चांसाठी केला जातो. त्यामुळे या मंदिराच्या संदर्भात सभामंडपाला धार्मिक वापराबरोबरच सामुदायिक स्वरूप प्राप्त झालेले दिसते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण येथील देऊळवाड्याच्या वास्तु-अभ्यासातही मंदिरातील मंडपांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक वापराची नोंद आढळते. काही मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> सभामंडपाच्या वास्तुरचनेत स्तंभ, तुळया, छत आणि प्रवेशव्यवस्था यांसारख्या घटकांना महत्त्व असते. कोकणातील काही मंदिरांमध्ये दगडी बांधकाम आणि काष्ठवास्तू यांचा संयुक्त वापर आढळतो. दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणानुसार काही मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त असून, मंदिरांच्या बांधकामात लेटराइट दगड आणि काष्ठचौकटींचा वापर करण्यात आला आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> कोकणातील सभामंडपांची रचना मंदिरानुसार बदलू शकते. स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य, मंदिराचा कालखंड, धार्मिक वापर आणि कालांतराने झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांमुळे सभामंडपाच्या आकारमानात आणि वास्तुरचनेत विविधता निर्माण होऊ शकते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> सभामंडपाचा अभ्यास करताना त्याचे आकारमान, गर्भगृहाशी असलेली जोडणी, स्तंभांची मांडणी, छताची रचना, प्रवेशव्यवस्था आणि वापराचे स्वरूप यांचा विचार करता येतो. दामापूर आणि मालवण येथील उदाहरणांवरून काही मंदिरांमध्ये सभामंडप हा धार्मिक वास्तुरचनेतील घटक असण्याबरोबरच स्थानिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवहारांसाठी वापरला जाणारा अवकाश असल्याचे दिसून येते.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DeulwadaMalvan"/> === प्रवेशद्वार === मंदिराचे प्रवेशद्वार हे बाह्य परिसरातून मंदिराच्या अंतर्गत धार्मिक अवकाशाकडे जाणारा महत्त्वाचा वास्तुघटक आहे. मंदिराच्या प्रवेशद्वाराच्या रचनेत द्वारचौकट, उंबरठा, ललाटबिंब आणि विविध प्रकारचे अलंकरण यांचा समावेश होऊ शकतो. मंदिर-द्वाराचा अभ्यास करताना त्याची वास्तुरचना, शिल्पसजावट आणि मंदिराच्या अंतर्गत अवकाशाशी असलेला संबंध विचारात घेतला जातो.<ref name="TempleDoorwayJio">{{cite web |title=The Temple Doorway |url=https://exhibits.jioinstitute.edu.in/spotlight/hindu-temple-doorway-context-and-manifestations |website=Jio Institute |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील काही मंदिरांमध्ये प्रवेशद्वाराच्या रचनेत लाकूड आणि काष्ठकोरीव कामाचा वापर आढळतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात अंतराळाकडे जाणाऱ्या लाकडी प्रवेशद्वाराचा उल्लेख असून, त्यावर काष्ठकोरीव अलंकरण करण्यात आल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरातील या लाकडी प्रवेशद्वाराच्या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण आहे. त्याच्या विविध द्वारशाखांवर सिंह, हनुमान आणि गरुड यांच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. ललाटबिंबाच्या भागात गणेशाची प्रतिमा असून, वरच्या आडव्या पट्टीवर नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे शिल्प असल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद केले आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> या प्रकारच्या काष्ठशिल्पयुक्त प्रवेशद्वारातून मंदिराच्या वास्तुरचनेत कार्यात्मक आणि अलंकारिक घटकांचा एकत्रित वापर दिसून येतो. तथापि, प्रवेशद्वारावरील विशिष्ट प्रतिमांना धार्मिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ देताना संबंधित शिल्पाचा संदर्भ, स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक किंवा कला-अभ्यासातील पुरावे विचारात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील मंदिरांच्या प्रवेशद्वारांची रचना एकसारखी नसते. मंदिराचा कालखंड, बांधकाम साहित्य, स्थानिक कारागिरी, मंदिराचे आकारमान आणि कालांतराने झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार प्रवेशद्वाराच्या रचनेत विविधता आढळू शकते. त्यामुळे दामापूर येथील काष्ठशिल्पयुक्त प्रवेशद्वाराला संपूर्ण कोकणातील मंदिरांचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य मानता येत नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> मंदिराच्या प्रवेशद्वाराचा अभ्यास करताना द्वारचौकट, द्वारशाखा, ललाटबिंब, उंबरठा, शिल्प-अलंकरण, वापरलेले बांधकामसाहित्य आणि त्याचा गर्भगृह, अंतराळ किंवा मंडपाशी असलेला संबंध यांचा विचार करता येतो. कोकणातील काही मंदिरांमध्ये या वास्तुघटकांमध्ये लाकूड आणि स्थानिक काष्ठकारागिरीचा वापर झालेला दिसून येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> === प्राकार === प्राकार हा मंदिराच्या मुख्य वास्तूभोवती असलेला सीमांकित किंवा संरक्षित परिसर होय. मोठ्या मंदिरसमूहांमध्ये प्राकाराच्या परिसरात सीमाभिंत, प्रवेशद्वारे, प्रदक्षिणेसाठीचा मार्ग, उपदेवालये आणि इतर वास्तुघटकांचा समावेश होऊ शकतो. प्राकाराची रचना मंदिराच्या वास्तुयोजनेनुसार आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. बृहदीश्वर मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात मंदिराच्या परिसरातील प्राकार आणि त्यातील विविध वास्तुघटकांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="BrihadisvaraPrakara">{{cite web |title=Brihadisvara Temple — Enclosure |url=https://ignca.gov.in/brhadishvaratemple/ENCLOSURE/images/Des_Ec.html |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |publisher=Government of India |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिरांच्या परिसररचनेत प्राकाराचे स्वरूप मंदिरानुसार बदलू शकते. मालवण येथील देऊळवाडा हा एका स्वतंत्र मंदिराऐवजी पाच प्रमुख देवतांच्या मंदिरांचा धार्मिक समूह आहे. या समूहातील विविध देवालये एकाच धार्मिक परिसरात स्थित असून त्यांच्या भोवतालच्या अवकाशाचा वापर धार्मिक आणि सामुदायिक उपक्रमांसाठी केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरसमूहातील विविध देवालये परस्पर संबंधित धार्मिक अवकाशात स्थित आहेत. या परिसरात धार्मिक विधी, उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. त्यामुळे अशा मंदिरसमूहाचा अभ्यास करताना केवळ मुख्य मंदिराच्या वास्तूऐवजी संबंधित देवालये आणि त्यांच्यामधील परिसराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिराभोवतालची मोकळी जागा, प्रदक्षिणेसाठीचा मार्ग आणि सीमाभिंत हे प्राकाराच्या अभ्यासातील महत्त्वाचे घटक असू शकतात. तथापि, केवळ मंदिराभोवती मोकळी जागा किंवा मार्ग आहे म्हणून त्या परिसराला वास्तुशास्त्रीय अर्थाने प्राकार म्हणता येत नाही. प्राकाराची ओळख करण्यासाठी सीमाभिंत, प्रवेशव्यवस्था, परिसररचना आणि प्रदक्षिणा-अवकाश यांसारख्या वास्तुघटकांचा प्रत्यक्ष अभ्यास आवश्यक असतो. कोकणातील मंदिरांच्या परिसररचनेत स्थानिक भूगोल, मंदिराचा आकार, देवस्थानाची रचना आणि कालांतराने झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांमुळे विविधता आढळू शकते. काही ठिकाणी अनेक देवालयांचा समूह आढळतो, तर काही ठिकाणी मुख्य देवालयाभोवती मर्यादित परिसर किंवा इतर धार्मिक वास्तुघटक असू शकतात. त्यामुळे मोठ्या मंदिरसमूहांमध्ये आढळणारी बहुप्राकार पद्धती कोकणातील सर्व मंदिरांचे वैशिष्ट्य आहे असे मानता येत नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील प्राकाराचा अभ्यास करताना त्याची भौतिक सीमा, प्रवेशमार्ग, प्रदक्षिणा-अवकाश, उपदेवालये, मोकळ्या जागा आणि धार्मिक वापर यांचा एकत्रित विचार करता येतो. उपलब्ध मंदिर-दस्तऐवजीकरणावरून मंदिरपरिसराची रचना मंदिरनिहाय बदलू शकते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट मंदिराला प्राकारयुक्त मंदिर म्हणून वर्गीकृत करण्यासाठी त्या मंदिराच्या प्रत्यक्ष वास्तुरचनेचे दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="BrihadisvaraPrakara"/> === दीपमाळ === दीपमाळ हा महाराष्ट्रातील मंदिरपरिसरात आढळणारा एक वैशिष्ट्यपूर्ण वास्तुघटक आहे. साधारणपणे दगड किंवा विटांपासून उभारलेल्या निमुळत्या होत जाणाऱ्या स्तंभावर दिवे ठेवण्यासाठी ओळीने कोनाडे, हात किंवा इतर जागा तयार केलेल्या असतात. धार्मिक उत्सव आणि विशेष पूजाविधींच्या वेळी या दिव्यांमध्ये तेलाचे दिवे प्रज्वलित केले जातात. मराठी विश्वकोशानुसार दीपमाळ ही महाराष्ट्रीय मंदिरशिल्पाचे एक वैशिष्ट्य मानली जाते.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala">{{cite web |title=दीपमाळ – १ |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/18525/ |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=13 August 2026 }}</ref> दीपमाळेचा संबंध मंदिरातील धार्मिक आणि उत्सवी परंपरांशी आहे. मराठी विश्वकोशानुसार उत्सव, दिवाळी आणि त्रिपुरी पौर्णिमा यांसारख्या प्रसंगी दीपमाळा प्रज्वलित करण्याची प्रथा आढळते. तसेच नवसपूर्तीसाठी मंदिरासमोर दीपमाळ उभारण्याची प्रथा महाराष्ट्रात रूढ असल्याची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> कोकणातील काही मंदिरपरिसरांमध्येही दीपमाळा आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यातील वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण मंदिराच्या परिसरात मंदिरासमोरील चौथऱ्यावर पाच उंच दीपमाळा असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे.<ref name="WalawalLaxminarayanDeepmala">{{cite web |title=श्री देव लक्ष्मीनारायण |url=https://slntrust.org/Shree_dev.html |website=श्री देव लक्ष्मीनारायण |access-date=13 August 2026 }}</ref> दीपमाळ मंदिराच्या प्रांगणात स्वतंत्रपणे उभारलेली असू शकते. तिची उंची, दिव्यांची मांडणी, आकार आणि संख्या मंदिराच्या परिसरानुसार बदलू शकतात. त्यामुळे प्रत्येक कोकणी मंदिरात दीपमाळ असतेच असे मानता येत नाही. एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील दीपमाळेची रचना आणि स्थान यांचा अभ्यास त्या मंदिराच्या स्वतंत्र वास्तु-संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="WalawalLaxminarayanDeepmala"/> दीपमाळेच्या ऐतिहासिक विकासाबाबत विविध मते आढळतात. मराठी विश्वकोशात तिचा महाराष्ट्रीय मंदिरशिल्पातील वैशिष्ट्यपूर्ण घटक म्हणून उल्लेख असला तरी एखाद्या विशिष्ट दीपमाळेचे कालमान किंवा तिच्या निर्मितीचे कारण निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूशी संबंधित शिलालेख, ऐतिहासिक नोंदी, वास्तु-अभ्यास किंवा इतर पुराव्यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना दीपमाळेचा विचार मंदिराच्या परिसररचनेबरोबरच धार्मिक विधी आणि उत्सवपरंपरेच्या संदर्भात करता येतो. दीपमाळ ही काही मंदिरांच्या परिसरात धार्मिक वापराशी संबंधित तसेच दृश्यदृष्ट्या ठळक वास्तुघटक म्हणून आढळते.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> === शिखर आणि छत === शिखर आणि छत हे मंदिराच्या वास्तुरचनेतील महत्त्वाचे ऊर्ध्ववास्तु घटक आहेत. भारतीय मंदिर वास्तुशैलीतील विविध परंपरांमध्ये गर्भगृहाच्या वर शिखर किंवा त्यास अनुरूप ऊर्ध्ववास्तुची रचना आढळते; मात्र त्याचे स्वरूप प्रदेश, कालखंड आणि स्थापत्यपरंपरेनुसार बदलते. कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना शिखराची रचना आणि छताची बांधणी यांचा स्वतंत्र तसेच परस्परसंबंधित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या छतांच्या रचनेत स्थानिक हवामान आणि उपलब्ध बांधकामसाहित्याशी जुळवून घेतलेली पद्धत दिसून येते. दक्षिण कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासात स्थानिक साहित्याचा वापर, लाकडी तुळया व खांब आणि कौलारू छत यांचा उल्लेख आढळतो. काही मंदिरांमध्ये लेटराइट दगडाच्या संरचनेवर लाकडी घटकांचा आधार घेत छताची रचना करण्यात आली आहे.<ref name="Bokil2025">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |title=Temples in the Konkan Region |journal=Journal of History and Archaeology |year=2025 |url=https://www.arfjournals.com/image/catalog/Journals%20Papers/JHA/2025/No%202%20%282025%29/2_Raghunath%20Bokil.pdf |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील पारंपरिक मंदिरांच्या छतांमध्ये कौलांचा वापर आढळतो. दक्षिण कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासानुसार टेराकोटा कौले, लाकडी तुळया आणि खांब तसेच लेटराइट दगड यांचा वापर स्थानिक बांधकामपद्धतीचा भाग आहे.<ref name="Bokil2025"/> छताची रचना मंदिराच्या काष्ठवास्तूशीही संबंधित आहे. लाकडी तुळया, खांब आणि इतर संरचनात्मक घटक छताच्या बांधणीमध्ये वापरले जातात. कोकणातील मंदिर वास्तूंमध्ये काष्ठशिल्प आणि लाकडी बांधकामघटकांचा वापर आढळत असल्याचे विविध अभ्यास आणि दस्तऐवजीकरणातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="LoksattaKonkanTemple">{{cite web |last=मळेकर |first=अरुण |title=कोकणातील मंदिर वारसावास्तू आणि काष्ठशिल्पाकृती |url=https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/heritage-temple-in-konkan-1246377/ |website=लोकसत्ता |date=4 June 2016 |access-date=13 August 2026 }}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या वास्तुरचनेत शिखर आणि छताच्या संदर्भातील वैशिष्ट्ये स्वतंत्रपणे दिसून येतात. उपलब्ध दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये चौकोनी गर्भगृह, त्याला जोडलेला मंडप, अक्षीय नियोजन, लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकटी यांचा वापर आढळतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर येथील मंदिरसमूहाचे उदाहरण स्थानिक बांधकामसाहित्य आणि मंदिराच्या ऊर्ध्ववास्तुरचनेतील संबंधाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे आहे. मात्र, या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील शिखरांची रचना किंवा त्यांचे स्थान समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील मंदिरांच्या छतांची रचना आणि बाह्य स्वरूप स्थानिक वास्तुपरंपरेशी संबंधित आहे. काही मंदिरांमध्ये लेटराइट दगड, लाकूड आणि कौल यांचा संयुक्त वापर आढळतो. या बांधकामपद्धतीत स्थानिक संसाधने आणि पारंपरिक कारागिरी यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="Bokil2025"/><ref name="LoksattaKonkanTemple"/> कोकणातील सर्व मंदिरांना एकसारखे शिखर किंवा उतरते कौलारू छत असते असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य, वास्तूचा आकार आणि कालांतराने झालेली दुरुस्ती, विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार शिखर आणि छताच्या स्वरूपात फरक पडू शकतो. त्यामुळे प्रत्येक मंदिराच्या वास्तुरचनेचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिरांच्या शिखर आणि छताचा अभ्यास करताना वास्तुशैलीबरोबरच स्थानिक बांधकामसाहित्य, काष्ठवास्तू, कौलारू छत आणि पारंपरिक बांधकामतंत्र यांचा विचार करावा लागतो. दक्षिण कोकणातील मंदिरांच्या अभ्यासातून स्थानिक साहित्य आणि कारागिरी यांच्या आधारे विकसित झालेल्या प्रादेशिक वास्तुरूपाची उदाहरणे दिसून येतात.<ref name="Bokil2025"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> == कोकणातील काष्ठवास्तु == === लाकडी स्तंभ === कोकणातील काष्ठवास्तु परंपरेमध्ये लाकडी स्तंभांना संरचनात्मक तसेच कलात्मक महत्त्व आहे. मंदिरांच्या मंडपांसह काही धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या आणि छताशी संबंधित काष्ठघटकांचा वापर आढळतो. नितीन नारहर हाडप यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्र-अभ्यासात अशा विविध काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> लाकडी स्तंभांचा उपयोग केवळ भारवाहक घटक म्हणूनच होत नाही. हाडप यांच्या अभ्यासात काही मंदिरांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर चित्रित लाकडी पटल आढळल्याची नोंद आहे. त्यामुळे काही वास्तूंमध्ये संरचनात्मक आणि अलंकारिक कार्ये एकाच काष्ठघटकात एकत्रित झालेली दिसतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> लाकडी स्तंभांच्या अभ्यासात त्यांची रचना, आकारमान, पायथा, दंड, शीर्षभाग, तुळया आणि कंसांशी असलेला संबंध तसेच त्यावरील कोरीव किंवा चित्रित अलंकरण यांचा विचार करता येतो. या घटकांच्या रचनेत स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध लाकूड, वास्तूचा प्रकार आणि बांधकामाचा कालखंड यांनुसार फरक पडू शकतो. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील लाकडी स्तंभांची एकच प्रमाणबद्ध रचना होती असे मानता येत नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक अभ्यासातही लाकडी बांधकाम आणि अलंकरण यांना स्वतंत्र वास्तु-अभ्यासाचा विषय मानले गेले आहे. माधुकर श्रीपाद माटे यांचे *Deccan Woodwork* हे 1967 मध्ये Deccan College Post-Graduate and Research Institute, Poona यांनी प्रकाशित केलेले अभ्यासग्रंथ आहे.<ref name="Mate1967">{{cite book |last=Mate |first=Madhukar Shripad |title=Deccan Woodwork |publisher=Deccan College Post-Graduate and Research Institute |location=Poona |year=1967 }}</ref> कोकणातील काही मंदिरांच्या मंडपांमध्ये लाकडी स्तंभ, तुळया आणि कंस यांची परस्परसंबंधित संरचना छताला आधार देते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या अभ्यासात मंदिराच्या महामंडपात लाकडी स्तंभ, कंस आणि छताची रचना असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या मंदिराच्या वास्तूत लेटराइट दगड, लाकडी पटल, कंस आणि तुळया तसेच टेराकोटा कौलांचा वापर आढळतो.<ref name="PawasSomeshwar2025">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |title=Someśvara Temple of Pawas, Ratnagiri District, Maharashtra – A Case Study |journal=Journal of History and Archaeology |volume=1 |issue=2 |pages=91–98 |year=2025 |url=https://www.arfjournals.com/image/catalog/Journals%20Papers/JHA/2025/No%202%20%282025%29/2_Raghunath%20Bokil.pdf |access-date=13 August 2026 }}</ref> लाकडी स्तंभांवरील अलंकरणामध्ये धार्मिक प्रतिमा, वनस्पतिजन्य आकृतिबंध, प्राणी किंवा इतर सजावटीचे नमुने आढळू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट आकृतीचा धार्मिक किंवा ऐतिहासिक अर्थ निश्चित करताना संबंधित वास्तूचे दस्तऐवजीकरण, शिल्पविषयक अभ्यास आणि स्थानिक परंपरा यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ दृश्य साम्याच्या आधारे एखाद्या प्रतिमेचा निश्चित अर्थ लावणे योग्य ठरत नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या अभ्यासात लाकडी पटल, कंस आणि तुळयांबरोबरच लाकडी स्तंभ आणि महामंडपाच्या छताची नोंद करण्यात आली आहे. मंदिराच्या गर्भगृहाच्या बाह्य भिंतींवर भित्तिचित्रे असून महामंडपाच्या छतावरही चित्रांकन असल्याचे या अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. हे उदाहरण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंदिर वास्तूत काष्ठवास्तू, शिल्प आणि चित्रकलेच्या परस्परसंबंधाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचे आहे.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> कोकणातील लाकडी स्तंभांचा अभ्यास करताना त्यांच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठकोरीव काम, चित्रित पटल, स्थानिक कारागिरी आणि मंदिराच्या वास्तुरचनेशी असलेला संबंध यांचाही विचार करता येतो. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणावरून कोकणातील काष्ठवास्तूत कार्यात्मक बांधकाम आणि अलंकरणात्मक कलाविष्कार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasSomeshwar2025"/> === तुळया आणि कंस === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये तुळया आणि कंस हे महत्त्वाचे संरचनात्मक घटक आहेत. लाकडी स्तंभांवर आधारलेल्या तुळया छताच्या संरचनेचा भाग बनतात, तर कंस हे स्तंभ, तुळया आणि छताच्या रचनेतील जोडणी व आधाराशी संबंधित घटक म्हणून वापरले जातात. कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात लाकडी स्तंभांबरोबरच कंस, छताशी संबंधित काष्ठघटक आणि इतर लाकडी वास्तुघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठवास्तूमधील कंसांना काही वास्तूंमध्ये अलंकरणात्मक स्वरूपही प्राप्त झालेले दिसते. नितीन नारहर हाडप यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील अभ्यासात धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमधील काष्ठघटकांचे तसेच काष्ठअलंकरणाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे काही वास्तूंमध्ये कंसासारखे संरचनात्मक घटक वास्तूच्या दृश्यरचनेचाही भाग बनतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या मंडपांमध्ये तुळया, कंस आणि लाकडी स्तंभ यांची परस्परसंबंधित रचना आढळते. अशा रचनेत स्तंभ आणि कंसांच्या साहाय्याने तुळयांना आधार दिला जातो आणि त्यावर छताची संरचना उभारली जाते. या घटकांचा अभ्यास करताना त्यांचा संरचनात्मक उपयोग तसेच जोडणीची पद्धत आणि वापरलेले साहित्य यांचा विचार करता येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि तिच्या अलंकरणाच्या अभ्यासात माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाला महत्त्वाचे स्थान आहे. हा ग्रंथ 1967 मध्ये Deccan College Postgraduate and Research Institute, Poona यांनी प्रकाशित केला असून दख्खनमधील काष्ठकाम आणि वास्तु-अलंकरणाच्या अभ्यासाशी संबंधित आहे.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील कंसांच्या अलंकरणामध्ये स्थानिक कारागिरीचे विविध नमुने आढळू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट कंसावरील आकृतीला धार्मिक, पौराणिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ देताना संबंधित वास्तूचे दस्तऐवजीकरण, शिल्पविषयक अभ्यास आणि स्थानिक परंपरा यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ आकृतीच्या बाह्य स्वरूपावरून तिचा निश्चित अर्थ ठरविणे योग्य ठरत नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या अभ्यासातून कोकणातील मंदिर काष्ठवास्तूचे आणखी एक उदाहरण उपलब्ध होते. रघुनाथ बोकील यांच्या अभ्यासानुसार या मंदिरात कोरीव लाकडी स्तंभ आणि कंस असून त्यांच्यासोबत कौलारू छताची रचना आहे. मंदिराच्या वास्तूमध्ये स्थानिक साहित्याचा वापर करण्यात आलेला असून लाकूड, टेराकोटा कौले आणि लेटराइट दगड हे प्रमुख बांधकामसाहित्य असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या वास्तु-अभ्यासातून लाकडी स्तंभ, कंस, तुळया आणि कौलारू छत यांचा परस्परसंबंधही स्पष्ट होतो. या घटकांवर केलेले काष्ठकोरीव काम मंदिराच्या वास्तुरचनेला अलंकरणात्मक स्वरूप देते. त्यामुळे पावसचे उदाहरण कोकणातील संरचनात्मक काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरण यांचा एकत्रित अभ्यास करण्यासाठी उपयुक्त ठरते.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> कोकणातील सर्व मंदिरांमध्ये तुळया आणि कंसांची रचना एकसारखी आहे असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध लाकूड, वास्तूचे आकारमान आणि कालांतराने झालेली दुरुस्ती, विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार या घटकांच्या आकारमानात, प्रमाणात आणि अलंकरणात फरक पडू शकतो. त्यामुळे तुळया आणि कंसांचा अभ्यास मंदिरनिहाय वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे करणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील तुळया आणि कंसांचा अभ्यास करताना त्यांच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठकोरीव काम, अलंकरण, स्थानिक कारागिरी आणि मंदिराच्या वास्तुरचनेशी असलेला संबंध यांचाही विचार करता येतो. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणातून काष्ठवास्तूमध्ये कार्यात्मक बांधकाम आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasSomeshwar2025"/> या लेखाचे लिखाण स्रुरू आहे ....... == संदर्भ == eqc048m8tp0py8ocjthv9rzr13xghui 2701578 2701575 2026-08-13T10:44:10Z AdvAnantGholam 172574 2701578 wikitext text/x-wiki '''कोकणातील देवळांची वास्तुशैली''' केवळ धार्मिक वास्तूंच्या निर्मितीशी संबंधित परंपरा नसून, प्रदेशाचा भूगोल, हवामान, स्थानिक बांधकाम साहित्य, पारंपरिक कारागिरी, धार्मिक श्रद्धा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक परंपरा यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेली वास्तुपरंपरा म्हणून तिचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील देवळांचा अभ्यास करताना त्यांच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच वास्तुरचना, बांधकामतंत्र, वापरलेले साहित्य, परिसरनियोजन आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. आधुनिक स्थापत्य-अभ्यासांमध्येही कोकणातील मंदिर वास्तूंचा संबंध स्थानिक पर्यावरण, बांधकाम साहित्य, पारंपरिक नियोजन आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025">{{cite book |last=Korlekar |first=Vivek T. |last2=Desai |first2=Chetan S. |chapter=Temple Architecture in the Konkan: Integrating Sustainability and Cultural Legacy |title=Proceedings of the IIA International Research Conference 2024 – Anveshan, 29–31 August, Thiruvananthapuram, India: Asian Architectural Strategies for a Sustainable Future |pages=107–130 }}</ref> <ref name="Potdar2020">{{cite journal |last=Potdar |first=Komal |title=Vernacular Temple Architecture in Sindhudurg District, Konkan Region, Maharashtra |journal=INTACH Journal of Heritage Studies |volume=4 |issue=1 |year=2020 }}</ref> कोकणातील देवळांची वास्तुशैली एकसंध किंवा संपूर्ण प्रदेशात एकसारखी आढळणारी शैली नाही. रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या प्रदेशांमध्ये भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, धार्मिक परंपरा, स्थानिक कारागिरी आणि ऐतिहासिक विकास यांनुसार वास्तुरचनेत भिन्नता दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासात मंदिररचना, स्थानिक भूगोल, उपलब्ध साहित्य आणि पारंपरिक नियोजनपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="Potdar2020"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात भव्यता किंवा स्मारकीय आकारमानापेक्षा स्थानिक वास्तुपरंपरा आणि तिचा सामाजिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासानुसार कोकणातील काही धार्मिक वास्तूंचे स्वरूप स्थानिक निवासवास्तू आणि इतर गैर-स्मारकीय वास्तूंशी संबंधित दिसते. अशा वास्तूंमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक कारागिरी आणि धार्मिक उपयोग यांचा परस्परसंबंध आढळतो. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास केवळ त्यांच्या बाह्य रूपावर आधारित न ठेवता त्यांच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि धार्मिक संदर्भांसह करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DalviDalvi2010">{{cite book |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |chapter=Dismantling Cosmopolitanism: Transformations in the Sacred Heritage of the Non-Monumental in the Konkan |editor-last=Prashad |editor-first=Deependra |title=New Architecture and Urbanism: Development of Indian Traditions |pages=112–117 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |location=Newcastle upon Tyne |year=2010 }</ref><ref name="DalviDalvi2014">{{cite magazine |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |title=Politicizing the Sacred: Religious Architecture in the Konkan |magazine=Take on Art |volume=IV |issue=13 |date=January 2014 }}</ref> देवळाच्या वास्तुरचनेत गर्भगृह, मंडप, प्रवेशरचना, छत, प्राकार, दीपमाळ, काष्ठघटक आणि इतर पूरक वास्तुघटक यांचा समावेश होऊ शकतो; मात्र हे सर्व घटक प्रत्येक कोकणी देवळात समान स्वरूपात किंवा अनिवार्यपणे आढळतात असे मानता येत नाही. मंदिरनिहाय वास्तुरचना स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलू शकते. त्यामुळे कोकणातील देवळांची वास्तुशैली समजून घेताना समान वैशिष्ट्यांपेक्षा प्रादेशिक विविधता आणि स्थानिक अनुकूलन यांना अधिक महत्त्व देणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> कोकणातील देवळांची वास्तुशैली ही म्हणूनच धर्म, पर्यावरण, स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र, कारागिरी आणि ग्रामजीवन यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेण्याची वास्तुपरंपरा आहे. या लेखात या वास्तुपरंपरेचा अभ्यास तिच्या भौगोलिक आणि पर्यावरणीय पार्श्वभूमीपासून ऐतिहासिक विकास, स्थाननियोजन, वास्तुघटक, काष्ठवास्तु, शिल्पकला, कावी कला, बांधकाम साहित्य, प्रादेशिक वैशिष्ट्ये, सामाजिक उपयोग आणि संवर्धनाच्या प्रश्नांपर्यंत विविध अंगांनी करण्यात येतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DalviDalvi2010"/> == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीची संकल्पना == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा विचार केवळ देवळाच्या बाह्य आकारमानावरून करणे योग्य ठरत नाही. देवळाची निवडलेली जागा, परिसराशी असलेले नाते, गर्भगृह आणि मंडपाची रचना, प्रवेशमार्ग, छताची रचना, बांधकाम साहित्य, लाकूड आणि दगड यांचा वापर, वास्तू-अलंकरण, धार्मिक उपयोग तसेच स्थानिक समुदायाशी असलेले संबंध या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार केल्यास या वास्तुपरंपरेचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा संबंध पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक संसाधनांचा वापर, वास्तुघटक आणि सांस्कृतिक सातत्य यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तूंचे विश्लेषण करताना स्थानिक बांधकाम साहित्य, बांधकामतंत्र, वास्तुरचना आणि मंदिरांच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === कोकण आणि देऊळ वास्तू === कोकण प्रदेश महाराष्ट्राच्या पश्चिम भागात अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांगांच्या दरम्यान पसरलेला आहे. या प्रदेशात किनारी भाग, डोंगराळ प्रदेश, पठारी भूभाग, नद्या, खाड्या आणि दऱ्याखोऱ्यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या पश्चिमेस अरबी समुद्र आणि पूर्वेस सह्याद्री पर्वतरांगा असून या प्रदेशाचे भौगोलिक स्वरूप डोंगराळ, मध्यम उताराच्या पठारी आणि किनारी अशा व्यापक भूभागांत विभागलेले आहे.<ref name="GSDAKonkan">{{cite web |title=Konkan |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/ |website=Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्येही या प्रदेशातील सह्याद्री पर्वतरांगा, अरबी समुद्र, नद्या, किनारी मैदाने, लेटराइटची पठारे आणि डोंगराळ भूभाग यांची नोंद आढळते.<ref name="GazetteerRatnagiriGeography">{{cite web |title=Physical Features and Natural Resources — Geographical Regions |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> या भौगोलिक विविधतेच्या पार्श्वभूमीवर कोकणातील पारंपरिक देवळांच्या वास्तुरचनेचा अभ्यास करताना देवळाचे स्थान, परिसर, बांधकाम साहित्य आणि वास्तुरचनेचे पर्यावरणाशी असलेले संबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === प्रादेशिक वैशिष्ट्ये === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक बांधकामपद्धतीनुसार विविधता आढळते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक देऊळ वास्तुशैलीवरील अभ्यासात स्थानिक भूगोल, बांधकाम साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक वास्तुपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="Potdar2020"/> त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट देवळाच्या वास्तुरचनेवरून संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान वास्तुशैली निश्चित करणे योग्य ठरत नाही. त्याऐवजी रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या विविध भागांतील देवळांच्या वास्तुरचना, बांधकाम साहित्य, वास्तुघटक आणि स्थानिक परंपरा यांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास प्रादेशिक वैशिष्ट्ये अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येतात.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपात कालानुसारही बदल झाले आहेत. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासात कोकणातील गैर-स्मारकीय धार्मिक वास्तूंच्या स्थानिक स्वरूपात आधुनिक काळात झालेल्या परिवर्तनाचा विचार करण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार काही धार्मिक वास्तूंच्या रूपांतरणामध्ये पारंपरिक वास्तुघटक, स्थानिक प्रमाण आणि साहित्य यांच्यात बदल झाले असून धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपावर आधुनिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रक्रियांचाही प्रभाव पडला आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="DalviDalvi2014"/> === वास्तु आणि ग्रामजीवन === कोकणातील देऊळ हे केवळ धार्मिक उपासनेचे स्थान न राहता अनेक ठिकाणी ग्रामजीवनाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवहारांचेही केंद्र राहिले आहे. धार्मिक उत्सव, जत्रा, सामुदायिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरा यांमुळे देवळाचा परिसर आणि स्थानिक समाज यांच्यातील संबंध दृढ झालेले दिसतात. त्यामुळे देवळाच्या वास्तूचा अभ्यास करताना तिच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तूंचा विचार धार्मिक उपयोगाबरोबरच समुदायाच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासातून मंदिर वास्तू, स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि समुदायाच्या सांस्कृतिक जीवनातील परस्परसंबंध अधोरेखित होतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात Dalvi आणि Dalvi यांनी धार्मिक वास्तू, निवासवास्तू, वस्ती आणि सार्वजनिक अवकाश यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार पारंपरिक कोकणी वास्तुपरंपरेचे स्वरूप स्थानिक जीवनपद्धती, उपलब्ध साहित्य आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांशी संबंधित होते.<ref name="DalviDalvi2010"/> अशा प्रकारे कोकणातील देवळाची वास्तुरचना ही केवळ धार्मिक विधींसाठी आवश्यक असलेल्या वास्तुघटकांपुरती मर्यादित न राहता स्थानिक समाजाच्या सामुदायिक जीवनाशीही संबंधित अवकाश म्हणून अभ्यासता येते. तथापि, सर्व कोकणी देवळे समान प्रकारे सामाजिक केंद्र म्हणून वापरली जातात असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक देवळाच्या स्थानिक उपयोगाचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === धार्मिक वास्तू आणि सांस्कृतिक वारसा === कोकणातील देवळांचे महत्त्व त्यांच्या वास्तुरचनेपुरते मर्यादित नसून, त्या स्थानिक सांस्कृतिक वारशाच्या भौतिक अभिव्यक्ती म्हणूनही अभ्यासता येतात. देवळांशी संबंधित बांधकामतंत्र, काष्ठशिल्प, अलंकरण, धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांमधून वास्तुज्ञान आणि सांस्कृतिक परंपरांचे विविध पैलू व्यक्त होतात.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या दृष्टीने कोकणातील देवळांचा अभ्यास हा वास्तुकला, इतिहास, लोकसंस्कृती, पर्यावरण आणि वारसा-संवर्धन या विविध क्षेत्रांना जोडणारा बहुविषयक अभ्यास ठरतो. Korlekar आणि Desai यांनी कोकणातील देवळांच्या वास्तुशैलीचा संबंध स्थानिक संसाधने, बांधकामतंत्र, पर्यावरणीय परिस्थिती आणि सांस्कृतिक सातत्याशी जोडला आहे. Potdar यांच्या सिंधुदुर्गातील अभ्यासात स्थानिक भूगोल, साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक वास्तुपद्धती यांच्या संदर्भात देऊळ वास्तूंचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> देऊळ वास्तूंच्या संवर्धनाच्या दृष्टीने त्यांच्या भौतिक रचनेबरोबरच त्यांच्याशी संबंधित पारंपरिक कारागिरी आणि बांधकामज्ञानाचे दस्तऐवजीकरणही महत्त्वाचे ठरते. त्यामुळे कोकणातील देवळांचा वारसा समजून घेताना वास्तू, तिचे साहित्य, कारागिरी, धार्मिक उपयोग आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === हवामान आणि पर्जन्यमान === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना या प्रदेशाचे हवामान आणि विशेषतः मान्सूनचे पर्जन्यमान महत्त्वाचे पर्यावरणीय घटक ठरतात. अरबी समुद्रालगतचा प्रदेश, सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांचा भूभाग आणि मान्सूनशी संबंधित पर्जन्यमान यांमुळे पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात छताची रचना, पावसापासून संरक्षण, पाण्याचा निचरा आणि बांधकाम साहित्य यांसारख्या बाबींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या भौगोलिक रचनेत डोंगराळ, पठारी आणि किनारी भूभागांचा समावेश होतो.<ref name="GSDAKonkan"/> कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीवरील आधुनिक अभ्यासातही स्थानिक पर्यावरण, उपलब्ध संसाधने, पारंपरिक बांधकामपद्धती आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील देवळांच्या वास्तुरचनेत स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र आणि पर्यावरणाशी संबंधित बाबींचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> किनारी महाराष्ट्रातील पारंपरिक वस्तीच्या अभ्यासातून स्थानिक हवामान आणि भूभागाशी जुळवून घेतलेल्या वास्तुरचनेची उदाहरणे नोंदविण्यात आली आहेत. Harihareshwar येथील अभ्यासात पारंपरिक घरांच्या छतांमध्ये लाकडी घटकांवर आधारित कौलारू रचना आढळत असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात अशा छतांची देखभाल आणि त्यांच्यासमोरील संवर्धनविषयक अडचणींचाही विचार करण्यात आला आहे.<ref name="ManjrekarSharmaKeskar2021">{{cite book |last=Manjrekar |first=Shraddha Mahore |last2=Sharma |first2=Pallavi |last3=Keskar |first3=Poorva |chapter=Built Environment of Indian Villages: A Case Study of Coastal Village of Maharashtra |title=Architecture & Planning for Villages |year=2021 }}</ref> या निरीक्षणांचा उपयोग कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीच्या पर्यावरणीय संदर्भाचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो; मात्र घरांच्या वास्तुरचनेविषयीचे निष्कर्ष सर्व देवळांना थेट लागू करता येत नाहीत. देवळांच्या छतांची रचना, साहित्य आणि बांधकामतंत्र यांचा निष्कर्ष संबंधित देवळाच्या स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे काढणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील देवळांच्या अभ्यासात स्थानिक पर्यावरण आणि बांधकामपरंपरेचा विचार करण्याची आवश्यकता याच कारणामुळे अधोरेखित होते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === स्थानिक बांधकाम साहित्य === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या बांधकाम साहित्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. दगड, लेटराइट किंवा जांभा दगड, लाकूड, माती, चुना आणि कौले यांसारख्या साहित्याचा कोकणातील विविध पारंपरिक वास्तूंमध्ये वापर झालेला आढळतो. या साहित्याचा वापर त्यांच्या स्थानिक उपलब्धतेबरोबरच प्रदेशातील हवामान, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि कारागिरीशी संबंधित असल्याचे विविध वास्तु-अभ्यासांतून दिसून येते.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक देऊळ वास्तुशैलीवरील Komal Potdar यांच्या अभ्यासात देवळांच्या वास्तुरचनेचा संबंध स्थानिक भूगोल, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक वास्तुनियोजनाशी जोडण्यात आला आहे. या अभ्यासातून सिंधुदुर्गातील देऊळ वास्तूंच्या वास्तुघटकांचा आणि त्यांच्या स्थानिक संदर्भांचा अभ्यास करण्यात आल्याचे दिसते.<ref name="Potdar2020"/> लाकूड हे कोकणातील पारंपरिक वास्तुपरंपरेतील महत्त्वाचे साहित्य आहे. Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथात दख्खनमधील काष्ठवास्तू, लाकडी वास्तुघटक आणि काष्ठकारागिरीचा व्यापक अभ्यास करण्यात आला आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना हा व्यापक दख्खनी संदर्भ उपयुक्त ठरतो; मात्र त्यातील निष्कर्ष कोकणातील प्रत्येक देवळाला थेट लागू करता येत नाहीत.<ref name="Mate1967">{{cite book |last=Mate |first=Madhukar Shripad |title=Deccan Woodwork |series=Deccan College Building Centenary & Silver Jubilee Series |volume=49 |publisher=Deccan College Postgraduate and Research Institute |location=Poona |year=1967 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी परिसरातील विविध प्रकारच्या दगडांची तसेच लेटराइटची नोंद आढळते. या प्रदेशात बांधकामासाठी वापरता येणारे स्थानिक दगड उपलब्ध असल्याची नोंद या ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये करण्यात आली आहे.<ref name="GazetteerStone">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Building Stones |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_economic.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> स्थानिक बांधकाम साहित्याचा वापर हा कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीच्या अभ्यासातील एक महत्त्वाचा घटक आहे. तथापि, सर्व देवळांमध्ये समान साहित्य किंवा समान बांधकामपद्धती वापरली गेली असे मानता येत नाही. विशिष्ट देवळातील साहित्य निश्चित करण्यासाठी त्या देवळाचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Potdar2020"/><ref name="GazetteerStone"/> === जांभा दगड आणि इतर दगडांचा वापर === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक दगडांच्या उपलब्धतेला महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात बांधकामासाठी उपयुक्त अशा विविध प्रकारच्या खडकांची उपलब्धता असल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आढळते. त्यामध्ये granite-gneiss, quartzite, Deccan trap आणि laterite यांसारख्या खडकांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात स्थानिक भूगर्भीय रचना आणि बांधकाम साहित्य यांचा संबंध विचारात घेता येतो.<ref name="GazetteerStone"/> विशिष्ट देवळामध्ये कोणत्या प्रकारचा दगड वापरण्यात आला आहे, हे मंदिरनिहाय बदलू शकते. कुंकेश्वर देवळाच्या पायाभरणीत granite, तर वरील बांधकाम आणि घुमटामध्ये laterite वापरल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये आहे. यावरून एका देवळाच्या वास्तूमध्येही वेगवेगळ्या वास्तुघटकांसाठी भिन्न प्रकारच्या दगडांचा वापर झालेला दिसतो.<ref name="GazetteerKunkeshvar">{{cite web |title=Kunkeshvar |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Kunkeshvar.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> सावंतवाडी परिसरातील वाळवळ आणि आकेरी येथे बांधकामासाठी उपयुक्त दगडांच्या उपलब्धतेची नोंद जुन्या *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये आहे. त्यानुसार वाळवळ येथील दगड quartz किंवा quartzite प्रकारचा असून आकेरी येथील दगड slate-coloured talc-schist प्रकारचा, कठीण आणि बांधकामासाठी उपयुक्त असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच नोंदीत सावंतवाडी परिसरातील अनेक ठिकाणी laterite उत्खनन होत असल्याचाही उल्लेख आहे.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone">{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Minerals |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pro2_minerals.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> या नोंदींवरून कोकणातील पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात केवळ “जांभा दगड” या एका संज्ञेपुरते मर्यादित न राहता विविध स्थानिक दगडांचे प्रकार, त्यांची भौगोलिक उपलब्धता आणि विशिष्ट वास्तूंमध्ये झालेला वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. एखाद्या देवळात वापरलेल्या दगडाचा प्रकार निश्चित करण्यासाठी त्या देवळाचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण किंवा विश्वसनीय ऐतिहासिक नोंद आवश्यक आहे. वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण देवळाचा उल्लेख रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमधील स्थानवर्णनात आढळतो. देवळाचे स्थान नदीकाठी असल्याचे तसेच त्याच्या वास्तूत दगडाचा वापर आणि स्तंभांवरील कोरीव काम यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="GazetteerValavalTemple">{{cite web |title=Valaval |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Valaval.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> कुंकेश्वर देऊळ हे दगडी बांधकामातील विविधतेचे उदाहरण आहे. गॅझेटियरनुसार त्याच्या पायाभरणीत granite आणि वरील बांधकामात तसेच घुमटामध्ये laterite वापरण्यात आला आहे. देवळाच्या प्रवेशद्वारावरील शिलालेखाच्या आधारे इ.स. १६८० मध्ये त्याची दुरुस्ती आणि विस्तार झाल्याचीही नोंद आहे.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> कुंकेश्वर देवळाच्या बांधकामाचा अभ्यास करताना त्यामुळे केवळ वापरलेल्या दगडांच्या प्रकारांचा विचार न करता वास्तूच्या दुरुस्ती, विस्तार आणि नंतरच्या देखभालीच्या टप्प्यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. यामुळे सध्याच्या वास्तुरचनेतील विविध घटकांचा ऐतिहासिक विकास समजून घेण्यास मदत होते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुपरंपरेत लाकडाला महत्त्वाचे स्थान आहे. धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर काष्ठघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"> {{cite web |last=Hadap |first=Nitin Narhar |title=Konkan Woodwork: A Preliminary Note |website=Academia.edu |url=https://siu-in.academia.edu/DrNitinHadap |access-date=13 August 2026 }} </ref> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील काष्ठवास्तू आणि काष्ठकलांचा क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे विचार करण्यात आला आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणारे लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया आणि इतर काष्ठघटक यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचीही नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ वास्तूच्या संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून, त्यावर कोरीव काम आणि इतर अलंकरणात्मक प्रक्रिया करून वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपातही भर घालण्यात आली आहे. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना तिच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठशिल्प आणि अलंकरण यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या ग्रंथात दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, काष्ठकारागिरी आणि काष्ठशिल्प यांची व्यापक पार्श्वभूमी आढळते. हा संदर्भ कोकणातील काष्ठवास्तूचे स्थान व्यापक दख्खनी काष्ठपरंपरेच्या संदर्भात समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो; मात्र त्यातील सर्व वैशिष्ट्ये कोकणातील प्रत्येक देवळाला थेट लागू करता येत नाहीत.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना लाकडाचा वापर, स्थानिक कारागिरी, वास्तूतील काष्ठघटक, धार्मिक उपयोग आणि अलंकरण यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तू ही कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीतील केवळ सजावटीची बाब नसून, काही देवळांच्या वास्तुरचनेतील संरचनात्मक, कलात्मक आणि सांस्कृतिक घटक म्हणून तिचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुशैलीमध्ये लाकडाला विशेष महत्त्व आहे. धार्मिक आणि लौकिक अशा दोन्ही प्रकारच्या वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर वास्तुघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील लाकडी कलापरंपरेचे क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे अध्ययन करण्यात आले आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणाऱ्या लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, bracket figures, ceiling panels, lintels आणि इतर काष्ठघटकांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. तसेच काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून त्यावर कोरीव काम करून वास्तूला कलात्मक स्वरूप देण्यात आले. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तुचा अभ्यास हा वास्तुशास्त्र आणि काष्ठशिल्प या दोन्हींच्या संगमातून करणे आवश्यक ठरते. दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या संदर्भातून दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, कारागिरी आणि काष्ठशिल्पाची व्यापक पार्श्वभूमी समजण्यास मदत होते.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना स्थानिक लाकूड, कारागिरीचे तंत्र, धार्मिक उपयोग आणि वास्तूतील लाकडी घटकांचे परस्परसंबंध यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तु ही कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीची केवळ सजावटीची बाब नसून तिच्या संरचनात्मक आणि सांस्कृतिक स्वरूपाचा महत्त्वाचा भाग आहे. === काष्ठशिल्प आणि देऊळ वास्तु === काष्ठशिल्प हे कोकणातील देऊळ वास्तुपरंपरेतील महत्त्वाचे कलात्मक अंग आहे. लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, छताची पटलं आणि इतर काष्ठघटकांवर केलेले कोरीव काम वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालते. Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लाकडी कोरीव काम आढळल्याची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासात लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताची पटलं, तुळया आणि इतर काष्ठघटकांचा तसेच काही देवळांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवरील रंगीत काष्ठपटलांचा उल्लेख आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना त्यावरील प्रतिमा, अलंकरणात्मक नमुने, कोरीव कामाचे तंत्र, शैली, संभाव्य कालमान आणि त्यांचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ यांचा विचार करता येतो. Hadap यांच्या अभ्यासात काष्ठकलांमधील प्रतिमाशास्त्र, शैली, तंत्र, कलात्मक मूल्य आणि सामाजिक-धार्मिक इतिहास यांचाही विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे काष्ठशिल्प हे केवळ सजावटीचे अंग न राहता वास्तूशी संबंधित कलात्मक आणि सांस्कृतिक माहितीचा स्रोत म्हणूनही अभ्यासता येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर देवळांतील काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र अभ्यासही करण्यात आला आहे. या अभ्यासाचा केंद्रबिंदू या देवळांमध्ये जतन झालेल्या काष्ठशिल्प-पटलांचा असून, त्यामुळे पावस येथील काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र वास्तुशिल्पीय आणि कलाविषयक संदर्भात अभ्यास करता येतो.<ref name="PawasSomeshwar2025">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |title=Someśvara Temple of Pawas, Ratnagiri District, Maharashtra – A Case Study |journal=Journal of History and Archaeology |volume=1 |issue=2 |pages=91–98 |year=2025 |url=https://www.arfjournals.com/image/catalog/Journals%20Papers/JHA/2025/No%202%20%282025%29/2_Raghunath%20Bokil.pdf |access-date=13 August 2026 }}</ref> पावस येथील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना काष्ठशिल्प-पटलांची रचना, त्यावरील अलंकरण, वापरलेले साहित्य, कारागिरीचे तंत्र आणि देवळाच्या वास्तुरचनेतील त्यांचे स्थान यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. अशा अभ्यासातून रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठशिल्प परंपरेची स्थानिक वैशिष्ट्ये आणि तिचा देऊळ वास्तुशी असलेला संबंध अधिक स्पष्ट होण्यास मदत होऊ शकते.<ref name="PawasKashthashilpa2026">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Joshi |first2=Renuka |last3=Ambulkar |first3=Janhavi |last4=Gaikwad |first4=Tanvi |title=Case Study of Kashthashilpa Panels from Someshwara and Vishweshwar Temple of Pawas |journal=Kalākalpa: IGNCA Journal of Arts |volume=X |issue=2 |pages=71–84 |year=2026 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |location=New Delhi }}</ref> === काष्ठवास्तुतील संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक घटक === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये लाकडाचा वापर संरचनात्मक तसेच अलंकरणात्मक घटक म्हणून करण्यात आला आहे. स्तंभ, तुळया, छताचे घटक आणि चौकटी यांसारख्या काष्ठघटकांना वास्तूच्या संरचनेत भूमिका असतानाच, त्यांवरील कोरीव काम आणि इतर अलंकरणात्मक घटक वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काही धार्मिक वास्तूंमध्ये काष्ठशिल्पावर देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रतीके, पौराणिक प्रतिमा किंवा स्थानिक कलापरंपरांशी संबंधित अलंकरण आढळू शकते. मात्र, अशा प्रतिमांचे स्वरूप आणि त्यांचे अर्थ वास्तूनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे काष्ठशिल्पातील प्रतिमांचे अर्थ लावताना प्रत्यक्ष वास्तु-अभ्यास, शिल्पविषयक दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भ यांचा आधार घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठवास्तूच्या संवर्धनाचा विचार करताना तिच्या संरचनात्मक भूमिकेबरोबरच काष्ठशिल्पाचे कलात्मक आणि ऐतिहासिक महत्त्वही लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूंच्या दस्तऐवजीकरणात लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताची पटलं आणि इतर काष्ठघटकांची नोंद करण्यात आली आहे. अशा घटकांचे दस्तऐवजीकरण त्यांच्या वास्तुशिल्पीय, कलात्मक आणि सांस्कृतिक मूल्यांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास हा एका विशिष्ट कालखंडात अचानक निर्माण झालेल्या वास्तुप्रकाराच्या स्वरूपात पाहता येत नाही. या प्रदेशातील धार्मिक स्थापत्याच्या पुरातत्त्वीय पुराव्यांमध्ये प्राचीन शैलकृत धार्मिक वास्तूंचा समावेश होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील प्रारंभिक ब्राह्मणीय शैलकृत गुहा हे त्याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. या स्थळावर शैलकृत गुहा, शिल्पप्रतिमा आणि प्रतिमाशास्त्रीय घटक आढळतात आणि त्यांचा काल इ.स.च्या चौथ्या–पाचव्या शतकाच्या सुमारास निश्चित करण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |last3=Dhanawade |first3=Anjay |last4=Ganvir |first4=Shrikant |last5=Dalavi |first5=Hemant |title=Early Brahmanical Rock Cut Caves at Katalgaon-Javade, District Ratnagiri, Maharashtra, India |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Sri Lanka |volume=62 |issue=2 |year=2018 |pages=65–114 |url=https://www.royalasiaticsociety.lk/wp-content/uploads/2022/09/A-Contents-of-RASSL-Journals-for-Sale-up-to-2019-1.pdf |publisher=Royal Asiatic Society of Sri Lanka }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शैलकृत धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात पुढील संशोधनातूनही नवीन पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. Bokil आणि Kamble यांच्या २०२५ मधील अभ्यासात संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका शैलकृत गुहेची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासातून दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तुंच्या पुढील संशोधनाची आवश्यकता अधोरेखित करण्यात आली आहे.<ref name="BokilKambleRockCutCaves">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Kamble |first2=Riya |title=Newly Discovered Rock-Cut Caves from the Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Journal of Studies in South Asia |volume=1 |issue=1 |year=2025 |pages=17–24 |date=30 June 2025 |url=https://www.pbjournals.com/JSSA }}</ref> कोकणातील धार्मिक स्थापत्याच्या पुढील विकासाचा अभ्यास करताना दगडी वास्तू, काष्ठवास्तू, लेटराइटचा वापर, स्थानिक बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात स्थानिक साहित्य, वास्तुघटक आणि कारागिरी यांच्यातील संबंध दिसून येतात. काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, तुळया, दरवाजे, कंस आणि इतर काष्ठघटकांच्या वापराची नोंद झाली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास केवळ वास्तूच्या बाह्य स्वरूपावर आधारित न ठेवता पुरातत्त्वीय अवशेष, वास्तुरचना, शिल्पकला, प्रतिमाशास्त्र, ऐतिहासिक साधने आणि स्थानिक वास्तुपरंपरा यांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून करणे आवश्यक आहे. कातळगाव–जावडे येथील अभ्यासात शैलकृत वास्तुरचना आणि शिल्प-प्रतिमाशास्त्राचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे, तर कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या आधुनिक अभ्यासात वास्तू, स्थानिक परंपरा आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा कालानुक्रम निश्चित करताना प्रत्येक वास्तूचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय, ऐतिहासिक आणि वास्तुशिल्पीय पुरावा विचारात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध पुराव्यांवरून विविध कालखंडांतील धार्मिक स्थापत्याची वैशिष्ट्ये ओळखता येतात; मात्र आधुनिक कोकणातील सर्व देवळांची वास्तुरचना एका अखंड आणि एकरेषीय विकासातून निर्माण झाली असे मानणे योग्य ठरणार नाही. प्रदेशातील विविध भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक साहित्य, धार्मिक परंपरा आणि कारागिरी यांमुळे या वास्तुपरंपरेत प्रादेशिक विविधता निर्माण झालेली दिसते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === प्राचीन धार्मिक वास्तू === कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासासाठी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तुसमूह महत्त्वाचा पुरातत्त्वीय पुरावा आहे. कातळगाव आणि जावडे ही गावे लांजा तालुक्यात असून, तेथील शैलकृत वास्तू लेटराइट किंवा फेरिक्रीटच्या थरात कोरण्यात आल्या आहेत. Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार या स्थळाच्या एका परिसरात एकूण दहा शैलकृत वास्तूंची नोंद करण्यात आली आहे. त्यांपैकी काही वास्तूंच्या परिसरात शिल्पप्रतिमा, पादपीठे, कोनाडे आणि इतर वास्तुघटक आढळतात.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तू साधारणपणे इ.स.च्या चौथ्या–पाचव्या शतकाच्या कालखंडाशी संबंधित आहेत. या वास्तूंचे महत्त्व त्यांच्या प्राचीनतेबरोबरच त्यांच्या वास्तुरचनेत आणि शिल्पप्रतिमांमध्ये आहे. अभ्यासकांनी या वास्तूंची तुलना महाराष्ट्र, गोवा आणि दख्खनमधील इतर आरंभीच्या ब्राह्मणीय शैलकृत वास्तूंशी केली आहे. त्यामुळे पश्चिम किनारपट्टीवरील आरंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक स्थापत्याच्या अभ्यासात कातळगाव–जावडे हे महत्त्वाचे स्थळ ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील अनेक शैलकृत वास्तू आकाराने लहान आणि एककक्षीय स्वरूपाच्या आहेत. काही वास्तूंमध्ये पादपीठे किंवा आसनासदृश घटक आढळतात. अभ्यासानुसार या वास्तूंमध्ये प्रवेशासाठी स्वतंत्र विकसित दरवाजाची चौकट सामान्यतः आढळत नाही; सातव्या गुहेत मात्र दरवाजाच्या चौकटीशी संबंधित वैशिष्ट्ये असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या प्रकारच्या साध्या, एककक्षीय शैलकृत वास्तूंची उदाहरणे महाराष्ट्र आणि गोवा तसेच दख्खनमधील इतर स्थळांशी तुलनात्मक स्वरूपात अभ्यासली आहेत.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> या वास्तुसमूहातील शिल्पप्रतिमांमध्ये वैष्णव आणि शैव धार्मिक परंपरांशी संबंधित विषय आढळतात. अभ्यासात विष्णू, नरसिंह, कार्तिकेय, शिव-पार्वती आणि गंगावतरणाशी संबंधित शिल्पांचा तसेच ब्रह्मा किंवा बहुमुखी शिवाशी संबंधित असू शकणाऱ्या प्रतिमेचा विचार करण्यात आला आहे. काही प्रतिमांची ओळख निश्चित नसल्याने अभ्यासकांनी त्याबाबत संभाव्य मते मांडली आहेत.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील वास्तूंच्या अभ्यासातून शैलकृत स्थापत्य आणि धार्मिक प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट होतो. वास्तुरचना, शिल्पप्रतिमा आणि त्यांच्या प्रतिमाशास्त्रीय वैशिष्ट्यांचा एकत्रित अभ्यास केल्यामुळे आरंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक स्थापत्याच्या स्वरूपाचा अभ्यास करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तूंची तुलना दख्खन आणि पश्चिम भारतातील इतर आरंभीच्या ब्राह्मणीय शैलकृत वास्तूंशी करण्यात आली आहे. या तुलनेत काही वास्तुघटक आणि एककक्षीय रचनांमध्ये साम्य आढळते. त्यामुळे कातळगाव–जावडे येथील वास्तूंचा अभ्यास स्थानिक पुराव्यांपुरता मर्यादित न ठेवता व्यापक दख्खनी शैलकृत स्थापत्यपरंपरेच्या संदर्भातही करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या उपलब्धतेबाबत Raghunath Bokil आणि Riya Kamble यांच्या २०२५ मधील अभ्यासात योग्य शैलसाहित्याच्या मर्यादित उपलब्धतेमुळे या प्रदेशात शैलकृत वास्तूंची संख्या तुलनेने मर्यादित असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका नव्याने नोंद झालेल्या शैलकृत गुहेचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> या नव्या पुरातत्त्वीय नोंदींमुळे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या अभ्यासाला पुढील संशोधनाची दिशा मिळते. नव्याने नोंद होणाऱ्या स्थळांचे दस्तऐवजीकरण, त्यांची वास्तुरचना आणि शिल्पवैशिष्ट्यांचे तुलनात्मक विश्लेषण तसेच उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांचा अभ्यास यांद्वारे या वास्तुपरंपरेचे अधिक सुस्पष्ट आकलन होऊ शकते.<ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> कातळगाव–जावडे आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील इतर शैलकृत वास्तू या नंतरच्या कोकणी देऊळ वास्तुशैलीची थेट किंवा एकमेव पूर्वरूपे म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध पुरातत्त्वीय अभ्यास मात्र या वास्तूंमधून कोकणातील प्राचीन धार्मिक स्थापत्य, शैलकृत वास्तुरचना आणि प्रतिमाशास्त्रीय परंपरांचा महत्त्वपूर्ण पुरावा उपलब्ध करून देतात. त्यामुळे कोकणातील देऊळ स्थापत्याच्या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास करताना या शैलकृत वास्तूंचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भ म्हणून विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> === शिलाहार आणि मध्ययुगीन परंपरा === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहार राजवटीला महत्त्वाचे स्थान आहे. दक्षिण कोकणातील शिलाहार घराण्याची सत्ता साधारण इ.स. ७७० ते १०२० या कालखंडात होती. या घराण्याच्या सत्तेचा विस्तार सह्याद्री पर्वत आणि समुद्र यांच्या दरम्यानच्या दक्षिण कोकण प्रदेशाशी संबंधित होता. शिलाहारांच्या इतिहासाची माहिती ताम्रपट, शिलालेख आणि इतर ऐतिहासिक साधनांमधून उपलब्ध होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खारेपाटण ताम्रपट हे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे साधन आहे.<ref name="GazetteerShilaharas"> {{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }} </ref><ref name="Khobrekar1985"> Khobrekar, V. G. ''History of Konkan (1630–1818)''. Bombay, 1985. </ref> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अभ्यास करताना देवळांशी संबंधित संस्थात्मक कार्याचाही विचार करता येतो. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरनुसार खारेपाटण ताम्रपटांमधून देवळांशी शाळा आणि सत्रे संबंधित असल्याचे दिसून येते. या नोंदीवरून शिलाहारकालीन धार्मिक संस्था धार्मिक कार्याबरोबरच शिक्षण, संस्कृती आणि सामाजिक जीवनाशी संबंधित काही कार्ये करीत असल्याचे दिसते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय प्रभावाचा विस्तार काळानुसार बदलत गेला. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाचा आणि त्यांच्या राजकीय संबंधांचा उल्लेख आढळतो. खारेपाटण ताम्रपटासह उपलब्ध शिलालेखीय साधनांमधून दक्षिण कोकणातील शिलाहार राजांची नावे, त्यांची वंशपरंपरा आणि त्यांच्या राजकीय अधिपत्याशी संबंधित माहिती उपलब्ध होते.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="KharepatanaCopperPlate"> {{cite journal |last=Kielhorn |first=F. |title=Kharepatan Plates of Rattaraja; Saka-Samvat 930 |journal=Epigraphia Indica |volume=3 |pages=292–302 |year=1895 }} </ref> खारेपाटण ताम्रपट हा शिलाहार राजा रट्टाराजाच्या कारकीर्दीतील इ.स. 1008 चा महत्त्वाचा शिलालेखीय पुरावा मानला जातो. या ताम्रपटात शिलाहारांच्या पूर्वसूरींचा आणि त्यांच्या अधिपती असलेल्या राष्ट्रकूट व कल्याणी चालुक्य राजघराण्यांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांचे राजकीय स्थान आणि त्यांच्या अधिपत्यसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी हा ताम्रपट महत्त्वाचा स्रोत ठरतो.<ref name="KharepatanaCopperPlate"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहार शाखेचा संबंध गोवा प्रदेशाशीही होता. उपलब्ध ऐतिहासिक अभ्यासांनुसार या शाखेने सुरुवातीला राष्ट्रकूटांच्या आणि नंतर कल्याणी चालुक्यांच्या अधिपत्याखाली दक्षिण कोकणात सत्ता गाजवली. खारेपाटण व इतर ताम्रपटांमधील नोंदी या राजकीय संबंधांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाच्या ठरतात.<ref name="KharepatanaCopperPlate"/> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास करताना केवळ राजाश्रयाच्या आधारावर एखाद्या विद्यमान देवळाला शिलाहारकालीन मानणे योग्य ठरणार नाही. एखाद्या देवळाचे कालमान निश्चित करण्यासाठी वास्तुरचना, शिलालेख, मूर्तिशिल्प, बांधकामाचे स्तर आणि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशावर शिलाहारांची सत्ता होती हा तथ्यात्मक पुरावा आणि त्या प्रदेशातील विशिष्ट देवळाची वास्तू शिलाहारकालीन आहे हा दावा यांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या विकासात स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि स्थानिक कारागिरी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. पुढील काळातील कोकणातील देऊळ वास्तूंमध्ये दगड, लेटराइट आणि लाकूड यांचा विविध प्रकारे वापर झाल्याची उदाहरणे आढळतात. त्यामुळे मध्ययुगीन धार्मिक स्थापत्याचा अभ्यास केवळ राजवंशांच्या इतिहासापुरता मर्यादित न ठेवता स्थानिक वास्तुपरंपरा, बांधकाम साहित्य आणि कारागिरी यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहार सत्तेचा ऱ्हास इ.स. ११व्या शतकाच्या प्रारंभी झाला. त्यानंतर कोकणातील विविध प्रदेशांवर चालुक्य, कदंब, यादव आणि इतर राजकीय सत्तांचा प्रभाव पडला. या राजकीय बदलांचा परिणाम प्रदेशाच्या प्रशासन, सामाजिक जीवन आणि धार्मिक संस्थांवरही झाला.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन काळातील धार्मिक वास्तूंच्या परंपरेचा अभ्यास करताना राजकीय बदलांबरोबरच स्थानिक देवस्थानांच्या सातत्यपूर्ण परंपरेचाही विचार करणे आवश्यक आहे. अनेक देवळांमध्ये कालांतराने दुरुस्ती, विस्तार, पुनर्बांधणी किंवा नवीन वास्तुघटकांची भर पडलेली असू शकते. त्यामुळे आज अस्तित्वात असलेली वास्तू एखाद्या एकाच ऐतिहासिक कालखंडाची निर्मिती आहे असे गृहीत धरता येत नाही. कोकणातील मध्ययुगीन देऊळ स्थापत्याचा अभ्यास करताना वास्तूच्या प्रारंभिक निर्मितीबरोबरच तिच्या नंतरच्या दुरुस्ती, परिवर्तन आणि पुनर्बांधणीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="DalviDalvi2010"/> === आधुनिक काळातील परिवर्तन === आधुनिक काळात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये दुरुस्ती, नूतनीकरण, पुनर्बांधणी आणि बदलत्या बांधकाम पद्धतींचा वापर यांमुळे काही परिवर्तन झाले आहे. पारंपरिक मंदिर वास्तूंमध्ये स्थानिक साहित्य, लाकूड आणि स्थानिक बांधकामपरंपरांचा वापर आढळतो. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अलीकडील अभ्यासांमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक बांधकामतंत्र, पर्यावरणीय संदर्भ आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक नूतनीकरणामुळे काही मंदिरांच्या मूळ वास्तुरचनेत किंवा दृश्यस्वरूपात बदल होऊ शकतात. २०२५ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या *Deulkathan* या वास्तुशिक्षण प्रकल्पाच्या वृत्तांकनात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे दस्तऐवजीकरण आणि तिच्या बदलत्या स्वरूपाचा अभ्यास करण्यात आल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या वृत्तांकनात एका ग्रामदैवताच्या मंदिराच्या नूतनीकरणानंतर त्याचे काँक्रीटच्या एकसंध स्वरूपातील रूपांतर झाल्याचे उदाहरण देण्यात आले आहे.<ref name="Deulkathan2025">{{cite web |last=Iyengar |first=Shriram |title=Kala Ghoda Arts Festival 2025: This project by college students showcases stories of temple architecture in Konkan |url=https://www.mid-day.com/mumbai-guide/things-to-do/article/konkan-calling-23471346 |website=Mid-day |date=25 January 2025 |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक काळातील परिवर्तन मंदिराच्या मुख्य वास्तूपुरते मर्यादित नसून मंदिर परिसरातील सुविधांच्या विकासाशीही संबंधित आहे. मंदिरांच्या वापरातील बदल, भाविकांच्या वाढत्या गरजा आणि परिसरातील नव्या सुविधांची निर्मिती यांमुळे पारंपरिक वास्तू आणि आधुनिक वापर यांच्यात समन्वय साधण्याचा प्रश्न निर्माण होतो. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासांमध्ये मंदिरांच्या वास्तुरचनेबरोबरच त्यांचा परिसर, स्थानिक संसाधने आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचाही विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काही ऐतिहासिक मंदिरांच्या संवर्धनासाठी नियोजनबद्ध प्रकल्पही हाती घेण्यात आले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील धूतपापेश्वर मंदिरासाठी व्यवस्थापन आराखडा, सविस्तर प्रकल्प अहवाल आणि संवर्धन कार्याशी संबंधित प्रकल्प तयार करण्यात आला आहे. या प्रकल्पात मंदिर, उपदेवालये, उपयुक्तताविषयक वास्तू आणि मंदिर परिसरातील पर्यावरणीय घटक यांचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे.<ref name="DhootapapeshwarConservation">{{cite web |title=Dhootapapeshwar Temple — Management Plan & DPR & Conservation Works |url=https://anlassociates.com/projects/dhootapapeshwar-temple-management-plan-dpr-conservation-works |website=Abha Narain Lambah Associates |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे आधुनिक दस्तऐवजीकरण आणि शैक्षणिक अभ्यासही करण्यात येत आहेत. *Deulkathan* प्रकल्पामध्ये वास्तुशिक्षणातील विद्यार्थ्यांनी कोकणातील मंदिरांच्या वास्तुरचना आणि त्यांच्याशी संबंधित सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास करून त्यांचे दस्तऐवजीकरण केले. या प्रकल्पाचा उद्देश मंदिरांकडे केवळ वास्तुरूप म्हणून न पाहता त्यांच्याशी संबंधित स्थानिक जीवन, श्रद्धा आणि सांस्कृतिक संदर्भ समजून घेण्याशी संबंधित होता.<ref name="Deulkathan2025"/> कोकणातील मंदिरांच्या संवर्धनाच्या संदर्भात पारंपरिक वास्तुरचना आणि आधुनिक गरजा यांच्यातील समन्वय हा महत्त्वाचा विषय ठरतो. स्थानिक बांधकामसाहित्य, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि वास्तूचे सांस्कृतिक संदर्भ यांचा विचार करून संवर्धनाची प्रक्रिया राबविण्याची आवश्यकता वास्तु-अभ्यासांमध्ये अधोरेखित करण्यात आली आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक पुनर्बांधणी आणि संवर्धनाच्या प्रक्रियेत मंदिराच्या ऐतिहासिक वास्तुरचनेचे वैशिष्ट्य, स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक वास्तुघटक यांचे जतन करण्याचा प्रश्न त्यामुळे महत्त्वाचा ठरतो. आधुनिक सुविधांची आवश्यकता आणि विद्यमान वास्तु-वारशाचे संरक्षण यांच्यात समतोल साधणे हे अशा मंदिरांच्या संवर्धनातील प्रमुख आव्हानांपैकी एक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये आधुनिक काळात काही बदल झाले असले तरी पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक साहित्य आणि सांस्कृतिक संदर्भ यांचा अभ्यास सुरू आहे. त्यामुळे आधुनिक वापर आणि संवर्धनाच्या गरजा यांचा विचार करताना मंदिरांच्या वास्तुशास्त्रीय आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करण्याला महत्त्व प्राप्त झाले आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> == मंदिराचे स्थान आणि परिसर नियोजन == === देवस्थान आणि ग्रामजीवन === कोकणातील मंदिरांची भूमिका केवळ धार्मिक उपासनेपुरती मर्यादित नसून काही ठिकाणी ती स्थानिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशीही संबंधित आहे. विशेषतः ग्रामदैवतांच्या देवस्थानांचा संबंध स्थानिक श्रद्धा, धार्मिक विधी आणि ग्रामसमुदायाच्या सामुदायिक व्यवहारांशी आढळतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मालवण येथील देऊळवाड्याच्या वास्तु-अभ्यासात ग्रामदैवतांना गावाचे रक्षक मानले जात असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासानुसार देऊळवाडा हा स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि विधींशी संबंधित महत्त्वाचा सार्वजनिक अवकाश आहे.<ref name="DeulwadaMalvan">{{cite web |title=Temples of Deulwada, Malvan |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Deulwada-Document-2018.pdf |website=IES College of Architecture |publisher=IES College of Architecture |location=Mumbai, Maharashtra |year=2018 |access-date=13 August 2026 }}</ref> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणानुसार ग्रामदैवतांची मंदिरे एका समूहाच्या स्वरूपात देवस्थान परिसरात स्थित आहेत. अशा परिसरात मुख्य देवतेच्या मंदिराबरोबरच इतर संबंधित देवतांची मंदिरे आणि धार्मिक घटकही आढळतात. त्यामुळे काही देवस्थानांची परिसररचना ही केवळ एका स्वतंत्र मंदिरापुरती मर्यादित न राहता अनेक धार्मिक घटकांचा समावेश असलेल्या समूहाच्या स्वरूपात दिसून येते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> देवस्थानाचा परिसर धार्मिक वापराबरोबरच सामुदायिक उपक्रमांसाठीही वापरला जाऊ शकतो. मालवणच्या देऊळवाड्याच्या अभ्यासानुसार मंदिरांतील मंडपांचा उपयोग धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो. त्यामुळे मंदिराच्या वास्तुरचनेतील काही अवकाशांना धार्मिक वापराबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगाचेही स्वरूप प्राप्त होते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिर आणि ग्रामजीवन यांचा संबंध उत्सव आणि धार्मिक विधींच्या वेळी अधिक स्पष्ट होतो. अशा प्रसंगी मंदिर परिसरात ग्रामसमुदाय आणि भाविकांचा सहभाग वाढतो आणि उपलब्ध सार्वजनिक अवकाशाचा वापर व्यापक स्वरूपात केला जातो. त्यामुळे मंदिराच्या परिसररचनेचा अभ्यास करताना दैनंदिन धार्मिक वापराबरोबरच उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांच्या वेळी होणाऱ्या वापराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> देवस्थानाच्या परिसरात नैसर्गिक घटकांनाही धार्मिक महत्त्व प्राप्त होऊ शकते. मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणात काही वडाची झाडे ‘महा पुरुष’ म्हणून पूजली जात असल्याचे नमूद केले आहे. या वृक्षांभोवती प्रदक्षिणेसाठी चौथरे बांधण्यात आले आहेत. यावरून काही ठिकाणी धार्मिक अवकाशाची व्याप्ती मंदिराच्या बांधलेल्या वास्तूंपलीकडे पूजनीय नैसर्गिक घटकांपर्यंत विस्तारलेली दिसते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> या उदाहरणावरून कोकणातील काही देवस्थानांमध्ये मंदिर, संबंधित देवालये, धार्मिक विधी, सार्वजनिक अवकाश आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक व्यवहार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. तथापि, मालवणच्या देऊळवाड्याचे उदाहरण संपूर्ण कोकणातील सर्व मंदिरांच्या परिसररचनेचे प्रतिनिधित्व करते असे गृहीत धरता येत नाही. मंदिरांचे स्थान आणि परिसररचना स्थानिक परंपरा, भौगोलिक परिस्थिती आणि उपलब्ध वास्तुघटकांनुसार बदलू शकते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील मंदिरांचे स्थान आणि परिसर यांचा विचार करताना नैसर्गिक भौगोलिक घटकांचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुणकेश्वर मंदिर हे याचे एक उदाहरण आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार प्राचीन कुणकेश्वर शिवमंदिर अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर स्थित आहे. मंदिराच्या मागील बाजूस समुद्र असून मंदिर परिसरात धार्मिक आणि नैसर्गिक घटकांचे निकट सहअस्तित्व दिसून येते.<ref name="KunkeshwarTourism">{{cite web |title=Kunkeshwar |url=https://maharashtratourism.gov.in/beach/kunkeshwar/ |website=Department of Tourism, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> मालवणचा देऊळवाडा आणि कुणकेश्वर मंदिर ही उदाहरणे विचारात घेतल्यास कोकणातील मंदिरांचे स्थान आणि परिसर यांचा अभ्यास केवळ मुख्य देवालयाच्या वास्तुरचनेपुरता मर्यादित राहत नाही. देवस्थानातील इतर धार्मिक वास्तू, सार्वजनिक अवकाश, स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक वापर आणि परिसरातील नैसर्गिक घटक यांचाही मंदिराच्या एकूण वास्तु-संदर्भात विचार करावा लागतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="KunkeshwarTourism"/> === मंदिराभोवतालची रचना === कोकणातील काही मंदिरसमूहांमध्ये मुख्य देवालयाबरोबरच इतर देवतांची मंदिरे, मंडप आणि धार्मिक वापराच्या जागा एकाच परिसरात आढळतात. मालवण येथील देऊळवाड्यात पाच प्रमुख देवतांची मंदिरे एकाच धार्मिक परिसरात समूहाने स्थित आहेत. दस्तऐवजीकरणानुसार या मंदिरांचा विकास वेगवेगळ्या कालखंडांत झाला असून, काही मंदिरांमध्ये कालांतराने बाह्य मंडपांची भर पडली आहे.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवणच्या देऊळवाड्यातील मंदिरपरिसराचा वापर धार्मिक कार्यांबरोबरच सामुदायिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांसाठी केला जातो. उपलब्ध दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरांतील मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या कार्यक्रमांसाठी केला जातो. त्यामुळे काही मंदिरांच्या परिसरातील मंडपांना धार्मिक वापराबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगाचे स्वरूप प्राप्त झालेले दिसते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिराभोवतालच्या धार्मिक अवकाशात नैसर्गिक घटकांचाही समावेश आढळतो. मालवणच्या देऊळवाड्यातील काही वडाची झाडे ‘महा पुरुष’ म्हणून पूजली जातात. या वृक्षांभोवती प्रदक्षिणेसाठी चौथरे बांधण्यात आले आहेत. त्यामुळे या देवस्थानाच्या धार्मिक अवकाशात बांधलेल्या वास्तूंबरोबरच पूजनीय नैसर्गिक घटकांचाही समावेश झालेला दिसतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूह हा मंदिर आणि जलपरिसर यांच्या संबंधाचे उदाहरण आहे. हा मंदिरसमूह दामापूर तलावाच्या बांधावर विकसित झाला असून, मुख्य भगवती मंदिराबरोबर सातेरी देवी, नारायण आणि ब्राह्मण यांची मंदिरेही या परिसरात आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati">{{cite web |title=Baandh Rakshak Bhagwati: The Sacred Waterfront |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Dhamapur-Bhagwati-Document-2019.pdf |website=IES College of Architecture |year=2019 |access-date=13 August 2026 }}</ref> दामापूर येथील भगवती मंदिराचा सभामंडप धार्मिक कार्यांबरोबरच सामुदायिक वापरासाठीही केला जातो. दस्तऐवजीकरणानुसार या सभामंडपात पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या काळातील सामुदायिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. त्यामुळे या मंदिरसमूहातील मंडप हा धार्मिक आणि सामाजिक वापरासाठी उपयुक्त अवकाश म्हणून कार्य करतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये स्थानिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली लेटराइट दगडाची बांधकामपद्धती आणि काष्ठचौकटींचा वापर आढळतो. दस्तऐवजीकरणानुसार काही वास्तूंमध्ये अक्षीय नियोजन, चौकोनी गर्भगृह आणि त्याला जोडलेला मंडप आढळतो. हे मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त स्वरूपाचे आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण आणि दामापूर येथील उदाहरणांवरून मंदिराभोवतालची रचना स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलू शकते. काही ठिकाणी अनेक देवालयांचा समूह, काही ठिकाणी पूजनीय नैसर्गिक घटकांशी संबंधित धार्मिक अवकाश, तर काही ठिकाणी जलस्रोताशी संबंधित मंदिरपरिसर आढळतो. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील मंदिरांसाठी एकच निश्चित परिसर-नियोजन पद्धती अस्तित्वात आहे असे म्हणता येत नाही.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना मुख्य देवालयाबरोबरच संबंधित देवालये, मंडप, नैसर्गिक घटक, जलस्रोत आणि सामुदायिक वापर यांचाही विचार करावा लागतो. मालवण आणि दामापूर येथील उदाहरणांमधून धार्मिक वास्तू आणि त्यांच्या परिसरातील नैसर्गिक व सामाजिक घटक यांच्यातील परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> == कोकणातील मंदिराची वास्तुरचना == === गर्भगृह === गर्भगृह किंवा गाभारा हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील प्रमुख घटक आहे. मुख्य देवतेची प्रतिमा किंवा विग्रह ज्या पवित्र कक्षात प्रतिष्ठित केला जातो, त्या कक्षाला गर्भगृह म्हणतात. भारतीय मंदिर वास्तुशैलीत गर्भगृहाला महत्त्वाचे स्थान असून त्याच्या पुढील भागात उपासना, दर्शन आणि धार्मिक विधींसाठी मंडपाची रचना केली जाते.<ref name="TempleArchitectureBasic">{{cite web |title=Three key forms of temple architecture |url=https://amritmahotsav.nic.in/blogdetail.htm?70= |website=Azadi Ka Amrit Mahotsav |publisher=Ministry of Culture, Government of India |date=1 March 2022 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील काही मंदिरांच्या वास्तु-अभ्यासांमध्ये गर्भगृहाची रचना स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि उपलब्ध साहित्याशी संबंधित असल्याचे दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणानुसार येथील वास्तूंमध्ये स्थानिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली लेटराइट दगडाची बांधकामपद्धती आणि काष्ठचौकटींचा वापर आढळतो. या मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये अक्षीय नियोजन, चौकोनी गर्भगृह आणि त्याला जोडलेला मंडप आढळतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरसमूहात गर्भगृह आणि मंडप यांचा परस्परसंबंध मंदिराच्या वास्तुरचनेचा महत्त्वाचा भाग आहे. गर्भगृहात देवतेची प्रतिष्ठापना केली जाते, तर त्याला जोडलेला मंडप धार्मिक तसेच सामुदायिक वापरासाठी केला जातो. त्यामुळे या मंदिरसमूहात गर्भगृह आणि मंडप यांची रचना धार्मिक अवकाशाच्या सलगतेशी संबंधित असल्याचे दिसून येते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील सर्व मंदिरांच्या गर्भगृहांची रचना एकसारखी असल्याचे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, देवतेचे स्वरूप, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य तसेच कालांतराने झालेली दुरुस्ती, विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार गर्भगृहाच्या आकारमानात आणि त्याच्या सभोवतालच्या वास्तुरचनेत फरक पडू शकतो. त्यामुळे कोकणातील गर्भगृहाच्या वास्तुरचनेचा अभ्यास करताना प्रत्येक मंदिराचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण विचारात घेणे आवश्यक ठरते. गर्भगृहाच्या अभ्यासात त्याचे आकारमान, भिंतींची रचना, प्रवेशद्वार, देवतेची प्रतिष्ठापना, मंडपाशी असलेला संबंध आणि छत किंवा शिखराची रचना यांसारख्या वास्तुघटकांचा विचार केला जातो. कोकणातील काही मंदिरांच्या अभ्यासांमध्ये या घटकांवर स्थानिक बांधकामसाहित्य, काष्ठवास्तू आणि स्थानिक वास्तुपरंपरांचा प्रभाव दिसून येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाचे उदाहरण कोकणातील स्थानिक बांधकामपरंपरा, अक्षीय नियोजन आणि गर्भगृह-मंडप यांच्या परस्परसंबंधाचा अभ्यास करण्यासाठी उपयुक्त ठरते. मात्र, या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मंदिरांच्या गर्भगृहाची एकसमान वास्तुरचना निश्चित करता येत नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> === अंतराळ === अंतराळ (अंतराल) हा काही भारतीय मंदिरांच्या वास्तुरचनेत गर्भगृह आणि मंडप यांच्यामधील संक्रमण-अवकाश म्हणून आढळणारा वास्तुघटक आहे. मंदिराच्या आराखड्यानुसार तो गर्भगृह आणि मंडप यांना जोडणारा मध्यवर्ती भाग असू शकतो.<ref name="AntaralaIMPART">{{cite web |title=Antarala |url=https://imp-art.org/definitions/antarala/ |website=IMPART Encyclopedia of Art |date=17 February 2026 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुरचनेत अंतराळाची उपस्थिती मंदिरानुसार बदलू शकते. स्थानिक वास्तुपरंपरा, मंदिराचा कालखंड, उपलब्ध बांधकामसाहित्य आणि मंदिराच्या नंतरच्या विस्तार किंवा पुनर्बांधणीमुळे गर्भगृह आणि मंडप यांच्यातील संक्रमण-अवकाशाच्या रचनेत फरक पडू शकतो. त्यामुळे कोकणातील प्रत्येक मंदिराच्या आराखड्याचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अंतराळ असलेल्या मंदिरांच्या वास्तुरचनेत त्याचा संबंध गर्भगृह, मंडप आणि मंदिराच्या अक्षीय नियोजनाशी असतो. अशा मंदिरांमध्ये गर्भगृहातून मंडपाकडे जाणाऱ्या वास्तुक्रमातील मध्यवर्ती भाग म्हणून अंतराळाचे कार्य समजता येते. त्याचे स्वरूप, आकारमान आणि मंडपाशी असलेली जोडणी मंदिराच्या आराखड्यानुसार बदलू शकते. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा विचार करताना अंतराळाची रचना केवळ स्थापत्यशास्त्रीय संज्ञेच्या आधारे निश्चित करता येत नाही. स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि उपलब्ध साहित्य यांच्यासोबतच मंदिराचा ऐतिहासिक विकास, नंतर झालेले विस्तार आणि पुनर्बांधणी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासांमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक बांधकामपद्धती आणि वास्तुघटक यांच्या परस्परसंबंधावर भर देण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अंतराळाचा अभ्यास करताना त्याचे गर्भगृहाशी असलेले प्रमाण, मंडपाशी असलेली जोडणी, प्रवेशद्वारांची रचना, भिंती आणि छत यांसारख्या वास्तुघटकांचा विचार करता येतो. उपलब्ध वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे या घटकांमध्ये झालेल्या बदलांचा अभ्यास करून मंदिराच्या वास्तु-विकासाचे विविध टप्पे समजून घेण्यास मदत होऊ शकते.<ref name="SompuraAntarala">{{cite book |last=Sompura |first=Kantilal F. |title=The Structural Temples of Gujarat, Upto 1600 A.D. |publisher=Gujarat University |location=Ahmedabad |year=1968 |page=598 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीतील विविधता लक्षात घेता अंतराळाची रचना सर्व मंदिरांमध्ये समान असेलच असे नाही. ज्या मंदिरांमध्ये हा वास्तुघटक प्रत्यक्ष आढळतो, तेथे त्याचे स्थान, रचना आणि कार्य यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="SompuraAntarala"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === मंडप === मंडप हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील महत्त्वाचा अवकाश असून तो सामान्यतः गर्भगृहाच्या पुढील भागात स्थित असतो. भारतीय मंदिर वास्तुशैलीत मंडपाचा उपयोग दर्शन, उपासना आणि धार्मिक विधींसाठी केला जातो. मंदिराच्या आकारमानानुसार आणि वास्तुपरंपरेनुसार मंडपाची रचना, आकार आणि मांडणी बदलू शकते.<ref name="TempleArchitectureBasic"/> कोकणातील काही मंदिरांमध्ये मंडपाच्या रचनेवर स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणानुसार काही मंदिरांमध्ये चौकोनी गर्भगृहाला मंडप जोडलेला असून, मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त स्वरूपाचे आहेत. या वास्तूंमध्ये लेटराइट दगडाचे बांधकाम आणि काष्ठचौकटींचा वापर आढळतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या सभामंडपाचा वापर धार्मिक कार्यांबरोबरच सामुदायिक उपक्रमांसाठीही केला जातो. दस्तऐवजीकरणानुसार या सभामंडपात पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या काळातील सामुदायिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. त्यामुळे या उदाहरणात मंडप हा धार्मिक वापराबरोबरच सामाजिक व्यवहारांसाठीही वापरला जाणारा अवकाश आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण येथील देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणात मंदिरसमूहातील मंडपांचा धार्मिक आणि सामुदायिक वापर नोंदविण्यात आला आहे. या मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील मंदिरांच्या काष्ठवास्तूमध्ये मंडपातील लाकडी घटकांनाही महत्त्व आहे. लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस आणि छताशी संबंधित घटकांचा वापर कोकणातील काष्ठवास्तूच्या अभ्यासात नोंदविण्यात आला आहे. दामापूर येथील मंदिरसमूहात लेटराइट दगड आणि काष्ठचौकटी यांचा संयुक्त वापर आढळतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> मंडपाचे स्वरूप मंदिरानुसार बदलू शकते. काही ठिकाणी तो खुला आणि स्तंभयुक्त असतो, तर काही मंदिरांमध्ये अधिक बंदिस्त किंवा विस्तारित सभामंडप आढळू शकतो. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य, धार्मिक वापर आणि कालांतराने झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांमुळे मंडपाच्या रचनेत विविधता निर्माण होऊ शकते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना मंडपाचे आकारमान, गर्भगृहाशी असलेली जोडणी, स्तंभांची मांडणी, छताची रचना, प्रवेशव्यवस्था आणि उपलब्ध वास्तुघटक यांचा विचार करता येतो. दामापूर आणि मालवण येथील उदाहरणांवरून मंडप हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील घटक असण्याबरोबरच काही ठिकाणी धार्मिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक वापराशी संबंधित अवकाश म्हणूनही कार्य करत असल्याचे दिसून येते.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DeulwadaMalvan"/> === सभामंडप === सभामंडप हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील तुलनेने विस्तृत अवकाश असून काही मंदिरांमध्ये त्याचा उपयोग धार्मिक तसेच सामुदायिक कार्यांसाठी केला जातो. मंदिराच्या वास्तुपरंपरेनुसार त्याचे आकारमान, रचना आणि उपयोग बदलू शकतात. दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात मंदिरातील प्रमुख भागाचा वापर ग्रामसमुदायाच्या बैठका आणि चर्चांसाठी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिराचा सभामंडप किंवा सभेसाठीचा प्रमुख भाग ग्रामजीवनाशी संबंधित आहे. या जागेचा उपयोग गावातील ज्येष्ठांच्या बैठका आणि स्थानिक विषयांवरील चर्चांसाठी केला जातो. त्यामुळे या मंदिराच्या संदर्भात सभामंडपाला धार्मिक वापराबरोबरच सामुदायिक स्वरूप प्राप्त झालेले दिसते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण येथील देऊळवाड्याच्या वास्तु-अभ्यासातही मंदिरातील मंडपांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक वापराची नोंद आढळते. काही मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> सभामंडपाच्या वास्तुरचनेत स्तंभ, तुळया, छत आणि प्रवेशव्यवस्था यांसारख्या घटकांना महत्त्व असते. कोकणातील काही मंदिरांमध्ये दगडी बांधकाम आणि काष्ठवास्तू यांचा संयुक्त वापर आढळतो. दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणानुसार काही मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त असून, मंदिरांच्या बांधकामात लेटराइट दगड आणि काष्ठचौकटींचा वापर करण्यात आला आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> कोकणातील सभामंडपांची रचना मंदिरानुसार बदलू शकते. स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य, मंदिराचा कालखंड, धार्मिक वापर आणि कालांतराने झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांमुळे सभामंडपाच्या आकारमानात आणि वास्तुरचनेत विविधता निर्माण होऊ शकते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> सभामंडपाचा अभ्यास करताना त्याचे आकारमान, गर्भगृहाशी असलेली जोडणी, स्तंभांची मांडणी, छताची रचना, प्रवेशव्यवस्था आणि वापराचे स्वरूप यांचा विचार करता येतो. दामापूर आणि मालवण येथील उदाहरणांवरून काही मंदिरांमध्ये सभामंडप हा धार्मिक वास्तुरचनेतील घटक असण्याबरोबरच स्थानिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवहारांसाठी वापरला जाणारा अवकाश असल्याचे दिसून येते.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DeulwadaMalvan"/> === प्रवेशद्वार === मंदिराचे प्रवेशद्वार हे बाह्य परिसरातून मंदिराच्या अंतर्गत धार्मिक अवकाशाकडे जाणारा महत्त्वाचा वास्तुघटक आहे. मंदिराच्या प्रवेशद्वाराच्या रचनेत द्वारचौकट, उंबरठा, ललाटबिंब आणि विविध प्रकारचे अलंकरण यांचा समावेश होऊ शकतो. मंदिर-द्वाराचा अभ्यास करताना त्याची वास्तुरचना, शिल्पसजावट आणि मंदिराच्या अंतर्गत अवकाशाशी असलेला संबंध विचारात घेतला जातो.<ref name="TempleDoorwayJio">{{cite web |title=The Temple Doorway |url=https://exhibits.jioinstitute.edu.in/spotlight/hindu-temple-doorway-context-and-manifestations |website=Jio Institute |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील काही मंदिरांमध्ये प्रवेशद्वाराच्या रचनेत लाकूड आणि काष्ठकोरीव कामाचा वापर आढळतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात अंतराळाकडे जाणाऱ्या लाकडी प्रवेशद्वाराचा उल्लेख असून, त्यावर काष्ठकोरीव अलंकरण करण्यात आल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरातील या लाकडी प्रवेशद्वाराच्या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण आहे. त्याच्या विविध द्वारशाखांवर सिंह, हनुमान आणि गरुड यांच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. ललाटबिंबाच्या भागात गणेशाची प्रतिमा असून, वरच्या आडव्या पट्टीवर नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे शिल्प असल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद केले आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> या प्रकारच्या काष्ठशिल्पयुक्त प्रवेशद्वारातून मंदिराच्या वास्तुरचनेत कार्यात्मक आणि अलंकारिक घटकांचा एकत्रित वापर दिसून येतो. तथापि, प्रवेशद्वारावरील विशिष्ट प्रतिमांना धार्मिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ देताना संबंधित शिल्पाचा संदर्भ, स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक किंवा कला-अभ्यासातील पुरावे विचारात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील मंदिरांच्या प्रवेशद्वारांची रचना एकसारखी नसते. मंदिराचा कालखंड, बांधकाम साहित्य, स्थानिक कारागिरी, मंदिराचे आकारमान आणि कालांतराने झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार प्रवेशद्वाराच्या रचनेत विविधता आढळू शकते. त्यामुळे दामापूर येथील काष्ठशिल्पयुक्त प्रवेशद्वाराला संपूर्ण कोकणातील मंदिरांचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य मानता येत नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> मंदिराच्या प्रवेशद्वाराचा अभ्यास करताना द्वारचौकट, द्वारशाखा, ललाटबिंब, उंबरठा, शिल्प-अलंकरण, वापरलेले बांधकामसाहित्य आणि त्याचा गर्भगृह, अंतराळ किंवा मंडपाशी असलेला संबंध यांचा विचार करता येतो. कोकणातील काही मंदिरांमध्ये या वास्तुघटकांमध्ये लाकूड आणि स्थानिक काष्ठकारागिरीचा वापर झालेला दिसून येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> === प्राकार === प्राकार हा मंदिराच्या मुख्य वास्तूभोवती असलेला सीमांकित किंवा संरक्षित परिसर होय. मोठ्या मंदिरसमूहांमध्ये प्राकाराच्या परिसरात सीमाभिंत, प्रवेशद्वारे, प्रदक्षिणेसाठीचा मार्ग, उपदेवालये आणि इतर वास्तुघटकांचा समावेश होऊ शकतो. प्राकाराची रचना मंदिराच्या वास्तुयोजनेनुसार आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. बृहदीश्वर मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात मंदिराच्या परिसरातील प्राकार आणि त्यातील विविध वास्तुघटकांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="BrihadisvaraPrakara">{{cite web |title=Brihadisvara Temple — Enclosure |url=https://ignca.gov.in/brhadishvaratemple/ENCLOSURE/images/Des_Ec.html |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |publisher=Government of India |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिरांच्या परिसररचनेत प्राकाराचे स्वरूप मंदिरानुसार बदलू शकते. मालवण येथील देऊळवाडा हा एका स्वतंत्र मंदिराऐवजी पाच प्रमुख देवतांच्या मंदिरांचा धार्मिक समूह आहे. या समूहातील विविध देवालये एकाच धार्मिक परिसरात स्थित असून त्यांच्या भोवतालच्या अवकाशाचा वापर धार्मिक आणि सामुदायिक उपक्रमांसाठी केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरसमूहातील विविध देवालये परस्पर संबंधित धार्मिक अवकाशात स्थित आहेत. या परिसरात धार्मिक विधी, उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. त्यामुळे अशा मंदिरसमूहाचा अभ्यास करताना केवळ मुख्य मंदिराच्या वास्तूऐवजी संबंधित देवालये आणि त्यांच्यामधील परिसराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिराभोवतालची मोकळी जागा, प्रदक्षिणेसाठीचा मार्ग आणि सीमाभिंत हे प्राकाराच्या अभ्यासातील महत्त्वाचे घटक असू शकतात. तथापि, केवळ मंदिराभोवती मोकळी जागा किंवा मार्ग आहे म्हणून त्या परिसराला वास्तुशास्त्रीय अर्थाने प्राकार म्हणता येत नाही. प्राकाराची ओळख करण्यासाठी सीमाभिंत, प्रवेशव्यवस्था, परिसररचना आणि प्रदक्षिणा-अवकाश यांसारख्या वास्तुघटकांचा प्रत्यक्ष अभ्यास आवश्यक असतो. कोकणातील मंदिरांच्या परिसररचनेत स्थानिक भूगोल, मंदिराचा आकार, देवस्थानाची रचना आणि कालांतराने झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांमुळे विविधता आढळू शकते. काही ठिकाणी अनेक देवालयांचा समूह आढळतो, तर काही ठिकाणी मुख्य देवालयाभोवती मर्यादित परिसर किंवा इतर धार्मिक वास्तुघटक असू शकतात. त्यामुळे मोठ्या मंदिरसमूहांमध्ये आढळणारी बहुप्राकार पद्धती कोकणातील सर्व मंदिरांचे वैशिष्ट्य आहे असे मानता येत नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील प्राकाराचा अभ्यास करताना त्याची भौतिक सीमा, प्रवेशमार्ग, प्रदक्षिणा-अवकाश, उपदेवालये, मोकळ्या जागा आणि धार्मिक वापर यांचा एकत्रित विचार करता येतो. उपलब्ध मंदिर-दस्तऐवजीकरणावरून मंदिरपरिसराची रचना मंदिरनिहाय बदलू शकते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट मंदिराला प्राकारयुक्त मंदिर म्हणून वर्गीकृत करण्यासाठी त्या मंदिराच्या प्रत्यक्ष वास्तुरचनेचे दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="BrihadisvaraPrakara"/> === दीपमाळ === दीपमाळ हा महाराष्ट्रातील मंदिरपरिसरात आढळणारा एक वैशिष्ट्यपूर्ण वास्तुघटक आहे. साधारणपणे दगड किंवा विटांपासून उभारलेल्या निमुळत्या होत जाणाऱ्या स्तंभावर दिवे ठेवण्यासाठी ओळीने कोनाडे, हात किंवा इतर जागा तयार केलेल्या असतात. धार्मिक उत्सव आणि विशेष पूजाविधींच्या वेळी या दिव्यांमध्ये तेलाचे दिवे प्रज्वलित केले जातात. मराठी विश्वकोशानुसार दीपमाळ ही महाराष्ट्रीय मंदिरशिल्पाचे एक वैशिष्ट्य मानली जाते.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala">{{cite web |title=दीपमाळ – १ |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/18525/ |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=13 August 2026 }}</ref> दीपमाळेचा संबंध मंदिरातील धार्मिक आणि उत्सवी परंपरांशी आहे. मराठी विश्वकोशानुसार उत्सव, दिवाळी आणि त्रिपुरी पौर्णिमा यांसारख्या प्रसंगी दीपमाळा प्रज्वलित करण्याची प्रथा आढळते. तसेच नवसपूर्तीसाठी मंदिरासमोर दीपमाळ उभारण्याची प्रथा महाराष्ट्रात रूढ असल्याची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> कोकणातील काही मंदिरपरिसरांमध्येही दीपमाळा आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यातील वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण मंदिराच्या परिसरात मंदिरासमोरील चौथऱ्यावर पाच उंच दीपमाळा असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे.<ref name="WalawalLaxminarayanDeepmala">{{cite web |title=श्री देव लक्ष्मीनारायण |url=https://slntrust.org/Shree_dev.html |website=श्री देव लक्ष्मीनारायण |access-date=13 August 2026 }}</ref> दीपमाळ मंदिराच्या प्रांगणात स्वतंत्रपणे उभारलेली असू शकते. तिची उंची, दिव्यांची मांडणी, आकार आणि संख्या मंदिराच्या परिसरानुसार बदलू शकतात. त्यामुळे प्रत्येक कोकणी मंदिरात दीपमाळ असतेच असे मानता येत नाही. एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील दीपमाळेची रचना आणि स्थान यांचा अभ्यास त्या मंदिराच्या स्वतंत्र वास्तु-संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="WalawalLaxminarayanDeepmala"/> दीपमाळेच्या ऐतिहासिक विकासाबाबत विविध मते आढळतात. मराठी विश्वकोशात तिचा महाराष्ट्रीय मंदिरशिल्पातील वैशिष्ट्यपूर्ण घटक म्हणून उल्लेख असला तरी एखाद्या विशिष्ट दीपमाळेचे कालमान किंवा तिच्या निर्मितीचे कारण निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूशी संबंधित शिलालेख, ऐतिहासिक नोंदी, वास्तु-अभ्यास किंवा इतर पुराव्यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना दीपमाळेचा विचार मंदिराच्या परिसररचनेबरोबरच धार्मिक विधी आणि उत्सवपरंपरेच्या संदर्भात करता येतो. दीपमाळ ही काही मंदिरांच्या परिसरात धार्मिक वापराशी संबंधित तसेच दृश्यदृष्ट्या ठळक वास्तुघटक म्हणून आढळते.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> === शिखर आणि छत === शिखर आणि छत हे मंदिराच्या वास्तुरचनेतील महत्त्वाचे ऊर्ध्ववास्तु घटक आहेत. भारतीय मंदिर वास्तुशैलीतील विविध परंपरांमध्ये गर्भगृहाच्या वर शिखर किंवा त्यास अनुरूप ऊर्ध्ववास्तुची रचना आढळते; मात्र त्याचे स्वरूप प्रदेश, कालखंड आणि स्थापत्यपरंपरेनुसार बदलते. कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना शिखराची रचना आणि छताची बांधणी यांचा स्वतंत्र तसेच परस्परसंबंधित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या छतांच्या रचनेत स्थानिक हवामान आणि उपलब्ध बांधकामसाहित्याशी जुळवून घेतलेली पद्धत दिसून येते. दक्षिण कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासात स्थानिक साहित्याचा वापर, लाकडी तुळया व खांब आणि कौलारू छत यांचा उल्लेख आढळतो. काही मंदिरांमध्ये लेटराइट दगडाच्या संरचनेवर लाकडी घटकांचा आधार घेत छताची रचना करण्यात आली आहे.<ref name="Bokil2025">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |title=Temples in the Konkan Region |journal=Journal of History and Archaeology |year=2025 |url=https://www.arfjournals.com/image/catalog/Journals%20Papers/JHA/2025/No%202%20%282025%29/2_Raghunath%20Bokil.pdf |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील पारंपरिक मंदिरांच्या छतांमध्ये कौलांचा वापर आढळतो. दक्षिण कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासानुसार टेराकोटा कौले, लाकडी तुळया आणि खांब तसेच लेटराइट दगड यांचा वापर स्थानिक बांधकामपद्धतीचा भाग आहे.<ref name="Bokil2025"/> छताची रचना मंदिराच्या काष्ठवास्तूशीही संबंधित आहे. लाकडी तुळया, खांब आणि इतर संरचनात्मक घटक छताच्या बांधणीमध्ये वापरले जातात. कोकणातील मंदिर वास्तूंमध्ये काष्ठशिल्प आणि लाकडी बांधकामघटकांचा वापर आढळत असल्याचे विविध अभ्यास आणि दस्तऐवजीकरणातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="LoksattaKonkanTemple">{{cite web |last=मळेकर |first=अरुण |title=कोकणातील मंदिर वारसावास्तू आणि काष्ठशिल्पाकृती |url=https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/heritage-temple-in-konkan-1246377/ |website=लोकसत्ता |date=4 June 2016 |access-date=13 August 2026 }}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या वास्तुरचनेत शिखर आणि छताच्या संदर्भातील वैशिष्ट्ये स्वतंत्रपणे दिसून येतात. उपलब्ध दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये चौकोनी गर्भगृह, त्याला जोडलेला मंडप, अक्षीय नियोजन, लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकटी यांचा वापर आढळतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर येथील मंदिरसमूहाचे उदाहरण स्थानिक बांधकामसाहित्य आणि मंदिराच्या ऊर्ध्ववास्तुरचनेतील संबंधाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे आहे. मात्र, या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील शिखरांची रचना किंवा त्यांचे स्थान समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील मंदिरांच्या छतांची रचना आणि बाह्य स्वरूप स्थानिक वास्तुपरंपरेशी संबंधित आहे. काही मंदिरांमध्ये लेटराइट दगड, लाकूड आणि कौल यांचा संयुक्त वापर आढळतो. या बांधकामपद्धतीत स्थानिक संसाधने आणि पारंपरिक कारागिरी यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="Bokil2025"/><ref name="LoksattaKonkanTemple"/> कोकणातील सर्व मंदिरांना एकसारखे शिखर किंवा उतरते कौलारू छत असते असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य, वास्तूचा आकार आणि कालांतराने झालेली दुरुस्ती, विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार शिखर आणि छताच्या स्वरूपात फरक पडू शकतो. त्यामुळे प्रत्येक मंदिराच्या वास्तुरचनेचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिरांच्या शिखर आणि छताचा अभ्यास करताना वास्तुशैलीबरोबरच स्थानिक बांधकामसाहित्य, काष्ठवास्तू, कौलारू छत आणि पारंपरिक बांधकामतंत्र यांचा विचार करावा लागतो. दक्षिण कोकणातील मंदिरांच्या अभ्यासातून स्थानिक साहित्य आणि कारागिरी यांच्या आधारे विकसित झालेल्या प्रादेशिक वास्तुरूपाची उदाहरणे दिसून येतात.<ref name="Bokil2025"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> == कोकणातील काष्ठवास्तु == === लाकडी स्तंभ === कोकणातील काष्ठवास्तु परंपरेमध्ये लाकडी स्तंभांना संरचनात्मक तसेच कलात्मक महत्त्व आहे. मंदिरांच्या मंडपांसह काही धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या आणि छताशी संबंधित काष्ठघटकांचा वापर आढळतो. नितीन नारहर हाडप यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्र-अभ्यासात अशा विविध काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> लाकडी स्तंभांचा उपयोग केवळ भारवाहक घटक म्हणूनच होत नाही. हाडप यांच्या अभ्यासात काही मंदिरांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर चित्रित लाकडी पटल आढळल्याची नोंद आहे. त्यामुळे काही वास्तूंमध्ये संरचनात्मक आणि अलंकारिक कार्ये एकाच काष्ठघटकात एकत्रित झालेली दिसतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> लाकडी स्तंभांच्या अभ्यासात त्यांची रचना, आकारमान, पायथा, दंड, शीर्षभाग, तुळया आणि कंसांशी असलेला संबंध तसेच त्यावरील कोरीव किंवा चित्रित अलंकरण यांचा विचार करता येतो. या घटकांच्या रचनेत स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध लाकूड, वास्तूचा प्रकार आणि बांधकामाचा कालखंड यांनुसार फरक पडू शकतो. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील लाकडी स्तंभांची एकच प्रमाणबद्ध रचना होती असे मानता येत नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक अभ्यासातही लाकडी बांधकाम आणि अलंकरण यांना स्वतंत्र वास्तु-अभ्यासाचा विषय मानले गेले आहे. माधुकर श्रीपाद माटे यांचे *Deccan Woodwork* हे 1967 मध्ये Deccan College Post-Graduate and Research Institute, Poona यांनी प्रकाशित केलेले अभ्यासग्रंथ आहे.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या मंडपांमध्ये लाकडी स्तंभ, तुळया आणि कंस यांची परस्परसंबंधित संरचना छताला आधार देते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या अभ्यासात मंदिराच्या महामंडपात लाकडी स्तंभ, कंस आणि छताची रचना असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या मंदिराच्या वास्तूत लेटराइट दगड, लाकडी पटल, कंस आणि तुळया तसेच टेराकोटा कौलांचा वापर आढळतो.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> लाकडी स्तंभांवरील अलंकरणामध्ये धार्मिक प्रतिमा, वनस्पतिजन्य आकृतिबंध, प्राणी किंवा इतर सजावटीचे नमुने आढळू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट आकृतीचा धार्मिक किंवा ऐतिहासिक अर्थ निश्चित करताना संबंधित वास्तूचे दस्तऐवजीकरण, शिल्पविषयक अभ्यास आणि स्थानिक परंपरा यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ दृश्य साम्याच्या आधारे एखाद्या प्रतिमेचा निश्चित अर्थ लावणे योग्य ठरत नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या अभ्यासात लाकडी पटल, कंस आणि तुळयांबरोबरच लाकडी स्तंभ आणि महामंडपाच्या छताची नोंद करण्यात आली आहे. मंदिराच्या गर्भगृहाच्या बाह्य भिंतींवर भित्तिचित्रे असून महामंडपाच्या छतावरही चित्रांकन असल्याचे या अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. हे उदाहरण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंदिर वास्तूत काष्ठवास्तू, शिल्प आणि चित्रकलेच्या परस्परसंबंधाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचे आहे.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> कोकणातील लाकडी स्तंभांचा अभ्यास करताना त्यांच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठकोरीव काम, चित्रित पटल, स्थानिक कारागिरी आणि मंदिराच्या वास्तुरचनेशी असलेला संबंध यांचाही विचार करता येतो. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणावरून कोकणातील काष्ठवास्तूत कार्यात्मक बांधकाम आणि अलंकरणात्मक कलाविष्कार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasSomeshwar2025"/> === तुळया आणि कंस === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये तुळया आणि कंस हे महत्त्वाचे संरचनात्मक घटक आहेत. लाकडी स्तंभांवर आधारलेल्या तुळया छताच्या संरचनेचा भाग बनतात, तर कंस हे स्तंभ, तुळया आणि छताच्या रचनेतील जोडणी व आधाराशी संबंधित घटक म्हणून वापरले जातात. कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात लाकडी स्तंभांबरोबरच कंस, छताशी संबंधित काष्ठघटक आणि इतर लाकडी वास्तुघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठवास्तूमधील कंसांना काही वास्तूंमध्ये अलंकरणात्मक स्वरूपही प्राप्त झालेले दिसते. नितीन नारहर हाडप यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील अभ्यासात धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमधील काष्ठघटकांचे तसेच काष्ठअलंकरणाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे काही वास्तूंमध्ये कंसासारखे संरचनात्मक घटक वास्तूच्या दृश्यरचनेचाही भाग बनतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या मंडपांमध्ये तुळया, कंस आणि लाकडी स्तंभ यांची परस्परसंबंधित रचना आढळते. अशा रचनेत स्तंभ आणि कंसांच्या साहाय्याने तुळयांना आधार दिला जातो आणि त्यावर छताची संरचना उभारली जाते. या घटकांचा अभ्यास करताना त्यांचा संरचनात्मक उपयोग तसेच जोडणीची पद्धत आणि वापरलेले साहित्य यांचा विचार करता येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि तिच्या अलंकरणाच्या अभ्यासात माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाला महत्त्वाचे स्थान आहे. हा ग्रंथ 1967 मध्ये Deccan College Postgraduate and Research Institute, Poona यांनी प्रकाशित केला असून दख्खनमधील काष्ठकाम आणि वास्तु-अलंकरणाच्या अभ्यासाशी संबंधित आहे.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील कंसांच्या अलंकरणामध्ये स्थानिक कारागिरीचे विविध नमुने आढळू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट कंसावरील आकृतीला धार्मिक, पौराणिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ देताना संबंधित वास्तूचे दस्तऐवजीकरण, शिल्पविषयक अभ्यास आणि स्थानिक परंपरा यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ आकृतीच्या बाह्य स्वरूपावरून तिचा निश्चित अर्थ ठरविणे योग्य ठरत नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या अभ्यासातून कोकणातील मंदिर काष्ठवास्तूचे आणखी एक उदाहरण उपलब्ध होते. रघुनाथ बोकील यांच्या अभ्यासानुसार या मंदिरात कोरीव लाकडी स्तंभ आणि कंस असून त्यांच्यासोबत कौलारू छताची रचना आहे. मंदिराच्या वास्तूमध्ये स्थानिक साहित्याचा वापर करण्यात आलेला असून लाकूड, टेराकोटा कौले आणि लेटराइट दगड हे प्रमुख बांधकामसाहित्य असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या वास्तु-अभ्यासातून लाकडी स्तंभ, कंस, तुळया आणि कौलारू छत यांचा परस्परसंबंधही स्पष्ट होतो. या घटकांवर केलेले काष्ठकोरीव काम मंदिराच्या वास्तुरचनेला अलंकरणात्मक स्वरूप देते. त्यामुळे पावसचे उदाहरण कोकणातील संरचनात्मक काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरण यांचा एकत्रित अभ्यास करण्यासाठी उपयुक्त ठरते.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> कोकणातील सर्व मंदिरांमध्ये तुळया आणि कंसांची रचना एकसारखी आहे असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध लाकूड, वास्तूचे आकारमान आणि कालांतराने झालेली दुरुस्ती, विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार या घटकांच्या आकारमानात, प्रमाणात आणि अलंकरणात फरक पडू शकतो. त्यामुळे तुळया आणि कंसांचा अभ्यास मंदिरनिहाय वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे करणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील तुळया आणि कंसांचा अभ्यास करताना त्यांच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठकोरीव काम, अलंकरण, स्थानिक कारागिरी आणि मंदिराच्या वास्तुरचनेशी असलेला संबंध यांचाही विचार करता येतो. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणातून काष्ठवास्तूमध्ये कार्यात्मक बांधकाम आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasSomeshwar2025"/> या लेखाचे लिखाण स्रुरू आहे ....... == संदर्भ == atirfjhetqxluvoxk6fpsdi3xz544b5 2701579 2701578 2026-08-13T10:45:17Z AdvAnantGholam 172574 2701579 wikitext text/x-wiki '''कोकणातील देवळांची वास्तुशैली''' केवळ धार्मिक वास्तूंच्या निर्मितीशी संबंधित परंपरा नसून, प्रदेशाचा भूगोल, हवामान, स्थानिक बांधकाम साहित्य, पारंपरिक कारागिरी, धार्मिक श्रद्धा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक परंपरा यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेली वास्तुपरंपरा म्हणून तिचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील देवळांचा अभ्यास करताना त्यांच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच वास्तुरचना, बांधकामतंत्र, वापरलेले साहित्य, परिसरनियोजन आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. आधुनिक स्थापत्य-अभ्यासांमध्येही कोकणातील मंदिर वास्तूंचा संबंध स्थानिक पर्यावरण, बांधकाम साहित्य, पारंपरिक नियोजन आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025">{{cite book |last=Korlekar |first=Vivek T. |last2=Desai |first2=Chetan S. |chapter=Temple Architecture in the Konkan: Integrating Sustainability and Cultural Legacy |title=Proceedings of the IIA International Research Conference 2024 – Anveshan, 29–31 August, Thiruvananthapuram, India: Asian Architectural Strategies for a Sustainable Future |pages=107–130 }}</ref> <ref name="Potdar2020">{{cite journal |last=Potdar |first=Komal |title=Vernacular Temple Architecture in Sindhudurg District, Konkan Region, Maharashtra |journal=INTACH Journal of Heritage Studies |volume=4 |issue=1 |year=2020 }}</ref> कोकणातील देवळांची वास्तुशैली एकसंध किंवा संपूर्ण प्रदेशात एकसारखी आढळणारी शैली नाही. रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या प्रदेशांमध्ये भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, धार्मिक परंपरा, स्थानिक कारागिरी आणि ऐतिहासिक विकास यांनुसार वास्तुरचनेत भिन्नता दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासात मंदिररचना, स्थानिक भूगोल, उपलब्ध साहित्य आणि पारंपरिक नियोजनपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="Potdar2020"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात भव्यता किंवा स्मारकीय आकारमानापेक्षा स्थानिक वास्तुपरंपरा आणि तिचा सामाजिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासानुसार कोकणातील काही धार्मिक वास्तूंचे स्वरूप स्थानिक निवासवास्तू आणि इतर गैर-स्मारकीय वास्तूंशी संबंधित दिसते. अशा वास्तूंमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक कारागिरी आणि धार्मिक उपयोग यांचा परस्परसंबंध आढळतो. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास केवळ त्यांच्या बाह्य रूपावर आधारित न ठेवता त्यांच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि धार्मिक संदर्भांसह करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DalviDalvi2010">{{cite book |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |chapter=Dismantling Cosmopolitanism: Transformations in the Sacred Heritage of the Non-Monumental in the Konkan |editor-last=Prashad |editor-first=Deependra |title=New Architecture and Urbanism: Development of Indian Traditions |pages=112–117 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |location=Newcastle upon Tyne |year=2010 }</ref><ref name="DalviDalvi2014">{{cite magazine |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |title=Politicizing the Sacred: Religious Architecture in the Konkan |magazine=Take on Art |volume=IV |issue=13 |date=January 2014 }}</ref> देवळाच्या वास्तुरचनेत गर्भगृह, मंडप, प्रवेशरचना, छत, प्राकार, दीपमाळ, काष्ठघटक आणि इतर पूरक वास्तुघटक यांचा समावेश होऊ शकतो; मात्र हे सर्व घटक प्रत्येक कोकणी देवळात समान स्वरूपात किंवा अनिवार्यपणे आढळतात असे मानता येत नाही. मंदिरनिहाय वास्तुरचना स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलू शकते. त्यामुळे कोकणातील देवळांची वास्तुशैली समजून घेताना समान वैशिष्ट्यांपेक्षा प्रादेशिक विविधता आणि स्थानिक अनुकूलन यांना अधिक महत्त्व देणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> कोकणातील देवळांची वास्तुशैली ही म्हणूनच धर्म, पर्यावरण, स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र, कारागिरी आणि ग्रामजीवन यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेण्याची वास्तुपरंपरा आहे. या लेखात या वास्तुपरंपरेचा अभ्यास तिच्या भौगोलिक आणि पर्यावरणीय पार्श्वभूमीपासून ऐतिहासिक विकास, स्थाननियोजन, वास्तुघटक, काष्ठवास्तु, शिल्पकला, कावी कला, बांधकाम साहित्य, प्रादेशिक वैशिष्ट्ये, सामाजिक उपयोग आणि संवर्धनाच्या प्रश्नांपर्यंत विविध अंगांनी करण्यात येतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DalviDalvi2010"/> == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीची संकल्पना == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा विचार केवळ देवळाच्या बाह्य आकारमानावरून करणे योग्य ठरत नाही. देवळाची निवडलेली जागा, परिसराशी असलेले नाते, गर्भगृह आणि मंडपाची रचना, प्रवेशमार्ग, छताची रचना, बांधकाम साहित्य, लाकूड आणि दगड यांचा वापर, वास्तू-अलंकरण, धार्मिक उपयोग तसेच स्थानिक समुदायाशी असलेले संबंध या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार केल्यास या वास्तुपरंपरेचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा संबंध पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक संसाधनांचा वापर, वास्तुघटक आणि सांस्कृतिक सातत्य यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तूंचे विश्लेषण करताना स्थानिक बांधकाम साहित्य, बांधकामतंत्र, वास्तुरचना आणि मंदिरांच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === कोकण आणि देऊळ वास्तू === कोकण प्रदेश महाराष्ट्राच्या पश्चिम भागात अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांगांच्या दरम्यान पसरलेला आहे. या प्रदेशात किनारी भाग, डोंगराळ प्रदेश, पठारी भूभाग, नद्या, खाड्या आणि दऱ्याखोऱ्यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या पश्चिमेस अरबी समुद्र आणि पूर्वेस सह्याद्री पर्वतरांगा असून या प्रदेशाचे भौगोलिक स्वरूप डोंगराळ, मध्यम उताराच्या पठारी आणि किनारी अशा व्यापक भूभागांत विभागलेले आहे.<ref name="GSDAKonkan">{{cite web |title=Konkan |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/ |website=Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्येही या प्रदेशातील सह्याद्री पर्वतरांगा, अरबी समुद्र, नद्या, किनारी मैदाने, लेटराइटची पठारे आणि डोंगराळ भूभाग यांची नोंद आढळते.<ref name="GazetteerRatnagiriGeography">{{cite web |title=Physical Features and Natural Resources — Geographical Regions |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> या भौगोलिक विविधतेच्या पार्श्वभूमीवर कोकणातील पारंपरिक देवळांच्या वास्तुरचनेचा अभ्यास करताना देवळाचे स्थान, परिसर, बांधकाम साहित्य आणि वास्तुरचनेचे पर्यावरणाशी असलेले संबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === प्रादेशिक वैशिष्ट्ये === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक बांधकामपद्धतीनुसार विविधता आढळते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक देऊळ वास्तुशैलीवरील अभ्यासात स्थानिक भूगोल, बांधकाम साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक वास्तुपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="Potdar2020"/> त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट देवळाच्या वास्तुरचनेवरून संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान वास्तुशैली निश्चित करणे योग्य ठरत नाही. त्याऐवजी रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या विविध भागांतील देवळांच्या वास्तुरचना, बांधकाम साहित्य, वास्तुघटक आणि स्थानिक परंपरा यांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास प्रादेशिक वैशिष्ट्ये अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येतात.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपात कालानुसारही बदल झाले आहेत. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासात कोकणातील गैर-स्मारकीय धार्मिक वास्तूंच्या स्थानिक स्वरूपात आधुनिक काळात झालेल्या परिवर्तनाचा विचार करण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार काही धार्मिक वास्तूंच्या रूपांतरणामध्ये पारंपरिक वास्तुघटक, स्थानिक प्रमाण आणि साहित्य यांच्यात बदल झाले असून धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपावर आधुनिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रक्रियांचाही प्रभाव पडला आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="DalviDalvi2014"/> === वास्तु आणि ग्रामजीवन === कोकणातील देऊळ हे केवळ धार्मिक उपासनेचे स्थान न राहता अनेक ठिकाणी ग्रामजीवनाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवहारांचेही केंद्र राहिले आहे. धार्मिक उत्सव, जत्रा, सामुदायिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरा यांमुळे देवळाचा परिसर आणि स्थानिक समाज यांच्यातील संबंध दृढ झालेले दिसतात. त्यामुळे देवळाच्या वास्तूचा अभ्यास करताना तिच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तूंचा विचार धार्मिक उपयोगाबरोबरच समुदायाच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासातून मंदिर वास्तू, स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि समुदायाच्या सांस्कृतिक जीवनातील परस्परसंबंध अधोरेखित होतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात Dalvi आणि Dalvi यांनी धार्मिक वास्तू, निवासवास्तू, वस्ती आणि सार्वजनिक अवकाश यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार पारंपरिक कोकणी वास्तुपरंपरेचे स्वरूप स्थानिक जीवनपद्धती, उपलब्ध साहित्य आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांशी संबंधित होते.<ref name="DalviDalvi2010"/> अशा प्रकारे कोकणातील देवळाची वास्तुरचना ही केवळ धार्मिक विधींसाठी आवश्यक असलेल्या वास्तुघटकांपुरती मर्यादित न राहता स्थानिक समाजाच्या सामुदायिक जीवनाशीही संबंधित अवकाश म्हणून अभ्यासता येते. तथापि, सर्व कोकणी देवळे समान प्रकारे सामाजिक केंद्र म्हणून वापरली जातात असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक देवळाच्या स्थानिक उपयोगाचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === धार्मिक वास्तू आणि सांस्कृतिक वारसा === कोकणातील देवळांचे महत्त्व त्यांच्या वास्तुरचनेपुरते मर्यादित नसून, त्या स्थानिक सांस्कृतिक वारशाच्या भौतिक अभिव्यक्ती म्हणूनही अभ्यासता येतात. देवळांशी संबंधित बांधकामतंत्र, काष्ठशिल्प, अलंकरण, धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांमधून वास्तुज्ञान आणि सांस्कृतिक परंपरांचे विविध पैलू व्यक्त होतात.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या दृष्टीने कोकणातील देवळांचा अभ्यास हा वास्तुकला, इतिहास, लोकसंस्कृती, पर्यावरण आणि वारसा-संवर्धन या विविध क्षेत्रांना जोडणारा बहुविषयक अभ्यास ठरतो. Korlekar आणि Desai यांनी कोकणातील देवळांच्या वास्तुशैलीचा संबंध स्थानिक संसाधने, बांधकामतंत्र, पर्यावरणीय परिस्थिती आणि सांस्कृतिक सातत्याशी जोडला आहे. Potdar यांच्या सिंधुदुर्गातील अभ्यासात स्थानिक भूगोल, साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक वास्तुपद्धती यांच्या संदर्भात देऊळ वास्तूंचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> देऊळ वास्तूंच्या संवर्धनाच्या दृष्टीने त्यांच्या भौतिक रचनेबरोबरच त्यांच्याशी संबंधित पारंपरिक कारागिरी आणि बांधकामज्ञानाचे दस्तऐवजीकरणही महत्त्वाचे ठरते. त्यामुळे कोकणातील देवळांचा वारसा समजून घेताना वास्तू, तिचे साहित्य, कारागिरी, धार्मिक उपयोग आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === हवामान आणि पर्जन्यमान === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना या प्रदेशाचे हवामान आणि विशेषतः मान्सूनचे पर्जन्यमान महत्त्वाचे पर्यावरणीय घटक ठरतात. अरबी समुद्रालगतचा प्रदेश, सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांचा भूभाग आणि मान्सूनशी संबंधित पर्जन्यमान यांमुळे पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात छताची रचना, पावसापासून संरक्षण, पाण्याचा निचरा आणि बांधकाम साहित्य यांसारख्या बाबींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या भौगोलिक रचनेत डोंगराळ, पठारी आणि किनारी भूभागांचा समावेश होतो.<ref name="GSDAKonkan"/> कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीवरील आधुनिक अभ्यासातही स्थानिक पर्यावरण, उपलब्ध संसाधने, पारंपरिक बांधकामपद्धती आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील देवळांच्या वास्तुरचनेत स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र आणि पर्यावरणाशी संबंधित बाबींचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> किनारी महाराष्ट्रातील पारंपरिक वस्तीच्या अभ्यासातून स्थानिक हवामान आणि भूभागाशी जुळवून घेतलेल्या वास्तुरचनेची उदाहरणे नोंदविण्यात आली आहेत. Harihareshwar येथील अभ्यासात पारंपरिक घरांच्या छतांमध्ये लाकडी घटकांवर आधारित कौलारू रचना आढळत असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात अशा छतांची देखभाल आणि त्यांच्यासमोरील संवर्धनविषयक अडचणींचाही विचार करण्यात आला आहे.<ref name="ManjrekarSharmaKeskar2021">{{cite book |last=Manjrekar |first=Shraddha Mahore |last2=Sharma |first2=Pallavi |last3=Keskar |first3=Poorva |chapter=Built Environment of Indian Villages: A Case Study of Coastal Village of Maharashtra |title=Architecture & Planning for Villages |year=2021 }}</ref> या निरीक्षणांचा उपयोग कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीच्या पर्यावरणीय संदर्भाचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो; मात्र घरांच्या वास्तुरचनेविषयीचे निष्कर्ष सर्व देवळांना थेट लागू करता येत नाहीत. देवळांच्या छतांची रचना, साहित्य आणि बांधकामतंत्र यांचा निष्कर्ष संबंधित देवळाच्या स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे काढणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील देवळांच्या अभ्यासात स्थानिक पर्यावरण आणि बांधकामपरंपरेचा विचार करण्याची आवश्यकता याच कारणामुळे अधोरेखित होते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === स्थानिक बांधकाम साहित्य === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या बांधकाम साहित्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. दगड, लेटराइट किंवा जांभा दगड, लाकूड, माती, चुना आणि कौले यांसारख्या साहित्याचा कोकणातील विविध पारंपरिक वास्तूंमध्ये वापर झालेला आढळतो. या साहित्याचा वापर त्यांच्या स्थानिक उपलब्धतेबरोबरच प्रदेशातील हवामान, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि कारागिरीशी संबंधित असल्याचे विविध वास्तु-अभ्यासांतून दिसून येते.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक देऊळ वास्तुशैलीवरील Komal Potdar यांच्या अभ्यासात देवळांच्या वास्तुरचनेचा संबंध स्थानिक भूगोल, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक वास्तुनियोजनाशी जोडण्यात आला आहे. या अभ्यासातून सिंधुदुर्गातील देऊळ वास्तूंच्या वास्तुघटकांचा आणि त्यांच्या स्थानिक संदर्भांचा अभ्यास करण्यात आल्याचे दिसते.<ref name="Potdar2020"/> लाकूड हे कोकणातील पारंपरिक वास्तुपरंपरेतील महत्त्वाचे साहित्य आहे. Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथात दख्खनमधील काष्ठवास्तू, लाकडी वास्तुघटक आणि काष्ठकारागिरीचा व्यापक अभ्यास करण्यात आला आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना हा व्यापक दख्खनी संदर्भ उपयुक्त ठरतो; मात्र त्यातील निष्कर्ष कोकणातील प्रत्येक देवळाला थेट लागू करता येत नाहीत.<ref name="Mate1967">{{cite book |last=Mate |first=Madhukar Shripad |title=Deccan Woodwork |series=Deccan College Building Centenary & Silver Jubilee Series |volume=49 |publisher=Deccan College Postgraduate and Research Institute |location=Poona |year=1967 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी परिसरातील विविध प्रकारच्या दगडांची तसेच लेटराइटची नोंद आढळते. या प्रदेशात बांधकामासाठी वापरता येणारे स्थानिक दगड उपलब्ध असल्याची नोंद या ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये करण्यात आली आहे.<ref name="GazetteerStone">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Building Stones |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_economic.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> स्थानिक बांधकाम साहित्याचा वापर हा कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीच्या अभ्यासातील एक महत्त्वाचा घटक आहे. तथापि, सर्व देवळांमध्ये समान साहित्य किंवा समान बांधकामपद्धती वापरली गेली असे मानता येत नाही. विशिष्ट देवळातील साहित्य निश्चित करण्यासाठी त्या देवळाचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Potdar2020"/><ref name="GazetteerStone"/> === जांभा दगड आणि इतर दगडांचा वापर === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक दगडांच्या उपलब्धतेला महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात बांधकामासाठी उपयुक्त अशा विविध प्रकारच्या खडकांची उपलब्धता असल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आढळते. त्यामध्ये granite-gneiss, quartzite, Deccan trap आणि laterite यांसारख्या खडकांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात स्थानिक भूगर्भीय रचना आणि बांधकाम साहित्य यांचा संबंध विचारात घेता येतो.<ref name="GazetteerStone"/> विशिष्ट देवळामध्ये कोणत्या प्रकारचा दगड वापरण्यात आला आहे, हे मंदिरनिहाय बदलू शकते. कुंकेश्वर देवळाच्या पायाभरणीत granite, तर वरील बांधकाम आणि घुमटामध्ये laterite वापरल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये आहे. यावरून एका देवळाच्या वास्तूमध्येही वेगवेगळ्या वास्तुघटकांसाठी भिन्न प्रकारच्या दगडांचा वापर झालेला दिसतो.<ref name="GazetteerKunkeshvar">{{cite web |title=Kunkeshvar |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Kunkeshvar.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> सावंतवाडी परिसरातील वाळवळ आणि आकेरी येथे बांधकामासाठी उपयुक्त दगडांच्या उपलब्धतेची नोंद जुन्या *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये आहे. त्यानुसार वाळवळ येथील दगड quartz किंवा quartzite प्रकारचा असून आकेरी येथील दगड slate-coloured talc-schist प्रकारचा, कठीण आणि बांधकामासाठी उपयुक्त असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच नोंदीत सावंतवाडी परिसरातील अनेक ठिकाणी laterite उत्खनन होत असल्याचाही उल्लेख आहे.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone">{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Minerals |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pro2_minerals.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> या नोंदींवरून कोकणातील पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात केवळ “जांभा दगड” या एका संज्ञेपुरते मर्यादित न राहता विविध स्थानिक दगडांचे प्रकार, त्यांची भौगोलिक उपलब्धता आणि विशिष्ट वास्तूंमध्ये झालेला वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. एखाद्या देवळात वापरलेल्या दगडाचा प्रकार निश्चित करण्यासाठी त्या देवळाचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण किंवा विश्वसनीय ऐतिहासिक नोंद आवश्यक आहे. वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण देवळाचा उल्लेख रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमधील स्थानवर्णनात आढळतो. देवळाचे स्थान नदीकाठी असल्याचे तसेच त्याच्या वास्तूत दगडाचा वापर आणि स्तंभांवरील कोरीव काम यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="GazetteerValavalTemple">{{cite web |title=Valaval |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Valaval.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> कुंकेश्वर देऊळ हे दगडी बांधकामातील विविधतेचे उदाहरण आहे. गॅझेटियरनुसार त्याच्या पायाभरणीत granite आणि वरील बांधकामात तसेच घुमटामध्ये laterite वापरण्यात आला आहे. देवळाच्या प्रवेशद्वारावरील शिलालेखाच्या आधारे इ.स. १६८० मध्ये त्याची दुरुस्ती आणि विस्तार झाल्याचीही नोंद आहे.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> कुंकेश्वर देवळाच्या बांधकामाचा अभ्यास करताना त्यामुळे केवळ वापरलेल्या दगडांच्या प्रकारांचा विचार न करता वास्तूच्या दुरुस्ती, विस्तार आणि नंतरच्या देखभालीच्या टप्प्यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. यामुळे सध्याच्या वास्तुरचनेतील विविध घटकांचा ऐतिहासिक विकास समजून घेण्यास मदत होते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुपरंपरेत लाकडाला महत्त्वाचे स्थान आहे. धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर काष्ठघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"> {{cite web |last=Hadap |first=Nitin Narhar |title=Konkan Woodwork: A Preliminary Note |website=Academia.edu |url=https://siu-in.academia.edu/DrNitinHadap |access-date=13 August 2026 }} </ref> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील काष्ठवास्तू आणि काष्ठकलांचा क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे विचार करण्यात आला आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणारे लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया आणि इतर काष्ठघटक यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचीही नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ वास्तूच्या संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून, त्यावर कोरीव काम आणि इतर अलंकरणात्मक प्रक्रिया करून वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपातही भर घालण्यात आली आहे. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना तिच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठशिल्प आणि अलंकरण यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या ग्रंथात दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, काष्ठकारागिरी आणि काष्ठशिल्प यांची व्यापक पार्श्वभूमी आढळते. हा संदर्भ कोकणातील काष्ठवास्तूचे स्थान व्यापक दख्खनी काष्ठपरंपरेच्या संदर्भात समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो; मात्र त्यातील सर्व वैशिष्ट्ये कोकणातील प्रत्येक देवळाला थेट लागू करता येत नाहीत.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना लाकडाचा वापर, स्थानिक कारागिरी, वास्तूतील काष्ठघटक, धार्मिक उपयोग आणि अलंकरण यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तू ही कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीतील केवळ सजावटीची बाब नसून, काही देवळांच्या वास्तुरचनेतील संरचनात्मक, कलात्मक आणि सांस्कृतिक घटक म्हणून तिचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुशैलीमध्ये लाकडाला विशेष महत्त्व आहे. धार्मिक आणि लौकिक अशा दोन्ही प्रकारच्या वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर वास्तुघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील लाकडी कलापरंपरेचे क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे अध्ययन करण्यात आले आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणाऱ्या लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, bracket figures, ceiling panels, lintels आणि इतर काष्ठघटकांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. तसेच काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून त्यावर कोरीव काम करून वास्तूला कलात्मक स्वरूप देण्यात आले. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तुचा अभ्यास हा वास्तुशास्त्र आणि काष्ठशिल्प या दोन्हींच्या संगमातून करणे आवश्यक ठरते. दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या संदर्भातून दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, कारागिरी आणि काष्ठशिल्पाची व्यापक पार्श्वभूमी समजण्यास मदत होते.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना स्थानिक लाकूड, कारागिरीचे तंत्र, धार्मिक उपयोग आणि वास्तूतील लाकडी घटकांचे परस्परसंबंध यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तु ही कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीची केवळ सजावटीची बाब नसून तिच्या संरचनात्मक आणि सांस्कृतिक स्वरूपाचा महत्त्वाचा भाग आहे. === काष्ठशिल्प आणि देऊळ वास्तु === काष्ठशिल्प हे कोकणातील देऊळ वास्तुपरंपरेतील महत्त्वाचे कलात्मक अंग आहे. लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, छताची पटलं आणि इतर काष्ठघटकांवर केलेले कोरीव काम वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालते. Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लाकडी कोरीव काम आढळल्याची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासात लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताची पटलं, तुळया आणि इतर काष्ठघटकांचा तसेच काही देवळांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवरील रंगीत काष्ठपटलांचा उल्लेख आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना त्यावरील प्रतिमा, अलंकरणात्मक नमुने, कोरीव कामाचे तंत्र, शैली, संभाव्य कालमान आणि त्यांचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ यांचा विचार करता येतो. Hadap यांच्या अभ्यासात काष्ठकलांमधील प्रतिमाशास्त्र, शैली, तंत्र, कलात्मक मूल्य आणि सामाजिक-धार्मिक इतिहास यांचाही विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे काष्ठशिल्प हे केवळ सजावटीचे अंग न राहता वास्तूशी संबंधित कलात्मक आणि सांस्कृतिक माहितीचा स्रोत म्हणूनही अभ्यासता येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर देवळांतील काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र अभ्यासही करण्यात आला आहे. या अभ्यासाचा केंद्रबिंदू या देवळांमध्ये जतन झालेल्या काष्ठशिल्प-पटलांचा असून, त्यामुळे पावस येथील काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र वास्तुशिल्पीय आणि कलाविषयक संदर्भात अभ्यास करता येतो.<ref name="PawasSomeshwar2025">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |title=Someśvara Temple of Pawas, Ratnagiri District, Maharashtra – A Case Study |journal=Journal of History and Archaeology |volume=1 |issue=2 |pages=91–98 |year=2025 |url=https://www.arfjournals.com/image/catalog/Journals%20Papers/JHA/2025/No%202%20%282025%29/2_Raghunath%20Bokil.pdf |access-date=13 August 2026 }}</ref> पावस येथील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना काष्ठशिल्प-पटलांची रचना, त्यावरील अलंकरण, वापरलेले साहित्य, कारागिरीचे तंत्र आणि देवळाच्या वास्तुरचनेतील त्यांचे स्थान यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. अशा अभ्यासातून रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठशिल्प परंपरेची स्थानिक वैशिष्ट्ये आणि तिचा देऊळ वास्तुशी असलेला संबंध अधिक स्पष्ट होण्यास मदत होऊ शकते.<ref name="PawasKashthashilpa2026">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Joshi |first2=Renuka |last3=Ambulkar |first3=Janhavi |last4=Gaikwad |first4=Tanvi |title=Case Study of Kashthashilpa Panels from Someshwara and Vishweshwar Temple of Pawas |journal=Kalākalpa: IGNCA Journal of Arts |volume=X |issue=2 |pages=71–84 |year=2026 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |location=New Delhi }}</ref> === काष्ठवास्तुतील संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक घटक === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये लाकडाचा वापर संरचनात्मक तसेच अलंकरणात्मक घटक म्हणून करण्यात आला आहे. स्तंभ, तुळया, छताचे घटक आणि चौकटी यांसारख्या काष्ठघटकांना वास्तूच्या संरचनेत भूमिका असतानाच, त्यांवरील कोरीव काम आणि इतर अलंकरणात्मक घटक वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काही धार्मिक वास्तूंमध्ये काष्ठशिल्पावर देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रतीके, पौराणिक प्रतिमा किंवा स्थानिक कलापरंपरांशी संबंधित अलंकरण आढळू शकते. मात्र, अशा प्रतिमांचे स्वरूप आणि त्यांचे अर्थ वास्तूनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे काष्ठशिल्पातील प्रतिमांचे अर्थ लावताना प्रत्यक्ष वास्तु-अभ्यास, शिल्पविषयक दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भ यांचा आधार घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठवास्तूच्या संवर्धनाचा विचार करताना तिच्या संरचनात्मक भूमिकेबरोबरच काष्ठशिल्पाचे कलात्मक आणि ऐतिहासिक महत्त्वही लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूंच्या दस्तऐवजीकरणात लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताची पटलं आणि इतर काष्ठघटकांची नोंद करण्यात आली आहे. अशा घटकांचे दस्तऐवजीकरण त्यांच्या वास्तुशिल्पीय, कलात्मक आणि सांस्कृतिक मूल्यांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास हा एका विशिष्ट कालखंडात अचानक निर्माण झालेल्या वास्तुप्रकाराच्या स्वरूपात पाहता येत नाही. या प्रदेशातील धार्मिक स्थापत्याच्या पुरातत्त्वीय पुराव्यांमध्ये प्राचीन शैलकृत धार्मिक वास्तूंचा समावेश होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील प्रारंभिक ब्राह्मणीय शैलकृत गुहा हे त्याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. या स्थळावर शैलकृत गुहा, शिल्पप्रतिमा आणि प्रतिमाशास्त्रीय घटक आढळतात आणि त्यांचा काल इ.स.च्या चौथ्या–पाचव्या शतकाच्या सुमारास निश्चित करण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |last3=Dhanawade |first3=Anjay |last4=Ganvir |first4=Shrikant |last5=Dalavi |first5=Hemant |title=Early Brahmanical Rock Cut Caves at Katalgaon-Javade, District Ratnagiri, Maharashtra, India |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Sri Lanka |volume=62 |issue=2 |year=2018 |pages=65–114 |url=https://www.royalasiaticsociety.lk/wp-content/uploads/2022/09/A-Contents-of-RASSL-Journals-for-Sale-up-to-2019-1.pdf |publisher=Royal Asiatic Society of Sri Lanka }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शैलकृत धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात पुढील संशोधनातूनही नवीन पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. Bokil आणि Kamble यांच्या २०२५ मधील अभ्यासात संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका शैलकृत गुहेची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासातून दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तुंच्या पुढील संशोधनाची आवश्यकता अधोरेखित करण्यात आली आहे.<ref name="BokilKambleRockCutCaves">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Kamble |first2=Riya |title=Newly Discovered Rock-Cut Caves from the Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Journal of Studies in South Asia |volume=1 |issue=1 |year=2025 |pages=17–24 |date=30 June 2025 |url=https://www.pbjournals.com/JSSA }}</ref> कोकणातील धार्मिक स्थापत्याच्या पुढील विकासाचा अभ्यास करताना दगडी वास्तू, काष्ठवास्तू, लेटराइटचा वापर, स्थानिक बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात स्थानिक साहित्य, वास्तुघटक आणि कारागिरी यांच्यातील संबंध दिसून येतात. काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, तुळया, दरवाजे, कंस आणि इतर काष्ठघटकांच्या वापराची नोंद झाली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास केवळ वास्तूच्या बाह्य स्वरूपावर आधारित न ठेवता पुरातत्त्वीय अवशेष, वास्तुरचना, शिल्पकला, प्रतिमाशास्त्र, ऐतिहासिक साधने आणि स्थानिक वास्तुपरंपरा यांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून करणे आवश्यक आहे. कातळगाव–जावडे येथील अभ्यासात शैलकृत वास्तुरचना आणि शिल्प-प्रतिमाशास्त्राचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे, तर कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या आधुनिक अभ्यासात वास्तू, स्थानिक परंपरा आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा कालानुक्रम निश्चित करताना प्रत्येक वास्तूचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय, ऐतिहासिक आणि वास्तुशिल्पीय पुरावा विचारात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध पुराव्यांवरून विविध कालखंडांतील धार्मिक स्थापत्याची वैशिष्ट्ये ओळखता येतात; मात्र आधुनिक कोकणातील सर्व देवळांची वास्तुरचना एका अखंड आणि एकरेषीय विकासातून निर्माण झाली असे मानणे योग्य ठरणार नाही. प्रदेशातील विविध भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक साहित्य, धार्मिक परंपरा आणि कारागिरी यांमुळे या वास्तुपरंपरेत प्रादेशिक विविधता निर्माण झालेली दिसते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === प्राचीन धार्मिक वास्तू === कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासासाठी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तुसमूह महत्त्वाचा पुरातत्त्वीय पुरावा आहे. कातळगाव आणि जावडे ही गावे लांजा तालुक्यात असून, तेथील शैलकृत वास्तू लेटराइट किंवा फेरिक्रीटच्या थरात कोरण्यात आल्या आहेत. Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार या स्थळाच्या एका परिसरात एकूण दहा शैलकृत वास्तूंची नोंद करण्यात आली आहे. त्यांपैकी काही वास्तूंच्या परिसरात शिल्पप्रतिमा, पादपीठे, कोनाडे आणि इतर वास्तुघटक आढळतात.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तू साधारणपणे इ.स.च्या चौथ्या–पाचव्या शतकाच्या कालखंडाशी संबंधित आहेत. या वास्तूंचे महत्त्व त्यांच्या प्राचीनतेबरोबरच त्यांच्या वास्तुरचनेत आणि शिल्पप्रतिमांमध्ये आहे. अभ्यासकांनी या वास्तूंची तुलना महाराष्ट्र, गोवा आणि दख्खनमधील इतर आरंभीच्या ब्राह्मणीय शैलकृत वास्तूंशी केली आहे. त्यामुळे पश्चिम किनारपट्टीवरील आरंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक स्थापत्याच्या अभ्यासात कातळगाव–जावडे हे महत्त्वाचे स्थळ ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील अनेक शैलकृत वास्तू आकाराने लहान आणि एककक्षीय स्वरूपाच्या आहेत. काही वास्तूंमध्ये पादपीठे किंवा आसनासदृश घटक आढळतात. अभ्यासानुसार या वास्तूंमध्ये प्रवेशासाठी स्वतंत्र विकसित दरवाजाची चौकट सामान्यतः आढळत नाही; सातव्या गुहेत मात्र दरवाजाच्या चौकटीशी संबंधित वैशिष्ट्ये असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या प्रकारच्या साध्या, एककक्षीय शैलकृत वास्तूंची उदाहरणे महाराष्ट्र आणि गोवा तसेच दख्खनमधील इतर स्थळांशी तुलनात्मक स्वरूपात अभ्यासली आहेत.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> या वास्तुसमूहातील शिल्पप्रतिमांमध्ये वैष्णव आणि शैव धार्मिक परंपरांशी संबंधित विषय आढळतात. अभ्यासात विष्णू, नरसिंह, कार्तिकेय, शिव-पार्वती आणि गंगावतरणाशी संबंधित शिल्पांचा तसेच ब्रह्मा किंवा बहुमुखी शिवाशी संबंधित असू शकणाऱ्या प्रतिमेचा विचार करण्यात आला आहे. काही प्रतिमांची ओळख निश्चित नसल्याने अभ्यासकांनी त्याबाबत संभाव्य मते मांडली आहेत.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील वास्तूंच्या अभ्यासातून शैलकृत स्थापत्य आणि धार्मिक प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट होतो. वास्तुरचना, शिल्पप्रतिमा आणि त्यांच्या प्रतिमाशास्त्रीय वैशिष्ट्यांचा एकत्रित अभ्यास केल्यामुळे आरंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक स्थापत्याच्या स्वरूपाचा अभ्यास करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तूंची तुलना दख्खन आणि पश्चिम भारतातील इतर आरंभीच्या ब्राह्मणीय शैलकृत वास्तूंशी करण्यात आली आहे. या तुलनेत काही वास्तुघटक आणि एककक्षीय रचनांमध्ये साम्य आढळते. त्यामुळे कातळगाव–जावडे येथील वास्तूंचा अभ्यास स्थानिक पुराव्यांपुरता मर्यादित न ठेवता व्यापक दख्खनी शैलकृत स्थापत्यपरंपरेच्या संदर्भातही करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या उपलब्धतेबाबत Raghunath Bokil आणि Riya Kamble यांच्या २०२५ मधील अभ्यासात योग्य शैलसाहित्याच्या मर्यादित उपलब्धतेमुळे या प्रदेशात शैलकृत वास्तूंची संख्या तुलनेने मर्यादित असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका नव्याने नोंद झालेल्या शैलकृत गुहेचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> या नव्या पुरातत्त्वीय नोंदींमुळे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या अभ्यासाला पुढील संशोधनाची दिशा मिळते. नव्याने नोंद होणाऱ्या स्थळांचे दस्तऐवजीकरण, त्यांची वास्तुरचना आणि शिल्पवैशिष्ट्यांचे तुलनात्मक विश्लेषण तसेच उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांचा अभ्यास यांद्वारे या वास्तुपरंपरेचे अधिक सुस्पष्ट आकलन होऊ शकते.<ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> कातळगाव–जावडे आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील इतर शैलकृत वास्तू या नंतरच्या कोकणी देऊळ वास्तुशैलीची थेट किंवा एकमेव पूर्वरूपे म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध पुरातत्त्वीय अभ्यास मात्र या वास्तूंमधून कोकणातील प्राचीन धार्मिक स्थापत्य, शैलकृत वास्तुरचना आणि प्रतिमाशास्त्रीय परंपरांचा महत्त्वपूर्ण पुरावा उपलब्ध करून देतात. त्यामुळे कोकणातील देऊळ स्थापत्याच्या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास करताना या शैलकृत वास्तूंचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भ म्हणून विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> === शिलाहार आणि मध्ययुगीन परंपरा === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहार राजवटीला महत्त्वाचे स्थान आहे. दक्षिण कोकणातील शिलाहार घराण्याची सत्ता साधारण इ.स. ७७० ते १०२० या कालखंडात होती. या घराण्याच्या सत्तेचा विस्तार सह्याद्री पर्वत आणि समुद्र यांच्या दरम्यानच्या दक्षिण कोकण प्रदेशाशी संबंधित होता. शिलाहारांच्या इतिहासाची माहिती ताम्रपट, शिलालेख आणि इतर ऐतिहासिक साधनांमधून उपलब्ध होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खारेपाटण ताम्रपट हे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे साधन आहे.<ref name="GazetteerShilaharas"> {{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }} </ref><ref name="Khobrekar1985"> Khobrekar, V. G. ''History of Konkan (1630–1818)''. Bombay, 1985. </ref> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अभ्यास करताना देवळांशी संबंधित संस्थात्मक कार्याचाही विचार करता येतो. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरनुसार खारेपाटण ताम्रपटांमधून देवळांशी शाळा आणि सत्रे संबंधित असल्याचे दिसून येते. या नोंदीवरून शिलाहारकालीन धार्मिक संस्था धार्मिक कार्याबरोबरच शिक्षण, संस्कृती आणि सामाजिक जीवनाशी संबंधित काही कार्ये करीत असल्याचे दिसते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय प्रभावाचा विस्तार काळानुसार बदलत गेला. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाचा आणि त्यांच्या राजकीय संबंधांचा उल्लेख आढळतो. खारेपाटण ताम्रपटासह उपलब्ध शिलालेखीय साधनांमधून दक्षिण कोकणातील शिलाहार राजांची नावे, त्यांची वंशपरंपरा आणि त्यांच्या राजकीय अधिपत्याशी संबंधित माहिती उपलब्ध होते.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="KharepatanaCopperPlate"> {{cite journal |last=Kielhorn |first=F. |title=Kharepatan Plates of Rattaraja; Saka-Samvat 930 |journal=Epigraphia Indica |volume=3 |pages=292–302 |year=1895 }} </ref> खारेपाटण ताम्रपट हा शिलाहार राजा रट्टाराजाच्या कारकीर्दीतील इ.स. 1008 चा महत्त्वाचा शिलालेखीय पुरावा मानला जातो. या ताम्रपटात शिलाहारांच्या पूर्वसूरींचा आणि त्यांच्या अधिपती असलेल्या राष्ट्रकूट व कल्याणी चालुक्य राजघराण्यांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांचे राजकीय स्थान आणि त्यांच्या अधिपत्यसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी हा ताम्रपट महत्त्वाचा स्रोत ठरतो.<ref name="KharepatanaCopperPlate"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहार शाखेचा संबंध गोवा प्रदेशाशीही होता. उपलब्ध ऐतिहासिक अभ्यासांनुसार या शाखेने सुरुवातीला राष्ट्रकूटांच्या आणि नंतर कल्याणी चालुक्यांच्या अधिपत्याखाली दक्षिण कोकणात सत्ता गाजवली. खारेपाटण व इतर ताम्रपटांमधील नोंदी या राजकीय संबंधांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाच्या ठरतात.<ref name="KharepatanaCopperPlate"/> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास करताना केवळ राजाश्रयाच्या आधारावर एखाद्या विद्यमान देवळाला शिलाहारकालीन मानणे योग्य ठरणार नाही. एखाद्या देवळाचे कालमान निश्चित करण्यासाठी वास्तुरचना, शिलालेख, मूर्तिशिल्प, बांधकामाचे स्तर आणि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशावर शिलाहारांची सत्ता होती हा तथ्यात्मक पुरावा आणि त्या प्रदेशातील विशिष्ट देवळाची वास्तू शिलाहारकालीन आहे हा दावा यांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या विकासात स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि स्थानिक कारागिरी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. पुढील काळातील कोकणातील देऊळ वास्तूंमध्ये दगड, लेटराइट आणि लाकूड यांचा विविध प्रकारे वापर झाल्याची उदाहरणे आढळतात. त्यामुळे मध्ययुगीन धार्मिक स्थापत्याचा अभ्यास केवळ राजवंशांच्या इतिहासापुरता मर्यादित न ठेवता स्थानिक वास्तुपरंपरा, बांधकाम साहित्य आणि कारागिरी यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहार सत्तेचा ऱ्हास इ.स. ११व्या शतकाच्या प्रारंभी झाला. त्यानंतर कोकणातील विविध प्रदेशांवर चालुक्य, कदंब, यादव आणि इतर राजकीय सत्तांचा प्रभाव पडला. या राजकीय बदलांचा परिणाम प्रदेशाच्या प्रशासन, सामाजिक जीवन आणि धार्मिक संस्थांवरही झाला.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन काळातील धार्मिक वास्तूंच्या परंपरेचा अभ्यास करताना राजकीय बदलांबरोबरच स्थानिक देवस्थानांच्या सातत्यपूर्ण परंपरेचाही विचार करणे आवश्यक आहे. अनेक देवळांमध्ये कालांतराने दुरुस्ती, विस्तार, पुनर्बांधणी किंवा नवीन वास्तुघटकांची भर पडलेली असू शकते. त्यामुळे आज अस्तित्वात असलेली वास्तू एखाद्या एकाच ऐतिहासिक कालखंडाची निर्मिती आहे असे गृहीत धरता येत नाही. कोकणातील मध्ययुगीन देऊळ स्थापत्याचा अभ्यास करताना वास्तूच्या प्रारंभिक निर्मितीबरोबरच तिच्या नंतरच्या दुरुस्ती, परिवर्तन आणि पुनर्बांधणीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="DalviDalvi2010"/> === आधुनिक काळातील परिवर्तन === आधुनिक काळात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये दुरुस्ती, नूतनीकरण, पुनर्बांधणी आणि बदलत्या बांधकाम पद्धतींचा वापर यांमुळे काही परिवर्तन झाले आहे. पारंपरिक मंदिर वास्तूंमध्ये स्थानिक साहित्य, लाकूड आणि स्थानिक बांधकामपरंपरांचा वापर आढळतो. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अलीकडील अभ्यासांमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक बांधकामतंत्र, पर्यावरणीय संदर्भ आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक नूतनीकरणामुळे काही मंदिरांच्या मूळ वास्तुरचनेत किंवा दृश्यस्वरूपात बदल होऊ शकतात. २०२५ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या *Deulkathan* या वास्तुशिक्षण प्रकल्पाच्या वृत्तांकनात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे दस्तऐवजीकरण आणि तिच्या बदलत्या स्वरूपाचा अभ्यास करण्यात आल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या वृत्तांकनात एका ग्रामदैवताच्या मंदिराच्या नूतनीकरणानंतर त्याचे काँक्रीटच्या एकसंध स्वरूपातील रूपांतर झाल्याचे उदाहरण देण्यात आले आहे.<ref name="Deulkathan2025">{{cite web |last=Iyengar |first=Shriram |title=Kala Ghoda Arts Festival 2025: This project by college students showcases stories of temple architecture in Konkan |url=https://www.mid-day.com/mumbai-guide/things-to-do/article/konkan-calling-23471346 |website=Mid-day |date=25 January 2025 |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक काळातील परिवर्तन मंदिराच्या मुख्य वास्तूपुरते मर्यादित नसून मंदिर परिसरातील सुविधांच्या विकासाशीही संबंधित आहे. मंदिरांच्या वापरातील बदल, भाविकांच्या वाढत्या गरजा आणि परिसरातील नव्या सुविधांची निर्मिती यांमुळे पारंपरिक वास्तू आणि आधुनिक वापर यांच्यात समन्वय साधण्याचा प्रश्न निर्माण होतो. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासांमध्ये मंदिरांच्या वास्तुरचनेबरोबरच त्यांचा परिसर, स्थानिक संसाधने आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचाही विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काही ऐतिहासिक मंदिरांच्या संवर्धनासाठी नियोजनबद्ध प्रकल्पही हाती घेण्यात आले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील धूतपापेश्वर मंदिरासाठी व्यवस्थापन आराखडा, सविस्तर प्रकल्प अहवाल आणि संवर्धन कार्याशी संबंधित प्रकल्प तयार करण्यात आला आहे. या प्रकल्पात मंदिर, उपदेवालये, उपयुक्तताविषयक वास्तू आणि मंदिर परिसरातील पर्यावरणीय घटक यांचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे.<ref name="DhootapapeshwarConservation">{{cite web |title=Dhootapapeshwar Temple — Management Plan & DPR & Conservation Works |url=https://anlassociates.com/projects/dhootapapeshwar-temple-management-plan-dpr-conservation-works |website=Abha Narain Lambah Associates |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे आधुनिक दस्तऐवजीकरण आणि शैक्षणिक अभ्यासही करण्यात येत आहेत. *Deulkathan* प्रकल्पामध्ये वास्तुशिक्षणातील विद्यार्थ्यांनी कोकणातील मंदिरांच्या वास्तुरचना आणि त्यांच्याशी संबंधित सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास करून त्यांचे दस्तऐवजीकरण केले. या प्रकल्पाचा उद्देश मंदिरांकडे केवळ वास्तुरूप म्हणून न पाहता त्यांच्याशी संबंधित स्थानिक जीवन, श्रद्धा आणि सांस्कृतिक संदर्भ समजून घेण्याशी संबंधित होता.<ref name="Deulkathan2025"/> कोकणातील मंदिरांच्या संवर्धनाच्या संदर्भात पारंपरिक वास्तुरचना आणि आधुनिक गरजा यांच्यातील समन्वय हा महत्त्वाचा विषय ठरतो. स्थानिक बांधकामसाहित्य, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि वास्तूचे सांस्कृतिक संदर्भ यांचा विचार करून संवर्धनाची प्रक्रिया राबविण्याची आवश्यकता वास्तु-अभ्यासांमध्ये अधोरेखित करण्यात आली आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक पुनर्बांधणी आणि संवर्धनाच्या प्रक्रियेत मंदिराच्या ऐतिहासिक वास्तुरचनेचे वैशिष्ट्य, स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक वास्तुघटक यांचे जतन करण्याचा प्रश्न त्यामुळे महत्त्वाचा ठरतो. आधुनिक सुविधांची आवश्यकता आणि विद्यमान वास्तु-वारशाचे संरक्षण यांच्यात समतोल साधणे हे अशा मंदिरांच्या संवर्धनातील प्रमुख आव्हानांपैकी एक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये आधुनिक काळात काही बदल झाले असले तरी पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक साहित्य आणि सांस्कृतिक संदर्भ यांचा अभ्यास सुरू आहे. त्यामुळे आधुनिक वापर आणि संवर्धनाच्या गरजा यांचा विचार करताना मंदिरांच्या वास्तुशास्त्रीय आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करण्याला महत्त्व प्राप्त झाले आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> == मंदिराचे स्थान आणि परिसर नियोजन == === देवस्थान आणि ग्रामजीवन === कोकणातील मंदिरांची भूमिका केवळ धार्मिक उपासनेपुरती मर्यादित नसून काही ठिकाणी ती स्थानिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशीही संबंधित आहे. विशेषतः ग्रामदैवतांच्या देवस्थानांचा संबंध स्थानिक श्रद्धा, धार्मिक विधी आणि ग्रामसमुदायाच्या सामुदायिक व्यवहारांशी आढळतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मालवण येथील देऊळवाड्याच्या वास्तु-अभ्यासात ग्रामदैवतांना गावाचे रक्षक मानले जात असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासानुसार देऊळवाडा हा स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि विधींशी संबंधित महत्त्वाचा सार्वजनिक अवकाश आहे.<ref name="DeulwadaMalvan">{{cite web |title=Temples of Deulwada, Malvan |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Deulwada-Document-2018.pdf |website=IES College of Architecture |publisher=IES College of Architecture |location=Mumbai, Maharashtra |year=2018 |access-date=13 August 2026 }}</ref> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणानुसार ग्रामदैवतांची मंदिरे एका समूहाच्या स्वरूपात देवस्थान परिसरात स्थित आहेत. अशा परिसरात मुख्य देवतेच्या मंदिराबरोबरच इतर संबंधित देवतांची मंदिरे आणि धार्मिक घटकही आढळतात. त्यामुळे काही देवस्थानांची परिसररचना ही केवळ एका स्वतंत्र मंदिरापुरती मर्यादित न राहता अनेक धार्मिक घटकांचा समावेश असलेल्या समूहाच्या स्वरूपात दिसून येते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> देवस्थानाचा परिसर धार्मिक वापराबरोबरच सामुदायिक उपक्रमांसाठीही वापरला जाऊ शकतो. मालवणच्या देऊळवाड्याच्या अभ्यासानुसार मंदिरांतील मंडपांचा उपयोग धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो. त्यामुळे मंदिराच्या वास्तुरचनेतील काही अवकाशांना धार्मिक वापराबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगाचेही स्वरूप प्राप्त होते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिर आणि ग्रामजीवन यांचा संबंध उत्सव आणि धार्मिक विधींच्या वेळी अधिक स्पष्ट होतो. अशा प्रसंगी मंदिर परिसरात ग्रामसमुदाय आणि भाविकांचा सहभाग वाढतो आणि उपलब्ध सार्वजनिक अवकाशाचा वापर व्यापक स्वरूपात केला जातो. त्यामुळे मंदिराच्या परिसररचनेचा अभ्यास करताना दैनंदिन धार्मिक वापराबरोबरच उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांच्या वेळी होणाऱ्या वापराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> देवस्थानाच्या परिसरात नैसर्गिक घटकांनाही धार्मिक महत्त्व प्राप्त होऊ शकते. मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणात काही वडाची झाडे ‘महा पुरुष’ म्हणून पूजली जात असल्याचे नमूद केले आहे. या वृक्षांभोवती प्रदक्षिणेसाठी चौथरे बांधण्यात आले आहेत. यावरून काही ठिकाणी धार्मिक अवकाशाची व्याप्ती मंदिराच्या बांधलेल्या वास्तूंपलीकडे पूजनीय नैसर्गिक घटकांपर्यंत विस्तारलेली दिसते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> या उदाहरणावरून कोकणातील काही देवस्थानांमध्ये मंदिर, संबंधित देवालये, धार्मिक विधी, सार्वजनिक अवकाश आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक व्यवहार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. तथापि, मालवणच्या देऊळवाड्याचे उदाहरण संपूर्ण कोकणातील सर्व मंदिरांच्या परिसररचनेचे प्रतिनिधित्व करते असे गृहीत धरता येत नाही. मंदिरांचे स्थान आणि परिसररचना स्थानिक परंपरा, भौगोलिक परिस्थिती आणि उपलब्ध वास्तुघटकांनुसार बदलू शकते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील मंदिरांचे स्थान आणि परिसर यांचा विचार करताना नैसर्गिक भौगोलिक घटकांचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुणकेश्वर मंदिर हे याचे एक उदाहरण आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार प्राचीन कुणकेश्वर शिवमंदिर अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर स्थित आहे. मंदिराच्या मागील बाजूस समुद्र असून मंदिर परिसरात धार्मिक आणि नैसर्गिक घटकांचे निकट सहअस्तित्व दिसून येते.<ref name="KunkeshwarTourism">{{cite web |title=Kunkeshwar |url=https://maharashtratourism.gov.in/beach/kunkeshwar/ |website=Department of Tourism, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> मालवणचा देऊळवाडा आणि कुणकेश्वर मंदिर ही उदाहरणे विचारात घेतल्यास कोकणातील मंदिरांचे स्थान आणि परिसर यांचा अभ्यास केवळ मुख्य देवालयाच्या वास्तुरचनेपुरता मर्यादित राहत नाही. देवस्थानातील इतर धार्मिक वास्तू, सार्वजनिक अवकाश, स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक वापर आणि परिसरातील नैसर्गिक घटक यांचाही मंदिराच्या एकूण वास्तु-संदर्भात विचार करावा लागतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="KunkeshwarTourism"/> === मंदिराभोवतालची रचना === कोकणातील काही मंदिरसमूहांमध्ये मुख्य देवालयाबरोबरच इतर देवतांची मंदिरे, मंडप आणि धार्मिक वापराच्या जागा एकाच परिसरात आढळतात. मालवण येथील देऊळवाड्यात पाच प्रमुख देवतांची मंदिरे एकाच धार्मिक परिसरात समूहाने स्थित आहेत. दस्तऐवजीकरणानुसार या मंदिरांचा विकास वेगवेगळ्या कालखंडांत झाला असून, काही मंदिरांमध्ये कालांतराने बाह्य मंडपांची भर पडली आहे.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवणच्या देऊळवाड्यातील मंदिरपरिसराचा वापर धार्मिक कार्यांबरोबरच सामुदायिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांसाठी केला जातो. उपलब्ध दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरांतील मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या कार्यक्रमांसाठी केला जातो. त्यामुळे काही मंदिरांच्या परिसरातील मंडपांना धार्मिक वापराबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगाचे स्वरूप प्राप्त झालेले दिसते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिराभोवतालच्या धार्मिक अवकाशात नैसर्गिक घटकांचाही समावेश आढळतो. मालवणच्या देऊळवाड्यातील काही वडाची झाडे ‘महा पुरुष’ म्हणून पूजली जातात. या वृक्षांभोवती प्रदक्षिणेसाठी चौथरे बांधण्यात आले आहेत. त्यामुळे या देवस्थानाच्या धार्मिक अवकाशात बांधलेल्या वास्तूंबरोबरच पूजनीय नैसर्गिक घटकांचाही समावेश झालेला दिसतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूह हा मंदिर आणि जलपरिसर यांच्या संबंधाचे उदाहरण आहे. हा मंदिरसमूह दामापूर तलावाच्या बांधावर विकसित झाला असून, मुख्य भगवती मंदिराबरोबर सातेरी देवी, नारायण आणि ब्राह्मण यांची मंदिरेही या परिसरात आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati">{{cite web |title=Baandh Rakshak Bhagwati: The Sacred Waterfront |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Dhamapur-Bhagwati-Document-2019.pdf |website=IES College of Architecture |year=2019 |access-date=13 August 2026 }}</ref> दामापूर येथील भगवती मंदिराचा सभामंडप धार्मिक कार्यांबरोबरच सामुदायिक वापरासाठीही केला जातो. दस्तऐवजीकरणानुसार या सभामंडपात पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या काळातील सामुदायिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. त्यामुळे या मंदिरसमूहातील मंडप हा धार्मिक आणि सामाजिक वापरासाठी उपयुक्त अवकाश म्हणून कार्य करतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये स्थानिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली लेटराइट दगडाची बांधकामपद्धती आणि काष्ठचौकटींचा वापर आढळतो. दस्तऐवजीकरणानुसार काही वास्तूंमध्ये अक्षीय नियोजन, चौकोनी गर्भगृह आणि त्याला जोडलेला मंडप आढळतो. हे मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त स्वरूपाचे आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण आणि दामापूर येथील उदाहरणांवरून मंदिराभोवतालची रचना स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलू शकते. काही ठिकाणी अनेक देवालयांचा समूह, काही ठिकाणी पूजनीय नैसर्गिक घटकांशी संबंधित धार्मिक अवकाश, तर काही ठिकाणी जलस्रोताशी संबंधित मंदिरपरिसर आढळतो. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील मंदिरांसाठी एकच निश्चित परिसर-नियोजन पद्धती अस्तित्वात आहे असे म्हणता येत नाही.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना मुख्य देवालयाबरोबरच संबंधित देवालये, मंडप, नैसर्गिक घटक, जलस्रोत आणि सामुदायिक वापर यांचाही विचार करावा लागतो. मालवण आणि दामापूर येथील उदाहरणांमधून धार्मिक वास्तू आणि त्यांच्या परिसरातील नैसर्गिक व सामाजिक घटक यांच्यातील परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> == कोकणातील मंदिराची वास्तुरचना == === गर्भगृह === गर्भगृह किंवा गाभारा हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील प्रमुख घटक आहे. मुख्य देवतेची प्रतिमा किंवा विग्रह ज्या पवित्र कक्षात प्रतिष्ठित केला जातो, त्या कक्षाला गर्भगृह म्हणतात. भारतीय मंदिर वास्तुशैलीत गर्भगृहाला महत्त्वाचे स्थान असून त्याच्या पुढील भागात उपासना, दर्शन आणि धार्मिक विधींसाठी मंडपाची रचना केली जाते.<ref name="TempleArchitectureBasic">{{cite web |title=Three key forms of temple architecture |url=https://amritmahotsav.nic.in/blogdetail.htm?70= |website=Azadi Ka Amrit Mahotsav |publisher=Ministry of Culture, Government of India |date=1 March 2022 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील काही मंदिरांच्या वास्तु-अभ्यासांमध्ये गर्भगृहाची रचना स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि उपलब्ध साहित्याशी संबंधित असल्याचे दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणानुसार येथील वास्तूंमध्ये स्थानिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली लेटराइट दगडाची बांधकामपद्धती आणि काष्ठचौकटींचा वापर आढळतो. या मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये अक्षीय नियोजन, चौकोनी गर्भगृह आणि त्याला जोडलेला मंडप आढळतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरसमूहात गर्भगृह आणि मंडप यांचा परस्परसंबंध मंदिराच्या वास्तुरचनेचा महत्त्वाचा भाग आहे. गर्भगृहात देवतेची प्रतिष्ठापना केली जाते, तर त्याला जोडलेला मंडप धार्मिक तसेच सामुदायिक वापरासाठी केला जातो. त्यामुळे या मंदिरसमूहात गर्भगृह आणि मंडप यांची रचना धार्मिक अवकाशाच्या सलगतेशी संबंधित असल्याचे दिसून येते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील सर्व मंदिरांच्या गर्भगृहांची रचना एकसारखी असल्याचे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, देवतेचे स्वरूप, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य तसेच कालांतराने झालेली दुरुस्ती, विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार गर्भगृहाच्या आकारमानात आणि त्याच्या सभोवतालच्या वास्तुरचनेत फरक पडू शकतो. त्यामुळे कोकणातील गर्भगृहाच्या वास्तुरचनेचा अभ्यास करताना प्रत्येक मंदिराचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण विचारात घेणे आवश्यक ठरते. गर्भगृहाच्या अभ्यासात त्याचे आकारमान, भिंतींची रचना, प्रवेशद्वार, देवतेची प्रतिष्ठापना, मंडपाशी असलेला संबंध आणि छत किंवा शिखराची रचना यांसारख्या वास्तुघटकांचा विचार केला जातो. कोकणातील काही मंदिरांच्या अभ्यासांमध्ये या घटकांवर स्थानिक बांधकामसाहित्य, काष्ठवास्तू आणि स्थानिक वास्तुपरंपरांचा प्रभाव दिसून येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाचे उदाहरण कोकणातील स्थानिक बांधकामपरंपरा, अक्षीय नियोजन आणि गर्भगृह-मंडप यांच्या परस्परसंबंधाचा अभ्यास करण्यासाठी उपयुक्त ठरते. मात्र, या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मंदिरांच्या गर्भगृहाची एकसमान वास्तुरचना निश्चित करता येत नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> === अंतराळ === अंतराळ (अंतराल) हा काही भारतीय मंदिरांच्या वास्तुरचनेत गर्भगृह आणि मंडप यांच्यामधील संक्रमण-अवकाश म्हणून आढळणारा वास्तुघटक आहे. मंदिराच्या आराखड्यानुसार तो गर्भगृह आणि मंडप यांना जोडणारा मध्यवर्ती भाग असू शकतो.<ref name="AntaralaIMPART">{{cite web |title=Antarala |url=https://imp-art.org/definitions/antarala/ |website=IMPART Encyclopedia of Art |date=17 February 2026 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुरचनेत अंतराळाची उपस्थिती मंदिरानुसार बदलू शकते. स्थानिक वास्तुपरंपरा, मंदिराचा कालखंड, उपलब्ध बांधकामसाहित्य आणि मंदिराच्या नंतरच्या विस्तार किंवा पुनर्बांधणीमुळे गर्भगृह आणि मंडप यांच्यातील संक्रमण-अवकाशाच्या रचनेत फरक पडू शकतो. त्यामुळे कोकणातील प्रत्येक मंदिराच्या आराखड्याचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अंतराळ असलेल्या मंदिरांच्या वास्तुरचनेत त्याचा संबंध गर्भगृह, मंडप आणि मंदिराच्या अक्षीय नियोजनाशी असतो. अशा मंदिरांमध्ये गर्भगृहातून मंडपाकडे जाणाऱ्या वास्तुक्रमातील मध्यवर्ती भाग म्हणून अंतराळाचे कार्य समजता येते. त्याचे स्वरूप, आकारमान आणि मंडपाशी असलेली जोडणी मंदिराच्या आराखड्यानुसार बदलू शकते. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा विचार करताना अंतराळाची रचना केवळ स्थापत्यशास्त्रीय संज्ञेच्या आधारे निश्चित करता येत नाही. स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि उपलब्ध साहित्य यांच्यासोबतच मंदिराचा ऐतिहासिक विकास, नंतर झालेले विस्तार आणि पुनर्बांधणी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासांमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक बांधकामपद्धती आणि वास्तुघटक यांच्या परस्परसंबंधावर भर देण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अंतराळाचा अभ्यास करताना त्याचे गर्भगृहाशी असलेले प्रमाण, मंडपाशी असलेली जोडणी, प्रवेशद्वारांची रचना, भिंती आणि छत यांसारख्या वास्तुघटकांचा विचार करता येतो. उपलब्ध वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे या घटकांमध्ये झालेल्या बदलांचा अभ्यास करून मंदिराच्या वास्तु-विकासाचे विविध टप्पे समजून घेण्यास मदत होऊ शकते.<ref name="SompuraAntarala">{{cite book |last=Sompura |first=Kantilal F. |title=The Structural Temples of Gujarat, Upto 1600 A.D. |publisher=Gujarat University |location=Ahmedabad |year=1968 |page=598 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीतील विविधता लक्षात घेता अंतराळाची रचना सर्व मंदिरांमध्ये समान असेलच असे नाही. ज्या मंदिरांमध्ये हा वास्तुघटक प्रत्यक्ष आढळतो, तेथे त्याचे स्थान, रचना आणि कार्य यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="SompuraAntarala"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === मंडप === मंडप हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील महत्त्वाचा अवकाश असून तो सामान्यतः गर्भगृहाच्या पुढील भागात स्थित असतो. भारतीय मंदिर वास्तुशैलीत मंडपाचा उपयोग दर्शन, उपासना आणि धार्मिक विधींसाठी केला जातो. मंदिराच्या आकारमानानुसार आणि वास्तुपरंपरेनुसार मंडपाची रचना, आकार आणि मांडणी बदलू शकते.<ref name="TempleArchitectureBasic"/> कोकणातील काही मंदिरांमध्ये मंडपाच्या रचनेवर स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणानुसार काही मंदिरांमध्ये चौकोनी गर्भगृहाला मंडप जोडलेला असून, मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त स्वरूपाचे आहेत. या वास्तूंमध्ये लेटराइट दगडाचे बांधकाम आणि काष्ठचौकटींचा वापर आढळतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या सभामंडपाचा वापर धार्मिक कार्यांबरोबरच सामुदायिक उपक्रमांसाठीही केला जातो. दस्तऐवजीकरणानुसार या सभामंडपात पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या काळातील सामुदायिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. त्यामुळे या उदाहरणात मंडप हा धार्मिक वापराबरोबरच सामाजिक व्यवहारांसाठीही वापरला जाणारा अवकाश आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण येथील देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणात मंदिरसमूहातील मंडपांचा धार्मिक आणि सामुदायिक वापर नोंदविण्यात आला आहे. या मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील मंदिरांच्या काष्ठवास्तूमध्ये मंडपातील लाकडी घटकांनाही महत्त्व आहे. लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस आणि छताशी संबंधित घटकांचा वापर कोकणातील काष्ठवास्तूच्या अभ्यासात नोंदविण्यात आला आहे. दामापूर येथील मंदिरसमूहात लेटराइट दगड आणि काष्ठचौकटी यांचा संयुक्त वापर आढळतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> मंडपाचे स्वरूप मंदिरानुसार बदलू शकते. काही ठिकाणी तो खुला आणि स्तंभयुक्त असतो, तर काही मंदिरांमध्ये अधिक बंदिस्त किंवा विस्तारित सभामंडप आढळू शकतो. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य, धार्मिक वापर आणि कालांतराने झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांमुळे मंडपाच्या रचनेत विविधता निर्माण होऊ शकते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना मंडपाचे आकारमान, गर्भगृहाशी असलेली जोडणी, स्तंभांची मांडणी, छताची रचना, प्रवेशव्यवस्था आणि उपलब्ध वास्तुघटक यांचा विचार करता येतो. दामापूर आणि मालवण येथील उदाहरणांवरून मंडप हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील घटक असण्याबरोबरच काही ठिकाणी धार्मिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक वापराशी संबंधित अवकाश म्हणूनही कार्य करत असल्याचे दिसून येते.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DeulwadaMalvan"/> === सभामंडप === सभामंडप हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील तुलनेने विस्तृत अवकाश असून काही मंदिरांमध्ये त्याचा उपयोग धार्मिक तसेच सामुदायिक कार्यांसाठी केला जातो. मंदिराच्या वास्तुपरंपरेनुसार त्याचे आकारमान, रचना आणि उपयोग बदलू शकतात. दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात मंदिरातील प्रमुख भागाचा वापर ग्रामसमुदायाच्या बैठका आणि चर्चांसाठी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिराचा सभामंडप किंवा सभेसाठीचा प्रमुख भाग ग्रामजीवनाशी संबंधित आहे. या जागेचा उपयोग गावातील ज्येष्ठांच्या बैठका आणि स्थानिक विषयांवरील चर्चांसाठी केला जातो. त्यामुळे या मंदिराच्या संदर्भात सभामंडपाला धार्मिक वापराबरोबरच सामुदायिक स्वरूप प्राप्त झालेले दिसते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण येथील देऊळवाड्याच्या वास्तु-अभ्यासातही मंदिरातील मंडपांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक वापराची नोंद आढळते. काही मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> सभामंडपाच्या वास्तुरचनेत स्तंभ, तुळया, छत आणि प्रवेशव्यवस्था यांसारख्या घटकांना महत्त्व असते. कोकणातील काही मंदिरांमध्ये दगडी बांधकाम आणि काष्ठवास्तू यांचा संयुक्त वापर आढळतो. दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणानुसार काही मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त असून, मंदिरांच्या बांधकामात लेटराइट दगड आणि काष्ठचौकटींचा वापर करण्यात आला आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> कोकणातील सभामंडपांची रचना मंदिरानुसार बदलू शकते. स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य, मंदिराचा कालखंड, धार्मिक वापर आणि कालांतराने झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांमुळे सभामंडपाच्या आकारमानात आणि वास्तुरचनेत विविधता निर्माण होऊ शकते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> सभामंडपाचा अभ्यास करताना त्याचे आकारमान, गर्भगृहाशी असलेली जोडणी, स्तंभांची मांडणी, छताची रचना, प्रवेशव्यवस्था आणि वापराचे स्वरूप यांचा विचार करता येतो. दामापूर आणि मालवण येथील उदाहरणांवरून काही मंदिरांमध्ये सभामंडप हा धार्मिक वास्तुरचनेतील घटक असण्याबरोबरच स्थानिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवहारांसाठी वापरला जाणारा अवकाश असल्याचे दिसून येते.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DeulwadaMalvan"/> === प्रवेशद्वार === मंदिराचे प्रवेशद्वार हे बाह्य परिसरातून मंदिराच्या अंतर्गत धार्मिक अवकाशाकडे जाणारा महत्त्वाचा वास्तुघटक आहे. मंदिराच्या प्रवेशद्वाराच्या रचनेत द्वारचौकट, उंबरठा, ललाटबिंब आणि विविध प्रकारचे अलंकरण यांचा समावेश होऊ शकतो. मंदिर-द्वाराचा अभ्यास करताना त्याची वास्तुरचना, शिल्पसजावट आणि मंदिराच्या अंतर्गत अवकाशाशी असलेला संबंध विचारात घेतला जातो.<ref name="TempleDoorwayJio">{{cite web |title=The Temple Doorway |url=https://exhibits.jioinstitute.edu.in/spotlight/hindu-temple-doorway-context-and-manifestations |website=Jio Institute |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील काही मंदिरांमध्ये प्रवेशद्वाराच्या रचनेत लाकूड आणि काष्ठकोरीव कामाचा वापर आढळतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात अंतराळाकडे जाणाऱ्या लाकडी प्रवेशद्वाराचा उल्लेख असून, त्यावर काष्ठकोरीव अलंकरण करण्यात आल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरातील या लाकडी प्रवेशद्वाराच्या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण आहे. त्याच्या विविध द्वारशाखांवर सिंह, हनुमान आणि गरुड यांच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. ललाटबिंबाच्या भागात गणेशाची प्रतिमा असून, वरच्या आडव्या पट्टीवर नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे शिल्प असल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद केले आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> या प्रकारच्या काष्ठशिल्पयुक्त प्रवेशद्वारातून मंदिराच्या वास्तुरचनेत कार्यात्मक आणि अलंकारिक घटकांचा एकत्रित वापर दिसून येतो. तथापि, प्रवेशद्वारावरील विशिष्ट प्रतिमांना धार्मिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ देताना संबंधित शिल्पाचा संदर्भ, स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक किंवा कला-अभ्यासातील पुरावे विचारात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील मंदिरांच्या प्रवेशद्वारांची रचना एकसारखी नसते. मंदिराचा कालखंड, बांधकाम साहित्य, स्थानिक कारागिरी, मंदिराचे आकारमान आणि कालांतराने झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार प्रवेशद्वाराच्या रचनेत विविधता आढळू शकते. त्यामुळे दामापूर येथील काष्ठशिल्पयुक्त प्रवेशद्वाराला संपूर्ण कोकणातील मंदिरांचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य मानता येत नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> मंदिराच्या प्रवेशद्वाराचा अभ्यास करताना द्वारचौकट, द्वारशाखा, ललाटबिंब, उंबरठा, शिल्प-अलंकरण, वापरलेले बांधकामसाहित्य आणि त्याचा गर्भगृह, अंतराळ किंवा मंडपाशी असलेला संबंध यांचा विचार करता येतो. कोकणातील काही मंदिरांमध्ये या वास्तुघटकांमध्ये लाकूड आणि स्थानिक काष्ठकारागिरीचा वापर झालेला दिसून येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> === प्राकार === प्राकार हा मंदिराच्या मुख्य वास्तूभोवती असलेला सीमांकित किंवा संरक्षित परिसर होय. मोठ्या मंदिरसमूहांमध्ये प्राकाराच्या परिसरात सीमाभिंत, प्रवेशद्वारे, प्रदक्षिणेसाठीचा मार्ग, उपदेवालये आणि इतर वास्तुघटकांचा समावेश होऊ शकतो. प्राकाराची रचना मंदिराच्या वास्तुयोजनेनुसार आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. बृहदीश्वर मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात मंदिराच्या परिसरातील प्राकार आणि त्यातील विविध वास्तुघटकांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="BrihadisvaraPrakara">{{cite web |title=Brihadisvara Temple — Enclosure |url=https://ignca.gov.in/brhadishvaratemple/ENCLOSURE/images/Des_Ec.html |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |publisher=Government of India |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिरांच्या परिसररचनेत प्राकाराचे स्वरूप मंदिरानुसार बदलू शकते. मालवण येथील देऊळवाडा हा एका स्वतंत्र मंदिराऐवजी पाच प्रमुख देवतांच्या मंदिरांचा धार्मिक समूह आहे. या समूहातील विविध देवालये एकाच धार्मिक परिसरात स्थित असून त्यांच्या भोवतालच्या अवकाशाचा वापर धार्मिक आणि सामुदायिक उपक्रमांसाठी केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरसमूहातील विविध देवालये परस्पर संबंधित धार्मिक अवकाशात स्थित आहेत. या परिसरात धार्मिक विधी, उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. त्यामुळे अशा मंदिरसमूहाचा अभ्यास करताना केवळ मुख्य मंदिराच्या वास्तूऐवजी संबंधित देवालये आणि त्यांच्यामधील परिसराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिराभोवतालची मोकळी जागा, प्रदक्षिणेसाठीचा मार्ग आणि सीमाभिंत हे प्राकाराच्या अभ्यासातील महत्त्वाचे घटक असू शकतात. तथापि, केवळ मंदिराभोवती मोकळी जागा किंवा मार्ग आहे म्हणून त्या परिसराला वास्तुशास्त्रीय अर्थाने प्राकार म्हणता येत नाही. प्राकाराची ओळख करण्यासाठी सीमाभिंत, प्रवेशव्यवस्था, परिसररचना आणि प्रदक्षिणा-अवकाश यांसारख्या वास्तुघटकांचा प्रत्यक्ष अभ्यास आवश्यक असतो. कोकणातील मंदिरांच्या परिसररचनेत स्थानिक भूगोल, मंदिराचा आकार, देवस्थानाची रचना आणि कालांतराने झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांमुळे विविधता आढळू शकते. काही ठिकाणी अनेक देवालयांचा समूह आढळतो, तर काही ठिकाणी मुख्य देवालयाभोवती मर्यादित परिसर किंवा इतर धार्मिक वास्तुघटक असू शकतात. त्यामुळे मोठ्या मंदिरसमूहांमध्ये आढळणारी बहुप्राकार पद्धती कोकणातील सर्व मंदिरांचे वैशिष्ट्य आहे असे मानता येत नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील प्राकाराचा अभ्यास करताना त्याची भौतिक सीमा, प्रवेशमार्ग, प्रदक्षिणा-अवकाश, उपदेवालये, मोकळ्या जागा आणि धार्मिक वापर यांचा एकत्रित विचार करता येतो. उपलब्ध मंदिर-दस्तऐवजीकरणावरून मंदिरपरिसराची रचना मंदिरनिहाय बदलू शकते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट मंदिराला प्राकारयुक्त मंदिर म्हणून वर्गीकृत करण्यासाठी त्या मंदिराच्या प्रत्यक्ष वास्तुरचनेचे दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="BrihadisvaraPrakara"/> === दीपमाळ === दीपमाळ हा महाराष्ट्रातील मंदिरपरिसरात आढळणारा एक वैशिष्ट्यपूर्ण वास्तुघटक आहे. साधारणपणे दगड किंवा विटांपासून उभारलेल्या निमुळत्या होत जाणाऱ्या स्तंभावर दिवे ठेवण्यासाठी ओळीने कोनाडे, हात किंवा इतर जागा तयार केलेल्या असतात. धार्मिक उत्सव आणि विशेष पूजाविधींच्या वेळी या दिव्यांमध्ये तेलाचे दिवे प्रज्वलित केले जातात. मराठी विश्वकोशानुसार दीपमाळ ही महाराष्ट्रीय मंदिरशिल्पाचे एक वैशिष्ट्य मानली जाते.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala">{{cite web |title=दीपमाळ – १ |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/18525/ |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=13 August 2026 }}</ref> दीपमाळेचा संबंध मंदिरातील धार्मिक आणि उत्सवी परंपरांशी आहे. मराठी विश्वकोशानुसार उत्सव, दिवाळी आणि त्रिपुरी पौर्णिमा यांसारख्या प्रसंगी दीपमाळा प्रज्वलित करण्याची प्रथा आढळते. तसेच नवसपूर्तीसाठी मंदिरासमोर दीपमाळ उभारण्याची प्रथा महाराष्ट्रात रूढ असल्याची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> कोकणातील काही मंदिरपरिसरांमध्येही दीपमाळा आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यातील वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण मंदिराच्या परिसरात मंदिरासमोरील चौथऱ्यावर पाच उंच दीपमाळा असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे.<ref name="WalawalLaxminarayanDeepmala">{{cite web |title=श्री देव लक्ष्मीनारायण |url=https://slntrust.org/Shree_dev.html |website=श्री देव लक्ष्मीनारायण |access-date=13 August 2026 }}</ref> दीपमाळ मंदिराच्या प्रांगणात स्वतंत्रपणे उभारलेली असू शकते. तिची उंची, दिव्यांची मांडणी, आकार आणि संख्या मंदिराच्या परिसरानुसार बदलू शकतात. त्यामुळे प्रत्येक कोकणी मंदिरात दीपमाळ असतेच असे मानता येत नाही. एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील दीपमाळेची रचना आणि स्थान यांचा अभ्यास त्या मंदिराच्या स्वतंत्र वास्तु-संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="WalawalLaxminarayanDeepmala"/> दीपमाळेच्या ऐतिहासिक विकासाबाबत विविध मते आढळतात. मराठी विश्वकोशात तिचा महाराष्ट्रीय मंदिरशिल्पातील वैशिष्ट्यपूर्ण घटक म्हणून उल्लेख असला तरी एखाद्या विशिष्ट दीपमाळेचे कालमान किंवा तिच्या निर्मितीचे कारण निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूशी संबंधित शिलालेख, ऐतिहासिक नोंदी, वास्तु-अभ्यास किंवा इतर पुराव्यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना दीपमाळेचा विचार मंदिराच्या परिसररचनेबरोबरच धार्मिक विधी आणि उत्सवपरंपरेच्या संदर्भात करता येतो. दीपमाळ ही काही मंदिरांच्या परिसरात धार्मिक वापराशी संबंधित तसेच दृश्यदृष्ट्या ठळक वास्तुघटक म्हणून आढळते.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> === शिखर आणि छत === शिखर आणि छत हे मंदिराच्या वास्तुरचनेतील महत्त्वाचे ऊर्ध्ववास्तु घटक आहेत. भारतीय मंदिर वास्तुशैलीतील विविध परंपरांमध्ये गर्भगृहाच्या वर शिखर किंवा त्यास अनुरूप ऊर्ध्ववास्तुची रचना आढळते; मात्र त्याचे स्वरूप प्रदेश, कालखंड आणि स्थापत्यपरंपरेनुसार बदलते. कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना शिखराची रचना आणि छताची बांधणी यांचा स्वतंत्र तसेच परस्परसंबंधित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या छतांच्या रचनेत स्थानिक हवामान आणि उपलब्ध बांधकामसाहित्याशी जुळवून घेतलेली पद्धत दिसून येते. दक्षिण कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासात स्थानिक साहित्याचा वापर, लाकडी तुळया व खांब आणि कौलारू छत यांचा उल्लेख आढळतो. काही मंदिरांमध्ये लेटराइट दगडाच्या संरचनेवर लाकडी घटकांचा आधार घेत छताची रचना करण्यात आली आहे.<ref name="Bokil2025"/> कोकणातील पारंपरिक मंदिरांच्या छतांमध्ये कौलांचा वापर आढळतो. दक्षिण कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासानुसार टेराकोटा कौले, लाकडी तुळया आणि खांब तसेच लेटराइट दगड यांचा वापर स्थानिक बांधकामपद्धतीचा भाग आहे.<ref name="Bokil2025"/> छताची रचना मंदिराच्या काष्ठवास्तूशीही संबंधित आहे. लाकडी तुळया, खांब आणि इतर संरचनात्मक घटक छताच्या बांधणीमध्ये वापरले जातात. कोकणातील मंदिर वास्तूंमध्ये काष्ठशिल्प आणि लाकडी बांधकामघटकांचा वापर आढळत असल्याचे विविध अभ्यास आणि दस्तऐवजीकरणातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="LoksattaKonkanTemple">{{cite web |last=मळेकर |first=अरुण |title=कोकणातील मंदिर वारसावास्तू आणि काष्ठशिल्पाकृती |url=https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/heritage-temple-in-konkan-1246377/ |website=लोकसत्ता |date=4 June 2016 |access-date=13 August 2026 }}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या वास्तुरचनेत शिखर आणि छताच्या संदर्भातील वैशिष्ट्ये स्वतंत्रपणे दिसून येतात. उपलब्ध दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये चौकोनी गर्भगृह, त्याला जोडलेला मंडप, अक्षीय नियोजन, लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकटी यांचा वापर आढळतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर येथील मंदिरसमूहाचे उदाहरण स्थानिक बांधकामसाहित्य आणि मंदिराच्या ऊर्ध्ववास्तुरचनेतील संबंधाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे आहे. मात्र, या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील शिखरांची रचना किंवा त्यांचे स्थान समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील मंदिरांच्या छतांची रचना आणि बाह्य स्वरूप स्थानिक वास्तुपरंपरेशी संबंधित आहे. काही मंदिरांमध्ये लेटराइट दगड, लाकूड आणि कौल यांचा संयुक्त वापर आढळतो. या बांधकामपद्धतीत स्थानिक संसाधने आणि पारंपरिक कारागिरी यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="Bokil2025"/><ref name="LoksattaKonkanTemple"/> कोकणातील सर्व मंदिरांना एकसारखे शिखर किंवा उतरते कौलारू छत असते असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य, वास्तूचा आकार आणि कालांतराने झालेली दुरुस्ती, विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार शिखर आणि छताच्या स्वरूपात फरक पडू शकतो. त्यामुळे प्रत्येक मंदिराच्या वास्तुरचनेचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिरांच्या शिखर आणि छताचा अभ्यास करताना वास्तुशैलीबरोबरच स्थानिक बांधकामसाहित्य, काष्ठवास्तू, कौलारू छत आणि पारंपरिक बांधकामतंत्र यांचा विचार करावा लागतो. दक्षिण कोकणातील मंदिरांच्या अभ्यासातून स्थानिक साहित्य आणि कारागिरी यांच्या आधारे विकसित झालेल्या प्रादेशिक वास्तुरूपाची उदाहरणे दिसून येतात.<ref name="Bokil2025"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> == कोकणातील काष्ठवास्तु == === लाकडी स्तंभ === कोकणातील काष्ठवास्तु परंपरेमध्ये लाकडी स्तंभांना संरचनात्मक तसेच कलात्मक महत्त्व आहे. मंदिरांच्या मंडपांसह काही धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या आणि छताशी संबंधित काष्ठघटकांचा वापर आढळतो. नितीन नारहर हाडप यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्र-अभ्यासात अशा विविध काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> लाकडी स्तंभांचा उपयोग केवळ भारवाहक घटक म्हणूनच होत नाही. हाडप यांच्या अभ्यासात काही मंदिरांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर चित्रित लाकडी पटल आढळल्याची नोंद आहे. त्यामुळे काही वास्तूंमध्ये संरचनात्मक आणि अलंकारिक कार्ये एकाच काष्ठघटकात एकत्रित झालेली दिसतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> लाकडी स्तंभांच्या अभ्यासात त्यांची रचना, आकारमान, पायथा, दंड, शीर्षभाग, तुळया आणि कंसांशी असलेला संबंध तसेच त्यावरील कोरीव किंवा चित्रित अलंकरण यांचा विचार करता येतो. या घटकांच्या रचनेत स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध लाकूड, वास्तूचा प्रकार आणि बांधकामाचा कालखंड यांनुसार फरक पडू शकतो. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील लाकडी स्तंभांची एकच प्रमाणबद्ध रचना होती असे मानता येत नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक अभ्यासातही लाकडी बांधकाम आणि अलंकरण यांना स्वतंत्र वास्तु-अभ्यासाचा विषय मानले गेले आहे. माधुकर श्रीपाद माटे यांचे *Deccan Woodwork* हे 1967 मध्ये Deccan College Post-Graduate and Research Institute, Poona यांनी प्रकाशित केलेले अभ्यासग्रंथ आहे.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या मंडपांमध्ये लाकडी स्तंभ, तुळया आणि कंस यांची परस्परसंबंधित संरचना छताला आधार देते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या अभ्यासात मंदिराच्या महामंडपात लाकडी स्तंभ, कंस आणि छताची रचना असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या मंदिराच्या वास्तूत लेटराइट दगड, लाकडी पटल, कंस आणि तुळया तसेच टेराकोटा कौलांचा वापर आढळतो.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> लाकडी स्तंभांवरील अलंकरणामध्ये धार्मिक प्रतिमा, वनस्पतिजन्य आकृतिबंध, प्राणी किंवा इतर सजावटीचे नमुने आढळू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट आकृतीचा धार्मिक किंवा ऐतिहासिक अर्थ निश्चित करताना संबंधित वास्तूचे दस्तऐवजीकरण, शिल्पविषयक अभ्यास आणि स्थानिक परंपरा यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ दृश्य साम्याच्या आधारे एखाद्या प्रतिमेचा निश्चित अर्थ लावणे योग्य ठरत नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या अभ्यासात लाकडी पटल, कंस आणि तुळयांबरोबरच लाकडी स्तंभ आणि महामंडपाच्या छताची नोंद करण्यात आली आहे. मंदिराच्या गर्भगृहाच्या बाह्य भिंतींवर भित्तिचित्रे असून महामंडपाच्या छतावरही चित्रांकन असल्याचे या अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. हे उदाहरण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंदिर वास्तूत काष्ठवास्तू, शिल्प आणि चित्रकलेच्या परस्परसंबंधाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचे आहे.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> कोकणातील लाकडी स्तंभांचा अभ्यास करताना त्यांच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठकोरीव काम, चित्रित पटल, स्थानिक कारागिरी आणि मंदिराच्या वास्तुरचनेशी असलेला संबंध यांचाही विचार करता येतो. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणावरून कोकणातील काष्ठवास्तूत कार्यात्मक बांधकाम आणि अलंकरणात्मक कलाविष्कार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasSomeshwar2025"/> === तुळया आणि कंस === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये तुळया आणि कंस हे महत्त्वाचे संरचनात्मक घटक आहेत. लाकडी स्तंभांवर आधारलेल्या तुळया छताच्या संरचनेचा भाग बनतात, तर कंस हे स्तंभ, तुळया आणि छताच्या रचनेतील जोडणी व आधाराशी संबंधित घटक म्हणून वापरले जातात. कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात लाकडी स्तंभांबरोबरच कंस, छताशी संबंधित काष्ठघटक आणि इतर लाकडी वास्तुघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठवास्तूमधील कंसांना काही वास्तूंमध्ये अलंकरणात्मक स्वरूपही प्राप्त झालेले दिसते. नितीन नारहर हाडप यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील अभ्यासात धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमधील काष्ठघटकांचे तसेच काष्ठअलंकरणाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे काही वास्तूंमध्ये कंसासारखे संरचनात्मक घटक वास्तूच्या दृश्यरचनेचाही भाग बनतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या मंडपांमध्ये तुळया, कंस आणि लाकडी स्तंभ यांची परस्परसंबंधित रचना आढळते. अशा रचनेत स्तंभ आणि कंसांच्या साहाय्याने तुळयांना आधार दिला जातो आणि त्यावर छताची संरचना उभारली जाते. या घटकांचा अभ्यास करताना त्यांचा संरचनात्मक उपयोग तसेच जोडणीची पद्धत आणि वापरलेले साहित्य यांचा विचार करता येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि तिच्या अलंकरणाच्या अभ्यासात माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाला महत्त्वाचे स्थान आहे. हा ग्रंथ 1967 मध्ये Deccan College Postgraduate and Research Institute, Poona यांनी प्रकाशित केला असून दख्खनमधील काष्ठकाम आणि वास्तु-अलंकरणाच्या अभ्यासाशी संबंधित आहे.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील कंसांच्या अलंकरणामध्ये स्थानिक कारागिरीचे विविध नमुने आढळू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट कंसावरील आकृतीला धार्मिक, पौराणिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ देताना संबंधित वास्तूचे दस्तऐवजीकरण, शिल्पविषयक अभ्यास आणि स्थानिक परंपरा यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ आकृतीच्या बाह्य स्वरूपावरून तिचा निश्चित अर्थ ठरविणे योग्य ठरत नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या अभ्यासातून कोकणातील मंदिर काष्ठवास्तूचे आणखी एक उदाहरण उपलब्ध होते. रघुनाथ बोकील यांच्या अभ्यासानुसार या मंदिरात कोरीव लाकडी स्तंभ आणि कंस असून त्यांच्यासोबत कौलारू छताची रचना आहे. मंदिराच्या वास्तूमध्ये स्थानिक साहित्याचा वापर करण्यात आलेला असून लाकूड, टेराकोटा कौले आणि लेटराइट दगड हे प्रमुख बांधकामसाहित्य असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या वास्तु-अभ्यासातून लाकडी स्तंभ, कंस, तुळया आणि कौलारू छत यांचा परस्परसंबंधही स्पष्ट होतो. या घटकांवर केलेले काष्ठकोरीव काम मंदिराच्या वास्तुरचनेला अलंकरणात्मक स्वरूप देते. त्यामुळे पावसचे उदाहरण कोकणातील संरचनात्मक काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरण यांचा एकत्रित अभ्यास करण्यासाठी उपयुक्त ठरते.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> कोकणातील सर्व मंदिरांमध्ये तुळया आणि कंसांची रचना एकसारखी आहे असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध लाकूड, वास्तूचे आकारमान आणि कालांतराने झालेली दुरुस्ती, विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार या घटकांच्या आकारमानात, प्रमाणात आणि अलंकरणात फरक पडू शकतो. त्यामुळे तुळया आणि कंसांचा अभ्यास मंदिरनिहाय वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे करणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील तुळया आणि कंसांचा अभ्यास करताना त्यांच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठकोरीव काम, अलंकरण, स्थानिक कारागिरी आणि मंदिराच्या वास्तुरचनेशी असलेला संबंध यांचाही विचार करता येतो. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणातून काष्ठवास्तूमध्ये कार्यात्मक बांधकाम आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasSomeshwar2025"/> या लेखाचे लिखाण स्रुरू आहे ....... == संदर्भ == md43uulvdozdkpv387mmi1z0d01sgfv 2701580 2701579 2026-08-13T10:49:12Z AdvAnantGholam 172574 2701580 wikitext text/x-wiki '''कोकणातील देवळांची वास्तुशैली''' केवळ धार्मिक वास्तूंच्या निर्मितीशी संबंधित परंपरा नसून, प्रदेशाचा भूगोल, हवामान, स्थानिक बांधकाम साहित्य, पारंपरिक कारागिरी, धार्मिक श्रद्धा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक परंपरा यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेली वास्तुपरंपरा म्हणून तिचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील देवळांचा अभ्यास करताना त्यांच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच वास्तुरचना, बांधकामतंत्र, वापरलेले साहित्य, परिसरनियोजन आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. आधुनिक स्थापत्य-अभ्यासांमध्येही कोकणातील मंदिर वास्तूंचा संबंध स्थानिक पर्यावरण, बांधकाम साहित्य, पारंपरिक नियोजन आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025">{{cite book |last=Korlekar |first=Vivek T. |last2=Desai |first2=Chetan S. |chapter=Temple Architecture in the Konkan: Integrating Sustainability and Cultural Legacy |title=Proceedings of the IIA International Research Conference 2024 – Anveshan, 29–31 August, Thiruvananthapuram, India: Asian Architectural Strategies for a Sustainable Future |pages=107–130 }}</ref> <ref name="Potdar2020">{{cite journal |last=Potdar |first=Komal |title=Vernacular Temple Architecture in Sindhudurg District, Konkan Region, Maharashtra |journal=INTACH Journal of Heritage Studies |volume=4 |issue=1 |year=2020 }}</ref> कोकणातील देवळांची वास्तुशैली एकसंध किंवा संपूर्ण प्रदेशात एकसारखी आढळणारी शैली नाही. रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या प्रदेशांमध्ये भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, धार्मिक परंपरा, स्थानिक कारागिरी आणि ऐतिहासिक विकास यांनुसार वास्तुरचनेत भिन्नता दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासात मंदिररचना, स्थानिक भूगोल, उपलब्ध साहित्य आणि पारंपरिक नियोजनपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="Potdar2020"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात भव्यता किंवा स्मारकीय आकारमानापेक्षा स्थानिक वास्तुपरंपरा आणि तिचा सामाजिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासानुसार कोकणातील काही धार्मिक वास्तूंचे स्वरूप स्थानिक निवासवास्तू आणि इतर गैर-स्मारकीय वास्तूंशी संबंधित दिसते. अशा वास्तूंमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक कारागिरी आणि धार्मिक उपयोग यांचा परस्परसंबंध आढळतो. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास केवळ त्यांच्या बाह्य रूपावर आधारित न ठेवता त्यांच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि धार्मिक संदर्भांसह करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DalviDalvi2010">{{cite book |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |chapter=Dismantling Cosmopolitanism: Transformations in the Sacred Heritage of the Non-Monumental in the Konkan |editor-last=Prashad |editor-first=Deependra |title=New Architecture and Urbanism: Development of Indian Traditions |pages=112–117 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |location=Newcastle upon Tyne |year=2010 }</ref><ref name="DalviDalvi2014">{{cite magazine |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |title=Politicizing the Sacred: Religious Architecture in the Konkan |magazine=Take on Art |volume=IV |issue=13 |date=January 2014 }}</ref> देवळाच्या वास्तुरचनेत गर्भगृह, मंडप, प्रवेशरचना, छत, प्राकार, दीपमाळ, काष्ठघटक आणि इतर पूरक वास्तुघटक यांचा समावेश होऊ शकतो; मात्र हे सर्व घटक प्रत्येक कोकणी देवळात समान स्वरूपात किंवा अनिवार्यपणे आढळतात असे मानता येत नाही. मंदिरनिहाय वास्तुरचना स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलू शकते. त्यामुळे कोकणातील देवळांची वास्तुशैली समजून घेताना समान वैशिष्ट्यांपेक्षा प्रादेशिक विविधता आणि स्थानिक अनुकूलन यांना अधिक महत्त्व देणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> कोकणातील देवळांची वास्तुशैली ही म्हणूनच धर्म, पर्यावरण, स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र, कारागिरी आणि ग्रामजीवन यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेण्याची वास्तुपरंपरा आहे. या लेखात या वास्तुपरंपरेचा अभ्यास तिच्या भौगोलिक आणि पर्यावरणीय पार्श्वभूमीपासून ऐतिहासिक विकास, स्थाननियोजन, वास्तुघटक, काष्ठवास्तु, शिल्पकला, कावी कला, बांधकाम साहित्य, प्रादेशिक वैशिष्ट्ये, सामाजिक उपयोग आणि संवर्धनाच्या प्रश्नांपर्यंत विविध अंगांनी करण्यात येतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DalviDalvi2010"/> == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीची संकल्पना == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा विचार केवळ देवळाच्या बाह्य आकारमानावरून करणे योग्य ठरत नाही. देवळाची निवडलेली जागा, परिसराशी असलेले नाते, गर्भगृह आणि मंडपाची रचना, प्रवेशमार्ग, छताची रचना, बांधकाम साहित्य, लाकूड आणि दगड यांचा वापर, वास्तू-अलंकरण, धार्मिक उपयोग तसेच स्थानिक समुदायाशी असलेले संबंध या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार केल्यास या वास्तुपरंपरेचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा संबंध पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक संसाधनांचा वापर, वास्तुघटक आणि सांस्कृतिक सातत्य यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तूंचे विश्लेषण करताना स्थानिक बांधकाम साहित्य, बांधकामतंत्र, वास्तुरचना आणि मंदिरांच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === कोकण आणि देऊळ वास्तू === कोकण प्रदेश महाराष्ट्राच्या पश्चिम भागात अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांगांच्या दरम्यान पसरलेला आहे. या प्रदेशात किनारी भाग, डोंगराळ प्रदेश, पठारी भूभाग, नद्या, खाड्या आणि दऱ्याखोऱ्यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या पश्चिमेस अरबी समुद्र आणि पूर्वेस सह्याद्री पर्वतरांगा असून या प्रदेशाचे भौगोलिक स्वरूप डोंगराळ, मध्यम उताराच्या पठारी आणि किनारी अशा व्यापक भूभागांत विभागलेले आहे.<ref name="GSDAKonkan">{{cite web |title=Konkan |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/ |website=Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्येही या प्रदेशातील सह्याद्री पर्वतरांगा, अरबी समुद्र, नद्या, किनारी मैदाने, लेटराइटची पठारे आणि डोंगराळ भूभाग यांची नोंद आढळते.<ref name="GazetteerRatnagiriGeography">{{cite web |title=Physical Features and Natural Resources — Geographical Regions |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> या भौगोलिक विविधतेच्या पार्श्वभूमीवर कोकणातील पारंपरिक देवळांच्या वास्तुरचनेचा अभ्यास करताना देवळाचे स्थान, परिसर, बांधकाम साहित्य आणि वास्तुरचनेचे पर्यावरणाशी असलेले संबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === प्रादेशिक वैशिष्ट्ये === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक बांधकामपद्धतीनुसार विविधता आढळते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक देऊळ वास्तुशैलीवरील अभ्यासात स्थानिक भूगोल, बांधकाम साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक वास्तुपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="Potdar2020"/> त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट देवळाच्या वास्तुरचनेवरून संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान वास्तुशैली निश्चित करणे योग्य ठरत नाही. त्याऐवजी रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या विविध भागांतील देवळांच्या वास्तुरचना, बांधकाम साहित्य, वास्तुघटक आणि स्थानिक परंपरा यांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास प्रादेशिक वैशिष्ट्ये अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येतात.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपात कालानुसारही बदल झाले आहेत. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासात कोकणातील गैर-स्मारकीय धार्मिक वास्तूंच्या स्थानिक स्वरूपात आधुनिक काळात झालेल्या परिवर्तनाचा विचार करण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार काही धार्मिक वास्तूंच्या रूपांतरणामध्ये पारंपरिक वास्तुघटक, स्थानिक प्रमाण आणि साहित्य यांच्यात बदल झाले असून धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपावर आधुनिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रक्रियांचाही प्रभाव पडला आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="DalviDalvi2014"/> === वास्तु आणि ग्रामजीवन === कोकणातील देऊळ हे केवळ धार्मिक उपासनेचे स्थान न राहता अनेक ठिकाणी ग्रामजीवनाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवहारांचेही केंद्र राहिले आहे. धार्मिक उत्सव, जत्रा, सामुदायिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरा यांमुळे देवळाचा परिसर आणि स्थानिक समाज यांच्यातील संबंध दृढ झालेले दिसतात. त्यामुळे देवळाच्या वास्तूचा अभ्यास करताना तिच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तूंचा विचार धार्मिक उपयोगाबरोबरच समुदायाच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासातून मंदिर वास्तू, स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि समुदायाच्या सांस्कृतिक जीवनातील परस्परसंबंध अधोरेखित होतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात Dalvi आणि Dalvi यांनी धार्मिक वास्तू, निवासवास्तू, वस्ती आणि सार्वजनिक अवकाश यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार पारंपरिक कोकणी वास्तुपरंपरेचे स्वरूप स्थानिक जीवनपद्धती, उपलब्ध साहित्य आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांशी संबंधित होते.<ref name="DalviDalvi2010"/> अशा प्रकारे कोकणातील देवळाची वास्तुरचना ही केवळ धार्मिक विधींसाठी आवश्यक असलेल्या वास्तुघटकांपुरती मर्यादित न राहता स्थानिक समाजाच्या सामुदायिक जीवनाशीही संबंधित अवकाश म्हणून अभ्यासता येते. तथापि, सर्व कोकणी देवळे समान प्रकारे सामाजिक केंद्र म्हणून वापरली जातात असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक देवळाच्या स्थानिक उपयोगाचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === धार्मिक वास्तू आणि सांस्कृतिक वारसा === कोकणातील देवळांचे महत्त्व त्यांच्या वास्तुरचनेपुरते मर्यादित नसून, त्या स्थानिक सांस्कृतिक वारशाच्या भौतिक अभिव्यक्ती म्हणूनही अभ्यासता येतात. देवळांशी संबंधित बांधकामतंत्र, काष्ठशिल्प, अलंकरण, धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांमधून वास्तुज्ञान आणि सांस्कृतिक परंपरांचे विविध पैलू व्यक्त होतात.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या दृष्टीने कोकणातील देवळांचा अभ्यास हा वास्तुकला, इतिहास, लोकसंस्कृती, पर्यावरण आणि वारसा-संवर्धन या विविध क्षेत्रांना जोडणारा बहुविषयक अभ्यास ठरतो. Korlekar आणि Desai यांनी कोकणातील देवळांच्या वास्तुशैलीचा संबंध स्थानिक संसाधने, बांधकामतंत्र, पर्यावरणीय परिस्थिती आणि सांस्कृतिक सातत्याशी जोडला आहे. Potdar यांच्या सिंधुदुर्गातील अभ्यासात स्थानिक भूगोल, साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक वास्तुपद्धती यांच्या संदर्भात देऊळ वास्तूंचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> देऊळ वास्तूंच्या संवर्धनाच्या दृष्टीने त्यांच्या भौतिक रचनेबरोबरच त्यांच्याशी संबंधित पारंपरिक कारागिरी आणि बांधकामज्ञानाचे दस्तऐवजीकरणही महत्त्वाचे ठरते. त्यामुळे कोकणातील देवळांचा वारसा समजून घेताना वास्तू, तिचे साहित्य, कारागिरी, धार्मिक उपयोग आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === हवामान आणि पर्जन्यमान === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना या प्रदेशाचे हवामान आणि विशेषतः मान्सूनचे पर्जन्यमान महत्त्वाचे पर्यावरणीय घटक ठरतात. अरबी समुद्रालगतचा प्रदेश, सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांचा भूभाग आणि मान्सूनशी संबंधित पर्जन्यमान यांमुळे पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात छताची रचना, पावसापासून संरक्षण, पाण्याचा निचरा आणि बांधकाम साहित्य यांसारख्या बाबींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या भौगोलिक रचनेत डोंगराळ, पठारी आणि किनारी भूभागांचा समावेश होतो.<ref name="GSDAKonkan"/> कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीवरील आधुनिक अभ्यासातही स्थानिक पर्यावरण, उपलब्ध संसाधने, पारंपरिक बांधकामपद्धती आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील देवळांच्या वास्तुरचनेत स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र आणि पर्यावरणाशी संबंधित बाबींचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> किनारी महाराष्ट्रातील पारंपरिक वस्तीच्या अभ्यासातून स्थानिक हवामान आणि भूभागाशी जुळवून घेतलेल्या वास्तुरचनेची उदाहरणे नोंदविण्यात आली आहेत. Harihareshwar येथील अभ्यासात पारंपरिक घरांच्या छतांमध्ये लाकडी घटकांवर आधारित कौलारू रचना आढळत असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात अशा छतांची देखभाल आणि त्यांच्यासमोरील संवर्धनविषयक अडचणींचाही विचार करण्यात आला आहे.<ref name="ManjrekarSharmaKeskar2021">{{cite book |last=Manjrekar |first=Shraddha Mahore |last2=Sharma |first2=Pallavi |last3=Keskar |first3=Poorva |chapter=Built Environment of Indian Villages: A Case Study of Coastal Village of Maharashtra |title=Architecture & Planning for Villages |year=2021 }}</ref> या निरीक्षणांचा उपयोग कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीच्या पर्यावरणीय संदर्भाचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो; मात्र घरांच्या वास्तुरचनेविषयीचे निष्कर्ष सर्व देवळांना थेट लागू करता येत नाहीत. देवळांच्या छतांची रचना, साहित्य आणि बांधकामतंत्र यांचा निष्कर्ष संबंधित देवळाच्या स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे काढणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील देवळांच्या अभ्यासात स्थानिक पर्यावरण आणि बांधकामपरंपरेचा विचार करण्याची आवश्यकता याच कारणामुळे अधोरेखित होते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === स्थानिक बांधकाम साहित्य === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या बांधकाम साहित्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. दगड, लेटराइट किंवा जांभा दगड, लाकूड, माती, चुना आणि कौले यांसारख्या साहित्याचा कोकणातील विविध पारंपरिक वास्तूंमध्ये वापर झालेला आढळतो. या साहित्याचा वापर त्यांच्या स्थानिक उपलब्धतेबरोबरच प्रदेशातील हवामान, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि कारागिरीशी संबंधित असल्याचे विविध वास्तु-अभ्यासांतून दिसून येते.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक देऊळ वास्तुशैलीवरील Komal Potdar यांच्या अभ्यासात देवळांच्या वास्तुरचनेचा संबंध स्थानिक भूगोल, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक वास्तुनियोजनाशी जोडण्यात आला आहे. या अभ्यासातून सिंधुदुर्गातील देऊळ वास्तूंच्या वास्तुघटकांचा आणि त्यांच्या स्थानिक संदर्भांचा अभ्यास करण्यात आल्याचे दिसते.<ref name="Potdar2020"/> लाकूड हे कोकणातील पारंपरिक वास्तुपरंपरेतील महत्त्वाचे साहित्य आहे. Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथात दख्खनमधील काष्ठवास्तू, लाकडी वास्तुघटक आणि काष्ठकारागिरीचा व्यापक अभ्यास करण्यात आला आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना हा व्यापक दख्खनी संदर्भ उपयुक्त ठरतो; मात्र त्यातील निष्कर्ष कोकणातील प्रत्येक देवळाला थेट लागू करता येत नाहीत.<ref name="Mate1967">{{cite book |last=Mate |first=Madhukar Shripad |title=Deccan Woodwork |series=Deccan College Building Centenary & Silver Jubilee Series |volume=49 |publisher=Deccan College Postgraduate and Research Institute |location=Poona |year=1967 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी परिसरातील विविध प्रकारच्या दगडांची तसेच लेटराइटची नोंद आढळते. या प्रदेशात बांधकामासाठी वापरता येणारे स्थानिक दगड उपलब्ध असल्याची नोंद या ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये करण्यात आली आहे.<ref name="GazetteerStone">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Building Stones |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_economic.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> स्थानिक बांधकाम साहित्याचा वापर हा कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीच्या अभ्यासातील एक महत्त्वाचा घटक आहे. तथापि, सर्व देवळांमध्ये समान साहित्य किंवा समान बांधकामपद्धती वापरली गेली असे मानता येत नाही. विशिष्ट देवळातील साहित्य निश्चित करण्यासाठी त्या देवळाचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Potdar2020"/><ref name="GazetteerStone"/> === जांभा दगड आणि इतर दगडांचा वापर === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक दगडांच्या उपलब्धतेला महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात बांधकामासाठी उपयुक्त अशा विविध प्रकारच्या खडकांची उपलब्धता असल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आढळते. त्यामध्ये granite-gneiss, quartzite, Deccan trap आणि laterite यांसारख्या खडकांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात स्थानिक भूगर्भीय रचना आणि बांधकाम साहित्य यांचा संबंध विचारात घेता येतो.<ref name="GazetteerStone"/> विशिष्ट देवळामध्ये कोणत्या प्रकारचा दगड वापरण्यात आला आहे, हे मंदिरनिहाय बदलू शकते. कुंकेश्वर देवळाच्या पायाभरणीत granite, तर वरील बांधकाम आणि घुमटामध्ये laterite वापरल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये आहे. यावरून एका देवळाच्या वास्तूमध्येही वेगवेगळ्या वास्तुघटकांसाठी भिन्न प्रकारच्या दगडांचा वापर झालेला दिसतो.<ref name="GazetteerKunkeshvar">{{cite web |title=Kunkeshvar |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Kunkeshvar.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> सावंतवाडी परिसरातील वाळवळ आणि आकेरी येथे बांधकामासाठी उपयुक्त दगडांच्या उपलब्धतेची नोंद जुन्या *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये आहे. त्यानुसार वाळवळ येथील दगड quartz किंवा quartzite प्रकारचा असून आकेरी येथील दगड slate-coloured talc-schist प्रकारचा, कठीण आणि बांधकामासाठी उपयुक्त असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच नोंदीत सावंतवाडी परिसरातील अनेक ठिकाणी laterite उत्खनन होत असल्याचाही उल्लेख आहे.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone">{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Minerals |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pro2_minerals.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> या नोंदींवरून कोकणातील पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात केवळ “जांभा दगड” या एका संज्ञेपुरते मर्यादित न राहता विविध स्थानिक दगडांचे प्रकार, त्यांची भौगोलिक उपलब्धता आणि विशिष्ट वास्तूंमध्ये झालेला वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. एखाद्या देवळात वापरलेल्या दगडाचा प्रकार निश्चित करण्यासाठी त्या देवळाचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण किंवा विश्वसनीय ऐतिहासिक नोंद आवश्यक आहे. वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण देवळाचा उल्लेख रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमधील स्थानवर्णनात आढळतो. देवळाचे स्थान नदीकाठी असल्याचे तसेच त्याच्या वास्तूत दगडाचा वापर आणि स्तंभांवरील कोरीव काम यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="GazetteerValavalTemple">{{cite web |title=Valaval |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Valaval.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> कुंकेश्वर देऊळ हे दगडी बांधकामातील विविधतेचे उदाहरण आहे. गॅझेटियरनुसार त्याच्या पायाभरणीत granite आणि वरील बांधकामात तसेच घुमटामध्ये laterite वापरण्यात आला आहे. देवळाच्या प्रवेशद्वारावरील शिलालेखाच्या आधारे इ.स. १६८० मध्ये त्याची दुरुस्ती आणि विस्तार झाल्याचीही नोंद आहे.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> कुंकेश्वर देवळाच्या बांधकामाचा अभ्यास करताना त्यामुळे केवळ वापरलेल्या दगडांच्या प्रकारांचा विचार न करता वास्तूच्या दुरुस्ती, विस्तार आणि नंतरच्या देखभालीच्या टप्प्यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. यामुळे सध्याच्या वास्तुरचनेतील विविध घटकांचा ऐतिहासिक विकास समजून घेण्यास मदत होते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुपरंपरेत लाकडाला महत्त्वाचे स्थान आहे. धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर काष्ठघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"> {{cite web |last=Hadap |first=Nitin Narhar |title=Konkan Woodwork: A Preliminary Note |website=Academia.edu |url=https://siu-in.academia.edu/DrNitinHadap |access-date=13 August 2026 }} </ref> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील काष्ठवास्तू आणि काष्ठकलांचा क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे विचार करण्यात आला आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणारे लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया आणि इतर काष्ठघटक यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचीही नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ वास्तूच्या संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून, त्यावर कोरीव काम आणि इतर अलंकरणात्मक प्रक्रिया करून वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपातही भर घालण्यात आली आहे. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना तिच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठशिल्प आणि अलंकरण यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या ग्रंथात दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, काष्ठकारागिरी आणि काष्ठशिल्प यांची व्यापक पार्श्वभूमी आढळते. हा संदर्भ कोकणातील काष्ठवास्तूचे स्थान व्यापक दख्खनी काष्ठपरंपरेच्या संदर्भात समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो; मात्र त्यातील सर्व वैशिष्ट्ये कोकणातील प्रत्येक देवळाला थेट लागू करता येत नाहीत.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना लाकडाचा वापर, स्थानिक कारागिरी, वास्तूतील काष्ठघटक, धार्मिक उपयोग आणि अलंकरण यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तू ही कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीतील केवळ सजावटीची बाब नसून, काही देवळांच्या वास्तुरचनेतील संरचनात्मक, कलात्मक आणि सांस्कृतिक घटक म्हणून तिचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुशैलीमध्ये लाकडाला विशेष महत्त्व आहे. धार्मिक आणि लौकिक अशा दोन्ही प्रकारच्या वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर वास्तुघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील लाकडी कलापरंपरेचे क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे अध्ययन करण्यात आले आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणाऱ्या लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, bracket figures, ceiling panels, lintels आणि इतर काष्ठघटकांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. तसेच काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून त्यावर कोरीव काम करून वास्तूला कलात्मक स्वरूप देण्यात आले. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तुचा अभ्यास हा वास्तुशास्त्र आणि काष्ठशिल्प या दोन्हींच्या संगमातून करणे आवश्यक ठरते. दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या संदर्भातून दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, कारागिरी आणि काष्ठशिल्पाची व्यापक पार्श्वभूमी समजण्यास मदत होते.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना स्थानिक लाकूड, कारागिरीचे तंत्र, धार्मिक उपयोग आणि वास्तूतील लाकडी घटकांचे परस्परसंबंध यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तु ही कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीची केवळ सजावटीची बाब नसून तिच्या संरचनात्मक आणि सांस्कृतिक स्वरूपाचा महत्त्वाचा भाग आहे. === काष्ठशिल्प आणि देऊळ वास्तु === काष्ठशिल्प हे कोकणातील देऊळ वास्तुपरंपरेतील महत्त्वाचे कलात्मक अंग आहे. लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, छताची पटलं आणि इतर काष्ठघटकांवर केलेले कोरीव काम वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालते. Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लाकडी कोरीव काम आढळल्याची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासात लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताची पटलं, तुळया आणि इतर काष्ठघटकांचा तसेच काही देवळांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवरील रंगीत काष्ठपटलांचा उल्लेख आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना त्यावरील प्रतिमा, अलंकरणात्मक नमुने, कोरीव कामाचे तंत्र, शैली, संभाव्य कालमान आणि त्यांचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ यांचा विचार करता येतो. Hadap यांच्या अभ्यासात काष्ठकलांमधील प्रतिमाशास्त्र, शैली, तंत्र, कलात्मक मूल्य आणि सामाजिक-धार्मिक इतिहास यांचाही विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे काष्ठशिल्प हे केवळ सजावटीचे अंग न राहता वास्तूशी संबंधित कलात्मक आणि सांस्कृतिक माहितीचा स्रोत म्हणूनही अभ्यासता येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर देवळांतील काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र अभ्यासही करण्यात आला आहे. या अभ्यासाचा केंद्रबिंदू या देवळांमध्ये जतन झालेल्या काष्ठशिल्प-पटलांचा असून, त्यामुळे पावस येथील काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र वास्तुशिल्पीय आणि कलाविषयक संदर्भात अभ्यास करता येतो.<ref name="PawasSomeshwar2025">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |title=Someśvara Temple of Pawas, Ratnagiri District, Maharashtra – A Case Study |journal=Journal of History and Archaeology |volume=1 |issue=2 |pages=91–98 |year=2025 |url=https://www.arfjournals.com/image/catalog/Journals%20Papers/JHA/2025/No%202%20%282025%29/2_Raghunath%20Bokil.pdf |access-date=13 August 2026 }}</ref> पावस येथील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना काष्ठशिल्प-पटलांची रचना, त्यावरील अलंकरण, वापरलेले साहित्य, कारागिरीचे तंत्र आणि देवळाच्या वास्तुरचनेतील त्यांचे स्थान यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. अशा अभ्यासातून रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठशिल्प परंपरेची स्थानिक वैशिष्ट्ये आणि तिचा देऊळ वास्तुशी असलेला संबंध अधिक स्पष्ट होण्यास मदत होऊ शकते.<ref name="PawasKashthashilpa2026">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Joshi |first2=Renuka |last3=Ambulkar |first3=Janhavi |last4=Gaikwad |first4=Tanvi |title=Case Study of Kashthashilpa Panels from Someshwara and Vishweshwar Temple of Pawas |journal=Kalākalpa: IGNCA Journal of Arts |volume=X |issue=2 |pages=71–84 |year=2026 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |location=New Delhi }}</ref> === काष्ठवास्तुतील संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक घटक === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये लाकडाचा वापर संरचनात्मक तसेच अलंकरणात्मक घटक म्हणून करण्यात आला आहे. स्तंभ, तुळया, छताचे घटक आणि चौकटी यांसारख्या काष्ठघटकांना वास्तूच्या संरचनेत भूमिका असतानाच, त्यांवरील कोरीव काम आणि इतर अलंकरणात्मक घटक वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काही धार्मिक वास्तूंमध्ये काष्ठशिल्पावर देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रतीके, पौराणिक प्रतिमा किंवा स्थानिक कलापरंपरांशी संबंधित अलंकरण आढळू शकते. मात्र, अशा प्रतिमांचे स्वरूप आणि त्यांचे अर्थ वास्तूनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे काष्ठशिल्पातील प्रतिमांचे अर्थ लावताना प्रत्यक्ष वास्तु-अभ्यास, शिल्पविषयक दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भ यांचा आधार घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठवास्तूच्या संवर्धनाचा विचार करताना तिच्या संरचनात्मक भूमिकेबरोबरच काष्ठशिल्पाचे कलात्मक आणि ऐतिहासिक महत्त्वही लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूंच्या दस्तऐवजीकरणात लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताची पटलं आणि इतर काष्ठघटकांची नोंद करण्यात आली आहे. अशा घटकांचे दस्तऐवजीकरण त्यांच्या वास्तुशिल्पीय, कलात्मक आणि सांस्कृतिक मूल्यांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास हा एका विशिष्ट कालखंडात अचानक निर्माण झालेल्या वास्तुप्रकाराच्या स्वरूपात पाहता येत नाही. या प्रदेशातील धार्मिक स्थापत्याच्या पुरातत्त्वीय पुराव्यांमध्ये प्राचीन शैलकृत धार्मिक वास्तूंचा समावेश होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील प्रारंभिक ब्राह्मणीय शैलकृत गुहा हे त्याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. या स्थळावर शैलकृत गुहा, शिल्पप्रतिमा आणि प्रतिमाशास्त्रीय घटक आढळतात आणि त्यांचा काल इ.स.च्या चौथ्या–पाचव्या शतकाच्या सुमारास निश्चित करण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |last3=Dhanawade |first3=Anjay |last4=Ganvir |first4=Shrikant |last5=Dalavi |first5=Hemant |title=Early Brahmanical Rock Cut Caves at Katalgaon-Javade, District Ratnagiri, Maharashtra, India |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Sri Lanka |volume=62 |issue=2 |year=2018 |pages=65–114 |url=https://www.royalasiaticsociety.lk/wp-content/uploads/2022/09/A-Contents-of-RASSL-Journals-for-Sale-up-to-2019-1.pdf |publisher=Royal Asiatic Society of Sri Lanka }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शैलकृत धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात पुढील संशोधनातूनही नवीन पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. Bokil आणि Kamble यांच्या २०२५ मधील अभ्यासात संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका शैलकृत गुहेची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासातून दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तुंच्या पुढील संशोधनाची आवश्यकता अधोरेखित करण्यात आली आहे.<ref name="BokilKambleRockCutCaves">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Kamble |first2=Riya |title=Newly Discovered Rock-Cut Caves from the Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Journal of Studies in South Asia |volume=1 |issue=1 |year=2025 |pages=17–24 |date=30 June 2025 |url=https://www.pbjournals.com/JSSA }}</ref> कोकणातील धार्मिक स्थापत्याच्या पुढील विकासाचा अभ्यास करताना दगडी वास्तू, काष्ठवास्तू, लेटराइटचा वापर, स्थानिक बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात स्थानिक साहित्य, वास्तुघटक आणि कारागिरी यांच्यातील संबंध दिसून येतात. काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, तुळया, दरवाजे, कंस आणि इतर काष्ठघटकांच्या वापराची नोंद झाली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास केवळ वास्तूच्या बाह्य स्वरूपावर आधारित न ठेवता पुरातत्त्वीय अवशेष, वास्तुरचना, शिल्पकला, प्रतिमाशास्त्र, ऐतिहासिक साधने आणि स्थानिक वास्तुपरंपरा यांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून करणे आवश्यक आहे. कातळगाव–जावडे येथील अभ्यासात शैलकृत वास्तुरचना आणि शिल्प-प्रतिमाशास्त्राचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे, तर कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या आधुनिक अभ्यासात वास्तू, स्थानिक परंपरा आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा कालानुक्रम निश्चित करताना प्रत्येक वास्तूचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय, ऐतिहासिक आणि वास्तुशिल्पीय पुरावा विचारात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध पुराव्यांवरून विविध कालखंडांतील धार्मिक स्थापत्याची वैशिष्ट्ये ओळखता येतात; मात्र आधुनिक कोकणातील सर्व देवळांची वास्तुरचना एका अखंड आणि एकरेषीय विकासातून निर्माण झाली असे मानणे योग्य ठरणार नाही. प्रदेशातील विविध भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक साहित्य, धार्मिक परंपरा आणि कारागिरी यांमुळे या वास्तुपरंपरेत प्रादेशिक विविधता निर्माण झालेली दिसते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === प्राचीन धार्मिक वास्तू === कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासासाठी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तुसमूह महत्त्वाचा पुरातत्त्वीय पुरावा आहे. कातळगाव आणि जावडे ही गावे लांजा तालुक्यात असून, तेथील शैलकृत वास्तू लेटराइट किंवा फेरिक्रीटच्या थरात कोरण्यात आल्या आहेत. Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार या स्थळाच्या एका परिसरात एकूण दहा शैलकृत वास्तूंची नोंद करण्यात आली आहे. त्यांपैकी काही वास्तूंच्या परिसरात शिल्पप्रतिमा, पादपीठे, कोनाडे आणि इतर वास्तुघटक आढळतात.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तू साधारणपणे इ.स.च्या चौथ्या–पाचव्या शतकाच्या कालखंडाशी संबंधित आहेत. या वास्तूंचे महत्त्व त्यांच्या प्राचीनतेबरोबरच त्यांच्या वास्तुरचनेत आणि शिल्पप्रतिमांमध्ये आहे. अभ्यासकांनी या वास्तूंची तुलना महाराष्ट्र, गोवा आणि दख्खनमधील इतर आरंभीच्या ब्राह्मणीय शैलकृत वास्तूंशी केली आहे. त्यामुळे पश्चिम किनारपट्टीवरील आरंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक स्थापत्याच्या अभ्यासात कातळगाव–जावडे हे महत्त्वाचे स्थळ ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील अनेक शैलकृत वास्तू आकाराने लहान आणि एककक्षीय स्वरूपाच्या आहेत. काही वास्तूंमध्ये पादपीठे किंवा आसनासदृश घटक आढळतात. अभ्यासानुसार या वास्तूंमध्ये प्रवेशासाठी स्वतंत्र विकसित दरवाजाची चौकट सामान्यतः आढळत नाही; सातव्या गुहेत मात्र दरवाजाच्या चौकटीशी संबंधित वैशिष्ट्ये असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या प्रकारच्या साध्या, एककक्षीय शैलकृत वास्तूंची उदाहरणे महाराष्ट्र आणि गोवा तसेच दख्खनमधील इतर स्थळांशी तुलनात्मक स्वरूपात अभ्यासली आहेत.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> या वास्तुसमूहातील शिल्पप्रतिमांमध्ये वैष्णव आणि शैव धार्मिक परंपरांशी संबंधित विषय आढळतात. अभ्यासात विष्णू, नरसिंह, कार्तिकेय, शिव-पार्वती आणि गंगावतरणाशी संबंधित शिल्पांचा तसेच ब्रह्मा किंवा बहुमुखी शिवाशी संबंधित असू शकणाऱ्या प्रतिमेचा विचार करण्यात आला आहे. काही प्रतिमांची ओळख निश्चित नसल्याने अभ्यासकांनी त्याबाबत संभाव्य मते मांडली आहेत.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील वास्तूंच्या अभ्यासातून शैलकृत स्थापत्य आणि धार्मिक प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट होतो. वास्तुरचना, शिल्पप्रतिमा आणि त्यांच्या प्रतिमाशास्त्रीय वैशिष्ट्यांचा एकत्रित अभ्यास केल्यामुळे आरंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक स्थापत्याच्या स्वरूपाचा अभ्यास करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तूंची तुलना दख्खन आणि पश्चिम भारतातील इतर आरंभीच्या ब्राह्मणीय शैलकृत वास्तूंशी करण्यात आली आहे. या तुलनेत काही वास्तुघटक आणि एककक्षीय रचनांमध्ये साम्य आढळते. त्यामुळे कातळगाव–जावडे येथील वास्तूंचा अभ्यास स्थानिक पुराव्यांपुरता मर्यादित न ठेवता व्यापक दख्खनी शैलकृत स्थापत्यपरंपरेच्या संदर्भातही करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या उपलब्धतेबाबत Raghunath Bokil आणि Riya Kamble यांच्या २०२५ मधील अभ्यासात योग्य शैलसाहित्याच्या मर्यादित उपलब्धतेमुळे या प्रदेशात शैलकृत वास्तूंची संख्या तुलनेने मर्यादित असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका नव्याने नोंद झालेल्या शैलकृत गुहेचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> या नव्या पुरातत्त्वीय नोंदींमुळे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या अभ्यासाला पुढील संशोधनाची दिशा मिळते. नव्याने नोंद होणाऱ्या स्थळांचे दस्तऐवजीकरण, त्यांची वास्तुरचना आणि शिल्पवैशिष्ट्यांचे तुलनात्मक विश्लेषण तसेच उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांचा अभ्यास यांद्वारे या वास्तुपरंपरेचे अधिक सुस्पष्ट आकलन होऊ शकते.<ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> कातळगाव–जावडे आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील इतर शैलकृत वास्तू या नंतरच्या कोकणी देऊळ वास्तुशैलीची थेट किंवा एकमेव पूर्वरूपे म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध पुरातत्त्वीय अभ्यास मात्र या वास्तूंमधून कोकणातील प्राचीन धार्मिक स्थापत्य, शैलकृत वास्तुरचना आणि प्रतिमाशास्त्रीय परंपरांचा महत्त्वपूर्ण पुरावा उपलब्ध करून देतात. त्यामुळे कोकणातील देऊळ स्थापत्याच्या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास करताना या शैलकृत वास्तूंचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भ म्हणून विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> === शिलाहार आणि मध्ययुगीन परंपरा === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहार राजवटीला महत्त्वाचे स्थान आहे. दक्षिण कोकणातील शिलाहार घराण्याची सत्ता साधारण इ.स. ७७० ते १०२० या कालखंडात होती. या घराण्याच्या सत्तेचा विस्तार सह्याद्री पर्वत आणि समुद्र यांच्या दरम्यानच्या दक्षिण कोकण प्रदेशाशी संबंधित होता. शिलाहारांच्या इतिहासाची माहिती ताम्रपट, शिलालेख आणि इतर ऐतिहासिक साधनांमधून उपलब्ध होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खारेपाटण ताम्रपट हे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे साधन आहे.<ref name="GazetteerShilaharas"> {{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }} </ref><ref name="Khobrekar1985"> Khobrekar, V. G. ''History of Konkan (1630–1818)''. Bombay, 1985. </ref> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अभ्यास करताना देवळांशी संबंधित संस्थात्मक कार्याचाही विचार करता येतो. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरनुसार खारेपाटण ताम्रपटांमधून देवळांशी शाळा आणि सत्रे संबंधित असल्याचे दिसून येते. या नोंदीवरून शिलाहारकालीन धार्मिक संस्था धार्मिक कार्याबरोबरच शिक्षण, संस्कृती आणि सामाजिक जीवनाशी संबंधित काही कार्ये करीत असल्याचे दिसते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय प्रभावाचा विस्तार काळानुसार बदलत गेला. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाचा आणि त्यांच्या राजकीय संबंधांचा उल्लेख आढळतो. खारेपाटण ताम्रपटासह उपलब्ध शिलालेखीय साधनांमधून दक्षिण कोकणातील शिलाहार राजांची नावे, त्यांची वंशपरंपरा आणि त्यांच्या राजकीय अधिपत्याशी संबंधित माहिती उपलब्ध होते.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="KharepatanaCopperPlate"> {{cite journal |last=Kielhorn |first=F. |title=Kharepatan Plates of Rattaraja; Saka-Samvat 930 |journal=Epigraphia Indica |volume=3 |pages=292–302 |year=1895 }} </ref> खारेपाटण ताम्रपट हा शिलाहार राजा रट्टाराजाच्या कारकीर्दीतील इ.स. 1008 चा महत्त्वाचा शिलालेखीय पुरावा मानला जातो. या ताम्रपटात शिलाहारांच्या पूर्वसूरींचा आणि त्यांच्या अधिपती असलेल्या राष्ट्रकूट व कल्याणी चालुक्य राजघराण्यांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांचे राजकीय स्थान आणि त्यांच्या अधिपत्यसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी हा ताम्रपट महत्त्वाचा स्रोत ठरतो.<ref name="KharepatanaCopperPlate"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहार शाखेचा संबंध गोवा प्रदेशाशीही होता. उपलब्ध ऐतिहासिक अभ्यासांनुसार या शाखेने सुरुवातीला राष्ट्रकूटांच्या आणि नंतर कल्याणी चालुक्यांच्या अधिपत्याखाली दक्षिण कोकणात सत्ता गाजवली. खारेपाटण व इतर ताम्रपटांमधील नोंदी या राजकीय संबंधांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाच्या ठरतात.<ref name="KharepatanaCopperPlate"/> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास करताना केवळ राजाश्रयाच्या आधारावर एखाद्या विद्यमान देवळाला शिलाहारकालीन मानणे योग्य ठरणार नाही. एखाद्या देवळाचे कालमान निश्चित करण्यासाठी वास्तुरचना, शिलालेख, मूर्तिशिल्प, बांधकामाचे स्तर आणि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशावर शिलाहारांची सत्ता होती हा तथ्यात्मक पुरावा आणि त्या प्रदेशातील विशिष्ट देवळाची वास्तू शिलाहारकालीन आहे हा दावा यांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या विकासात स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि स्थानिक कारागिरी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. पुढील काळातील कोकणातील देऊळ वास्तूंमध्ये दगड, लेटराइट आणि लाकूड यांचा विविध प्रकारे वापर झाल्याची उदाहरणे आढळतात. त्यामुळे मध्ययुगीन धार्मिक स्थापत्याचा अभ्यास केवळ राजवंशांच्या इतिहासापुरता मर्यादित न ठेवता स्थानिक वास्तुपरंपरा, बांधकाम साहित्य आणि कारागिरी यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहार सत्तेचा ऱ्हास इ.स. ११व्या शतकाच्या प्रारंभी झाला. त्यानंतर कोकणातील विविध प्रदेशांवर चालुक्य, कदंब, यादव आणि इतर राजकीय सत्तांचा प्रभाव पडला. या राजकीय बदलांचा परिणाम प्रदेशाच्या प्रशासन, सामाजिक जीवन आणि धार्मिक संस्थांवरही झाला.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन काळातील धार्मिक वास्तूंच्या परंपरेचा अभ्यास करताना राजकीय बदलांबरोबरच स्थानिक देवस्थानांच्या सातत्यपूर्ण परंपरेचाही विचार करणे आवश्यक आहे. अनेक देवळांमध्ये कालांतराने दुरुस्ती, विस्तार, पुनर्बांधणी किंवा नवीन वास्तुघटकांची भर पडलेली असू शकते. त्यामुळे आज अस्तित्वात असलेली वास्तू एखाद्या एकाच ऐतिहासिक कालखंडाची निर्मिती आहे असे गृहीत धरता येत नाही. कोकणातील मध्ययुगीन देऊळ स्थापत्याचा अभ्यास करताना वास्तूच्या प्रारंभिक निर्मितीबरोबरच तिच्या नंतरच्या दुरुस्ती, परिवर्तन आणि पुनर्बांधणीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="DalviDalvi2010"/> === आधुनिक काळातील परिवर्तन === आधुनिक काळात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये दुरुस्ती, नूतनीकरण, पुनर्बांधणी आणि बदलत्या बांधकाम पद्धतींचा वापर यांमुळे काही परिवर्तन झाले आहे. पारंपरिक मंदिर वास्तूंमध्ये स्थानिक साहित्य, लाकूड आणि स्थानिक बांधकामपरंपरांचा वापर आढळतो. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अलीकडील अभ्यासांमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक बांधकामतंत्र, पर्यावरणीय संदर्भ आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक नूतनीकरणामुळे काही मंदिरांच्या मूळ वास्तुरचनेत किंवा दृश्यस्वरूपात बदल होऊ शकतात. २०२५ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या *Deulkathan* या वास्तुशिक्षण प्रकल्पाच्या वृत्तांकनात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे दस्तऐवजीकरण आणि तिच्या बदलत्या स्वरूपाचा अभ्यास करण्यात आल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या वृत्तांकनात एका ग्रामदैवताच्या मंदिराच्या नूतनीकरणानंतर त्याचे काँक्रीटच्या एकसंध स्वरूपातील रूपांतर झाल्याचे उदाहरण देण्यात आले आहे.<ref name="Deulkathan2025">{{cite web |last=Iyengar |first=Shriram |title=Kala Ghoda Arts Festival 2025: This project by college students showcases stories of temple architecture in Konkan |url=https://www.mid-day.com/mumbai-guide/things-to-do/article/konkan-calling-23471346 |website=Mid-day |date=25 January 2025 |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक काळातील परिवर्तन मंदिराच्या मुख्य वास्तूपुरते मर्यादित नसून मंदिर परिसरातील सुविधांच्या विकासाशीही संबंधित आहे. मंदिरांच्या वापरातील बदल, भाविकांच्या वाढत्या गरजा आणि परिसरातील नव्या सुविधांची निर्मिती यांमुळे पारंपरिक वास्तू आणि आधुनिक वापर यांच्यात समन्वय साधण्याचा प्रश्न निर्माण होतो. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासांमध्ये मंदिरांच्या वास्तुरचनेबरोबरच त्यांचा परिसर, स्थानिक संसाधने आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचाही विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काही ऐतिहासिक मंदिरांच्या संवर्धनासाठी नियोजनबद्ध प्रकल्पही हाती घेण्यात आले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील धूतपापेश्वर मंदिरासाठी व्यवस्थापन आराखडा, सविस्तर प्रकल्प अहवाल आणि संवर्धन कार्याशी संबंधित प्रकल्प तयार करण्यात आला आहे. या प्रकल्पात मंदिर, उपदेवालये, उपयुक्तताविषयक वास्तू आणि मंदिर परिसरातील पर्यावरणीय घटक यांचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे.<ref name="DhootapapeshwarConservation">{{cite web |title=Dhootapapeshwar Temple — Management Plan & DPR & Conservation Works |url=https://anlassociates.com/projects/dhootapapeshwar-temple-management-plan-dpr-conservation-works |website=Abha Narain Lambah Associates |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे आधुनिक दस्तऐवजीकरण आणि शैक्षणिक अभ्यासही करण्यात येत आहेत. *Deulkathan* प्रकल्पामध्ये वास्तुशिक्षणातील विद्यार्थ्यांनी कोकणातील मंदिरांच्या वास्तुरचना आणि त्यांच्याशी संबंधित सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास करून त्यांचे दस्तऐवजीकरण केले. या प्रकल्पाचा उद्देश मंदिरांकडे केवळ वास्तुरूप म्हणून न पाहता त्यांच्याशी संबंधित स्थानिक जीवन, श्रद्धा आणि सांस्कृतिक संदर्भ समजून घेण्याशी संबंधित होता.<ref name="Deulkathan2025"/> कोकणातील मंदिरांच्या संवर्धनाच्या संदर्भात पारंपरिक वास्तुरचना आणि आधुनिक गरजा यांच्यातील समन्वय हा महत्त्वाचा विषय ठरतो. स्थानिक बांधकामसाहित्य, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि वास्तूचे सांस्कृतिक संदर्भ यांचा विचार करून संवर्धनाची प्रक्रिया राबविण्याची आवश्यकता वास्तु-अभ्यासांमध्ये अधोरेखित करण्यात आली आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक पुनर्बांधणी आणि संवर्धनाच्या प्रक्रियेत मंदिराच्या ऐतिहासिक वास्तुरचनेचे वैशिष्ट्य, स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक वास्तुघटक यांचे जतन करण्याचा प्रश्न त्यामुळे महत्त्वाचा ठरतो. आधुनिक सुविधांची आवश्यकता आणि विद्यमान वास्तु-वारशाचे संरक्षण यांच्यात समतोल साधणे हे अशा मंदिरांच्या संवर्धनातील प्रमुख आव्हानांपैकी एक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये आधुनिक काळात काही बदल झाले असले तरी पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक साहित्य आणि सांस्कृतिक संदर्भ यांचा अभ्यास सुरू आहे. त्यामुळे आधुनिक वापर आणि संवर्धनाच्या गरजा यांचा विचार करताना मंदिरांच्या वास्तुशास्त्रीय आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करण्याला महत्त्व प्राप्त झाले आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> == मंदिराचे स्थान आणि परिसर नियोजन == === देवस्थान आणि ग्रामजीवन === कोकणातील मंदिरांची भूमिका केवळ धार्मिक उपासनेपुरती मर्यादित नसून काही ठिकाणी ती स्थानिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशीही संबंधित आहे. विशेषतः ग्रामदैवतांच्या देवस्थानांचा संबंध स्थानिक श्रद्धा, धार्मिक विधी आणि ग्रामसमुदायाच्या सामुदायिक व्यवहारांशी आढळतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मालवण येथील देऊळवाड्याच्या वास्तु-अभ्यासात ग्रामदैवतांना गावाचे रक्षक मानले जात असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासानुसार देऊळवाडा हा स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि विधींशी संबंधित महत्त्वाचा सार्वजनिक अवकाश आहे.<ref name="DeulwadaMalvan">{{cite web |title=Temples of Deulwada, Malvan |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Deulwada-Document-2018.pdf |website=IES College of Architecture |publisher=IES College of Architecture |location=Mumbai, Maharashtra |year=2018 |access-date=13 August 2026 }}</ref> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणानुसार ग्रामदैवतांची मंदिरे एका समूहाच्या स्वरूपात देवस्थान परिसरात स्थित आहेत. अशा परिसरात मुख्य देवतेच्या मंदिराबरोबरच इतर संबंधित देवतांची मंदिरे आणि धार्मिक घटकही आढळतात. त्यामुळे काही देवस्थानांची परिसररचना ही केवळ एका स्वतंत्र मंदिरापुरती मर्यादित न राहता अनेक धार्मिक घटकांचा समावेश असलेल्या समूहाच्या स्वरूपात दिसून येते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> देवस्थानाचा परिसर धार्मिक वापराबरोबरच सामुदायिक उपक्रमांसाठीही वापरला जाऊ शकतो. मालवणच्या देऊळवाड्याच्या अभ्यासानुसार मंदिरांतील मंडपांचा उपयोग धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो. त्यामुळे मंदिराच्या वास्तुरचनेतील काही अवकाशांना धार्मिक वापराबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगाचेही स्वरूप प्राप्त होते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिर आणि ग्रामजीवन यांचा संबंध उत्सव आणि धार्मिक विधींच्या वेळी अधिक स्पष्ट होतो. अशा प्रसंगी मंदिर परिसरात ग्रामसमुदाय आणि भाविकांचा सहभाग वाढतो आणि उपलब्ध सार्वजनिक अवकाशाचा वापर व्यापक स्वरूपात केला जातो. त्यामुळे मंदिराच्या परिसररचनेचा अभ्यास करताना दैनंदिन धार्मिक वापराबरोबरच उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांच्या वेळी होणाऱ्या वापराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> देवस्थानाच्या परिसरात नैसर्गिक घटकांनाही धार्मिक महत्त्व प्राप्त होऊ शकते. मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणात काही वडाची झाडे ‘महा पुरुष’ म्हणून पूजली जात असल्याचे नमूद केले आहे. या वृक्षांभोवती प्रदक्षिणेसाठी चौथरे बांधण्यात आले आहेत. यावरून काही ठिकाणी धार्मिक अवकाशाची व्याप्ती मंदिराच्या बांधलेल्या वास्तूंपलीकडे पूजनीय नैसर्गिक घटकांपर्यंत विस्तारलेली दिसते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> या उदाहरणावरून कोकणातील काही देवस्थानांमध्ये मंदिर, संबंधित देवालये, धार्मिक विधी, सार्वजनिक अवकाश आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक व्यवहार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. तथापि, मालवणच्या देऊळवाड्याचे उदाहरण संपूर्ण कोकणातील सर्व मंदिरांच्या परिसररचनेचे प्रतिनिधित्व करते असे गृहीत धरता येत नाही. मंदिरांचे स्थान आणि परिसररचना स्थानिक परंपरा, भौगोलिक परिस्थिती आणि उपलब्ध वास्तुघटकांनुसार बदलू शकते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील मंदिरांचे स्थान आणि परिसर यांचा विचार करताना नैसर्गिक भौगोलिक घटकांचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुणकेश्वर मंदिर हे याचे एक उदाहरण आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार प्राचीन कुणकेश्वर शिवमंदिर अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर स्थित आहे. मंदिराच्या मागील बाजूस समुद्र असून मंदिर परिसरात धार्मिक आणि नैसर्गिक घटकांचे निकट सहअस्तित्व दिसून येते.<ref name="KunkeshwarTourism">{{cite web |title=Kunkeshwar |url=https://maharashtratourism.gov.in/beach/kunkeshwar/ |website=Department of Tourism, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> मालवणचा देऊळवाडा आणि कुणकेश्वर मंदिर ही उदाहरणे विचारात घेतल्यास कोकणातील मंदिरांचे स्थान आणि परिसर यांचा अभ्यास केवळ मुख्य देवालयाच्या वास्तुरचनेपुरता मर्यादित राहत नाही. देवस्थानातील इतर धार्मिक वास्तू, सार्वजनिक अवकाश, स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक वापर आणि परिसरातील नैसर्गिक घटक यांचाही मंदिराच्या एकूण वास्तु-संदर्भात विचार करावा लागतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="KunkeshwarTourism"/> === मंदिराभोवतालची रचना === कोकणातील काही मंदिरसमूहांमध्ये मुख्य देवालयाबरोबरच इतर देवतांची मंदिरे, मंडप आणि धार्मिक वापराच्या जागा एकाच परिसरात आढळतात. मालवण येथील देऊळवाड्यात पाच प्रमुख देवतांची मंदिरे एकाच धार्मिक परिसरात समूहाने स्थित आहेत. दस्तऐवजीकरणानुसार या मंदिरांचा विकास वेगवेगळ्या कालखंडांत झाला असून, काही मंदिरांमध्ये कालांतराने बाह्य मंडपांची भर पडली आहे.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवणच्या देऊळवाड्यातील मंदिरपरिसराचा वापर धार्मिक कार्यांबरोबरच सामुदायिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांसाठी केला जातो. उपलब्ध दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरांतील मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या कार्यक्रमांसाठी केला जातो. त्यामुळे काही मंदिरांच्या परिसरातील मंडपांना धार्मिक वापराबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगाचे स्वरूप प्राप्त झालेले दिसते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिराभोवतालच्या धार्मिक अवकाशात नैसर्गिक घटकांचाही समावेश आढळतो. मालवणच्या देऊळवाड्यातील काही वडाची झाडे ‘महा पुरुष’ म्हणून पूजली जातात. या वृक्षांभोवती प्रदक्षिणेसाठी चौथरे बांधण्यात आले आहेत. त्यामुळे या देवस्थानाच्या धार्मिक अवकाशात बांधलेल्या वास्तूंबरोबरच पूजनीय नैसर्गिक घटकांचाही समावेश झालेला दिसतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूह हा मंदिर आणि जलपरिसर यांच्या संबंधाचे उदाहरण आहे. हा मंदिरसमूह दामापूर तलावाच्या बांधावर विकसित झाला असून, मुख्य भगवती मंदिराबरोबर सातेरी देवी, नारायण आणि ब्राह्मण यांची मंदिरेही या परिसरात आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati">{{cite web |title=Baandh Rakshak Bhagwati: The Sacred Waterfront |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Dhamapur-Bhagwati-Document-2019.pdf |website=IES College of Architecture |year=2019 |access-date=13 August 2026 }}</ref> दामापूर येथील भगवती मंदिराचा सभामंडप धार्मिक कार्यांबरोबरच सामुदायिक वापरासाठीही केला जातो. दस्तऐवजीकरणानुसार या सभामंडपात पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या काळातील सामुदायिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. त्यामुळे या मंदिरसमूहातील मंडप हा धार्मिक आणि सामाजिक वापरासाठी उपयुक्त अवकाश म्हणून कार्य करतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये स्थानिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली लेटराइट दगडाची बांधकामपद्धती आणि काष्ठचौकटींचा वापर आढळतो. दस्तऐवजीकरणानुसार काही वास्तूंमध्ये अक्षीय नियोजन, चौकोनी गर्भगृह आणि त्याला जोडलेला मंडप आढळतो. हे मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त स्वरूपाचे आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण आणि दामापूर येथील उदाहरणांवरून मंदिराभोवतालची रचना स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलू शकते. काही ठिकाणी अनेक देवालयांचा समूह, काही ठिकाणी पूजनीय नैसर्गिक घटकांशी संबंधित धार्मिक अवकाश, तर काही ठिकाणी जलस्रोताशी संबंधित मंदिरपरिसर आढळतो. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील मंदिरांसाठी एकच निश्चित परिसर-नियोजन पद्धती अस्तित्वात आहे असे म्हणता येत नाही.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना मुख्य देवालयाबरोबरच संबंधित देवालये, मंडप, नैसर्गिक घटक, जलस्रोत आणि सामुदायिक वापर यांचाही विचार करावा लागतो. मालवण आणि दामापूर येथील उदाहरणांमधून धार्मिक वास्तू आणि त्यांच्या परिसरातील नैसर्गिक व सामाजिक घटक यांच्यातील परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> == कोकणातील मंदिराची वास्तुरचना == === गर्भगृह === गर्भगृह किंवा गाभारा हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील प्रमुख घटक आहे. मुख्य देवतेची प्रतिमा किंवा विग्रह ज्या पवित्र कक्षात प्रतिष्ठित केला जातो, त्या कक्षाला गर्भगृह म्हणतात. भारतीय मंदिर वास्तुशैलीत गर्भगृहाला महत्त्वाचे स्थान असून त्याच्या पुढील भागात उपासना, दर्शन आणि धार्मिक विधींसाठी मंडपाची रचना केली जाते.<ref name="TempleArchitectureBasic">{{cite web |title=Three key forms of temple architecture |url=https://amritmahotsav.nic.in/blogdetail.htm?70= |website=Azadi Ka Amrit Mahotsav |publisher=Ministry of Culture, Government of India |date=1 March 2022 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील काही मंदिरांच्या वास्तु-अभ्यासांमध्ये गर्भगृहाची रचना स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि उपलब्ध साहित्याशी संबंधित असल्याचे दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणानुसार येथील वास्तूंमध्ये स्थानिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली लेटराइट दगडाची बांधकामपद्धती आणि काष्ठचौकटींचा वापर आढळतो. या मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये अक्षीय नियोजन, चौकोनी गर्भगृह आणि त्याला जोडलेला मंडप आढळतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरसमूहात गर्भगृह आणि मंडप यांचा परस्परसंबंध मंदिराच्या वास्तुरचनेचा महत्त्वाचा भाग आहे. गर्भगृहात देवतेची प्रतिष्ठापना केली जाते, तर त्याला जोडलेला मंडप धार्मिक तसेच सामुदायिक वापरासाठी केला जातो. त्यामुळे या मंदिरसमूहात गर्भगृह आणि मंडप यांची रचना धार्मिक अवकाशाच्या सलगतेशी संबंधित असल्याचे दिसून येते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील सर्व मंदिरांच्या गर्भगृहांची रचना एकसारखी असल्याचे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, देवतेचे स्वरूप, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य तसेच कालांतराने झालेली दुरुस्ती, विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार गर्भगृहाच्या आकारमानात आणि त्याच्या सभोवतालच्या वास्तुरचनेत फरक पडू शकतो. त्यामुळे कोकणातील गर्भगृहाच्या वास्तुरचनेचा अभ्यास करताना प्रत्येक मंदिराचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण विचारात घेणे आवश्यक ठरते. गर्भगृहाच्या अभ्यासात त्याचे आकारमान, भिंतींची रचना, प्रवेशद्वार, देवतेची प्रतिष्ठापना, मंडपाशी असलेला संबंध आणि छत किंवा शिखराची रचना यांसारख्या वास्तुघटकांचा विचार केला जातो. कोकणातील काही मंदिरांच्या अभ्यासांमध्ये या घटकांवर स्थानिक बांधकामसाहित्य, काष्ठवास्तू आणि स्थानिक वास्तुपरंपरांचा प्रभाव दिसून येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाचे उदाहरण कोकणातील स्थानिक बांधकामपरंपरा, अक्षीय नियोजन आणि गर्भगृह-मंडप यांच्या परस्परसंबंधाचा अभ्यास करण्यासाठी उपयुक्त ठरते. मात्र, या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मंदिरांच्या गर्भगृहाची एकसमान वास्तुरचना निश्चित करता येत नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> === अंतराळ === अंतराळ (अंतराल) हा काही भारतीय मंदिरांच्या वास्तुरचनेत गर्भगृह आणि मंडप यांच्यामधील संक्रमण-अवकाश म्हणून आढळणारा वास्तुघटक आहे. मंदिराच्या आराखड्यानुसार तो गर्भगृह आणि मंडप यांना जोडणारा मध्यवर्ती भाग असू शकतो.<ref name="AntaralaIMPART">{{cite web |title=Antarala |url=https://imp-art.org/definitions/antarala/ |website=IMPART Encyclopedia of Art |date=17 February 2026 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुरचनेत अंतराळाची उपस्थिती मंदिरानुसार बदलू शकते. स्थानिक वास्तुपरंपरा, मंदिराचा कालखंड, उपलब्ध बांधकामसाहित्य आणि मंदिराच्या नंतरच्या विस्तार किंवा पुनर्बांधणीमुळे गर्भगृह आणि मंडप यांच्यातील संक्रमण-अवकाशाच्या रचनेत फरक पडू शकतो. त्यामुळे कोकणातील प्रत्येक मंदिराच्या आराखड्याचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अंतराळ असलेल्या मंदिरांच्या वास्तुरचनेत त्याचा संबंध गर्भगृह, मंडप आणि मंदिराच्या अक्षीय नियोजनाशी असतो. अशा मंदिरांमध्ये गर्भगृहातून मंडपाकडे जाणाऱ्या वास्तुक्रमातील मध्यवर्ती भाग म्हणून अंतराळाचे कार्य समजता येते. त्याचे स्वरूप, आकारमान आणि मंडपाशी असलेली जोडणी मंदिराच्या आराखड्यानुसार बदलू शकते. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा विचार करताना अंतराळाची रचना केवळ स्थापत्यशास्त्रीय संज्ञेच्या आधारे निश्चित करता येत नाही. स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि उपलब्ध साहित्य यांच्यासोबतच मंदिराचा ऐतिहासिक विकास, नंतर झालेले विस्तार आणि पुनर्बांधणी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासांमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक बांधकामपद्धती आणि वास्तुघटक यांच्या परस्परसंबंधावर भर देण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अंतराळाचा अभ्यास करताना त्याचे गर्भगृहाशी असलेले प्रमाण, मंडपाशी असलेली जोडणी, प्रवेशद्वारांची रचना, भिंती आणि छत यांसारख्या वास्तुघटकांचा विचार करता येतो. उपलब्ध वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे या घटकांमध्ये झालेल्या बदलांचा अभ्यास करून मंदिराच्या वास्तु-विकासाचे विविध टप्पे समजून घेण्यास मदत होऊ शकते.<ref name="SompuraAntarala">{{cite book |last=Sompura |first=Kantilal F. |title=The Structural Temples of Gujarat, Upto 1600 A.D. |publisher=Gujarat University |location=Ahmedabad |year=1968 |page=598 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीतील विविधता लक्षात घेता अंतराळाची रचना सर्व मंदिरांमध्ये समान असेलच असे नाही. ज्या मंदिरांमध्ये हा वास्तुघटक प्रत्यक्ष आढळतो, तेथे त्याचे स्थान, रचना आणि कार्य यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="SompuraAntarala"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === मंडप === मंडप हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील महत्त्वाचा अवकाश असून तो सामान्यतः गर्भगृहाच्या पुढील भागात स्थित असतो. भारतीय मंदिर वास्तुशैलीत मंडपाचा उपयोग दर्शन, उपासना आणि धार्मिक विधींसाठी केला जातो. मंदिराच्या आकारमानानुसार आणि वास्तुपरंपरेनुसार मंडपाची रचना, आकार आणि मांडणी बदलू शकते.<ref name="TempleArchitectureBasic"/> कोकणातील काही मंदिरांमध्ये मंडपाच्या रचनेवर स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणानुसार काही मंदिरांमध्ये चौकोनी गर्भगृहाला मंडप जोडलेला असून, मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त स्वरूपाचे आहेत. या वास्तूंमध्ये लेटराइट दगडाचे बांधकाम आणि काष्ठचौकटींचा वापर आढळतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या सभामंडपाचा वापर धार्मिक कार्यांबरोबरच सामुदायिक उपक्रमांसाठीही केला जातो. दस्तऐवजीकरणानुसार या सभामंडपात पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या काळातील सामुदायिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. त्यामुळे या उदाहरणात मंडप हा धार्मिक वापराबरोबरच सामाजिक व्यवहारांसाठीही वापरला जाणारा अवकाश आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण येथील देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणात मंदिरसमूहातील मंडपांचा धार्मिक आणि सामुदायिक वापर नोंदविण्यात आला आहे. या मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील मंदिरांच्या काष्ठवास्तूमध्ये मंडपातील लाकडी घटकांनाही महत्त्व आहे. लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस आणि छताशी संबंधित घटकांचा वापर कोकणातील काष्ठवास्तूच्या अभ्यासात नोंदविण्यात आला आहे. दामापूर येथील मंदिरसमूहात लेटराइट दगड आणि काष्ठचौकटी यांचा संयुक्त वापर आढळतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> मंडपाचे स्वरूप मंदिरानुसार बदलू शकते. काही ठिकाणी तो खुला आणि स्तंभयुक्त असतो, तर काही मंदिरांमध्ये अधिक बंदिस्त किंवा विस्तारित सभामंडप आढळू शकतो. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य, धार्मिक वापर आणि कालांतराने झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांमुळे मंडपाच्या रचनेत विविधता निर्माण होऊ शकते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना मंडपाचे आकारमान, गर्भगृहाशी असलेली जोडणी, स्तंभांची मांडणी, छताची रचना, प्रवेशव्यवस्था आणि उपलब्ध वास्तुघटक यांचा विचार करता येतो. दामापूर आणि मालवण येथील उदाहरणांवरून मंडप हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील घटक असण्याबरोबरच काही ठिकाणी धार्मिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक वापराशी संबंधित अवकाश म्हणूनही कार्य करत असल्याचे दिसून येते.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DeulwadaMalvan"/> === सभामंडप === सभामंडप हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील तुलनेने विस्तृत अवकाश असून काही मंदिरांमध्ये त्याचा उपयोग धार्मिक तसेच सामुदायिक कार्यांसाठी केला जातो. मंदिराच्या वास्तुपरंपरेनुसार त्याचे आकारमान, रचना आणि उपयोग बदलू शकतात. दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात मंदिरातील प्रमुख भागाचा वापर ग्रामसमुदायाच्या बैठका आणि चर्चांसाठी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिराचा सभामंडप किंवा सभेसाठीचा प्रमुख भाग ग्रामजीवनाशी संबंधित आहे. या जागेचा उपयोग गावातील ज्येष्ठांच्या बैठका आणि स्थानिक विषयांवरील चर्चांसाठी केला जातो. त्यामुळे या मंदिराच्या संदर्भात सभामंडपाला धार्मिक वापराबरोबरच सामुदायिक स्वरूप प्राप्त झालेले दिसते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण येथील देऊळवाड्याच्या वास्तु-अभ्यासातही मंदिरातील मंडपांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक वापराची नोंद आढळते. काही मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> सभामंडपाच्या वास्तुरचनेत स्तंभ, तुळया, छत आणि प्रवेशव्यवस्था यांसारख्या घटकांना महत्त्व असते. कोकणातील काही मंदिरांमध्ये दगडी बांधकाम आणि काष्ठवास्तू यांचा संयुक्त वापर आढळतो. दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणानुसार काही मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त असून, मंदिरांच्या बांधकामात लेटराइट दगड आणि काष्ठचौकटींचा वापर करण्यात आला आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> कोकणातील सभामंडपांची रचना मंदिरानुसार बदलू शकते. स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य, मंदिराचा कालखंड, धार्मिक वापर आणि कालांतराने झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांमुळे सभामंडपाच्या आकारमानात आणि वास्तुरचनेत विविधता निर्माण होऊ शकते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> सभामंडपाचा अभ्यास करताना त्याचे आकारमान, गर्भगृहाशी असलेली जोडणी, स्तंभांची मांडणी, छताची रचना, प्रवेशव्यवस्था आणि वापराचे स्वरूप यांचा विचार करता येतो. दामापूर आणि मालवण येथील उदाहरणांवरून काही मंदिरांमध्ये सभामंडप हा धार्मिक वास्तुरचनेतील घटक असण्याबरोबरच स्थानिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवहारांसाठी वापरला जाणारा अवकाश असल्याचे दिसून येते.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DeulwadaMalvan"/> === प्रवेशद्वार === मंदिराचे प्रवेशद्वार हे बाह्य परिसरातून मंदिराच्या अंतर्गत धार्मिक अवकाशाकडे जाणारा महत्त्वाचा वास्तुघटक आहे. मंदिराच्या प्रवेशद्वाराच्या रचनेत द्वारचौकट, उंबरठा, ललाटबिंब आणि विविध प्रकारचे अलंकरण यांचा समावेश होऊ शकतो. मंदिर-द्वाराचा अभ्यास करताना त्याची वास्तुरचना, शिल्पसजावट आणि मंदिराच्या अंतर्गत अवकाशाशी असलेला संबंध विचारात घेतला जातो.<ref name="TempleDoorwayJio">{{cite web |title=The Temple Doorway |url=https://exhibits.jioinstitute.edu.in/spotlight/hindu-temple-doorway-context-and-manifestations |website=Jio Institute |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील काही मंदिरांमध्ये प्रवेशद्वाराच्या रचनेत लाकूड आणि काष्ठकोरीव कामाचा वापर आढळतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात अंतराळाकडे जाणाऱ्या लाकडी प्रवेशद्वाराचा उल्लेख असून, त्यावर काष्ठकोरीव अलंकरण करण्यात आल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरातील या लाकडी प्रवेशद्वाराच्या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण आहे. त्याच्या विविध द्वारशाखांवर सिंह, हनुमान आणि गरुड यांच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. ललाटबिंबाच्या भागात गणेशाची प्रतिमा असून, वरच्या आडव्या पट्टीवर नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे शिल्प असल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद केले आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> या प्रकारच्या काष्ठशिल्पयुक्त प्रवेशद्वारातून मंदिराच्या वास्तुरचनेत कार्यात्मक आणि अलंकारिक घटकांचा एकत्रित वापर दिसून येतो. तथापि, प्रवेशद्वारावरील विशिष्ट प्रतिमांना धार्मिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ देताना संबंधित शिल्पाचा संदर्भ, स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक किंवा कला-अभ्यासातील पुरावे विचारात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील मंदिरांच्या प्रवेशद्वारांची रचना एकसारखी नसते. मंदिराचा कालखंड, बांधकाम साहित्य, स्थानिक कारागिरी, मंदिराचे आकारमान आणि कालांतराने झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार प्रवेशद्वाराच्या रचनेत विविधता आढळू शकते. त्यामुळे दामापूर येथील काष्ठशिल्पयुक्त प्रवेशद्वाराला संपूर्ण कोकणातील मंदिरांचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य मानता येत नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> मंदिराच्या प्रवेशद्वाराचा अभ्यास करताना द्वारचौकट, द्वारशाखा, ललाटबिंब, उंबरठा, शिल्प-अलंकरण, वापरलेले बांधकामसाहित्य आणि त्याचा गर्भगृह, अंतराळ किंवा मंडपाशी असलेला संबंध यांचा विचार करता येतो. कोकणातील काही मंदिरांमध्ये या वास्तुघटकांमध्ये लाकूड आणि स्थानिक काष्ठकारागिरीचा वापर झालेला दिसून येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> === प्राकार === प्राकार हा मंदिराच्या मुख्य वास्तूभोवती असलेला सीमांकित किंवा संरक्षित परिसर होय. मोठ्या मंदिरसमूहांमध्ये प्राकाराच्या परिसरात सीमाभिंत, प्रवेशद्वारे, प्रदक्षिणेसाठीचा मार्ग, उपदेवालये आणि इतर वास्तुघटकांचा समावेश होऊ शकतो. प्राकाराची रचना मंदिराच्या वास्तुयोजनेनुसार आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. बृहदीश्वर मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात मंदिराच्या परिसरातील प्राकार आणि त्यातील विविध वास्तुघटकांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="BrihadisvaraPrakara">{{cite web |title=Brihadisvara Temple — Enclosure |url=https://ignca.gov.in/brhadishvaratemple/ENCLOSURE/images/Des_Ec.html |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |publisher=Government of India |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिरांच्या परिसररचनेत प्राकाराचे स्वरूप मंदिरानुसार बदलू शकते. मालवण येथील देऊळवाडा हा एका स्वतंत्र मंदिराऐवजी पाच प्रमुख देवतांच्या मंदिरांचा धार्मिक समूह आहे. या समूहातील विविध देवालये एकाच धार्मिक परिसरात स्थित असून त्यांच्या भोवतालच्या अवकाशाचा वापर धार्मिक आणि सामुदायिक उपक्रमांसाठी केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरसमूहातील विविध देवालये परस्पर संबंधित धार्मिक अवकाशात स्थित आहेत. या परिसरात धार्मिक विधी, उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. त्यामुळे अशा मंदिरसमूहाचा अभ्यास करताना केवळ मुख्य मंदिराच्या वास्तूऐवजी संबंधित देवालये आणि त्यांच्यामधील परिसराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिराभोवतालची मोकळी जागा, प्रदक्षिणेसाठीचा मार्ग आणि सीमाभिंत हे प्राकाराच्या अभ्यासातील महत्त्वाचे घटक असू शकतात. तथापि, केवळ मंदिराभोवती मोकळी जागा किंवा मार्ग आहे म्हणून त्या परिसराला वास्तुशास्त्रीय अर्थाने प्राकार म्हणता येत नाही. प्राकाराची ओळख करण्यासाठी सीमाभिंत, प्रवेशव्यवस्था, परिसररचना आणि प्रदक्षिणा-अवकाश यांसारख्या वास्तुघटकांचा प्रत्यक्ष अभ्यास आवश्यक असतो. कोकणातील मंदिरांच्या परिसररचनेत स्थानिक भूगोल, मंदिराचा आकार, देवस्थानाची रचना आणि कालांतराने झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांमुळे विविधता आढळू शकते. काही ठिकाणी अनेक देवालयांचा समूह आढळतो, तर काही ठिकाणी मुख्य देवालयाभोवती मर्यादित परिसर किंवा इतर धार्मिक वास्तुघटक असू शकतात. त्यामुळे मोठ्या मंदिरसमूहांमध्ये आढळणारी बहुप्राकार पद्धती कोकणातील सर्व मंदिरांचे वैशिष्ट्य आहे असे मानता येत नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील प्राकाराचा अभ्यास करताना त्याची भौतिक सीमा, प्रवेशमार्ग, प्रदक्षिणा-अवकाश, उपदेवालये, मोकळ्या जागा आणि धार्मिक वापर यांचा एकत्रित विचार करता येतो. उपलब्ध मंदिर-दस्तऐवजीकरणावरून मंदिरपरिसराची रचना मंदिरनिहाय बदलू शकते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट मंदिराला प्राकारयुक्त मंदिर म्हणून वर्गीकृत करण्यासाठी त्या मंदिराच्या प्रत्यक्ष वास्तुरचनेचे दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="BrihadisvaraPrakara"/> === दीपमाळ === दीपमाळ हा महाराष्ट्रातील मंदिरपरिसरात आढळणारा एक वैशिष्ट्यपूर्ण वास्तुघटक आहे. साधारणपणे दगड किंवा विटांपासून उभारलेल्या निमुळत्या होत जाणाऱ्या स्तंभावर दिवे ठेवण्यासाठी ओळीने कोनाडे, हात किंवा इतर जागा तयार केलेल्या असतात. धार्मिक उत्सव आणि विशेष पूजाविधींच्या वेळी या दिव्यांमध्ये तेलाचे दिवे प्रज्वलित केले जातात. मराठी विश्वकोशानुसार दीपमाळ ही महाराष्ट्रीय मंदिरशिल्पाचे एक वैशिष्ट्य मानली जाते.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala">{{cite web |title=दीपमाळ – १ |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/18525/ |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=13 August 2026 }}</ref> दीपमाळेचा संबंध मंदिरातील धार्मिक आणि उत्सवी परंपरांशी आहे. मराठी विश्वकोशानुसार उत्सव, दिवाळी आणि त्रिपुरी पौर्णिमा यांसारख्या प्रसंगी दीपमाळा प्रज्वलित करण्याची प्रथा आढळते. तसेच नवसपूर्तीसाठी मंदिरासमोर दीपमाळ उभारण्याची प्रथा महाराष्ट्रात रूढ असल्याची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> कोकणातील काही मंदिरपरिसरांमध्येही दीपमाळा आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यातील वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण मंदिराच्या परिसरात मंदिरासमोरील चौथऱ्यावर पाच उंच दीपमाळा असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे.<ref name="WalawalLaxminarayanDeepmala">{{cite web |title=श्री देव लक्ष्मीनारायण |url=https://slntrust.org/Shree_dev.html |website=श्री देव लक्ष्मीनारायण |access-date=13 August 2026 }}</ref> दीपमाळ मंदिराच्या प्रांगणात स्वतंत्रपणे उभारलेली असू शकते. तिची उंची, दिव्यांची मांडणी, आकार आणि संख्या मंदिराच्या परिसरानुसार बदलू शकतात. त्यामुळे प्रत्येक कोकणी मंदिरात दीपमाळ असतेच असे मानता येत नाही. एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील दीपमाळेची रचना आणि स्थान यांचा अभ्यास त्या मंदिराच्या स्वतंत्र वास्तु-संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="WalawalLaxminarayanDeepmala"/> दीपमाळेच्या ऐतिहासिक विकासाबाबत विविध मते आढळतात. मराठी विश्वकोशात तिचा महाराष्ट्रीय मंदिरशिल्पातील वैशिष्ट्यपूर्ण घटक म्हणून उल्लेख असला तरी एखाद्या विशिष्ट दीपमाळेचे कालमान किंवा तिच्या निर्मितीचे कारण निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूशी संबंधित शिलालेख, ऐतिहासिक नोंदी, वास्तु-अभ्यास किंवा इतर पुराव्यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना दीपमाळेचा विचार मंदिराच्या परिसररचनेबरोबरच धार्मिक विधी आणि उत्सवपरंपरेच्या संदर्भात करता येतो. दीपमाळ ही काही मंदिरांच्या परिसरात धार्मिक वापराशी संबंधित तसेच दृश्यदृष्ट्या ठळक वास्तुघटक म्हणून आढळते.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> === शिखर आणि छत === शिखर आणि छत हे मंदिराच्या वास्तुरचनेतील महत्त्वाचे ऊर्ध्ववास्तु घटक आहेत. भारतीय मंदिर वास्तुशैलीतील विविध परंपरांमध्ये गर्भगृहाच्या वर शिखर किंवा त्यास अनुरूप ऊर्ध्ववास्तुची रचना आढळते; मात्र त्याचे स्वरूप प्रदेश, कालखंड आणि स्थापत्यपरंपरेनुसार बदलते. कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना शिखराची रचना आणि छताची बांधणी यांचा स्वतंत्र तसेच परस्परसंबंधित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या छतांच्या रचनेत स्थानिक हवामान आणि उपलब्ध बांधकामसाहित्याशी जुळवून घेतलेली पद्धत दिसून येते. दक्षिण कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासात स्थानिक साहित्याचा वापर, लाकडी तुळया व खांब आणि कौलारू छत यांचा उल्लेख आढळतो. काही मंदिरांमध्ये लेटराइट दगडाच्या संरचनेवर लाकडी घटकांचा आधार घेत छताची रचना करण्यात आली आहे.<ref name="Bokil2025">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |title=Someśvara Temple of Pawas, Ratnagiri District, Maharashtra – A Case Study |journal=Journal of History and Archaeology |volume=1 |issue=2 |pages=91–98 |year=2025 |publisher=Academic Research Foundation |url=https://www.arfjournals.com/image/catalog/Journals%20Papers/JHA/2025/No%202%20%282025%29/2_Raghunath%20Bokil.pdf |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील पारंपरिक मंदिरांच्या छतांमध्ये कौलांचा वापर आढळतो. दक्षिण कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासानुसार टेराकोटा कौले, लाकडी तुळया आणि खांब तसेच लेटराइट दगड यांचा वापर स्थानिक बांधकामपद्धतीचा भाग आहे.<ref name="Bokil2025"/> छताची रचना मंदिराच्या काष्ठवास्तूशीही संबंधित आहे. लाकडी तुळया, खांब आणि इतर संरचनात्मक घटक छताच्या बांधणीमध्ये वापरले जातात. कोकणातील मंदिर वास्तूंमध्ये काष्ठशिल्प आणि लाकडी बांधकामघटकांचा वापर आढळत असल्याचे विविध अभ्यास आणि दस्तऐवजीकरणातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="LoksattaKonkanTemple">{{cite web |last=मळेकर |first=अरुण |title=कोकणातील मंदिर वारसावास्तू आणि काष्ठशिल्पाकृती |url=https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/heritage-temple-in-konkan-1246377/ |website=लोकसत्ता |date=4 June 2016 |access-date=13 August 2026 }}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या वास्तुरचनेत शिखर आणि छताच्या संदर्भातील वैशिष्ट्ये स्वतंत्रपणे दिसून येतात. उपलब्ध दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये चौकोनी गर्भगृह, त्याला जोडलेला मंडप, अक्षीय नियोजन, लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकटी यांचा वापर आढळतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर येथील मंदिरसमूहाचे उदाहरण स्थानिक बांधकामसाहित्य आणि मंदिराच्या ऊर्ध्ववास्तुरचनेतील संबंधाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे आहे. मात्र, या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील शिखरांची रचना किंवा त्यांचे स्थान समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील मंदिरांच्या छतांची रचना आणि बाह्य स्वरूप स्थानिक वास्तुपरंपरेशी संबंधित आहे. काही मंदिरांमध्ये लेटराइट दगड, लाकूड आणि कौल यांचा संयुक्त वापर आढळतो. या बांधकामपद्धतीत स्थानिक संसाधने आणि पारंपरिक कारागिरी यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="Bokil2025"/><ref name="LoksattaKonkanTemple"/> कोकणातील सर्व मंदिरांना एकसारखे शिखर किंवा उतरते कौलारू छत असते असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य, वास्तूचा आकार आणि कालांतराने झालेली दुरुस्ती, विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार शिखर आणि छताच्या स्वरूपात फरक पडू शकतो. त्यामुळे प्रत्येक मंदिराच्या वास्तुरचनेचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिरांच्या शिखर आणि छताचा अभ्यास करताना वास्तुशैलीबरोबरच स्थानिक बांधकामसाहित्य, काष्ठवास्तू, कौलारू छत आणि पारंपरिक बांधकामतंत्र यांचा विचार करावा लागतो. दक्षिण कोकणातील मंदिरांच्या अभ्यासातून स्थानिक साहित्य आणि कारागिरी यांच्या आधारे विकसित झालेल्या प्रादेशिक वास्तुरूपाची उदाहरणे दिसून येतात.<ref name="Bokil2025"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> == कोकणातील काष्ठवास्तु == === लाकडी स्तंभ === कोकणातील काष्ठवास्तु परंपरेमध्ये लाकडी स्तंभांना संरचनात्मक तसेच कलात्मक महत्त्व आहे. मंदिरांच्या मंडपांसह काही धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या आणि छताशी संबंधित काष्ठघटकांचा वापर आढळतो. नितीन नारहर हाडप यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्र-अभ्यासात अशा विविध काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> लाकडी स्तंभांचा उपयोग केवळ भारवाहक घटक म्हणूनच होत नाही. हाडप यांच्या अभ्यासात काही मंदिरांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर चित्रित लाकडी पटल आढळल्याची नोंद आहे. त्यामुळे काही वास्तूंमध्ये संरचनात्मक आणि अलंकारिक कार्ये एकाच काष्ठघटकात एकत्रित झालेली दिसतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> लाकडी स्तंभांच्या अभ्यासात त्यांची रचना, आकारमान, पायथा, दंड, शीर्षभाग, तुळया आणि कंसांशी असलेला संबंध तसेच त्यावरील कोरीव किंवा चित्रित अलंकरण यांचा विचार करता येतो. या घटकांच्या रचनेत स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध लाकूड, वास्तूचा प्रकार आणि बांधकामाचा कालखंड यांनुसार फरक पडू शकतो. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील लाकडी स्तंभांची एकच प्रमाणबद्ध रचना होती असे मानता येत नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक अभ्यासातही लाकडी बांधकाम आणि अलंकरण यांना स्वतंत्र वास्तु-अभ्यासाचा विषय मानले गेले आहे. माधुकर श्रीपाद माटे यांचे *Deccan Woodwork* हे 1967 मध्ये Deccan College Post-Graduate and Research Institute, Poona यांनी प्रकाशित केलेले अभ्यासग्रंथ आहे.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या मंडपांमध्ये लाकडी स्तंभ, तुळया आणि कंस यांची परस्परसंबंधित संरचना छताला आधार देते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या अभ्यासात मंदिराच्या महामंडपात लाकडी स्तंभ, कंस आणि छताची रचना असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या मंदिराच्या वास्तूत लेटराइट दगड, लाकडी पटल, कंस आणि तुळया तसेच टेराकोटा कौलांचा वापर आढळतो.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> लाकडी स्तंभांवरील अलंकरणामध्ये धार्मिक प्रतिमा, वनस्पतिजन्य आकृतिबंध, प्राणी किंवा इतर सजावटीचे नमुने आढळू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट आकृतीचा धार्मिक किंवा ऐतिहासिक अर्थ निश्चित करताना संबंधित वास्तूचे दस्तऐवजीकरण, शिल्पविषयक अभ्यास आणि स्थानिक परंपरा यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ दृश्य साम्याच्या आधारे एखाद्या प्रतिमेचा निश्चित अर्थ लावणे योग्य ठरत नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या अभ्यासात लाकडी पटल, कंस आणि तुळयांबरोबरच लाकडी स्तंभ आणि महामंडपाच्या छताची नोंद करण्यात आली आहे. मंदिराच्या गर्भगृहाच्या बाह्य भिंतींवर भित्तिचित्रे असून महामंडपाच्या छतावरही चित्रांकन असल्याचे या अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. हे उदाहरण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंदिर वास्तूत काष्ठवास्तू, शिल्प आणि चित्रकलेच्या परस्परसंबंधाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचे आहे.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> कोकणातील लाकडी स्तंभांचा अभ्यास करताना त्यांच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठकोरीव काम, चित्रित पटल, स्थानिक कारागिरी आणि मंदिराच्या वास्तुरचनेशी असलेला संबंध यांचाही विचार करता येतो. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणावरून कोकणातील काष्ठवास्तूत कार्यात्मक बांधकाम आणि अलंकरणात्मक कलाविष्कार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasSomeshwar2025"/> === तुळया आणि कंस === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये तुळया आणि कंस हे महत्त्वाचे संरचनात्मक घटक आहेत. लाकडी स्तंभांवर आधारलेल्या तुळया छताच्या संरचनेचा भाग बनतात, तर कंस हे स्तंभ, तुळया आणि छताच्या रचनेतील जोडणी व आधाराशी संबंधित घटक म्हणून वापरले जातात. कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात लाकडी स्तंभांबरोबरच कंस, छताशी संबंधित काष्ठघटक आणि इतर लाकडी वास्तुघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठवास्तूमधील कंसांना काही वास्तूंमध्ये अलंकरणात्मक स्वरूपही प्राप्त झालेले दिसते. नितीन नारहर हाडप यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील अभ्यासात धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमधील काष्ठघटकांचे तसेच काष्ठअलंकरणाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे काही वास्तूंमध्ये कंसासारखे संरचनात्मक घटक वास्तूच्या दृश्यरचनेचाही भाग बनतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या मंडपांमध्ये तुळया, कंस आणि लाकडी स्तंभ यांची परस्परसंबंधित रचना आढळते. अशा रचनेत स्तंभ आणि कंसांच्या साहाय्याने तुळयांना आधार दिला जातो आणि त्यावर छताची संरचना उभारली जाते. या घटकांचा अभ्यास करताना त्यांचा संरचनात्मक उपयोग तसेच जोडणीची पद्धत आणि वापरलेले साहित्य यांचा विचार करता येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि तिच्या अलंकरणाच्या अभ्यासात माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाला महत्त्वाचे स्थान आहे. हा ग्रंथ 1967 मध्ये Deccan College Postgraduate and Research Institute, Poona यांनी प्रकाशित केला असून दख्खनमधील काष्ठकाम आणि वास्तु-अलंकरणाच्या अभ्यासाशी संबंधित आहे.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील कंसांच्या अलंकरणामध्ये स्थानिक कारागिरीचे विविध नमुने आढळू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट कंसावरील आकृतीला धार्मिक, पौराणिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ देताना संबंधित वास्तूचे दस्तऐवजीकरण, शिल्पविषयक अभ्यास आणि स्थानिक परंपरा यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ आकृतीच्या बाह्य स्वरूपावरून तिचा निश्चित अर्थ ठरविणे योग्य ठरत नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या अभ्यासातून कोकणातील मंदिर काष्ठवास्तूचे आणखी एक उदाहरण उपलब्ध होते. रघुनाथ बोकील यांच्या अभ्यासानुसार या मंदिरात कोरीव लाकडी स्तंभ आणि कंस असून त्यांच्यासोबत कौलारू छताची रचना आहे. मंदिराच्या वास्तूमध्ये स्थानिक साहित्याचा वापर करण्यात आलेला असून लाकूड, टेराकोटा कौले आणि लेटराइट दगड हे प्रमुख बांधकामसाहित्य असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या वास्तु-अभ्यासातून लाकडी स्तंभ, कंस, तुळया आणि कौलारू छत यांचा परस्परसंबंधही स्पष्ट होतो. या घटकांवर केलेले काष्ठकोरीव काम मंदिराच्या वास्तुरचनेला अलंकरणात्मक स्वरूप देते. त्यामुळे पावसचे उदाहरण कोकणातील संरचनात्मक काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरण यांचा एकत्रित अभ्यास करण्यासाठी उपयुक्त ठरते.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> कोकणातील सर्व मंदिरांमध्ये तुळया आणि कंसांची रचना एकसारखी आहे असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध लाकूड, वास्तूचे आकारमान आणि कालांतराने झालेली दुरुस्ती, विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार या घटकांच्या आकारमानात, प्रमाणात आणि अलंकरणात फरक पडू शकतो. त्यामुळे तुळया आणि कंसांचा अभ्यास मंदिरनिहाय वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे करणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील तुळया आणि कंसांचा अभ्यास करताना त्यांच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठकोरीव काम, अलंकरण, स्थानिक कारागिरी आणि मंदिराच्या वास्तुरचनेशी असलेला संबंध यांचाही विचार करता येतो. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणातून काष्ठवास्तूमध्ये कार्यात्मक बांधकाम आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasSomeshwar2025"/> या लेखाचे लिखाण स्रुरू आहे ....... == संदर्भ == f6pw1kkjn5vtw2j6de2oao0kl16bpo3 2701584 2701580 2026-08-13T10:53:29Z AdvAnantGholam 172574 2701584 wikitext text/x-wiki '''कोकणातील देवळांची वास्तुशैली''' केवळ धार्मिक वास्तूंच्या निर्मितीशी संबंधित परंपरा नसून, प्रदेशाचा भूगोल, हवामान, स्थानिक बांधकाम साहित्य, पारंपरिक कारागिरी, धार्मिक श्रद्धा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक परंपरा यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेली वास्तुपरंपरा म्हणून तिचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील देवळांचा अभ्यास करताना त्यांच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच वास्तुरचना, बांधकामतंत्र, वापरलेले साहित्य, परिसरनियोजन आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. आधुनिक स्थापत्य-अभ्यासांमध्येही कोकणातील मंदिर वास्तूंचा संबंध स्थानिक पर्यावरण, बांधकाम साहित्य, पारंपरिक नियोजन आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025">{{cite book |last=Korlekar |first=Vivek T. |last2=Desai |first2=Chetan S. |chapter=Temple Architecture in the Konkan: Integrating Sustainability and Cultural Legacy |title=Proceedings of the IIA International Research Conference 2024 – Anveshan, 29–31 August, Thiruvananthapuram, India: Asian Architectural Strategies for a Sustainable Future |pages=107–130 }}</ref> <ref name="Potdar2020">{{cite journal |last=Potdar |first=Komal |title=Vernacular Temple Architecture in Sindhudurg District, Konkan Region, Maharashtra |journal=INTACH Journal of Heritage Studies |volume=4 |issue=1 |year=2020 }}</ref> कोकणातील देवळांची वास्तुशैली एकसंध किंवा संपूर्ण प्रदेशात एकसारखी आढळणारी शैली नाही. रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या प्रदेशांमध्ये भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, धार्मिक परंपरा, स्थानिक कारागिरी आणि ऐतिहासिक विकास यांनुसार वास्तुरचनेत भिन्नता दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासात मंदिररचना, स्थानिक भूगोल, उपलब्ध साहित्य आणि पारंपरिक नियोजनपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="Potdar2020"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात भव्यता किंवा स्मारकीय आकारमानापेक्षा स्थानिक वास्तुपरंपरा आणि तिचा सामाजिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासानुसार कोकणातील काही धार्मिक वास्तूंचे स्वरूप स्थानिक निवासवास्तू आणि इतर गैर-स्मारकीय वास्तूंशी संबंधित दिसते. अशा वास्तूंमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक कारागिरी आणि धार्मिक उपयोग यांचा परस्परसंबंध आढळतो. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास केवळ त्यांच्या बाह्य रूपावर आधारित न ठेवता त्यांच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि धार्मिक संदर्भांसह करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DalviDalvi2010">{{cite book |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |chapter=Dismantling Cosmopolitanism: Transformations in the Sacred Heritage of the Non-Monumental in the Konkan |editor-last=Prashad |editor-first=Deependra |title=New Architecture and Urbanism: Development of Indian Traditions |pages=112–117 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |location=Newcastle upon Tyne |year=2010 }</ref><ref name="DalviDalvi2014">{{cite magazine |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |title=Politicizing the Sacred: Religious Architecture in the Konkan |magazine=Take on Art |volume=IV |issue=13 |date=January 2014 }}</ref> देवळाच्या वास्तुरचनेत गर्भगृह, मंडप, प्रवेशरचना, छत, प्राकार, दीपमाळ, काष्ठघटक आणि इतर पूरक वास्तुघटक यांचा समावेश होऊ शकतो; मात्र हे सर्व घटक प्रत्येक कोकणी देवळात समान स्वरूपात किंवा अनिवार्यपणे आढळतात असे मानता येत नाही. मंदिरनिहाय वास्तुरचना स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलू शकते. त्यामुळे कोकणातील देवळांची वास्तुशैली समजून घेताना समान वैशिष्ट्यांपेक्षा प्रादेशिक विविधता आणि स्थानिक अनुकूलन यांना अधिक महत्त्व देणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> कोकणातील देवळांची वास्तुशैली ही म्हणूनच धर्म, पर्यावरण, स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र, कारागिरी आणि ग्रामजीवन यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेण्याची वास्तुपरंपरा आहे. या लेखात या वास्तुपरंपरेचा अभ्यास तिच्या भौगोलिक आणि पर्यावरणीय पार्श्वभूमीपासून ऐतिहासिक विकास, स्थाननियोजन, वास्तुघटक, काष्ठवास्तु, शिल्पकला, कावी कला, बांधकाम साहित्य, प्रादेशिक वैशिष्ट्ये, सामाजिक उपयोग आणि संवर्धनाच्या प्रश्नांपर्यंत विविध अंगांनी करण्यात येतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DalviDalvi2010"/> == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीची संकल्पना == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा विचार केवळ देवळाच्या बाह्य आकारमानावरून करणे योग्य ठरत नाही. देवळाची निवडलेली जागा, परिसराशी असलेले नाते, गर्भगृह आणि मंडपाची रचना, प्रवेशमार्ग, छताची रचना, बांधकाम साहित्य, लाकूड आणि दगड यांचा वापर, वास्तू-अलंकरण, धार्मिक उपयोग तसेच स्थानिक समुदायाशी असलेले संबंध या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार केल्यास या वास्तुपरंपरेचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा संबंध पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक संसाधनांचा वापर, वास्तुघटक आणि सांस्कृतिक सातत्य यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तूंचे विश्लेषण करताना स्थानिक बांधकाम साहित्य, बांधकामतंत्र, वास्तुरचना आणि मंदिरांच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === कोकण आणि देऊळ वास्तू === कोकण प्रदेश महाराष्ट्राच्या पश्चिम भागात अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांगांच्या दरम्यान पसरलेला आहे. या प्रदेशात किनारी भाग, डोंगराळ प्रदेश, पठारी भूभाग, नद्या, खाड्या आणि दऱ्याखोऱ्यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या पश्चिमेस अरबी समुद्र आणि पूर्वेस सह्याद्री पर्वतरांगा असून या प्रदेशाचे भौगोलिक स्वरूप डोंगराळ, मध्यम उताराच्या पठारी आणि किनारी अशा व्यापक भूभागांत विभागलेले आहे.<ref name="GSDAKonkan">{{cite web |title=Konkan |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/ |website=Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्येही या प्रदेशातील सह्याद्री पर्वतरांगा, अरबी समुद्र, नद्या, किनारी मैदाने, लेटराइटची पठारे आणि डोंगराळ भूभाग यांची नोंद आढळते.<ref name="GazetteerRatnagiriGeography">{{cite web |title=Physical Features and Natural Resources — Geographical Regions |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> या भौगोलिक विविधतेच्या पार्श्वभूमीवर कोकणातील पारंपरिक देवळांच्या वास्तुरचनेचा अभ्यास करताना देवळाचे स्थान, परिसर, बांधकाम साहित्य आणि वास्तुरचनेचे पर्यावरणाशी असलेले संबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === प्रादेशिक वैशिष्ट्ये === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक बांधकामपद्धतीनुसार विविधता आढळते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक देऊळ वास्तुशैलीवरील अभ्यासात स्थानिक भूगोल, बांधकाम साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक वास्तुपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="Potdar2020"/> त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट देवळाच्या वास्तुरचनेवरून संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान वास्तुशैली निश्चित करणे योग्य ठरत नाही. त्याऐवजी रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या विविध भागांतील देवळांच्या वास्तुरचना, बांधकाम साहित्य, वास्तुघटक आणि स्थानिक परंपरा यांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास प्रादेशिक वैशिष्ट्ये अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येतात.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपात कालानुसारही बदल झाले आहेत. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासात कोकणातील गैर-स्मारकीय धार्मिक वास्तूंच्या स्थानिक स्वरूपात आधुनिक काळात झालेल्या परिवर्तनाचा विचार करण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार काही धार्मिक वास्तूंच्या रूपांतरणामध्ये पारंपरिक वास्तुघटक, स्थानिक प्रमाण आणि साहित्य यांच्यात बदल झाले असून धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपावर आधुनिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रक्रियांचाही प्रभाव पडला आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="DalviDalvi2014"/> === वास्तु आणि ग्रामजीवन === कोकणातील देऊळ हे केवळ धार्मिक उपासनेचे स्थान न राहता अनेक ठिकाणी ग्रामजीवनाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवहारांचेही केंद्र राहिले आहे. धार्मिक उत्सव, जत्रा, सामुदायिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरा यांमुळे देवळाचा परिसर आणि स्थानिक समाज यांच्यातील संबंध दृढ झालेले दिसतात. त्यामुळे देवळाच्या वास्तूचा अभ्यास करताना तिच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तूंचा विचार धार्मिक उपयोगाबरोबरच समुदायाच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासातून मंदिर वास्तू, स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि समुदायाच्या सांस्कृतिक जीवनातील परस्परसंबंध अधोरेखित होतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात Dalvi आणि Dalvi यांनी धार्मिक वास्तू, निवासवास्तू, वस्ती आणि सार्वजनिक अवकाश यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार पारंपरिक कोकणी वास्तुपरंपरेचे स्वरूप स्थानिक जीवनपद्धती, उपलब्ध साहित्य आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांशी संबंधित होते.<ref name="DalviDalvi2010"/> अशा प्रकारे कोकणातील देवळाची वास्तुरचना ही केवळ धार्मिक विधींसाठी आवश्यक असलेल्या वास्तुघटकांपुरती मर्यादित न राहता स्थानिक समाजाच्या सामुदायिक जीवनाशीही संबंधित अवकाश म्हणून अभ्यासता येते. तथापि, सर्व कोकणी देवळे समान प्रकारे सामाजिक केंद्र म्हणून वापरली जातात असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक देवळाच्या स्थानिक उपयोगाचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === धार्मिक वास्तू आणि सांस्कृतिक वारसा === कोकणातील देवळांचे महत्त्व त्यांच्या वास्तुरचनेपुरते मर्यादित नसून, त्या स्थानिक सांस्कृतिक वारशाच्या भौतिक अभिव्यक्ती म्हणूनही अभ्यासता येतात. देवळांशी संबंधित बांधकामतंत्र, काष्ठशिल्प, अलंकरण, धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांमधून वास्तुज्ञान आणि सांस्कृतिक परंपरांचे विविध पैलू व्यक्त होतात.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या दृष्टीने कोकणातील देवळांचा अभ्यास हा वास्तुकला, इतिहास, लोकसंस्कृती, पर्यावरण आणि वारसा-संवर्धन या विविध क्षेत्रांना जोडणारा बहुविषयक अभ्यास ठरतो. Korlekar आणि Desai यांनी कोकणातील देवळांच्या वास्तुशैलीचा संबंध स्थानिक संसाधने, बांधकामतंत्र, पर्यावरणीय परिस्थिती आणि सांस्कृतिक सातत्याशी जोडला आहे. Potdar यांच्या सिंधुदुर्गातील अभ्यासात स्थानिक भूगोल, साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक वास्तुपद्धती यांच्या संदर्भात देऊळ वास्तूंचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> देऊळ वास्तूंच्या संवर्धनाच्या दृष्टीने त्यांच्या भौतिक रचनेबरोबरच त्यांच्याशी संबंधित पारंपरिक कारागिरी आणि बांधकामज्ञानाचे दस्तऐवजीकरणही महत्त्वाचे ठरते. त्यामुळे कोकणातील देवळांचा वारसा समजून घेताना वास्तू, तिचे साहित्य, कारागिरी, धार्मिक उपयोग आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === हवामान आणि पर्जन्यमान === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना या प्रदेशाचे हवामान आणि विशेषतः मान्सूनचे पर्जन्यमान महत्त्वाचे पर्यावरणीय घटक ठरतात. अरबी समुद्रालगतचा प्रदेश, सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांचा भूभाग आणि मान्सूनशी संबंधित पर्जन्यमान यांमुळे पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात छताची रचना, पावसापासून संरक्षण, पाण्याचा निचरा आणि बांधकाम साहित्य यांसारख्या बाबींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या भौगोलिक रचनेत डोंगराळ, पठारी आणि किनारी भूभागांचा समावेश होतो.<ref name="GSDAKonkan"/> कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीवरील आधुनिक अभ्यासातही स्थानिक पर्यावरण, उपलब्ध संसाधने, पारंपरिक बांधकामपद्धती आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील देवळांच्या वास्तुरचनेत स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र आणि पर्यावरणाशी संबंधित बाबींचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> किनारी महाराष्ट्रातील पारंपरिक वस्तीच्या अभ्यासातून स्थानिक हवामान आणि भूभागाशी जुळवून घेतलेल्या वास्तुरचनेची उदाहरणे नोंदविण्यात आली आहेत. Harihareshwar येथील अभ्यासात पारंपरिक घरांच्या छतांमध्ये लाकडी घटकांवर आधारित कौलारू रचना आढळत असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात अशा छतांची देखभाल आणि त्यांच्यासमोरील संवर्धनविषयक अडचणींचाही विचार करण्यात आला आहे.<ref name="ManjrekarSharmaKeskar2021">{{cite book |last=Manjrekar |first=Shraddha Mahore |last2=Sharma |first2=Pallavi |last3=Keskar |first3=Poorva |chapter=Built Environment of Indian Villages: A Case Study of Coastal Village of Maharashtra |title=Architecture & Planning for Villages |year=2021 }}</ref> या निरीक्षणांचा उपयोग कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीच्या पर्यावरणीय संदर्भाचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो; मात्र घरांच्या वास्तुरचनेविषयीचे निष्कर्ष सर्व देवळांना थेट लागू करता येत नाहीत. देवळांच्या छतांची रचना, साहित्य आणि बांधकामतंत्र यांचा निष्कर्ष संबंधित देवळाच्या स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे काढणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील देवळांच्या अभ्यासात स्थानिक पर्यावरण आणि बांधकामपरंपरेचा विचार करण्याची आवश्यकता याच कारणामुळे अधोरेखित होते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === स्थानिक बांधकाम साहित्य === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या बांधकाम साहित्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. दगड, लेटराइट किंवा जांभा दगड, लाकूड, माती, चुना आणि कौले यांसारख्या साहित्याचा कोकणातील विविध पारंपरिक वास्तूंमध्ये वापर झालेला आढळतो. या साहित्याचा वापर त्यांच्या स्थानिक उपलब्धतेबरोबरच प्रदेशातील हवामान, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि कारागिरीशी संबंधित असल्याचे विविध वास्तु-अभ्यासांतून दिसून येते.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक देऊळ वास्तुशैलीवरील Komal Potdar यांच्या अभ्यासात देवळांच्या वास्तुरचनेचा संबंध स्थानिक भूगोल, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक वास्तुनियोजनाशी जोडण्यात आला आहे. या अभ्यासातून सिंधुदुर्गातील देऊळ वास्तूंच्या वास्तुघटकांचा आणि त्यांच्या स्थानिक संदर्भांचा अभ्यास करण्यात आल्याचे दिसते.<ref name="Potdar2020"/> लाकूड हे कोकणातील पारंपरिक वास्तुपरंपरेतील महत्त्वाचे साहित्य आहे. Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथात दख्खनमधील काष्ठवास्तू, लाकडी वास्तुघटक आणि काष्ठकारागिरीचा व्यापक अभ्यास करण्यात आला आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना हा व्यापक दख्खनी संदर्भ उपयुक्त ठरतो; मात्र त्यातील निष्कर्ष कोकणातील प्रत्येक देवळाला थेट लागू करता येत नाहीत.<ref name="Mate1967">{{cite book |last=Mate |first=Madhukar Shripad |title=Deccan Woodwork |series=Deccan College Building Centenary & Silver Jubilee Series |volume=49 |publisher=Deccan College Postgraduate and Research Institute |location=Poona |year=1967 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी परिसरातील विविध प्रकारच्या दगडांची तसेच लेटराइटची नोंद आढळते. या प्रदेशात बांधकामासाठी वापरता येणारे स्थानिक दगड उपलब्ध असल्याची नोंद या ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये करण्यात आली आहे.<ref name="GazetteerStone">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Building Stones |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_economic.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> स्थानिक बांधकाम साहित्याचा वापर हा कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीच्या अभ्यासातील एक महत्त्वाचा घटक आहे. तथापि, सर्व देवळांमध्ये समान साहित्य किंवा समान बांधकामपद्धती वापरली गेली असे मानता येत नाही. विशिष्ट देवळातील साहित्य निश्चित करण्यासाठी त्या देवळाचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Potdar2020"/><ref name="GazetteerStone"/> === जांभा दगड आणि इतर दगडांचा वापर === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक दगडांच्या उपलब्धतेला महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात बांधकामासाठी उपयुक्त अशा विविध प्रकारच्या खडकांची उपलब्धता असल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आढळते. त्यामध्ये granite-gneiss, quartzite, Deccan trap आणि laterite यांसारख्या खडकांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात स्थानिक भूगर्भीय रचना आणि बांधकाम साहित्य यांचा संबंध विचारात घेता येतो.<ref name="GazetteerStone"/> विशिष्ट देवळामध्ये कोणत्या प्रकारचा दगड वापरण्यात आला आहे, हे मंदिरनिहाय बदलू शकते. कुंकेश्वर देवळाच्या पायाभरणीत granite, तर वरील बांधकाम आणि घुमटामध्ये laterite वापरल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये आहे. यावरून एका देवळाच्या वास्तूमध्येही वेगवेगळ्या वास्तुघटकांसाठी भिन्न प्रकारच्या दगडांचा वापर झालेला दिसतो.<ref name="GazetteerKunkeshvar">{{cite web |title=Kunkeshvar |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Kunkeshvar.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> सावंतवाडी परिसरातील वाळवळ आणि आकेरी येथे बांधकामासाठी उपयुक्त दगडांच्या उपलब्धतेची नोंद जुन्या *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये आहे. त्यानुसार वाळवळ येथील दगड quartz किंवा quartzite प्रकारचा असून आकेरी येथील दगड slate-coloured talc-schist प्रकारचा, कठीण आणि बांधकामासाठी उपयुक्त असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच नोंदीत सावंतवाडी परिसरातील अनेक ठिकाणी laterite उत्खनन होत असल्याचाही उल्लेख आहे.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone">{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Minerals |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pro2_minerals.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> या नोंदींवरून कोकणातील पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात केवळ “जांभा दगड” या एका संज्ञेपुरते मर्यादित न राहता विविध स्थानिक दगडांचे प्रकार, त्यांची भौगोलिक उपलब्धता आणि विशिष्ट वास्तूंमध्ये झालेला वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. एखाद्या देवळात वापरलेल्या दगडाचा प्रकार निश्चित करण्यासाठी त्या देवळाचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण किंवा विश्वसनीय ऐतिहासिक नोंद आवश्यक आहे. वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण देवळाचा उल्लेख रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमधील स्थानवर्णनात आढळतो. देवळाचे स्थान नदीकाठी असल्याचे तसेच त्याच्या वास्तूत दगडाचा वापर आणि स्तंभांवरील कोरीव काम यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="GazetteerValavalTemple">{{cite web |title=Valaval |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Valaval.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> कुंकेश्वर देऊळ हे दगडी बांधकामातील विविधतेचे उदाहरण आहे. गॅझेटियरनुसार त्याच्या पायाभरणीत granite आणि वरील बांधकामात तसेच घुमटामध्ये laterite वापरण्यात आला आहे. देवळाच्या प्रवेशद्वारावरील शिलालेखाच्या आधारे इ.स. १६८० मध्ये त्याची दुरुस्ती आणि विस्तार झाल्याचीही नोंद आहे.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> कुंकेश्वर देवळाच्या बांधकामाचा अभ्यास करताना त्यामुळे केवळ वापरलेल्या दगडांच्या प्रकारांचा विचार न करता वास्तूच्या दुरुस्ती, विस्तार आणि नंतरच्या देखभालीच्या टप्प्यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. यामुळे सध्याच्या वास्तुरचनेतील विविध घटकांचा ऐतिहासिक विकास समजून घेण्यास मदत होते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुपरंपरेत लाकडाला महत्त्वाचे स्थान आहे. धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर काष्ठघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"> {{cite web |last=Hadap |first=Nitin Narhar |title=Konkan Woodwork: A Preliminary Note |website=Academia.edu |url=https://siu-in.academia.edu/DrNitinHadap |access-date=13 August 2026 }} </ref> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील काष्ठवास्तू आणि काष्ठकलांचा क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे विचार करण्यात आला आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणारे लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया आणि इतर काष्ठघटक यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचीही नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ वास्तूच्या संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून, त्यावर कोरीव काम आणि इतर अलंकरणात्मक प्रक्रिया करून वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपातही भर घालण्यात आली आहे. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना तिच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठशिल्प आणि अलंकरण यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या ग्रंथात दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, काष्ठकारागिरी आणि काष्ठशिल्प यांची व्यापक पार्श्वभूमी आढळते. हा संदर्भ कोकणातील काष्ठवास्तूचे स्थान व्यापक दख्खनी काष्ठपरंपरेच्या संदर्भात समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो; मात्र त्यातील सर्व वैशिष्ट्ये कोकणातील प्रत्येक देवळाला थेट लागू करता येत नाहीत.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना लाकडाचा वापर, स्थानिक कारागिरी, वास्तूतील काष्ठघटक, धार्मिक उपयोग आणि अलंकरण यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तू ही कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीतील केवळ सजावटीची बाब नसून, काही देवळांच्या वास्तुरचनेतील संरचनात्मक, कलात्मक आणि सांस्कृतिक घटक म्हणून तिचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुशैलीमध्ये लाकडाला विशेष महत्त्व आहे. धार्मिक आणि लौकिक अशा दोन्ही प्रकारच्या वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर वास्तुघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील लाकडी कलापरंपरेचे क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे अध्ययन करण्यात आले आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणाऱ्या लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, bracket figures, ceiling panels, lintels आणि इतर काष्ठघटकांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. तसेच काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून त्यावर कोरीव काम करून वास्तूला कलात्मक स्वरूप देण्यात आले. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तुचा अभ्यास हा वास्तुशास्त्र आणि काष्ठशिल्प या दोन्हींच्या संगमातून करणे आवश्यक ठरते. दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या संदर्भातून दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, कारागिरी आणि काष्ठशिल्पाची व्यापक पार्श्वभूमी समजण्यास मदत होते.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना स्थानिक लाकूड, कारागिरीचे तंत्र, धार्मिक उपयोग आणि वास्तूतील लाकडी घटकांचे परस्परसंबंध यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तु ही कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीची केवळ सजावटीची बाब नसून तिच्या संरचनात्मक आणि सांस्कृतिक स्वरूपाचा महत्त्वाचा भाग आहे. === काष्ठशिल्प आणि देऊळ वास्तु === काष्ठशिल्प हे कोकणातील देऊळ वास्तुपरंपरेतील महत्त्वाचे कलात्मक अंग आहे. लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, छताची पटलं आणि इतर काष्ठघटकांवर केलेले कोरीव काम वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालते. Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लाकडी कोरीव काम आढळल्याची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासात लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताची पटलं, तुळया आणि इतर काष्ठघटकांचा तसेच काही देवळांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवरील रंगीत काष्ठपटलांचा उल्लेख आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना त्यावरील प्रतिमा, अलंकरणात्मक नमुने, कोरीव कामाचे तंत्र, शैली, संभाव्य कालमान आणि त्यांचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ यांचा विचार करता येतो. Hadap यांच्या अभ्यासात काष्ठकलांमधील प्रतिमाशास्त्र, शैली, तंत्र, कलात्मक मूल्य आणि सामाजिक-धार्मिक इतिहास यांचाही विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे काष्ठशिल्प हे केवळ सजावटीचे अंग न राहता वास्तूशी संबंधित कलात्मक आणि सांस्कृतिक माहितीचा स्रोत म्हणूनही अभ्यासता येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर देवळांतील काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र अभ्यासही करण्यात आला आहे. या अभ्यासाचा केंद्रबिंदू या देवळांमध्ये जतन झालेल्या काष्ठशिल्प-पटलांचा असून, त्यामुळे पावस येथील काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र वास्तुशिल्पीय आणि कलाविषयक संदर्भात अभ्यास करता येतो.<ref name="PawasSomeshwar2025">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |title=Someśvara Temple of Pawas, Ratnagiri District, Maharashtra – A Case Study |journal=Journal of History and Archaeology |volume=1 |issue=2 |pages=91–98 |year=2025 |url=https://www.arfjournals.com/image/catalog/Journals%20Papers/JHA/2025/No%202%20%282025%29/2_Raghunath%20Bokil.pdf |access-date=13 August 2026 }}</ref> पावस येथील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना काष्ठशिल्प-पटलांची रचना, त्यावरील अलंकरण, वापरलेले साहित्य, कारागिरीचे तंत्र आणि देवळाच्या वास्तुरचनेतील त्यांचे स्थान यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. अशा अभ्यासातून रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठशिल्प परंपरेची स्थानिक वैशिष्ट्ये आणि तिचा देऊळ वास्तुशी असलेला संबंध अधिक स्पष्ट होण्यास मदत होऊ शकते.<ref name="PawasKashthashilpa2026">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Joshi |first2=Renuka |last3=Ambulkar |first3=Janhavi |last4=Gaikwad |first4=Tanvi |title=Case Study of Kashthashilpa Panels from Someshwara and Vishweshwar Temple of Pawas |journal=Kalākalpa: IGNCA Journal of Arts |volume=X |issue=2 |pages=71–84 |year=2026 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |location=New Delhi }}</ref> === काष्ठवास्तुतील संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक घटक === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये लाकडाचा वापर संरचनात्मक तसेच अलंकरणात्मक घटक म्हणून करण्यात आला आहे. स्तंभ, तुळया, छताचे घटक आणि चौकटी यांसारख्या काष्ठघटकांना वास्तूच्या संरचनेत भूमिका असतानाच, त्यांवरील कोरीव काम आणि इतर अलंकरणात्मक घटक वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काही धार्मिक वास्तूंमध्ये काष्ठशिल्पावर देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रतीके, पौराणिक प्रतिमा किंवा स्थानिक कलापरंपरांशी संबंधित अलंकरण आढळू शकते. मात्र, अशा प्रतिमांचे स्वरूप आणि त्यांचे अर्थ वास्तूनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे काष्ठशिल्पातील प्रतिमांचे अर्थ लावताना प्रत्यक्ष वास्तु-अभ्यास, शिल्पविषयक दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भ यांचा आधार घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठवास्तूच्या संवर्धनाचा विचार करताना तिच्या संरचनात्मक भूमिकेबरोबरच काष्ठशिल्पाचे कलात्मक आणि ऐतिहासिक महत्त्वही लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूंच्या दस्तऐवजीकरणात लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताची पटलं आणि इतर काष्ठघटकांची नोंद करण्यात आली आहे. अशा घटकांचे दस्तऐवजीकरण त्यांच्या वास्तुशिल्पीय, कलात्मक आणि सांस्कृतिक मूल्यांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास हा एका विशिष्ट कालखंडात अचानक निर्माण झालेल्या वास्तुप्रकाराच्या स्वरूपात पाहता येत नाही. या प्रदेशातील धार्मिक स्थापत्याच्या पुरातत्त्वीय पुराव्यांमध्ये प्राचीन शैलकृत धार्मिक वास्तूंचा समावेश होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील प्रारंभिक ब्राह्मणीय शैलकृत गुहा हे त्याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. या स्थळावर शैलकृत गुहा, शिल्पप्रतिमा आणि प्रतिमाशास्त्रीय घटक आढळतात आणि त्यांचा काल इ.स.च्या चौथ्या–पाचव्या शतकाच्या सुमारास निश्चित करण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |last3=Dhanawade |first3=Anjay |last4=Ganvir |first4=Shrikant |last5=Dalavi |first5=Hemant |title=Early Brahmanical Rock Cut Caves at Katalgaon-Javade, District Ratnagiri, Maharashtra, India |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Sri Lanka |volume=62 |issue=2 |year=2018 |pages=65–114 |url=https://www.royalasiaticsociety.lk/wp-content/uploads/2022/09/A-Contents-of-RASSL-Journals-for-Sale-up-to-2019-1.pdf |publisher=Royal Asiatic Society of Sri Lanka }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शैलकृत धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात पुढील संशोधनातूनही नवीन पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. Bokil आणि Kamble यांच्या २०२५ मधील अभ्यासात संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका शैलकृत गुहेची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासातून दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तुंच्या पुढील संशोधनाची आवश्यकता अधोरेखित करण्यात आली आहे.<ref name="BokilKambleRockCutCaves">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Kamble |first2=Riya |title=Newly Discovered Rock-Cut Caves from the Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Journal of Studies in South Asia |volume=1 |issue=1 |year=2025 |pages=17–24 |date=30 June 2025 |url=https://www.pbjournals.com/JSSA }}</ref> कोकणातील धार्मिक स्थापत्याच्या पुढील विकासाचा अभ्यास करताना दगडी वास्तू, काष्ठवास्तू, लेटराइटचा वापर, स्थानिक बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात स्थानिक साहित्य, वास्तुघटक आणि कारागिरी यांच्यातील संबंध दिसून येतात. काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, तुळया, दरवाजे, कंस आणि इतर काष्ठघटकांच्या वापराची नोंद झाली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास केवळ वास्तूच्या बाह्य स्वरूपावर आधारित न ठेवता पुरातत्त्वीय अवशेष, वास्तुरचना, शिल्पकला, प्रतिमाशास्त्र, ऐतिहासिक साधने आणि स्थानिक वास्तुपरंपरा यांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून करणे आवश्यक आहे. कातळगाव–जावडे येथील अभ्यासात शैलकृत वास्तुरचना आणि शिल्प-प्रतिमाशास्त्राचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे, तर कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या आधुनिक अभ्यासात वास्तू, स्थानिक परंपरा आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा कालानुक्रम निश्चित करताना प्रत्येक वास्तूचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय, ऐतिहासिक आणि वास्तुशिल्पीय पुरावा विचारात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध पुराव्यांवरून विविध कालखंडांतील धार्मिक स्थापत्याची वैशिष्ट्ये ओळखता येतात; मात्र आधुनिक कोकणातील सर्व देवळांची वास्तुरचना एका अखंड आणि एकरेषीय विकासातून निर्माण झाली असे मानणे योग्य ठरणार नाही. प्रदेशातील विविध भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक साहित्य, धार्मिक परंपरा आणि कारागिरी यांमुळे या वास्तुपरंपरेत प्रादेशिक विविधता निर्माण झालेली दिसते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === प्राचीन धार्मिक वास्तू === कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासासाठी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तुसमूह महत्त्वाचा पुरातत्त्वीय पुरावा आहे. कातळगाव आणि जावडे ही गावे लांजा तालुक्यात असून, तेथील शैलकृत वास्तू लेटराइट किंवा फेरिक्रीटच्या थरात कोरण्यात आल्या आहेत. Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार या स्थळाच्या एका परिसरात एकूण दहा शैलकृत वास्तूंची नोंद करण्यात आली आहे. त्यांपैकी काही वास्तूंच्या परिसरात शिल्पप्रतिमा, पादपीठे, कोनाडे आणि इतर वास्तुघटक आढळतात.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तू साधारणपणे इ.स.च्या चौथ्या–पाचव्या शतकाच्या कालखंडाशी संबंधित आहेत. या वास्तूंचे महत्त्व त्यांच्या प्राचीनतेबरोबरच त्यांच्या वास्तुरचनेत आणि शिल्पप्रतिमांमध्ये आहे. अभ्यासकांनी या वास्तूंची तुलना महाराष्ट्र, गोवा आणि दख्खनमधील इतर आरंभीच्या ब्राह्मणीय शैलकृत वास्तूंशी केली आहे. त्यामुळे पश्चिम किनारपट्टीवरील आरंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक स्थापत्याच्या अभ्यासात कातळगाव–जावडे हे महत्त्वाचे स्थळ ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील अनेक शैलकृत वास्तू आकाराने लहान आणि एककक्षीय स्वरूपाच्या आहेत. काही वास्तूंमध्ये पादपीठे किंवा आसनासदृश घटक आढळतात. अभ्यासानुसार या वास्तूंमध्ये प्रवेशासाठी स्वतंत्र विकसित दरवाजाची चौकट सामान्यतः आढळत नाही; सातव्या गुहेत मात्र दरवाजाच्या चौकटीशी संबंधित वैशिष्ट्ये असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या प्रकारच्या साध्या, एककक्षीय शैलकृत वास्तूंची उदाहरणे महाराष्ट्र आणि गोवा तसेच दख्खनमधील इतर स्थळांशी तुलनात्मक स्वरूपात अभ्यासली आहेत.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> या वास्तुसमूहातील शिल्पप्रतिमांमध्ये वैष्णव आणि शैव धार्मिक परंपरांशी संबंधित विषय आढळतात. अभ्यासात विष्णू, नरसिंह, कार्तिकेय, शिव-पार्वती आणि गंगावतरणाशी संबंधित शिल्पांचा तसेच ब्रह्मा किंवा बहुमुखी शिवाशी संबंधित असू शकणाऱ्या प्रतिमेचा विचार करण्यात आला आहे. काही प्रतिमांची ओळख निश्चित नसल्याने अभ्यासकांनी त्याबाबत संभाव्य मते मांडली आहेत.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील वास्तूंच्या अभ्यासातून शैलकृत स्थापत्य आणि धार्मिक प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट होतो. वास्तुरचना, शिल्पप्रतिमा आणि त्यांच्या प्रतिमाशास्त्रीय वैशिष्ट्यांचा एकत्रित अभ्यास केल्यामुळे आरंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक स्थापत्याच्या स्वरूपाचा अभ्यास करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तूंची तुलना दख्खन आणि पश्चिम भारतातील इतर आरंभीच्या ब्राह्मणीय शैलकृत वास्तूंशी करण्यात आली आहे. या तुलनेत काही वास्तुघटक आणि एककक्षीय रचनांमध्ये साम्य आढळते. त्यामुळे कातळगाव–जावडे येथील वास्तूंचा अभ्यास स्थानिक पुराव्यांपुरता मर्यादित न ठेवता व्यापक दख्खनी शैलकृत स्थापत्यपरंपरेच्या संदर्भातही करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या उपलब्धतेबाबत Raghunath Bokil आणि Riya Kamble यांच्या २०२५ मधील अभ्यासात योग्य शैलसाहित्याच्या मर्यादित उपलब्धतेमुळे या प्रदेशात शैलकृत वास्तूंची संख्या तुलनेने मर्यादित असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका नव्याने नोंद झालेल्या शैलकृत गुहेचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> या नव्या पुरातत्त्वीय नोंदींमुळे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या अभ्यासाला पुढील संशोधनाची दिशा मिळते. नव्याने नोंद होणाऱ्या स्थळांचे दस्तऐवजीकरण, त्यांची वास्तुरचना आणि शिल्पवैशिष्ट्यांचे तुलनात्मक विश्लेषण तसेच उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांचा अभ्यास यांद्वारे या वास्तुपरंपरेचे अधिक सुस्पष्ट आकलन होऊ शकते.<ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> कातळगाव–जावडे आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील इतर शैलकृत वास्तू या नंतरच्या कोकणी देऊळ वास्तुशैलीची थेट किंवा एकमेव पूर्वरूपे म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध पुरातत्त्वीय अभ्यास मात्र या वास्तूंमधून कोकणातील प्राचीन धार्मिक स्थापत्य, शैलकृत वास्तुरचना आणि प्रतिमाशास्त्रीय परंपरांचा महत्त्वपूर्ण पुरावा उपलब्ध करून देतात. त्यामुळे कोकणातील देऊळ स्थापत्याच्या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास करताना या शैलकृत वास्तूंचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भ म्हणून विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> === शिलाहार आणि मध्ययुगीन परंपरा === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहार राजवटीला महत्त्वाचे स्थान आहे. दक्षिण कोकणातील शिलाहार घराण्याची सत्ता साधारण इ.स. ७७० ते १०२० या कालखंडात होती. या घराण्याच्या सत्तेचा विस्तार सह्याद्री पर्वत आणि समुद्र यांच्या दरम्यानच्या दक्षिण कोकण प्रदेशाशी संबंधित होता. शिलाहारांच्या इतिहासाची माहिती ताम्रपट, शिलालेख आणि इतर ऐतिहासिक साधनांमधून उपलब्ध होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खारेपाटण ताम्रपट हे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे साधन आहे.<ref name="GazetteerShilaharas"> {{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }} </ref><ref name="Khobrekar1985"> Khobrekar, V. G. ''History of Konkan (1630–1818)''. Bombay, 1985. </ref> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अभ्यास करताना देवळांशी संबंधित संस्थात्मक कार्याचाही विचार करता येतो. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरनुसार खारेपाटण ताम्रपटांमधून देवळांशी शाळा आणि सत्रे संबंधित असल्याचे दिसून येते. या नोंदीवरून शिलाहारकालीन धार्मिक संस्था धार्मिक कार्याबरोबरच शिक्षण, संस्कृती आणि सामाजिक जीवनाशी संबंधित काही कार्ये करीत असल्याचे दिसते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय प्रभावाचा विस्तार काळानुसार बदलत गेला. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाचा आणि त्यांच्या राजकीय संबंधांचा उल्लेख आढळतो. खारेपाटण ताम्रपटासह उपलब्ध शिलालेखीय साधनांमधून दक्षिण कोकणातील शिलाहार राजांची नावे, त्यांची वंशपरंपरा आणि त्यांच्या राजकीय अधिपत्याशी संबंधित माहिती उपलब्ध होते.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="KharepatanaCopperPlate"> {{cite journal |last=Kielhorn |first=F. |title=Kharepatan Plates of Rattaraja; Saka-Samvat 930 |journal=Epigraphia Indica |volume=3 |pages=292–302 |year=1895 }} </ref> खारेपाटण ताम्रपट हा शिलाहार राजा रट्टाराजाच्या कारकीर्दीतील इ.स. 1008 चा महत्त्वाचा शिलालेखीय पुरावा मानला जातो. या ताम्रपटात शिलाहारांच्या पूर्वसूरींचा आणि त्यांच्या अधिपती असलेल्या राष्ट्रकूट व कल्याणी चालुक्य राजघराण्यांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांचे राजकीय स्थान आणि त्यांच्या अधिपत्यसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी हा ताम्रपट महत्त्वाचा स्रोत ठरतो.<ref name="KharepatanaCopperPlate"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहार शाखेचा संबंध गोवा प्रदेशाशीही होता. उपलब्ध ऐतिहासिक अभ्यासांनुसार या शाखेने सुरुवातीला राष्ट्रकूटांच्या आणि नंतर कल्याणी चालुक्यांच्या अधिपत्याखाली दक्षिण कोकणात सत्ता गाजवली. खारेपाटण व इतर ताम्रपटांमधील नोंदी या राजकीय संबंधांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाच्या ठरतात.<ref name="KharepatanaCopperPlate"/> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास करताना केवळ राजाश्रयाच्या आधारावर एखाद्या विद्यमान देवळाला शिलाहारकालीन मानणे योग्य ठरणार नाही. एखाद्या देवळाचे कालमान निश्चित करण्यासाठी वास्तुरचना, शिलालेख, मूर्तिशिल्प, बांधकामाचे स्तर आणि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशावर शिलाहारांची सत्ता होती हा तथ्यात्मक पुरावा आणि त्या प्रदेशातील विशिष्ट देवळाची वास्तू शिलाहारकालीन आहे हा दावा यांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या विकासात स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि स्थानिक कारागिरी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. पुढील काळातील कोकणातील देऊळ वास्तूंमध्ये दगड, लेटराइट आणि लाकूड यांचा विविध प्रकारे वापर झाल्याची उदाहरणे आढळतात. त्यामुळे मध्ययुगीन धार्मिक स्थापत्याचा अभ्यास केवळ राजवंशांच्या इतिहासापुरता मर्यादित न ठेवता स्थानिक वास्तुपरंपरा, बांधकाम साहित्य आणि कारागिरी यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहार सत्तेचा ऱ्हास इ.स. ११व्या शतकाच्या प्रारंभी झाला. त्यानंतर कोकणातील विविध प्रदेशांवर चालुक्य, कदंब, यादव आणि इतर राजकीय सत्तांचा प्रभाव पडला. या राजकीय बदलांचा परिणाम प्रदेशाच्या प्रशासन, सामाजिक जीवन आणि धार्मिक संस्थांवरही झाला.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन काळातील धार्मिक वास्तूंच्या परंपरेचा अभ्यास करताना राजकीय बदलांबरोबरच स्थानिक देवस्थानांच्या सातत्यपूर्ण परंपरेचाही विचार करणे आवश्यक आहे. अनेक देवळांमध्ये कालांतराने दुरुस्ती, विस्तार, पुनर्बांधणी किंवा नवीन वास्तुघटकांची भर पडलेली असू शकते. त्यामुळे आज अस्तित्वात असलेली वास्तू एखाद्या एकाच ऐतिहासिक कालखंडाची निर्मिती आहे असे गृहीत धरता येत नाही. कोकणातील मध्ययुगीन देऊळ स्थापत्याचा अभ्यास करताना वास्तूच्या प्रारंभिक निर्मितीबरोबरच तिच्या नंतरच्या दुरुस्ती, परिवर्तन आणि पुनर्बांधणीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="DalviDalvi2010"/> === आधुनिक काळातील परिवर्तन === आधुनिक काळात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये दुरुस्ती, नूतनीकरण, पुनर्बांधणी आणि बदलत्या बांधकाम पद्धतींचा वापर यांमुळे काही परिवर्तन झाले आहे. पारंपरिक मंदिर वास्तूंमध्ये स्थानिक साहित्य, लाकूड आणि स्थानिक बांधकामपरंपरांचा वापर आढळतो. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अलीकडील अभ्यासांमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक बांधकामतंत्र, पर्यावरणीय संदर्भ आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक नूतनीकरणामुळे काही मंदिरांच्या मूळ वास्तुरचनेत किंवा दृश्यस्वरूपात बदल होऊ शकतात. २०२५ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या *Deulkathan* या वास्तुशिक्षण प्रकल्पाच्या वृत्तांकनात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे दस्तऐवजीकरण आणि तिच्या बदलत्या स्वरूपाचा अभ्यास करण्यात आल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या वृत्तांकनात एका ग्रामदैवताच्या मंदिराच्या नूतनीकरणानंतर त्याचे काँक्रीटच्या एकसंध स्वरूपातील रूपांतर झाल्याचे उदाहरण देण्यात आले आहे.<ref name="Deulkathan2025">{{cite web |last=Iyengar |first=Shriram |title=Kala Ghoda Arts Festival 2025: This project by college students showcases stories of temple architecture in Konkan |url=https://www.mid-day.com/mumbai-guide/things-to-do/article/konkan-calling-23471346 |website=Mid-day |date=25 January 2025 |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक काळातील परिवर्तन मंदिराच्या मुख्य वास्तूपुरते मर्यादित नसून मंदिर परिसरातील सुविधांच्या विकासाशीही संबंधित आहे. मंदिरांच्या वापरातील बदल, भाविकांच्या वाढत्या गरजा आणि परिसरातील नव्या सुविधांची निर्मिती यांमुळे पारंपरिक वास्तू आणि आधुनिक वापर यांच्यात समन्वय साधण्याचा प्रश्न निर्माण होतो. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासांमध्ये मंदिरांच्या वास्तुरचनेबरोबरच त्यांचा परिसर, स्थानिक संसाधने आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचाही विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काही ऐतिहासिक मंदिरांच्या संवर्धनासाठी नियोजनबद्ध प्रकल्पही हाती घेण्यात आले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील धूतपापेश्वर मंदिरासाठी व्यवस्थापन आराखडा, सविस्तर प्रकल्प अहवाल आणि संवर्धन कार्याशी संबंधित प्रकल्प तयार करण्यात आला आहे. या प्रकल्पात मंदिर, उपदेवालये, उपयुक्तताविषयक वास्तू आणि मंदिर परिसरातील पर्यावरणीय घटक यांचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे.<ref name="DhootapapeshwarConservation">{{cite web |title=Dhootapapeshwar Temple — Management Plan & DPR & Conservation Works |url=https://anlassociates.com/projects/dhootapapeshwar-temple-management-plan-dpr-conservation-works |website=Abha Narain Lambah Associates |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे आधुनिक दस्तऐवजीकरण आणि शैक्षणिक अभ्यासही करण्यात येत आहेत. *Deulkathan* प्रकल्पामध्ये वास्तुशिक्षणातील विद्यार्थ्यांनी कोकणातील मंदिरांच्या वास्तुरचना आणि त्यांच्याशी संबंधित सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास करून त्यांचे दस्तऐवजीकरण केले. या प्रकल्पाचा उद्देश मंदिरांकडे केवळ वास्तुरूप म्हणून न पाहता त्यांच्याशी संबंधित स्थानिक जीवन, श्रद्धा आणि सांस्कृतिक संदर्भ समजून घेण्याशी संबंधित होता.<ref name="Deulkathan2025"/> कोकणातील मंदिरांच्या संवर्धनाच्या संदर्भात पारंपरिक वास्तुरचना आणि आधुनिक गरजा यांच्यातील समन्वय हा महत्त्वाचा विषय ठरतो. स्थानिक बांधकामसाहित्य, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि वास्तूचे सांस्कृतिक संदर्भ यांचा विचार करून संवर्धनाची प्रक्रिया राबविण्याची आवश्यकता वास्तु-अभ्यासांमध्ये अधोरेखित करण्यात आली आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक पुनर्बांधणी आणि संवर्धनाच्या प्रक्रियेत मंदिराच्या ऐतिहासिक वास्तुरचनेचे वैशिष्ट्य, स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक वास्तुघटक यांचे जतन करण्याचा प्रश्न त्यामुळे महत्त्वाचा ठरतो. आधुनिक सुविधांची आवश्यकता आणि विद्यमान वास्तु-वारशाचे संरक्षण यांच्यात समतोल साधणे हे अशा मंदिरांच्या संवर्धनातील प्रमुख आव्हानांपैकी एक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये आधुनिक काळात काही बदल झाले असले तरी पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक साहित्य आणि सांस्कृतिक संदर्भ यांचा अभ्यास सुरू आहे. त्यामुळे आधुनिक वापर आणि संवर्धनाच्या गरजा यांचा विचार करताना मंदिरांच्या वास्तुशास्त्रीय आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करण्याला महत्त्व प्राप्त झाले आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> == मंदिराचे स्थान आणि परिसर नियोजन == === देवस्थान आणि ग्रामजीवन === कोकणातील मंदिरांची भूमिका केवळ धार्मिक उपासनेपुरती मर्यादित नसून काही ठिकाणी ती स्थानिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशीही संबंधित आहे. विशेषतः ग्रामदैवतांच्या देवस्थानांचा संबंध स्थानिक श्रद्धा, धार्मिक विधी आणि ग्रामसमुदायाच्या सामुदायिक व्यवहारांशी आढळतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मालवण येथील देऊळवाड्याच्या वास्तु-अभ्यासात ग्रामदैवतांना गावाचे रक्षक मानले जात असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासानुसार देऊळवाडा हा स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि विधींशी संबंधित महत्त्वाचा सार्वजनिक अवकाश आहे.<ref name="DeulwadaMalvan">{{cite web |title=Temples of Deulwada, Malvan |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Deulwada-Document-2018.pdf |website=IES College of Architecture |publisher=IES College of Architecture |location=Mumbai, Maharashtra |year=2018 |access-date=13 August 2026 }}</ref> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणानुसार ग्रामदैवतांची मंदिरे एका समूहाच्या स्वरूपात देवस्थान परिसरात स्थित आहेत. अशा परिसरात मुख्य देवतेच्या मंदिराबरोबरच इतर संबंधित देवतांची मंदिरे आणि धार्मिक घटकही आढळतात. त्यामुळे काही देवस्थानांची परिसररचना ही केवळ एका स्वतंत्र मंदिरापुरती मर्यादित न राहता अनेक धार्मिक घटकांचा समावेश असलेल्या समूहाच्या स्वरूपात दिसून येते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> देवस्थानाचा परिसर धार्मिक वापराबरोबरच सामुदायिक उपक्रमांसाठीही वापरला जाऊ शकतो. मालवणच्या देऊळवाड्याच्या अभ्यासानुसार मंदिरांतील मंडपांचा उपयोग धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो. त्यामुळे मंदिराच्या वास्तुरचनेतील काही अवकाशांना धार्मिक वापराबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगाचेही स्वरूप प्राप्त होते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिर आणि ग्रामजीवन यांचा संबंध उत्सव आणि धार्मिक विधींच्या वेळी अधिक स्पष्ट होतो. अशा प्रसंगी मंदिर परिसरात ग्रामसमुदाय आणि भाविकांचा सहभाग वाढतो आणि उपलब्ध सार्वजनिक अवकाशाचा वापर व्यापक स्वरूपात केला जातो. त्यामुळे मंदिराच्या परिसररचनेचा अभ्यास करताना दैनंदिन धार्मिक वापराबरोबरच उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांच्या वेळी होणाऱ्या वापराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> देवस्थानाच्या परिसरात नैसर्गिक घटकांनाही धार्मिक महत्त्व प्राप्त होऊ शकते. मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणात काही वडाची झाडे ‘महा पुरुष’ म्हणून पूजली जात असल्याचे नमूद केले आहे. या वृक्षांभोवती प्रदक्षिणेसाठी चौथरे बांधण्यात आले आहेत. यावरून काही ठिकाणी धार्मिक अवकाशाची व्याप्ती मंदिराच्या बांधलेल्या वास्तूंपलीकडे पूजनीय नैसर्गिक घटकांपर्यंत विस्तारलेली दिसते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> या उदाहरणावरून कोकणातील काही देवस्थानांमध्ये मंदिर, संबंधित देवालये, धार्मिक विधी, सार्वजनिक अवकाश आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक व्यवहार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. तथापि, मालवणच्या देऊळवाड्याचे उदाहरण संपूर्ण कोकणातील सर्व मंदिरांच्या परिसररचनेचे प्रतिनिधित्व करते असे गृहीत धरता येत नाही. मंदिरांचे स्थान आणि परिसररचना स्थानिक परंपरा, भौगोलिक परिस्थिती आणि उपलब्ध वास्तुघटकांनुसार बदलू शकते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील मंदिरांचे स्थान आणि परिसर यांचा विचार करताना नैसर्गिक भौगोलिक घटकांचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुणकेश्वर मंदिर हे याचे एक उदाहरण आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार प्राचीन कुणकेश्वर शिवमंदिर अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर स्थित आहे. मंदिराच्या मागील बाजूस समुद्र असून मंदिर परिसरात धार्मिक आणि नैसर्गिक घटकांचे निकट सहअस्तित्व दिसून येते.<ref name="KunkeshwarTourism">{{cite web |title=Kunkeshwar |url=https://maharashtratourism.gov.in/beach/kunkeshwar/ |website=Department of Tourism, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> मालवणचा देऊळवाडा आणि कुणकेश्वर मंदिर ही उदाहरणे विचारात घेतल्यास कोकणातील मंदिरांचे स्थान आणि परिसर यांचा अभ्यास केवळ मुख्य देवालयाच्या वास्तुरचनेपुरता मर्यादित राहत नाही. देवस्थानातील इतर धार्मिक वास्तू, सार्वजनिक अवकाश, स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक वापर आणि परिसरातील नैसर्गिक घटक यांचाही मंदिराच्या एकूण वास्तु-संदर्भात विचार करावा लागतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="KunkeshwarTourism"/> === मंदिराभोवतालची रचना === कोकणातील काही मंदिरसमूहांमध्ये मुख्य देवालयाबरोबरच इतर देवतांची मंदिरे, मंडप आणि धार्मिक वापराच्या जागा एकाच परिसरात आढळतात. मालवण येथील देऊळवाड्यात पाच प्रमुख देवतांची मंदिरे एकाच धार्मिक परिसरात समूहाने स्थित आहेत. दस्तऐवजीकरणानुसार या मंदिरांचा विकास वेगवेगळ्या कालखंडांत झाला असून, काही मंदिरांमध्ये कालांतराने बाह्य मंडपांची भर पडली आहे.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवणच्या देऊळवाड्यातील मंदिरपरिसराचा वापर धार्मिक कार्यांबरोबरच सामुदायिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांसाठी केला जातो. उपलब्ध दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरांतील मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या कार्यक्रमांसाठी केला जातो. त्यामुळे काही मंदिरांच्या परिसरातील मंडपांना धार्मिक वापराबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगाचे स्वरूप प्राप्त झालेले दिसते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिराभोवतालच्या धार्मिक अवकाशात नैसर्गिक घटकांचाही समावेश आढळतो. मालवणच्या देऊळवाड्यातील काही वडाची झाडे ‘महा पुरुष’ म्हणून पूजली जातात. या वृक्षांभोवती प्रदक्षिणेसाठी चौथरे बांधण्यात आले आहेत. त्यामुळे या देवस्थानाच्या धार्मिक अवकाशात बांधलेल्या वास्तूंबरोबरच पूजनीय नैसर्गिक घटकांचाही समावेश झालेला दिसतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूह हा मंदिर आणि जलपरिसर यांच्या संबंधाचे उदाहरण आहे. हा मंदिरसमूह दामापूर तलावाच्या बांधावर विकसित झाला असून, मुख्य भगवती मंदिराबरोबर सातेरी देवी, नारायण आणि ब्राह्मण यांची मंदिरेही या परिसरात आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati">{{cite web |title=Baandh Rakshak Bhagwati: The Sacred Waterfront |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Dhamapur-Bhagwati-Document-2019.pdf |website=IES College of Architecture |year=2019 |access-date=13 August 2026 }}</ref> दामापूर येथील भगवती मंदिराचा सभामंडप धार्मिक कार्यांबरोबरच सामुदायिक वापरासाठीही केला जातो. दस्तऐवजीकरणानुसार या सभामंडपात पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या काळातील सामुदायिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. त्यामुळे या मंदिरसमूहातील मंडप हा धार्मिक आणि सामाजिक वापरासाठी उपयुक्त अवकाश म्हणून कार्य करतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये स्थानिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली लेटराइट दगडाची बांधकामपद्धती आणि काष्ठचौकटींचा वापर आढळतो. दस्तऐवजीकरणानुसार काही वास्तूंमध्ये अक्षीय नियोजन, चौकोनी गर्भगृह आणि त्याला जोडलेला मंडप आढळतो. हे मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त स्वरूपाचे आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण आणि दामापूर येथील उदाहरणांवरून मंदिराभोवतालची रचना स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलू शकते. काही ठिकाणी अनेक देवालयांचा समूह, काही ठिकाणी पूजनीय नैसर्गिक घटकांशी संबंधित धार्मिक अवकाश, तर काही ठिकाणी जलस्रोताशी संबंधित मंदिरपरिसर आढळतो. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील मंदिरांसाठी एकच निश्चित परिसर-नियोजन पद्धती अस्तित्वात आहे असे म्हणता येत नाही.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना मुख्य देवालयाबरोबरच संबंधित देवालये, मंडप, नैसर्गिक घटक, जलस्रोत आणि सामुदायिक वापर यांचाही विचार करावा लागतो. मालवण आणि दामापूर येथील उदाहरणांमधून धार्मिक वास्तू आणि त्यांच्या परिसरातील नैसर्गिक व सामाजिक घटक यांच्यातील परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> == कोकणातील मंदिराची वास्तुरचना == === गर्भगृह === गर्भगृह किंवा गाभारा हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील प्रमुख घटक आहे. मुख्य देवतेची प्रतिमा किंवा विग्रह ज्या पवित्र कक्षात प्रतिष्ठित केला जातो, त्या कक्षाला गर्भगृह म्हणतात. भारतीय मंदिर वास्तुशैलीत गर्भगृहाला महत्त्वाचे स्थान असून त्याच्या पुढील भागात उपासना, दर्शन आणि धार्मिक विधींसाठी मंडपाची रचना केली जाते.<ref name="TempleArchitectureBasic">{{cite web |title=Three key forms of temple architecture |url=https://amritmahotsav.nic.in/blogdetail.htm?70= |website=Azadi Ka Amrit Mahotsav |publisher=Ministry of Culture, Government of India |date=1 March 2022 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील काही मंदिरांच्या वास्तु-अभ्यासांमध्ये गर्भगृहाची रचना स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि उपलब्ध साहित्याशी संबंधित असल्याचे दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणानुसार येथील वास्तूंमध्ये स्थानिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली लेटराइट दगडाची बांधकामपद्धती आणि काष्ठचौकटींचा वापर आढळतो. या मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये अक्षीय नियोजन, चौकोनी गर्भगृह आणि त्याला जोडलेला मंडप आढळतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरसमूहात गर्भगृह आणि मंडप यांचा परस्परसंबंध मंदिराच्या वास्तुरचनेचा महत्त्वाचा भाग आहे. गर्भगृहात देवतेची प्रतिष्ठापना केली जाते, तर त्याला जोडलेला मंडप धार्मिक तसेच सामुदायिक वापरासाठी केला जातो. त्यामुळे या मंदिरसमूहात गर्भगृह आणि मंडप यांची रचना धार्मिक अवकाशाच्या सलगतेशी संबंधित असल्याचे दिसून येते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील सर्व मंदिरांच्या गर्भगृहांची रचना एकसारखी असल्याचे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, देवतेचे स्वरूप, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य तसेच कालांतराने झालेली दुरुस्ती, विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार गर्भगृहाच्या आकारमानात आणि त्याच्या सभोवतालच्या वास्तुरचनेत फरक पडू शकतो. त्यामुळे कोकणातील गर्भगृहाच्या वास्तुरचनेचा अभ्यास करताना प्रत्येक मंदिराचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण विचारात घेणे आवश्यक ठरते. गर्भगृहाच्या अभ्यासात त्याचे आकारमान, भिंतींची रचना, प्रवेशद्वार, देवतेची प्रतिष्ठापना, मंडपाशी असलेला संबंध आणि छत किंवा शिखराची रचना यांसारख्या वास्तुघटकांचा विचार केला जातो. कोकणातील काही मंदिरांच्या अभ्यासांमध्ये या घटकांवर स्थानिक बांधकामसाहित्य, काष्ठवास्तू आणि स्थानिक वास्तुपरंपरांचा प्रभाव दिसून येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाचे उदाहरण कोकणातील स्थानिक बांधकामपरंपरा, अक्षीय नियोजन आणि गर्भगृह-मंडप यांच्या परस्परसंबंधाचा अभ्यास करण्यासाठी उपयुक्त ठरते. मात्र, या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मंदिरांच्या गर्भगृहाची एकसमान वास्तुरचना निश्चित करता येत नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> === अंतराळ === अंतराळ (अंतराल) हा काही भारतीय मंदिरांच्या वास्तुरचनेत गर्भगृह आणि मंडप यांच्यामधील संक्रमण-अवकाश म्हणून आढळणारा वास्तुघटक आहे. मंदिराच्या आराखड्यानुसार तो गर्भगृह आणि मंडप यांना जोडणारा मध्यवर्ती भाग असू शकतो.<ref name="AntaralaIMPART">{{cite web |title=Antarala |url=https://imp-art.org/definitions/antarala/ |website=IMPART Encyclopedia of Art |date=17 February 2026 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुरचनेत अंतराळाची उपस्थिती मंदिरानुसार बदलू शकते. स्थानिक वास्तुपरंपरा, मंदिराचा कालखंड, उपलब्ध बांधकामसाहित्य आणि मंदिराच्या नंतरच्या विस्तार किंवा पुनर्बांधणीमुळे गर्भगृह आणि मंडप यांच्यातील संक्रमण-अवकाशाच्या रचनेत फरक पडू शकतो. त्यामुळे कोकणातील प्रत्येक मंदिराच्या आराखड्याचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अंतराळ असलेल्या मंदिरांच्या वास्तुरचनेत त्याचा संबंध गर्भगृह, मंडप आणि मंदिराच्या अक्षीय नियोजनाशी असतो. अशा मंदिरांमध्ये गर्भगृहातून मंडपाकडे जाणाऱ्या वास्तुक्रमातील मध्यवर्ती भाग म्हणून अंतराळाचे कार्य समजता येते. त्याचे स्वरूप, आकारमान आणि मंडपाशी असलेली जोडणी मंदिराच्या आराखड्यानुसार बदलू शकते. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा विचार करताना अंतराळाची रचना केवळ स्थापत्यशास्त्रीय संज्ञेच्या आधारे निश्चित करता येत नाही. स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि उपलब्ध साहित्य यांच्यासोबतच मंदिराचा ऐतिहासिक विकास, नंतर झालेले विस्तार आणि पुनर्बांधणी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासांमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक बांधकामपद्धती आणि वास्तुघटक यांच्या परस्परसंबंधावर भर देण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अंतराळाचा अभ्यास करताना त्याचे गर्भगृहाशी असलेले प्रमाण, मंडपाशी असलेली जोडणी, प्रवेशद्वारांची रचना, भिंती आणि छत यांसारख्या वास्तुघटकांचा विचार करता येतो. उपलब्ध वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे या घटकांमध्ये झालेल्या बदलांचा अभ्यास करून मंदिराच्या वास्तु-विकासाचे विविध टप्पे समजून घेण्यास मदत होऊ शकते.<ref name="SompuraAntarala">{{cite book |last=Sompura |first=Kantilal F. |title=The Structural Temples of Gujarat, Upto 1600 A.D. |publisher=Gujarat University |location=Ahmedabad |year=1968 |page=598 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीतील विविधता लक्षात घेता अंतराळाची रचना सर्व मंदिरांमध्ये समान असेलच असे नाही. ज्या मंदिरांमध्ये हा वास्तुघटक प्रत्यक्ष आढळतो, तेथे त्याचे स्थान, रचना आणि कार्य यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="SompuraAntarala"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === मंडप === मंडप हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील महत्त्वाचा अवकाश असून तो सामान्यतः गर्भगृहाच्या पुढील भागात स्थित असतो. भारतीय मंदिर वास्तुशैलीत मंडपाचा उपयोग दर्शन, उपासना आणि धार्मिक विधींसाठी केला जातो. मंदिराच्या आकारमानानुसार आणि वास्तुपरंपरेनुसार मंडपाची रचना, आकार आणि मांडणी बदलू शकते.<ref name="TempleArchitectureBasic"/> कोकणातील काही मंदिरांमध्ये मंडपाच्या रचनेवर स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणानुसार काही मंदिरांमध्ये चौकोनी गर्भगृहाला मंडप जोडलेला असून, मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त स्वरूपाचे आहेत. या वास्तूंमध्ये लेटराइट दगडाचे बांधकाम आणि काष्ठचौकटींचा वापर आढळतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या सभामंडपाचा वापर धार्मिक कार्यांबरोबरच सामुदायिक उपक्रमांसाठीही केला जातो. दस्तऐवजीकरणानुसार या सभामंडपात पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या काळातील सामुदायिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. त्यामुळे या उदाहरणात मंडप हा धार्मिक वापराबरोबरच सामाजिक व्यवहारांसाठीही वापरला जाणारा अवकाश आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण येथील देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणात मंदिरसमूहातील मंडपांचा धार्मिक आणि सामुदायिक वापर नोंदविण्यात आला आहे. या मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील मंदिरांच्या काष्ठवास्तूमध्ये मंडपातील लाकडी घटकांनाही महत्त्व आहे. लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस आणि छताशी संबंधित घटकांचा वापर कोकणातील काष्ठवास्तूच्या अभ्यासात नोंदविण्यात आला आहे. दामापूर येथील मंदिरसमूहात लेटराइट दगड आणि काष्ठचौकटी यांचा संयुक्त वापर आढळतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> मंडपाचे स्वरूप मंदिरानुसार बदलू शकते. काही ठिकाणी तो खुला आणि स्तंभयुक्त असतो, तर काही मंदिरांमध्ये अधिक बंदिस्त किंवा विस्तारित सभामंडप आढळू शकतो. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य, धार्मिक वापर आणि कालांतराने झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांमुळे मंडपाच्या रचनेत विविधता निर्माण होऊ शकते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना मंडपाचे आकारमान, गर्भगृहाशी असलेली जोडणी, स्तंभांची मांडणी, छताची रचना, प्रवेशव्यवस्था आणि उपलब्ध वास्तुघटक यांचा विचार करता येतो. दामापूर आणि मालवण येथील उदाहरणांवरून मंडप हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील घटक असण्याबरोबरच काही ठिकाणी धार्मिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक वापराशी संबंधित अवकाश म्हणूनही कार्य करत असल्याचे दिसून येते.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DeulwadaMalvan"/> === सभामंडप === सभामंडप हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील तुलनेने विस्तृत अवकाश असून काही मंदिरांमध्ये त्याचा उपयोग धार्मिक तसेच सामुदायिक कार्यांसाठी केला जातो. मंदिराच्या वास्तुपरंपरेनुसार त्याचे आकारमान, रचना आणि उपयोग बदलू शकतात. दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात मंदिरातील प्रमुख भागाचा वापर ग्रामसमुदायाच्या बैठका आणि चर्चांसाठी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिराचा सभामंडप किंवा सभेसाठीचा प्रमुख भाग ग्रामजीवनाशी संबंधित आहे. या जागेचा उपयोग गावातील ज्येष्ठांच्या बैठका आणि स्थानिक विषयांवरील चर्चांसाठी केला जातो. त्यामुळे या मंदिराच्या संदर्भात सभामंडपाला धार्मिक वापराबरोबरच सामुदायिक स्वरूप प्राप्त झालेले दिसते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण येथील देऊळवाड्याच्या वास्तु-अभ्यासातही मंदिरातील मंडपांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक वापराची नोंद आढळते. काही मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> सभामंडपाच्या वास्तुरचनेत स्तंभ, तुळया, छत आणि प्रवेशव्यवस्था यांसारख्या घटकांना महत्त्व असते. कोकणातील काही मंदिरांमध्ये दगडी बांधकाम आणि काष्ठवास्तू यांचा संयुक्त वापर आढळतो. दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणानुसार काही मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त असून, मंदिरांच्या बांधकामात लेटराइट दगड आणि काष्ठचौकटींचा वापर करण्यात आला आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> कोकणातील सभामंडपांची रचना मंदिरानुसार बदलू शकते. स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य, मंदिराचा कालखंड, धार्मिक वापर आणि कालांतराने झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांमुळे सभामंडपाच्या आकारमानात आणि वास्तुरचनेत विविधता निर्माण होऊ शकते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> सभामंडपाचा अभ्यास करताना त्याचे आकारमान, गर्भगृहाशी असलेली जोडणी, स्तंभांची मांडणी, छताची रचना, प्रवेशव्यवस्था आणि वापराचे स्वरूप यांचा विचार करता येतो. दामापूर आणि मालवण येथील उदाहरणांवरून काही मंदिरांमध्ये सभामंडप हा धार्मिक वास्तुरचनेतील घटक असण्याबरोबरच स्थानिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवहारांसाठी वापरला जाणारा अवकाश असल्याचे दिसून येते.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DeulwadaMalvan"/> === प्रवेशद्वार === मंदिराचे प्रवेशद्वार हे बाह्य परिसरातून मंदिराच्या अंतर्गत धार्मिक अवकाशाकडे जाणारा महत्त्वाचा वास्तुघटक आहे. मंदिराच्या प्रवेशद्वाराच्या रचनेत द्वारचौकट, उंबरठा, ललाटबिंब आणि विविध प्रकारचे अलंकरण यांचा समावेश होऊ शकतो. मंदिर-द्वाराचा अभ्यास करताना त्याची वास्तुरचना, शिल्पसजावट आणि मंदिराच्या अंतर्गत अवकाशाशी असलेला संबंध विचारात घेतला जातो.<ref name="TempleDoorwayJio">{{cite web |title=The Temple Doorway |url=https://exhibits.jioinstitute.edu.in/spotlight/hindu-temple-doorway-context-and-manifestations |website=Jio Institute |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील काही मंदिरांमध्ये प्रवेशद्वाराच्या रचनेत लाकूड आणि काष्ठकोरीव कामाचा वापर आढळतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात अंतराळाकडे जाणाऱ्या लाकडी प्रवेशद्वाराचा उल्लेख असून, त्यावर काष्ठकोरीव अलंकरण करण्यात आल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरातील या लाकडी प्रवेशद्वाराच्या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण आहे. त्याच्या विविध द्वारशाखांवर सिंह, हनुमान आणि गरुड यांच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. ललाटबिंबाच्या भागात गणेशाची प्रतिमा असून, वरच्या आडव्या पट्टीवर नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे शिल्प असल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद केले आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> या प्रकारच्या काष्ठशिल्पयुक्त प्रवेशद्वारातून मंदिराच्या वास्तुरचनेत कार्यात्मक आणि अलंकारिक घटकांचा एकत्रित वापर दिसून येतो. तथापि, प्रवेशद्वारावरील विशिष्ट प्रतिमांना धार्मिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ देताना संबंधित शिल्पाचा संदर्भ, स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक किंवा कला-अभ्यासातील पुरावे विचारात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील मंदिरांच्या प्रवेशद्वारांची रचना एकसारखी नसते. मंदिराचा कालखंड, बांधकाम साहित्य, स्थानिक कारागिरी, मंदिराचे आकारमान आणि कालांतराने झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार प्रवेशद्वाराच्या रचनेत विविधता आढळू शकते. त्यामुळे दामापूर येथील काष्ठशिल्पयुक्त प्रवेशद्वाराला संपूर्ण कोकणातील मंदिरांचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य मानता येत नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> मंदिराच्या प्रवेशद्वाराचा अभ्यास करताना द्वारचौकट, द्वारशाखा, ललाटबिंब, उंबरठा, शिल्प-अलंकरण, वापरलेले बांधकामसाहित्य आणि त्याचा गर्भगृह, अंतराळ किंवा मंडपाशी असलेला संबंध यांचा विचार करता येतो. कोकणातील काही मंदिरांमध्ये या वास्तुघटकांमध्ये लाकूड आणि स्थानिक काष्ठकारागिरीचा वापर झालेला दिसून येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> === प्राकार === प्राकार हा मंदिराच्या मुख्य वास्तूभोवती असलेला सीमांकित किंवा संरक्षित परिसर होय. मोठ्या मंदिरसमूहांमध्ये प्राकाराच्या परिसरात सीमाभिंत, प्रवेशद्वारे, प्रदक्षिणेसाठीचा मार्ग, उपदेवालये आणि इतर वास्तुघटकांचा समावेश होऊ शकतो. प्राकाराची रचना मंदिराच्या वास्तुयोजनेनुसार आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. बृहदीश्वर मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात मंदिराच्या परिसरातील प्राकार आणि त्यातील विविध वास्तुघटकांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="BrihadisvaraPrakara">{{cite web |title=Brihadisvara Temple — Enclosure |url=https://ignca.gov.in/brhadishvaratemple/ENCLOSURE/images/Des_Ec.html |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |publisher=Government of India |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिरांच्या परिसररचनेत प्राकाराचे स्वरूप मंदिरानुसार बदलू शकते. मालवण येथील देऊळवाडा हा एका स्वतंत्र मंदिराऐवजी पाच प्रमुख देवतांच्या मंदिरांचा धार्मिक समूह आहे. या समूहातील विविध देवालये एकाच धार्मिक परिसरात स्थित असून त्यांच्या भोवतालच्या अवकाशाचा वापर धार्मिक आणि सामुदायिक उपक्रमांसाठी केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरसमूहातील विविध देवालये परस्पर संबंधित धार्मिक अवकाशात स्थित आहेत. या परिसरात धार्मिक विधी, उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. त्यामुळे अशा मंदिरसमूहाचा अभ्यास करताना केवळ मुख्य मंदिराच्या वास्तूऐवजी संबंधित देवालये आणि त्यांच्यामधील परिसराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिराभोवतालची मोकळी जागा, प्रदक्षिणेसाठीचा मार्ग आणि सीमाभिंत हे प्राकाराच्या अभ्यासातील महत्त्वाचे घटक असू शकतात. तथापि, केवळ मंदिराभोवती मोकळी जागा किंवा मार्ग आहे म्हणून त्या परिसराला वास्तुशास्त्रीय अर्थाने प्राकार म्हणता येत नाही. प्राकाराची ओळख करण्यासाठी सीमाभिंत, प्रवेशव्यवस्था, परिसररचना आणि प्रदक्षिणा-अवकाश यांसारख्या वास्तुघटकांचा प्रत्यक्ष अभ्यास आवश्यक असतो. कोकणातील मंदिरांच्या परिसररचनेत स्थानिक भूगोल, मंदिराचा आकार, देवस्थानाची रचना आणि कालांतराने झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांमुळे विविधता आढळू शकते. काही ठिकाणी अनेक देवालयांचा समूह आढळतो, तर काही ठिकाणी मुख्य देवालयाभोवती मर्यादित परिसर किंवा इतर धार्मिक वास्तुघटक असू शकतात. त्यामुळे मोठ्या मंदिरसमूहांमध्ये आढळणारी बहुप्राकार पद्धती कोकणातील सर्व मंदिरांचे वैशिष्ट्य आहे असे मानता येत नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील प्राकाराचा अभ्यास करताना त्याची भौतिक सीमा, प्रवेशमार्ग, प्रदक्षिणा-अवकाश, उपदेवालये, मोकळ्या जागा आणि धार्मिक वापर यांचा एकत्रित विचार करता येतो. उपलब्ध मंदिर-दस्तऐवजीकरणावरून मंदिरपरिसराची रचना मंदिरनिहाय बदलू शकते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट मंदिराला प्राकारयुक्त मंदिर म्हणून वर्गीकृत करण्यासाठी त्या मंदिराच्या प्रत्यक्ष वास्तुरचनेचे दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="BrihadisvaraPrakara"/> === दीपमाळ === दीपमाळ हा महाराष्ट्रातील मंदिरपरिसरात आढळणारा एक वैशिष्ट्यपूर्ण वास्तुघटक आहे. साधारणपणे दगड किंवा विटांपासून उभारलेल्या निमुळत्या होत जाणाऱ्या स्तंभावर दिवे ठेवण्यासाठी ओळीने कोनाडे, हात किंवा इतर जागा तयार केलेल्या असतात. धार्मिक उत्सव आणि विशेष पूजाविधींच्या वेळी या दिव्यांमध्ये तेलाचे दिवे प्रज्वलित केले जातात. मराठी विश्वकोशानुसार दीपमाळ ही महाराष्ट्रीय मंदिरशिल्पाचे एक वैशिष्ट्य मानली जाते.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala">{{cite web |title=दीपमाळ – १ |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/18525/ |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=13 August 2026 }}</ref> दीपमाळेचा संबंध मंदिरातील धार्मिक आणि उत्सवी परंपरांशी आहे. मराठी विश्वकोशानुसार उत्सव, दिवाळी आणि त्रिपुरी पौर्णिमा यांसारख्या प्रसंगी दीपमाळा प्रज्वलित करण्याची प्रथा आढळते. तसेच नवसपूर्तीसाठी मंदिरासमोर दीपमाळ उभारण्याची प्रथा महाराष्ट्रात रूढ असल्याची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> कोकणातील काही मंदिरपरिसरांमध्येही दीपमाळा आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यातील वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण मंदिराच्या परिसरात मंदिरासमोरील चौथऱ्यावर पाच उंच दीपमाळा असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे.<ref name="WalawalLaxminarayanDeepmala">{{cite web |title=श्री देव लक्ष्मीनारायण |url=https://slntrust.org/Shree_dev.html |website=श्री देव लक्ष्मीनारायण |access-date=13 August 2026 }}</ref> दीपमाळ मंदिराच्या प्रांगणात स्वतंत्रपणे उभारलेली असू शकते. तिची उंची, दिव्यांची मांडणी, आकार आणि संख्या मंदिराच्या परिसरानुसार बदलू शकतात. त्यामुळे प्रत्येक कोकणी मंदिरात दीपमाळ असतेच असे मानता येत नाही. एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील दीपमाळेची रचना आणि स्थान यांचा अभ्यास त्या मंदिराच्या स्वतंत्र वास्तु-संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="WalawalLaxminarayanDeepmala"/> दीपमाळेच्या ऐतिहासिक विकासाबाबत विविध मते आढळतात. मराठी विश्वकोशात तिचा महाराष्ट्रीय मंदिरशिल्पातील वैशिष्ट्यपूर्ण घटक म्हणून उल्लेख असला तरी एखाद्या विशिष्ट दीपमाळेचे कालमान किंवा तिच्या निर्मितीचे कारण निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूशी संबंधित शिलालेख, ऐतिहासिक नोंदी, वास्तु-अभ्यास किंवा इतर पुराव्यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना दीपमाळेचा विचार मंदिराच्या परिसररचनेबरोबरच धार्मिक विधी आणि उत्सवपरंपरेच्या संदर्भात करता येतो. दीपमाळ ही काही मंदिरांच्या परिसरात धार्मिक वापराशी संबंधित तसेच दृश्यदृष्ट्या ठळक वास्तुघटक म्हणून आढळते.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> === शिखर आणि छत === शिखर आणि छत हे मंदिराच्या वास्तुरचनेतील महत्त्वाचे ऊर्ध्ववास्तु घटक आहेत. भारतीय मंदिर वास्तुशैलीतील विविध परंपरांमध्ये गर्भगृहाच्या वर शिखर किंवा त्यास अनुरूप ऊर्ध्ववास्तुची रचना आढळते; मात्र त्याचे स्वरूप प्रदेश, कालखंड आणि स्थापत्यपरंपरेनुसार बदलते. कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना शिखराची रचना आणि छताची बांधणी यांचा स्वतंत्र तसेच परस्परसंबंधित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या छतांच्या रचनेत स्थानिक हवामान आणि उपलब्ध बांधकामसाहित्याशी जुळवून घेतलेली पद्धत दिसून येते. दक्षिण कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासात स्थानिक साहित्याचा वापर, लाकडी तुळया व खांब आणि कौलारू छत यांचा उल्लेख आढळतो. काही मंदिरांमध्ये लेटराइट दगडाच्या संरचनेवर लाकडी घटकांचा आधार घेत छताची रचना करण्यात आली आहे.<ref name="Bokil2025">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |title=Someśvara Temple of Pawas, Ratnagiri District, Maharashtra – A Case Study |journal=Journal of History and Archaeology |volume=1 |issue=2 |pages=91–98 |year=2025 |publisher=Academic Research Foundation |url=https://www.arfjournals.com/image/catalog/Journals%20Papers/JHA/2025/No%202%20%282025%29/2_Raghunath%20Bokil.pdf |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील पारंपरिक मंदिरांच्या छतांमध्ये कौलांचा वापर आढळतो. दक्षिण कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासानुसार टेराकोटा कौले, लाकडी तुळया आणि खांब तसेच लेटराइट दगड यांचा वापर स्थानिक बांधकामपद्धतीचा भाग आहे.<ref name="Bokil2025"/> छताची रचना मंदिराच्या काष्ठवास्तूशीही संबंधित आहे. लाकडी तुळया, खांब आणि इतर संरचनात्मक घटक छताच्या बांधणीमध्ये वापरले जातात. कोकणातील मंदिर वास्तूंमध्ये काष्ठशिल्प आणि लाकडी बांधकामघटकांचा वापर आढळत असल्याचे विविध अभ्यास आणि दस्तऐवजीकरणातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="LoksattaKonkanTemple">{{cite web |last=मळेकर |first=अरुण |title=कोकणातील मंदिर वारसावास्तू आणि काष्ठशिल्पाकृती |url=https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/heritage-temple-in-konkan-1246377/ |website=लोकसत्ता |date=4 June 2016 |access-date=13 August 2026 }}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या वास्तुरचनेत शिखर आणि छताच्या संदर्भातील वैशिष्ट्ये स्वतंत्रपणे दिसून येतात. उपलब्ध दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये चौकोनी गर्भगृह, त्याला जोडलेला मंडप, अक्षीय नियोजन, लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकटी यांचा वापर आढळतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर येथील मंदिरसमूहाचे उदाहरण स्थानिक बांधकामसाहित्य आणि मंदिराच्या ऊर्ध्ववास्तुरचनेतील संबंधाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे आहे. मात्र, या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील शिखरांची रचना किंवा त्यांचे स्थान समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील मंदिरांच्या छतांची रचना आणि बाह्य स्वरूप स्थानिक वास्तुपरंपरेशी संबंधित आहे. काही मंदिरांमध्ये लेटराइट दगड, लाकूड आणि कौल यांचा संयुक्त वापर आढळतो. या बांधकामपद्धतीत स्थानिक संसाधने आणि पारंपरिक कारागिरी यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="Bokil2025"/><ref name="LoksattaKonkanTemple"/> कोकणातील सर्व मंदिरांना एकसारखे शिखर किंवा उतरते कौलारू छत असते असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य, वास्तूचा आकार आणि कालांतराने झालेली दुरुस्ती, विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार शिखर आणि छताच्या स्वरूपात फरक पडू शकतो. त्यामुळे प्रत्येक मंदिराच्या वास्तुरचनेचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिरांच्या शिखर आणि छताचा अभ्यास करताना वास्तुशैलीबरोबरच स्थानिक बांधकामसाहित्य, काष्ठवास्तू, कौलारू छत आणि पारंपरिक बांधकामतंत्र यांचा विचार करावा लागतो. दक्षिण कोकणातील मंदिरांच्या अभ्यासातून स्थानिक साहित्य आणि कारागिरी यांच्या आधारे विकसित झालेल्या प्रादेशिक वास्तुरूपाची उदाहरणे दिसून येतात.<ref name="Bokil2025"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> == कोकणातील काष्ठवास्तु == === लाकडी स्तंभ === कोकणातील काष्ठवास्तु परंपरेमध्ये लाकडी स्तंभांना संरचनात्मक तसेच कलात्मक महत्त्व आहे. मंदिरांच्या मंडपांसह काही धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या आणि छताशी संबंधित काष्ठघटकांचा वापर आढळतो. नितीन नारहर हाडप यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्र-अभ्यासात अशा विविध काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> लाकडी स्तंभांचा उपयोग केवळ भारवाहक घटक म्हणूनच होत नाही. हाडप यांच्या अभ्यासात काही मंदिरांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर चित्रित लाकडी पटल आढळल्याची नोंद आहे. त्यामुळे काही वास्तूंमध्ये संरचनात्मक आणि अलंकारिक कार्ये एकाच काष्ठघटकात एकत्रित झालेली दिसतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> लाकडी स्तंभांच्या अभ्यासात त्यांची रचना, आकारमान, पायथा, दंड, शीर्षभाग, तुळया आणि कंसांशी असलेला संबंध तसेच त्यावरील कोरीव किंवा चित्रित अलंकरण यांचा विचार करता येतो. या घटकांच्या रचनेत स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध लाकूड, वास्तूचा प्रकार आणि बांधकामाचा कालखंड यांनुसार फरक पडू शकतो. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील लाकडी स्तंभांची एकच प्रमाणबद्ध रचना होती असे मानता येत नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक अभ्यासातही लाकडी बांधकाम आणि अलंकरण यांना स्वतंत्र वास्तु-अभ्यासाचा विषय मानले गेले आहे. माधुकर श्रीपाद माटे यांचे *Deccan Woodwork* हे 1967 मध्ये Deccan College Post-Graduate and Research Institute, Poona यांनी प्रकाशित केलेले अभ्यासग्रंथ आहे.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या मंडपांमध्ये लाकडी स्तंभ, तुळया आणि कंस यांची परस्परसंबंधित संरचना छताला आधार देते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या अभ्यासात मंदिराच्या महामंडपात लाकडी स्तंभ, कंस आणि छताची रचना असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या मंदिराच्या वास्तूत लेटराइट दगड, लाकडी पटल, कंस आणि तुळया तसेच टेराकोटा कौलांचा वापर आढळतो.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> लाकडी स्तंभांवरील अलंकरणामध्ये धार्मिक प्रतिमा, वनस्पतिजन्य आकृतिबंध, प्राणी किंवा इतर सजावटीचे नमुने आढळू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट आकृतीचा धार्मिक किंवा ऐतिहासिक अर्थ निश्चित करताना संबंधित वास्तूचे दस्तऐवजीकरण, शिल्पविषयक अभ्यास आणि स्थानिक परंपरा यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ दृश्य साम्याच्या आधारे एखाद्या प्रतिमेचा निश्चित अर्थ लावणे योग्य ठरत नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या अभ्यासात लाकडी पटल, कंस आणि तुळयांबरोबरच लाकडी स्तंभ आणि महामंडपाच्या छताची नोंद करण्यात आली आहे. मंदिराच्या गर्भगृहाच्या बाह्य भिंतींवर भित्तिचित्रे असून महामंडपाच्या छतावरही चित्रांकन असल्याचे या अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. हे उदाहरण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंदिर वास्तूत काष्ठवास्तू, शिल्प आणि चित्रकलेच्या परस्परसंबंधाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचे आहे.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> कोकणातील लाकडी स्तंभांचा अभ्यास करताना त्यांच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठकोरीव काम, चित्रित पटल, स्थानिक कारागिरी आणि मंदिराच्या वास्तुरचनेशी असलेला संबंध यांचाही विचार करता येतो. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणावरून कोकणातील काष्ठवास्तूत कार्यात्मक बांधकाम आणि अलंकरणात्मक कलाविष्कार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasSomeshwar2025"/> === तुळया आणि कंस === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये तुळया आणि कंस हे महत्त्वाचे संरचनात्मक घटक आहेत. लाकडी स्तंभांवर आधारलेल्या तुळया छताच्या संरचनेचा भाग बनतात, तर कंस हे स्तंभ, तुळया आणि छताच्या रचनेतील जोडणी व आधाराशी संबंधित घटक म्हणून वापरले जातात. कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात लाकडी स्तंभांबरोबरच कंस, छताशी संबंधित काष्ठघटक आणि इतर लाकडी वास्तुघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठवास्तूमधील कंसांना काही वास्तूंमध्ये अलंकरणात्मक स्वरूपही प्राप्त झालेले दिसते. नितीन नारहर हाडप यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील अभ्यासात धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमधील काष्ठघटकांचे तसेच काष्ठअलंकरणाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे काही वास्तूंमध्ये कंसासारखे संरचनात्मक घटक वास्तूच्या दृश्यरचनेचाही भाग बनतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या मंडपांमध्ये तुळया, कंस आणि लाकडी स्तंभ यांची परस्परसंबंधित रचना आढळते. अशा रचनेत स्तंभ आणि कंसांच्या साहाय्याने तुळयांना आधार दिला जातो आणि त्यावर छताची संरचना उभारली जाते. या घटकांचा अभ्यास करताना त्यांचा संरचनात्मक उपयोग तसेच जोडणीची पद्धत आणि वापरलेले साहित्य यांचा विचार करता येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि तिच्या अलंकरणाच्या अभ्यासात माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाला महत्त्वाचे स्थान आहे. हा ग्रंथ 1967 मध्ये Deccan College Postgraduate and Research Institute, Poona यांनी प्रकाशित केला असून दख्खनमधील काष्ठकाम आणि वास्तु-अलंकरणाच्या अभ्यासाशी संबंधित आहे.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील कंसांच्या अलंकरणामध्ये स्थानिक कारागिरीचे विविध नमुने आढळू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट कंसावरील आकृतीला धार्मिक, पौराणिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ देताना संबंधित वास्तूचे दस्तऐवजीकरण, शिल्पविषयक अभ्यास आणि स्थानिक परंपरा यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ आकृतीच्या बाह्य स्वरूपावरून तिचा निश्चित अर्थ ठरविणे योग्य ठरत नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या अभ्यासातून कोकणातील मंदिर काष्ठवास्तूचे आणखी एक उदाहरण उपलब्ध होते. रघुनाथ बोकील यांच्या अभ्यासानुसार या मंदिरात कोरीव लाकडी स्तंभ आणि कंस असून त्यांच्यासोबत कौलारू छताची रचना आहे. मंदिराच्या वास्तूमध्ये स्थानिक साहित्याचा वापर करण्यात आलेला असून लाकूड, टेराकोटा कौले आणि लेटराइट दगड हे प्रमुख बांधकामसाहित्य असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या वास्तु-अभ्यासातून लाकडी स्तंभ, कंस, तुळया आणि कौलारू छत यांचा परस्परसंबंधही स्पष्ट होतो. या घटकांवर केलेले काष्ठकोरीव काम मंदिराच्या वास्तुरचनेला अलंकरणात्मक स्वरूप देते. त्यामुळे पावसचे उदाहरण कोकणातील संरचनात्मक काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरण यांचा एकत्रित अभ्यास करण्यासाठी उपयुक्त ठरते.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> कोकणातील सर्व मंदिरांमध्ये तुळया आणि कंसांची रचना एकसारखी आहे असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध लाकूड, वास्तूचे आकारमान आणि कालांतराने झालेली दुरुस्ती, विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार या घटकांच्या आकारमानात, प्रमाणात आणि अलंकरणात फरक पडू शकतो. त्यामुळे तुळया आणि कंसांचा अभ्यास मंदिरनिहाय वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे करणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील तुळया आणि कंसांचा अभ्यास करताना त्यांच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठकोरीव काम, अलंकरण, स्थानिक कारागिरी आणि मंदिराच्या वास्तुरचनेशी असलेला संबंध यांचाही विचार करता येतो. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणातून काष्ठवास्तूमध्ये कार्यात्मक बांधकाम आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasSomeshwar2025"/> या लेखाचे पुनः लिखाण सुरु आहे ....... == संदर्भ == 87zny93foh76xn70du1iy768c2tmtr9 2701585 2701584 2026-08-13T10:53:32Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — योग्य उकार ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#योग्य उकार|अधिक माहिती]]) 2701585 wikitext text/x-wiki '''कोकणातील देवळांची वास्तुशैली''' केवळ धार्मिक वास्तूंच्या निर्मितीशी संबंधित परंपरा नसून, प्रदेशाचा भूगोल, हवामान, स्थानिक बांधकाम साहित्य, पारंपरिक कारागिरी, धार्मिक श्रद्धा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक परंपरा यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झालेली वास्तुपरंपरा म्हणून तिचा अभ्यास करता येतो. कोकणातील देवळांचा अभ्यास करताना त्यांच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच वास्तुरचना, बांधकामतंत्र, वापरलेले साहित्य, परिसरनियोजन आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. आधुनिक स्थापत्य-अभ्यासांमध्येही कोकणातील मंदिर वास्तूंचा संबंध स्थानिक पर्यावरण, बांधकाम साहित्य, पारंपरिक नियोजन आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025">{{cite book |last=Korlekar |first=Vivek T. |last2=Desai |first2=Chetan S. |chapter=Temple Architecture in the Konkan: Integrating Sustainability and Cultural Legacy |title=Proceedings of the IIA International Research Conference 2024 – Anveshan, 29–31 August, Thiruvananthapuram, India: Asian Architectural Strategies for a Sustainable Future |pages=107–130 }}</ref> <ref name="Potdar2020">{{cite journal |last=Potdar |first=Komal |title=Vernacular Temple Architecture in Sindhudurg District, Konkan Region, Maharashtra |journal=INTACH Journal of Heritage Studies |volume=4 |issue=1 |year=2020 }}</ref> कोकणातील देवळांची वास्तुशैली एकसंध किंवा संपूर्ण प्रदेशात एकसारखी आढळणारी शैली नाही. रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या प्रदेशांमध्ये भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, धार्मिक परंपरा, स्थानिक कारागिरी आणि ऐतिहासिक विकास यांनुसार वास्तुरचनेत भिन्नता दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासात मंदिररचना, स्थानिक भूगोल, उपलब्ध साहित्य आणि पारंपरिक नियोजनपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="Potdar2020"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात भव्यता किंवा स्मारकीय आकारमानापेक्षा स्थानिक वास्तुपरंपरा आणि तिचा सामाजिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासानुसार कोकणातील काही धार्मिक वास्तूंचे स्वरूप स्थानिक निवासवास्तू आणि इतर गैर-स्मारकीय वास्तूंशी संबंधित दिसते. अशा वास्तूंमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक कारागिरी आणि धार्मिक उपयोग यांचा परस्परसंबंध आढळतो. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास केवळ त्यांच्या बाह्य रूपावर आधारित न ठेवता त्यांच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि धार्मिक संदर्भांसह करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DalviDalvi2010">{{cite book |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |chapter=Dismantling Cosmopolitanism: Transformations in the Sacred Heritage of the Non-Monumental in the Konkan |editor-last=Prashad |editor-first=Deependra |title=New Architecture and Urbanism: Development of Indian Traditions |pages=112–117 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |location=Newcastle upon Tyne |year=2010 }</ref><ref name="DalviDalvi2014">{{cite magazine |last=Dalvi |first=Smita |last2=Dalvi |first2=Mustansir |title=Politicizing the Sacred: Religious Architecture in the Konkan |magazine=Take on Art |volume=IV |issue=13 |date=January 2014 }}</ref> देवळाच्या वास्तुरचनेत गर्भगृह, मंडप, प्रवेशरचना, छत, प्राकार, दीपमाळ, काष्ठघटक आणि इतर पूरक वास्तुघटक यांचा समावेश होऊ शकतो; मात्र हे सर्व घटक प्रत्येक कोकणी देवळात समान स्वरूपात किंवा अनिवार्यपणे आढळतात असे मानता येत नाही. मंदिरनिहाय वास्तुरचना स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलू शकते. त्यामुळे कोकणातील देवळांची वास्तुशैली समजून घेताना समान वैशिष्ट्यांपेक्षा प्रादेशिक विविधता आणि स्थानिक अनुकूलन यांना अधिक महत्त्व देणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> कोकणातील देवळांची वास्तुशैली ही म्हणूनच धर्म, पर्यावरण, स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र, कारागिरी आणि ग्रामजीवन यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेण्याची वास्तुपरंपरा आहे. या लेखात या वास्तुपरंपरेचा अभ्यास तिच्या भौगोलिक आणि पर्यावरणीय पार्श्वभूमीपासून ऐतिहासिक विकास, स्थाननियोजन, वास्तुघटक, काष्ठवास्तु, शिल्पकला, कावी कला, बांधकाम साहित्य, प्रादेशिक वैशिष्ट्ये, सामाजिक उपयोग आणि संवर्धनाच्या प्रश्नांपर्यंत विविध अंगांनी करण्यात येतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DalviDalvi2010"/> == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीची संकल्पना == कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा विचार केवळ देवळाच्या बाह्य आकारमानावरून करणे योग्य ठरत नाही. देवळाची निवडलेली जागा, परिसराशी असलेले नाते, गर्भगृह आणि मंडपाची रचना, प्रवेशमार्ग, छताची रचना, बांधकाम साहित्य, लाकूड आणि दगड यांचा वापर, वास्तू-अलंकरण, धार्मिक उपयोग तसेच स्थानिक समुदायाशी असलेले संबंध या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार केल्यास या वास्तुपरंपरेचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा संबंध पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक संसाधनांचा वापर, वास्तुघटक आणि सांस्कृतिक सातत्य यांच्याशी जोडून पाहण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तूंचे विश्लेषण करताना स्थानिक बांधकाम साहित्य, बांधकामतंत्र, वास्तुरचना आणि मंदिरांच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === कोकण आणि देऊळ वास्तू === कोकण प्रदेश महाराष्ट्राच्या पश्चिम भागात अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांगांच्या दरम्यान पसरलेला आहे. या प्रदेशात किनारी भाग, डोंगराळ प्रदेश, पठारी भूभाग, नद्या, खाड्या आणि दऱ्याखोऱ्यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या पश्चिमेस अरबी समुद्र आणि पूर्वेस सह्याद्री पर्वतरांगा असून या प्रदेशाचे भौगोलिक स्वरूप डोंगराळ, मध्यम उताराच्या पठारी आणि किनारी अशा व्यापक भूभागांत विभागलेले आहे.<ref name="GSDAKonkan">{{cite web |title=Konkan |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/ |website=Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्येही या प्रदेशातील सह्याद्री पर्वतरांगा, अरबी समुद्र, नद्या, किनारी मैदाने, लेटराइटची पठारे आणि डोंगराळ भूभाग यांची नोंद आढळते.<ref name="GazetteerRatnagiriGeography">{{cite web |title=Physical Features and Natural Resources — Geographical Regions |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_geographical.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> या भौगोलिक विविधतेच्या पार्श्वभूमीवर कोकणातील पारंपरिक देवळांच्या वास्तुरचनेचा अभ्यास करताना देवळाचे स्थान, परिसर, बांधकाम साहित्य आणि वास्तुरचनेचे पर्यावरणाशी असलेले संबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === प्रादेशिक वैशिष्ट्ये === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीमध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक बांधकामपद्धतीनुसार विविधता आढळते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक देऊळ वास्तुशैलीवरील अभ्यासात स्थानिक भूगोल, बांधकाम साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक वास्तुपद्धती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आला आहे.<ref name="Potdar2020"/> त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट देवळाच्या वास्तुरचनेवरून संपूर्ण कोकणासाठी एकसमान वास्तुशैली निश्चित करणे योग्य ठरत नाही. त्याऐवजी रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या विविध भागांतील देवळांच्या वास्तुरचना, बांधकाम साहित्य, वास्तुघटक आणि स्थानिक परंपरा यांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास प्रादेशिक वैशिष्ट्ये अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येतात.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपात कालानुसारही बदल झाले आहेत. Dalvi आणि Dalvi यांच्या अभ्यासात कोकणातील गैर-स्मारकीय धार्मिक वास्तूंच्या स्थानिक स्वरूपात आधुनिक काळात झालेल्या परिवर्तनाचा विचार करण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार काही धार्मिक वास्तूंच्या रूपांतरणामध्ये पारंपरिक वास्तुघटक, स्थानिक प्रमाण आणि साहित्य यांच्यात बदल झाले असून धार्मिक वास्तूंच्या स्वरूपावर आधुनिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रक्रियांचाही प्रभाव पडला आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="DalviDalvi2014"/> === वास्तु आणि ग्रामजीवन === कोकणातील देऊळ हे केवळ धार्मिक उपासनेचे स्थान न राहता अनेक ठिकाणी ग्रामजीवनाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवहारांचेही केंद्र राहिले आहे. धार्मिक उत्सव, जत्रा, सामुदायिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरा यांमुळे देवळाचा परिसर आणि स्थानिक समाज यांच्यातील संबंध दृढ झालेले दिसतात. त्यामुळे देवळाच्या वास्तूचा अभ्यास करताना तिच्या धार्मिक उपयोगाबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील मंदिर वास्तूंचा विचार धार्मिक उपयोगाबरोबरच समुदायाच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. त्यांच्या अभ्यासातून मंदिर वास्तू, स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि समुदायाच्या सांस्कृतिक जीवनातील परस्परसंबंध अधोरेखित होतो.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात Dalvi आणि Dalvi यांनी धार्मिक वास्तू, निवासवास्तू, वस्ती आणि सार्वजनिक अवकाश यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार पारंपरिक कोकणी वास्तुपरंपरेचे स्वरूप स्थानिक जीवनपद्धती, उपलब्ध साहित्य आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांशी संबंधित होते.<ref name="DalviDalvi2010"/> अशा प्रकारे कोकणातील देवळाची वास्तुरचना ही केवळ धार्मिक विधींसाठी आवश्यक असलेल्या वास्तुघटकांपुरती मर्यादित न राहता स्थानिक समाजाच्या सामुदायिक जीवनाशीही संबंधित अवकाश म्हणून अभ्यासता येते. तथापि, सर्व कोकणी देवळे समान प्रकारे सामाजिक केंद्र म्हणून वापरली जातात असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक देवळाच्या स्थानिक उपयोगाचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === धार्मिक वास्तू आणि सांस्कृतिक वारसा === कोकणातील देवळांचे महत्त्व त्यांच्या वास्तुरचनेपुरते मर्यादित नसून, त्या स्थानिक सांस्कृतिक वारशाच्या भौतिक अभिव्यक्ती म्हणूनही अभ्यासता येतात. देवळांशी संबंधित बांधकामतंत्र, काष्ठशिल्प, अलंकरण, धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांमधून वास्तुज्ञान आणि सांस्कृतिक परंपरांचे विविध पैलू व्यक्त होतात.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या दृष्टीने कोकणातील देवळांचा अभ्यास हा वास्तुकला, इतिहास, लोकसंस्कृती, पर्यावरण आणि वारसा-संवर्धन या विविध क्षेत्रांना जोडणारा बहुविषयक अभ्यास ठरतो. Korlekar आणि Desai यांनी कोकणातील देवळांच्या वास्तुशैलीचा संबंध स्थानिक संसाधने, बांधकामतंत्र, पर्यावरणीय परिस्थिती आणि सांस्कृतिक सातत्याशी जोडला आहे. Potdar यांच्या सिंधुदुर्गातील अभ्यासात स्थानिक भूगोल, साहित्य, वास्तुनियोजन आणि पारंपरिक वास्तुपद्धती यांच्या संदर्भात देऊळ वास्तूंचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> देऊळ वास्तूंच्या संवर्धनाच्या दृष्टीने त्यांच्या भौतिक रचनेबरोबरच त्यांच्याशी संबंधित पारंपरिक कारागिरी आणि बांधकामज्ञानाचे दस्तऐवजीकरणही महत्त्वाचे ठरते. त्यामुळे कोकणातील देवळांचा वारसा समजून घेताना वास्तू, तिचे साहित्य, कारागिरी, धार्मिक उपयोग आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="DalviDalvi2010"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === हवामान आणि पर्जन्यमान === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना या प्रदेशाचे हवामान आणि विशेषतः मान्सूनचे पर्जन्यमान महत्त्वाचे पर्यावरणीय घटक ठरतात. अरबी समुद्रालगतचा प्रदेश, सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांचा भूभाग आणि मान्सूनशी संबंधित पर्जन्यमान यांमुळे पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात छताची रचना, पावसापासून संरक्षण, पाण्याचा निचरा आणि बांधकाम साहित्य यांसारख्या बाबींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र शासनाच्या Groundwater Surveys and Development Agency नुसार कोकण विभागाच्या भौगोलिक रचनेत डोंगराळ, पठारी आणि किनारी भूभागांचा समावेश होतो.<ref name="GSDAKonkan"/> कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीवरील आधुनिक अभ्यासातही स्थानिक पर्यावरण, उपलब्ध संसाधने, पारंपरिक बांधकामपद्धती आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे. Korlekar आणि Desai यांच्या अभ्यासात कोकणातील देवळांच्या वास्तुरचनेत स्थानिक साहित्य, बांधकामतंत्र आणि पर्यावरणाशी संबंधित बाबींचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> किनारी महाराष्ट्रातील पारंपरिक वस्तीच्या अभ्यासातून स्थानिक हवामान आणि भूभागाशी जुळवून घेतलेल्या वास्तुरचनेची उदाहरणे नोंदविण्यात आली आहेत. Harihareshwar येथील अभ्यासात पारंपरिक घरांच्या छतांमध्ये लाकडी घटकांवर आधारित कौलारू रचना आढळत असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासात अशा छतांची देखभाल आणि त्यांच्यासमोरील संवर्धनविषयक अडचणींचाही विचार करण्यात आला आहे.<ref name="ManjrekarSharmaKeskar2021">{{cite book |last=Manjrekar |first=Shraddha Mahore |last2=Sharma |first2=Pallavi |last3=Keskar |first3=Poorva |chapter=Built Environment of Indian Villages: A Case Study of Coastal Village of Maharashtra |title=Architecture & Planning for Villages |year=2021 }}</ref> या निरीक्षणांचा उपयोग कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीच्या पर्यावरणीय संदर्भाचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो; मात्र घरांच्या वास्तुरचनेविषयीचे निष्कर्ष सर्व देवळांना थेट लागू करता येत नाहीत. देवळांच्या छतांची रचना, साहित्य आणि बांधकामतंत्र यांचा निष्कर्ष संबंधित देवळाच्या स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे काढणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील देवळांच्या अभ्यासात स्थानिक पर्यावरण आणि बांधकामपरंपरेचा विचार करण्याची आवश्यकता याच कारणामुळे अधोरेखित होते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> === स्थानिक बांधकाम साहित्य === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या बांधकाम साहित्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. दगड, लेटराइट किंवा जांभा दगड, लाकूड, माती, चुना आणि कौले यांसारख्या साहित्याचा कोकणातील विविध पारंपरिक वास्तूंमध्ये वापर झालेला आढळतो. या साहित्याचा वापर त्यांच्या स्थानिक उपलब्धतेबरोबरच प्रदेशातील हवामान, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि कारागिरीशी संबंधित असल्याचे विविध वास्तु-अभ्यासांतून दिसून येते.<ref name="Potdar2020"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पारंपरिक देऊळ वास्तुशैलीवरील Komal Potdar यांच्या अभ्यासात देवळांच्या वास्तुरचनेचा संबंध स्थानिक भूगोल, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक वास्तुनियोजनाशी जोडण्यात आला आहे. या अभ्यासातून सिंधुदुर्गातील देऊळ वास्तूंच्या वास्तुघटकांचा आणि त्यांच्या स्थानिक संदर्भांचा अभ्यास करण्यात आल्याचे दिसते.<ref name="Potdar2020"/> लाकूड हे कोकणातील पारंपरिक वास्तुपरंपरेतील महत्त्वाचे साहित्य आहे. Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथात दख्खनमधील काष्ठवास्तू, लाकडी वास्तुघटक आणि काष्ठकारागिरीचा व्यापक अभ्यास करण्यात आला आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना हा व्यापक दख्खनी संदर्भ उपयुक्त ठरतो; मात्र त्यातील निष्कर्ष कोकणातील प्रत्येक देवळाला थेट लागू करता येत नाहीत.<ref name="Mate1967">{{cite book |last=Mate |first=Madhukar Shripad |title=Deccan Woodwork |series=Deccan College Building Centenary & Silver Jubilee Series |volume=49 |publisher=Deccan College Postgraduate and Research Institute |location=Poona |year=1967 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी परिसरातील विविध प्रकारच्या दगडांची तसेच लेटराइटची नोंद आढळते. या प्रदेशात बांधकामासाठी वापरता येणारे स्थानिक दगड उपलब्ध असल्याची नोंद या ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये करण्यात आली आहे.<ref name="GazetteerStone">{{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer — Building Stones |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/phy_economic.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> स्थानिक बांधकाम साहित्याचा वापर हा कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीच्या अभ्यासातील एक महत्त्वाचा घटक आहे. तथापि, सर्व देवळांमध्ये समान साहित्य किंवा समान बांधकामपद्धती वापरली गेली असे मानता येत नाही. विशिष्ट देवळातील साहित्य निश्चित करण्यासाठी त्या देवळाचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Potdar2020"/><ref name="GazetteerStone"/> === जांभा दगड आणि इतर दगडांचा वापर === कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना स्थानिक दगडांच्या उपलब्धतेला महत्त्व आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात बांधकामासाठी उपयुक्त अशा विविध प्रकारच्या खडकांची उपलब्धता असल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये आढळते. त्यामध्ये granite-gneiss, quartzite, Deccan trap आणि laterite यांसारख्या खडकांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात स्थानिक भूगर्भीय रचना आणि बांधकाम साहित्य यांचा संबंध विचारात घेता येतो.<ref name="GazetteerStone"/> विशिष्ट देवळामध्ये कोणत्या प्रकारचा दगड वापरण्यात आला आहे, हे मंदिरनिहाय बदलू शकते. कुंकेश्वर देवळाच्या पायाभरणीत granite, तर वरील बांधकाम आणि घुमटामध्ये laterite वापरल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये आहे. यावरून एका देवळाच्या वास्तूमध्येही वेगवेगळ्या वास्तुघटकांसाठी भिन्न प्रकारच्या दगडांचा वापर झालेला दिसतो.<ref name="GazetteerKunkeshvar">{{cite web |title=Kunkeshvar |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Kunkeshvar.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=12 August 2026 }}</ref> सावंतवाडी परिसरातील वाळवळ आणि आकेरी येथे बांधकामासाठी उपयुक्त दगडांच्या उपलब्धतेची नोंद जुन्या *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये आहे. त्यानुसार वाळवळ येथील दगड quartz किंवा quartzite प्रकारचा असून आकेरी येथील दगड slate-coloured talc-schist प्रकारचा, कठीण आणि बांधकामासाठी उपयुक्त असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच नोंदीत सावंतवाडी परिसरातील अनेक ठिकाणी laterite उत्खनन होत असल्याचाही उल्लेख आहे.<ref name="GazetteerValavalAkeriStone">{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Minerals |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pro2_minerals.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> या नोंदींवरून कोकणातील पारंपरिक वास्तूंच्या अभ्यासात केवळ “जांभा दगड” या एका संज्ञेपुरते मर्यादित न राहता विविध स्थानिक दगडांचे प्रकार, त्यांची भौगोलिक उपलब्धता आणि विशिष्ट वास्तूंमध्ये झालेला वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. एखाद्या देवळात वापरलेल्या दगडाचा प्रकार निश्चित करण्यासाठी त्या देवळाचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण किंवा विश्वसनीय ऐतिहासिक नोंद आवश्यक आहे. वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण देवळाचा उल्लेख रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमधील स्थानवर्णनात आढळतो. देवळाचे स्थान नदीकाठी असल्याचे तसेच त्याच्या वास्तूत दगडाचा वापर आणि स्तंभांवरील कोरीव काम यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="GazetteerValavalTemple">{{cite web |title=Valaval |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/places_Valaval.html |website=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> कुंकेश्वर देऊळ हे दगडी बांधकामातील विविधतेचे उदाहरण आहे. गॅझेटियरनुसार त्याच्या पायाभरणीत granite आणि वरील बांधकामात तसेच घुमटामध्ये laterite वापरण्यात आला आहे. देवळाच्या प्रवेशद्वारावरील शिलालेखाच्या आधारे इ.स. १६८० मध्ये त्याची दुरुस्ती आणि विस्तार झाल्याचीही नोंद आहे.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> कुंकेश्वर देवळाच्या बांधकामाचा अभ्यास करताना त्यामुळे केवळ वापरलेल्या दगडांच्या प्रकारांचा विचार न करता वास्तूच्या दुरुस्ती, विस्तार आणि नंतरच्या देखभालीच्या टप्प्यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. यामुळे सध्याच्या वास्तुरचनेतील विविध घटकांचा ऐतिहासिक विकास समजून घेण्यास मदत होते.<ref name="GazetteerKunkeshvar"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुपरंपरेत लाकडाला महत्त्वाचे स्थान आहे. धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर काष्ठघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"> {{cite web |last=Hadap |first=Nitin Narhar |title=Konkan Woodwork: A Preliminary Note |website=Academia.edu |url=https://siu-in.academia.edu/DrNitinHadap |access-date=13 August 2026 }} </ref> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील काष्ठवास्तू आणि काष्ठकलांचा क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे विचार करण्यात आला आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणारे लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया आणि इतर काष्ठघटक यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचीही नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ वास्तूच्या संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून, त्यावर कोरीव काम आणि इतर अलंकरणात्मक प्रक्रिया करून वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपातही भर घालण्यात आली आहे. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तूचा अभ्यास करताना तिच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठशिल्प आणि अलंकरण यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Madhukar Shripad Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या ग्रंथात दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, काष्ठकारागिरी आणि काष्ठशिल्प यांची व्यापक पार्श्वभूमी आढळते. हा संदर्भ कोकणातील काष्ठवास्तूचे स्थान व्यापक दख्खनी काष्ठपरंपरेच्या संदर्भात समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो; मात्र त्यातील सर्व वैशिष्ट्ये कोकणातील प्रत्येक देवळाला थेट लागू करता येत नाहीत.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना लाकडाचा वापर, स्थानिक कारागिरी, वास्तूतील काष्ठघटक, धार्मिक उपयोग आणि अलंकरण यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तू ही कोकणातील देऊळ वास्तुशैलीतील केवळ सजावटीची बाब नसून, काही देवळांच्या वास्तुरचनेतील संरचनात्मक, कलात्मक आणि सांस्कृतिक घटक म्हणून तिचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="Mate1967"/> === लाकूड आणि काष्ठवास्तु === कोकणातील पारंपरिक वास्तुशैलीमध्ये लाकडाला विशेष महत्त्व आहे. धार्मिक आणि लौकिक अशा दोन्ही प्रकारच्या वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताचे पटल, तुळया, चौकटी आणि इतर वास्तुघटकांचा वापर झाल्याचे Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> Hadap यांच्या *Konkan Woodwork: A Preliminary Note* या अभ्यासात कोकणातील लाकडी कलापरंपरेचे क्षेत्रीय निरीक्षण, मौखिक माहिती आणि वास्तूंच्या प्रत्यक्ष दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे अध्ययन करण्यात आले आहे. या अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये आढळणाऱ्या लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, bracket figures, ceiling panels, lintels आणि इतर काष्ठघटकांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. तसेच काही मंदिरांमध्ये मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर रंगीत काष्ठपटल आढळल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठाचा उपयोग केवळ संरचनात्मक गरजांसाठी झालेला नसून त्यावर कोरीव काम करून वास्तूला कलात्मक स्वरूप देण्यात आले. त्यामुळे कोकणातील काष्ठवास्तुचा अभ्यास हा वास्तुशास्त्र आणि काष्ठशिल्प या दोन्हींच्या संगमातून करणे आवश्यक ठरते. दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक परंपरेच्या संदर्भात Mate यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाचा उपयोग होतो. या संदर्भातून दख्खन प्रदेशातील लाकडी वास्तुघटक, कारागिरी आणि काष्ठशिल्पाची व्यापक पार्श्वभूमी समजण्यास मदत होते.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काष्ठवास्तूची वैशिष्ट्ये समजून घेताना स्थानिक लाकूड, कारागिरीचे तंत्र, धार्मिक उपयोग आणि वास्तूतील लाकडी घटकांचे परस्परसंबंध यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे काष्ठवास्तु ही कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीची केवळ सजावटीची बाब नसून तिच्या संरचनात्मक आणि सांस्कृतिक स्वरूपाचा महत्त्वाचा भाग आहे. === काष्ठशिल्प आणि देऊळ वास्तु === काष्ठशिल्प हे कोकणातील देऊळ वास्तुपरंपरेतील महत्त्वाचे कलात्मक अंग आहे. लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, छताची पटलं आणि इतर काष्ठघटकांवर केलेले कोरीव काम वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालते. Nitin Hadap यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासात धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लाकडी कोरीव काम आढळल्याची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासात लाकडी स्तंभ, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या, कंस, छताची पटलं, तुळया आणि इतर काष्ठघटकांचा तसेच काही देवळांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवरील रंगीत काष्ठपटलांचा उल्लेख आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना त्यावरील प्रतिमा, अलंकरणात्मक नमुने, कोरीव कामाचे तंत्र, शैली, संभाव्य कालमान आणि त्यांचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ यांचा विचार करता येतो. Hadap यांच्या अभ्यासात काष्ठकलांमधील प्रतिमाशास्त्र, शैली, तंत्र, कलात्मक मूल्य आणि सामाजिक-धार्मिक इतिहास यांचाही विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे काष्ठशिल्प हे केवळ सजावटीचे अंग न राहता वास्तूशी संबंधित कलात्मक आणि सांस्कृतिक माहितीचा स्रोत म्हणूनही अभ्यासता येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर आणि विश्वेश्वर देवळांतील काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र अभ्यासही करण्यात आला आहे. या अभ्यासाचा केंद्रबिंदू या देवळांमध्ये जतन झालेल्या काष्ठशिल्प-पटलांचा असून, त्यामुळे पावस येथील काष्ठशिल्पाचा स्वतंत्र वास्तुशिल्पीय आणि कलाविषयक संदर्भात अभ्यास करता येतो.<ref name="PawasSomeshwar2025">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |title=Someśvara Temple of Pawas, Ratnagiri District, Maharashtra – A Case Study |journal=Journal of History and Archaeology |volume=1 |issue=2 |pages=91–98 |year=2025 |url=https://www.arfjournals.com/image/catalog/Journals%20Papers/JHA/2025/No%202%20%282025%29/2_Raghunath%20Bokil.pdf |access-date=13 August 2026 }}</ref> पावस येथील काष्ठशिल्पाचा अभ्यास करताना काष्ठशिल्प-पटलांची रचना, त्यावरील अलंकरण, वापरलेले साहित्य, कारागिरीचे तंत्र आणि देवळाच्या वास्तुरचनेतील त्यांचे स्थान यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. अशा अभ्यासातून रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काष्ठशिल्प परंपरेची स्थानिक वैशिष्ट्ये आणि तिचा देऊळ वास्तुशी असलेला संबंध अधिक स्पष्ट होण्यास मदत होऊ शकते.<ref name="PawasKashthashilpa2026">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Joshi |first2=Renuka |last3=Ambulkar |first3=Janhavi |last4=Gaikwad |first4=Tanvi |title=Case Study of Kashthashilpa Panels from Someshwara and Vishweshwar Temple of Pawas |journal=Kalākalpa: IGNCA Journal of Arts |volume=X |issue=2 |pages=71–84 |year=2026 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |location=New Delhi }}</ref> === काष्ठवास्तुतील संरचनात्मक आणि अलंकरणात्मक घटक === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये लाकडाचा वापर संरचनात्मक तसेच अलंकरणात्मक घटक म्हणून करण्यात आला आहे. स्तंभ, तुळया, छताचे घटक आणि चौकटी यांसारख्या काष्ठघटकांना वास्तूच्या संरचनेत भूमिका असतानाच, त्यांवरील कोरीव काम आणि इतर अलंकरणात्मक घटक वास्तूच्या कलात्मक स्वरूपात भर घालतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काही धार्मिक वास्तूंमध्ये काष्ठशिल्पावर देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रतीके, पौराणिक प्रतिमा किंवा स्थानिक कलापरंपरांशी संबंधित अलंकरण आढळू शकते. मात्र, अशा प्रतिमांचे स्वरूप आणि त्यांचे अर्थ वास्तूनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे काष्ठशिल्पातील प्रतिमांचे अर्थ लावताना प्रत्यक्ष वास्तु-अभ्यास, शिल्पविषयक दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भ यांचा आधार घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasKashthashilpa2026"/> काष्ठवास्तूच्या संवर्धनाचा विचार करताना तिच्या संरचनात्मक भूमिकेबरोबरच काष्ठशिल्पाचे कलात्मक आणि ऐतिहासिक महत्त्वही लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील काष्ठवास्तूंच्या दस्तऐवजीकरणात लाकडी स्तंभ, दरवाजे, खिडक्या, कंस, छताची पटलं आणि इतर काष्ठघटकांची नोंद करण्यात आली आहे. अशा घटकांचे दस्तऐवजीकरण त्यांच्या वास्तुशिल्पीय, कलात्मक आणि सांस्कृतिक मूल्यांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ठरते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास == कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा ऐतिहासिक विकास हा एका विशिष्ट कालखंडात अचानक निर्माण झालेल्या वास्तुप्रकाराच्या स्वरूपात पाहता येत नाही. या प्रदेशातील धार्मिक स्थापत्याच्या पुरातत्त्वीय पुराव्यांमध्ये प्राचीन शैलकृत धार्मिक वास्तूंचा समावेश होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील प्रारंभिक ब्राह्मणीय शैलकृत गुहा हे त्याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. या स्थळावर शैलकृत गुहा, शिल्पप्रतिमा आणि प्रतिमाशास्त्रीय घटक आढळतात आणि त्यांचा काल इ.स.च्या चौथ्या–पाचव्या शतकाच्या सुमारास निश्चित करण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018">{{cite journal |last=Joge |first=Gopal |last2=Dandekar |first2=Abhijit |last3=Dhanawade |first3=Anjay |last4=Ganvir |first4=Shrikant |last5=Dalavi |first5=Hemant |title=Early Brahmanical Rock Cut Caves at Katalgaon-Javade, District Ratnagiri, Maharashtra, India |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Sri Lanka |volume=62 |issue=2 |year=2018 |pages=65–114 |url=https://www.royalasiaticsociety.lk/wp-content/uploads/2022/09/A-Contents-of-RASSL-Journals-for-Sale-up-to-2019-1.pdf |publisher=Royal Asiatic Society of Sri Lanka }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शैलकृत धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात पुढील संशोधनातूनही नवीन पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. Bokil आणि Kamble यांच्या २०२५ मधील अभ्यासात संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका शैलकृत गुहेची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासातून दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तुंच्या पुढील संशोधनाची आवश्यकता अधोरेखित करण्यात आली आहे.<ref name="BokilKambleRockCutCaves">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |last2=Kamble |first2=Riya |title=Newly Discovered Rock-Cut Caves from the Ratnagiri District, Maharashtra |journal=Journal of Studies in South Asia |volume=1 |issue=1 |year=2025 |pages=17–24 |date=30 June 2025 |url=https://www.pbjournals.com/JSSA }}</ref> कोकणातील धार्मिक स्थापत्याच्या पुढील विकासाचा अभ्यास करताना दगडी वास्तू, काष्ठवास्तू, लेटराइटचा वापर, स्थानिक बांधकाम साहित्य आणि पारंपरिक कारागिरी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासात स्थानिक साहित्य, वास्तुघटक आणि कारागिरी यांच्यातील संबंध दिसून येतात. काष्ठवास्तूवरील क्षेत्रीय अभ्यासातून धार्मिक तसेच लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, तुळया, दरवाजे, कंस आणि इतर काष्ठघटकांच्या वापराची नोंद झाली आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DalviDalvi2010"/> या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास केवळ वास्तूच्या बाह्य स्वरूपावर आधारित न ठेवता पुरातत्त्वीय अवशेष, वास्तुरचना, शिल्पकला, प्रतिमाशास्त्र, ऐतिहासिक साधने आणि स्थानिक वास्तुपरंपरा यांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून करणे आवश्यक आहे. कातळगाव–जावडे येथील अभ्यासात शैलकृत वास्तुरचना आणि शिल्प-प्रतिमाशास्त्राचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे, तर कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या आधुनिक अभ्यासात वास्तू, स्थानिक परंपरा आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील देऊळ स्थापत्याचा कालानुक्रम निश्चित करताना प्रत्येक वास्तूचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय, ऐतिहासिक आणि वास्तुशिल्पीय पुरावा विचारात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध पुराव्यांवरून विविध कालखंडांतील धार्मिक स्थापत्याची वैशिष्ट्ये ओळखता येतात; मात्र आधुनिक कोकणातील सर्व देवळांची वास्तुरचना एका अखंड आणि एकरेषीय विकासातून निर्माण झाली असे मानणे योग्य ठरणार नाही. प्रदेशातील विविध भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक साहित्य, धार्मिक परंपरा आणि कारागिरी यांमुळे या वास्तुपरंपरेत प्रादेशिक विविधता निर्माण झालेली दिसते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === प्राचीन धार्मिक वास्तू === कोकणातील प्राचीन धार्मिक वास्तूंच्या अभ्यासासाठी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तुसमूह महत्त्वाचा पुरातत्त्वीय पुरावा आहे. कातळगाव आणि जावडे ही गावे लांजा तालुक्यात असून, तेथील शैलकृत वास्तू लेटराइट किंवा फेरिक्रीटच्या थरात कोरण्यात आल्या आहेत. Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार या स्थळाच्या एका परिसरात एकूण दहा शैलकृत वास्तूंची नोंद करण्यात आली आहे. त्यांपैकी काही वास्तूंच्या परिसरात शिल्पप्रतिमा, पादपीठे, कोनाडे आणि इतर वास्तुघटक आढळतात.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> Joge आणि सहकाऱ्यांच्या अभ्यासानुसार कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तू साधारणपणे इ.स.च्या चौथ्या–पाचव्या शतकाच्या कालखंडाशी संबंधित आहेत. या वास्तूंचे महत्त्व त्यांच्या प्राचीनतेबरोबरच त्यांच्या वास्तुरचनेत आणि शिल्पप्रतिमांमध्ये आहे. अभ्यासकांनी या वास्तूंची तुलना महाराष्ट्र, गोवा आणि दख्खनमधील इतर आरंभीच्या ब्राह्मणीय शैलकृत वास्तूंशी केली आहे. त्यामुळे पश्चिम किनारपट्टीवरील आरंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक स्थापत्याच्या अभ्यासात कातळगाव–जावडे हे महत्त्वाचे स्थळ ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील अनेक शैलकृत वास्तू आकाराने लहान आणि एककक्षीय स्वरूपाच्या आहेत. काही वास्तूंमध्ये पादपीठे किंवा आसनासदृश घटक आढळतात. अभ्यासानुसार या वास्तूंमध्ये प्रवेशासाठी स्वतंत्र विकसित दरवाजाची चौकट सामान्यतः आढळत नाही; सातव्या गुहेत मात्र दरवाजाच्या चौकटीशी संबंधित वैशिष्ट्ये असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या प्रकारच्या साध्या, एककक्षीय शैलकृत वास्तूंची उदाहरणे महाराष्ट्र आणि गोवा तसेच दख्खनमधील इतर स्थळांशी तुलनात्मक स्वरूपात अभ्यासली आहेत.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> या वास्तुसमूहातील शिल्पप्रतिमांमध्ये वैष्णव आणि शैव धार्मिक परंपरांशी संबंधित विषय आढळतात. अभ्यासात विष्णू, नरसिंह, कार्तिकेय, शिव-पार्वती आणि गंगावतरणाशी संबंधित शिल्पांचा तसेच ब्रह्मा किंवा बहुमुखी शिवाशी संबंधित असू शकणाऱ्या प्रतिमेचा विचार करण्यात आला आहे. काही प्रतिमांची ओळख निश्चित नसल्याने अभ्यासकांनी त्याबाबत संभाव्य मते मांडली आहेत.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील वास्तूंच्या अभ्यासातून शैलकृत स्थापत्य आणि धार्मिक प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट होतो. वास्तुरचना, शिल्पप्रतिमा आणि त्यांच्या प्रतिमाशास्त्रीय वैशिष्ट्यांचा एकत्रित अभ्यास केल्यामुळे आरंभीच्या ब्राह्मणीय धार्मिक स्थापत्याच्या स्वरूपाचा अभ्यास करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> कातळगाव–जावडे येथील शैलकृत वास्तूंची तुलना दख्खन आणि पश्चिम भारतातील इतर आरंभीच्या ब्राह्मणीय शैलकृत वास्तूंशी करण्यात आली आहे. या तुलनेत काही वास्तुघटक आणि एककक्षीय रचनांमध्ये साम्य आढळते. त्यामुळे कातळगाव–जावडे येथील वास्तूंचा अभ्यास स्थानिक पुराव्यांपुरता मर्यादित न ठेवता व्यापक दख्खनी शैलकृत स्थापत्यपरंपरेच्या संदर्भातही करता येतो.<ref name="JogeKatalgaon2018"/> दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या उपलब्धतेबाबत Raghunath Bokil आणि Riya Kamble यांच्या २०२५ मधील अभ्यासात योग्य शैलसाहित्याच्या मर्यादित उपलब्धतेमुळे या प्रदेशात शैलकृत वास्तूंची संख्या तुलनेने मर्यादित असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर तालुक्यातील दोन आणि रत्‍नागिरी तालुक्यातील एका नव्याने नोंद झालेल्या शैलकृत गुहेचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> या नव्या पुरातत्त्वीय नोंदींमुळे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील शैलकृत वास्तूंच्या अभ्यासाला पुढील संशोधनाची दिशा मिळते. नव्याने नोंद होणाऱ्या स्थळांचे दस्तऐवजीकरण, त्यांची वास्तुरचना आणि शिल्पवैशिष्ट्यांचे तुलनात्मक विश्लेषण तसेच उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांचा अभ्यास यांद्वारे या वास्तुपरंपरेचे अधिक सुस्पष्ट आकलन होऊ शकते.<ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> कातळगाव–जावडे आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील इतर शैलकृत वास्तू या नंतरच्या कोकणी देऊळ वास्तुशैलीची थेट किंवा एकमेव पूर्वरूपे म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध पुरातत्त्वीय अभ्यास मात्र या वास्तूंमधून कोकणातील प्राचीन धार्मिक स्थापत्य, शैलकृत वास्तुरचना आणि प्रतिमाशास्त्रीय परंपरांचा महत्त्वपूर्ण पुरावा उपलब्ध करून देतात. त्यामुळे कोकणातील देऊळ स्थापत्याच्या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास करताना या शैलकृत वास्तूंचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भ म्हणून विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="JogeKatalgaon2018"/><ref name="BokilKambleRockCutCaves"/> === शिलाहार आणि मध्ययुगीन परंपरा === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहार राजवटीला महत्त्वाचे स्थान आहे. दक्षिण कोकणातील शिलाहार घराण्याची सत्ता साधारण इ.स. ७७० ते १०२० या कालखंडात होती. या घराण्याच्या सत्तेचा विस्तार सह्याद्री पर्वत आणि समुद्र यांच्या दरम्यानच्या दक्षिण कोकण प्रदेशाशी संबंधित होता. शिलाहारांच्या इतिहासाची माहिती ताम्रपट, शिलालेख आणि इतर ऐतिहासिक साधनांमधून उपलब्ध होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील खारेपाटण ताम्रपट हे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे साधन आहे.<ref name="GazetteerShilaharas"> {{cite web |title=Ratnagiri District Gazetteer |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html |website=The Gazetteers Department, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }} </ref><ref name="Khobrekar1985"> Khobrekar, V. G. ''History of Konkan (1630–1818)''. Bombay, 1985. </ref> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अभ्यास करताना देवळांशी संबंधित संस्थात्मक कार्याचाही विचार करता येतो. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरनुसार खारेपाटण ताम्रपटांमधून देवळांशी शाळा आणि सत्रे संबंधित असल्याचे दिसून येते. या नोंदीवरून शिलाहारकालीन धार्मिक संस्था धार्मिक कार्याबरोबरच शिक्षण, संस्कृती आणि सामाजिक जीवनाशी संबंधित काही कार्ये करीत असल्याचे दिसते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय प्रभावाचा विस्तार काळानुसार बदलत गेला. महाराष्ट्र शासनाच्या रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटियरमध्ये दक्षिण कोकणातील शिलाहारांच्या इतिहासाचा आणि त्यांच्या राजकीय संबंधांचा उल्लेख आढळतो. खारेपाटण ताम्रपटासह उपलब्ध शिलालेखीय साधनांमधून दक्षिण कोकणातील शिलाहार राजांची नावे, त्यांची वंशपरंपरा आणि त्यांच्या राजकीय अधिपत्याशी संबंधित माहिती उपलब्ध होते.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="KharepatanaCopperPlate"> {{cite journal |last=Kielhorn |first=F. |title=Kharepatan Plates of Rattaraja; Saka-Samvat 930 |journal=Epigraphia Indica |volume=3 |pages=292–302 |year=1895 }} </ref> खारेपाटण ताम्रपट हा शिलाहार राजा रट्टाराजाच्या कारकीर्दीतील इ.स. 1008 चा महत्त्वाचा शिलालेखीय पुरावा मानला जातो. या ताम्रपटात शिलाहारांच्या पूर्वसूरींचा आणि त्यांच्या अधिपती असलेल्या राष्ट्रकूट व कल्याणी चालुक्य राजघराण्यांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील शिलाहारांचे राजकीय स्थान आणि त्यांच्या अधिपत्यसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी हा ताम्रपट महत्त्वाचा स्रोत ठरतो.<ref name="KharepatanaCopperPlate"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहार शाखेचा संबंध गोवा प्रदेशाशीही होता. उपलब्ध ऐतिहासिक अभ्यासांनुसार या शाखेने सुरुवातीला राष्ट्रकूटांच्या आणि नंतर कल्याणी चालुक्यांच्या अधिपत्याखाली दक्षिण कोकणात सत्ता गाजवली. खारेपाटण व इतर ताम्रपटांमधील नोंदी या राजकीय संबंधांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाच्या ठरतात.<ref name="KharepatanaCopperPlate"/> शिलाहारांच्या काळातील धार्मिक वास्तूंचा अभ्यास करताना केवळ राजाश्रयाच्या आधारावर एखाद्या विद्यमान देवळाला शिलाहारकालीन मानणे योग्य ठरणार नाही. एखाद्या देवळाचे कालमान निश्चित करण्यासाठी वास्तुरचना, शिलालेख, मूर्तिशिल्प, बांधकामाचे स्तर आणि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशावर शिलाहारांची सत्ता होती हा तथ्यात्मक पुरावा आणि त्या प्रदेशातील विशिष्ट देवळाची वास्तू शिलाहारकालीन आहे हा दावा यांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन कोकणातील धार्मिक वास्तूंच्या विकासात स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध बांधकाम साहित्य आणि स्थानिक कारागिरी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. पुढील काळातील कोकणातील देऊळ वास्तूंमध्ये दगड, लेटराइट आणि लाकूड यांचा विविध प्रकारे वापर झाल्याची उदाहरणे आढळतात. त्यामुळे मध्ययुगीन धार्मिक स्थापत्याचा अभ्यास केवळ राजवंशांच्या इतिहासापुरता मर्यादित न ठेवता स्थानिक वास्तुपरंपरा, बांधकाम साहित्य आणि कारागिरी यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/><ref name="Potdar2020"/> दक्षिण कोकणातील शिलाहार सत्तेचा ऱ्हास इ.स. ११व्या शतकाच्या प्रारंभी झाला. त्यानंतर कोकणातील विविध प्रदेशांवर चालुक्य, कदंब, यादव आणि इतर राजकीय सत्तांचा प्रभाव पडला. या राजकीय बदलांचा परिणाम प्रदेशाच्या प्रशासन, सामाजिक जीवन आणि धार्मिक संस्थांवरही झाला.<ref name="GazetteerShilaharas"/> मध्ययुगीन काळातील धार्मिक वास्तूंच्या परंपरेचा अभ्यास करताना राजकीय बदलांबरोबरच स्थानिक देवस्थानांच्या सातत्यपूर्ण परंपरेचाही विचार करणे आवश्यक आहे. अनेक देवळांमध्ये कालांतराने दुरुस्ती, विस्तार, पुनर्बांधणी किंवा नवीन वास्तुघटकांची भर पडलेली असू शकते. त्यामुळे आज अस्तित्वात असलेली वास्तू एखाद्या एकाच ऐतिहासिक कालखंडाची निर्मिती आहे असे गृहीत धरता येत नाही. कोकणातील मध्ययुगीन देऊळ स्थापत्याचा अभ्यास करताना वास्तूच्या प्रारंभिक निर्मितीबरोबरच तिच्या नंतरच्या दुरुस्ती, परिवर्तन आणि पुनर्बांधणीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="GazetteerShilaharas"/><ref name="DalviDalvi2010"/> === आधुनिक काळातील परिवर्तन === आधुनिक काळात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये दुरुस्ती, नूतनीकरण, पुनर्बांधणी आणि बदलत्या बांधकाम पद्धतींचा वापर यांमुळे काही परिवर्तन झाले आहे. पारंपरिक मंदिर वास्तूंमध्ये स्थानिक साहित्य, लाकूड आणि स्थानिक बांधकामपरंपरांचा वापर आढळतो. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अलीकडील अभ्यासांमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक बांधकामतंत्र, पर्यावरणीय संदर्भ आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक नूतनीकरणामुळे काही मंदिरांच्या मूळ वास्तुरचनेत किंवा दृश्यस्वरूपात बदल होऊ शकतात. २०२५ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या *Deulkathan* या वास्तुशिक्षण प्रकल्पाच्या वृत्तांकनात कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे दस्तऐवजीकरण आणि तिच्या बदलत्या स्वरूपाचा अभ्यास करण्यात आल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या वृत्तांकनात एका ग्रामदैवताच्या मंदिराच्या नूतनीकरणानंतर त्याचे काँक्रीटच्या एकसंध स्वरूपातील रूपांतर झाल्याचे उदाहरण देण्यात आले आहे.<ref name="Deulkathan2025">{{cite web |last=Iyengar |first=Shriram |title=Kala Ghoda Arts Festival 2025: This project by college students showcases stories of temple architecture in Konkan |url=https://www.mid-day.com/mumbai-guide/things-to-do/article/konkan-calling-23471346 |website=Mid-day |date=25 January 2025 |access-date=13 August 2026 }}</ref> आधुनिक काळातील परिवर्तन मंदिराच्या मुख्य वास्तूपुरते मर्यादित नसून मंदिर परिसरातील सुविधांच्या विकासाशीही संबंधित आहे. मंदिरांच्या वापरातील बदल, भाविकांच्या वाढत्या गरजा आणि परिसरातील नव्या सुविधांची निर्मिती यांमुळे पारंपरिक वास्तू आणि आधुनिक वापर यांच्यात समन्वय साधण्याचा प्रश्न निर्माण होतो. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासांमध्ये मंदिरांच्या वास्तुरचनेबरोबरच त्यांचा परिसर, स्थानिक संसाधने आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ यांचाही विचार करण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काही ऐतिहासिक मंदिरांच्या संवर्धनासाठी नियोजनबद्ध प्रकल्पही हाती घेण्यात आले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील धूतपापेश्वर मंदिरासाठी व्यवस्थापन आराखडा, सविस्तर प्रकल्प अहवाल आणि संवर्धन कार्याशी संबंधित प्रकल्प तयार करण्यात आला आहे. या प्रकल्पात मंदिर, उपदेवालये, उपयुक्तताविषयक वास्तू आणि मंदिर परिसरातील पर्यावरणीय घटक यांचा एकत्रित विचार करण्यात आला आहे.<ref name="DhootapapeshwarConservation">{{cite web |title=Dhootapapeshwar Temple — Management Plan & DPR & Conservation Works |url=https://anlassociates.com/projects/dhootapapeshwar-temple-management-plan-dpr-conservation-works |website=Abha Narain Lambah Associates |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचे आधुनिक दस्तऐवजीकरण आणि शैक्षणिक अभ्यासही करण्यात येत आहेत. *Deulkathan* प्रकल्पामध्ये वास्तुशिक्षणातील विद्यार्थ्यांनी कोकणातील मंदिरांच्या वास्तुरचना आणि त्यांच्याशी संबंधित सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास करून त्यांचे दस्तऐवजीकरण केले. या प्रकल्पाचा उद्देश मंदिरांकडे केवळ वास्तुरूप म्हणून न पाहता त्यांच्याशी संबंधित स्थानिक जीवन, श्रद्धा आणि सांस्कृतिक संदर्भ समजून घेण्याशी संबंधित होता.<ref name="Deulkathan2025"/> कोकणातील मंदिरांच्या संवर्धनाच्या संदर्भात पारंपरिक वास्तुरचना आणि आधुनिक गरजा यांच्यातील समन्वय हा महत्त्वाचा विषय ठरतो. स्थानिक बांधकामसाहित्य, पारंपरिक बांधकामतंत्र आणि वास्तूचे सांस्कृतिक संदर्भ यांचा विचार करून संवर्धनाची प्रक्रिया राबविण्याची आवश्यकता वास्तु-अभ्यासांमध्ये अधोरेखित करण्यात आली आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> आधुनिक पुनर्बांधणी आणि संवर्धनाच्या प्रक्रियेत मंदिराच्या ऐतिहासिक वास्तुरचनेचे वैशिष्ट्य, स्थानिक साहित्य आणि पारंपरिक वास्तुघटक यांचे जतन करण्याचा प्रश्न त्यामुळे महत्त्वाचा ठरतो. आधुनिक सुविधांची आवश्यकता आणि विद्यमान वास्तु-वारशाचे संरक्षण यांच्यात समतोल साधणे हे अशा मंदिरांच्या संवर्धनातील प्रमुख आव्हानांपैकी एक आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीमध्ये आधुनिक काळात काही बदल झाले असले तरी पारंपरिक बांधकामज्ञान, स्थानिक साहित्य आणि सांस्कृतिक संदर्भ यांचा अभ्यास सुरू आहे. त्यामुळे आधुनिक वापर आणि संवर्धनाच्या गरजा यांचा विचार करताना मंदिरांच्या वास्तुशास्त्रीय आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करण्याला महत्त्व प्राप्त झाले आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> == मंदिराचे स्थान आणि परिसर नियोजन == === देवस्थान आणि ग्रामजीवन === कोकणातील मंदिरांची भूमिका केवळ धार्मिक उपासनेपुरती मर्यादित नसून काही ठिकाणी ती स्थानिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशीही संबंधित आहे. विशेषतः ग्रामदैवतांच्या देवस्थानांचा संबंध स्थानिक श्रद्धा, धार्मिक विधी आणि ग्रामसमुदायाच्या सामुदायिक व्यवहारांशी आढळतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मालवण येथील देऊळवाड्याच्या वास्तु-अभ्यासात ग्रामदैवतांना गावाचे रक्षक मानले जात असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासानुसार देऊळवाडा हा स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि विधींशी संबंधित महत्त्वाचा सार्वजनिक अवकाश आहे.<ref name="DeulwadaMalvan">{{cite web |title=Temples of Deulwada, Malvan |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Deulwada-Document-2018.pdf |website=IES College of Architecture |publisher=IES College of Architecture |location=Mumbai, Maharashtra |year=2018 |access-date=13 August 2026 }}</ref> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणानुसार ग्रामदैवतांची मंदिरे एका समूहाच्या स्वरूपात देवस्थान परिसरात स्थित आहेत. अशा परिसरात मुख्य देवतेच्या मंदिराबरोबरच इतर संबंधित देवतांची मंदिरे आणि धार्मिक घटकही आढळतात. त्यामुळे काही देवस्थानांची परिसररचना ही केवळ एका स्वतंत्र मंदिरापुरती मर्यादित न राहता अनेक धार्मिक घटकांचा समावेश असलेल्या समूहाच्या स्वरूपात दिसून येते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> देवस्थानाचा परिसर धार्मिक वापराबरोबरच सामुदायिक उपक्रमांसाठीही वापरला जाऊ शकतो. मालवणच्या देऊळवाड्याच्या अभ्यासानुसार मंदिरांतील मंडपांचा उपयोग धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो. त्यामुळे मंदिराच्या वास्तुरचनेतील काही अवकाशांना धार्मिक वापराबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगाचेही स्वरूप प्राप्त होते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिर आणि ग्रामजीवन यांचा संबंध उत्सव आणि धार्मिक विधींच्या वेळी अधिक स्पष्ट होतो. अशा प्रसंगी मंदिर परिसरात ग्रामसमुदाय आणि भाविकांचा सहभाग वाढतो आणि उपलब्ध सार्वजनिक अवकाशाचा वापर व्यापक स्वरूपात केला जातो. त्यामुळे मंदिराच्या परिसररचनेचा अभ्यास करताना दैनंदिन धार्मिक वापराबरोबरच उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांच्या वेळी होणाऱ्या वापराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> देवस्थानाच्या परिसरात नैसर्गिक घटकांनाही धार्मिक महत्त्व प्राप्त होऊ शकते. मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणात काही वडाची झाडे ‘महा पुरुष’ म्हणून पूजली जात असल्याचे नमूद केले आहे. या वृक्षांभोवती प्रदक्षिणेसाठी चौथरे बांधण्यात आले आहेत. यावरून काही ठिकाणी धार्मिक अवकाशाची व्याप्ती मंदिराच्या बांधलेल्या वास्तूंपलीकडे पूजनीय नैसर्गिक घटकांपर्यंत विस्तारलेली दिसते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> या उदाहरणावरून कोकणातील काही देवस्थानांमध्ये मंदिर, संबंधित देवालये, धार्मिक विधी, सार्वजनिक अवकाश आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक व्यवहार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. तथापि, मालवणच्या देऊळवाड्याचे उदाहरण संपूर्ण कोकणातील सर्व मंदिरांच्या परिसररचनेचे प्रतिनिधित्व करते असे गृहीत धरता येत नाही. मंदिरांचे स्थान आणि परिसररचना स्थानिक परंपरा, भौगोलिक परिस्थिती आणि उपलब्ध वास्तुघटकांनुसार बदलू शकते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील मंदिरांचे स्थान आणि परिसर यांचा विचार करताना नैसर्गिक भौगोलिक घटकांचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुणकेश्वर मंदिर हे याचे एक उदाहरण आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार प्राचीन कुणकेश्वर शिवमंदिर अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर स्थित आहे. मंदिराच्या मागील बाजूस समुद्र असून मंदिर परिसरात धार्मिक आणि नैसर्गिक घटकांचे निकट सहअस्तित्व दिसून येते.<ref name="KunkeshwarTourism">{{cite web |title=Kunkeshwar |url=https://maharashtratourism.gov.in/beach/kunkeshwar/ |website=Department of Tourism, Government of Maharashtra |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 August 2026 }}</ref> मालवणचा देऊळवाडा आणि कुणकेश्वर मंदिर ही उदाहरणे विचारात घेतल्यास कोकणातील मंदिरांचे स्थान आणि परिसर यांचा अभ्यास केवळ मुख्य देवालयाच्या वास्तुरचनेपुरता मर्यादित राहत नाही. देवस्थानातील इतर धार्मिक वास्तू, सार्वजनिक अवकाश, स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक वापर आणि परिसरातील नैसर्गिक घटक यांचाही मंदिराच्या एकूण वास्तु-संदर्भात विचार करावा लागतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="KunkeshwarTourism"/> === मंदिराभोवतालची रचना === कोकणातील काही मंदिरसमूहांमध्ये मुख्य देवालयाबरोबरच इतर देवतांची मंदिरे, मंडप आणि धार्मिक वापराच्या जागा एकाच परिसरात आढळतात. मालवण येथील देऊळवाड्यात पाच प्रमुख देवतांची मंदिरे एकाच धार्मिक परिसरात समूहाने स्थित आहेत. दस्तऐवजीकरणानुसार या मंदिरांचा विकास वेगवेगळ्या कालखंडांत झाला असून, काही मंदिरांमध्ये कालांतराने बाह्य मंडपांची भर पडली आहे.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवणच्या देऊळवाड्यातील मंदिरपरिसराचा वापर धार्मिक कार्यांबरोबरच सामुदायिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांसाठी केला जातो. उपलब्ध दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरांतील मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या कार्यक्रमांसाठी केला जातो. त्यामुळे काही मंदिरांच्या परिसरातील मंडपांना धार्मिक वापराबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपयोगाचे स्वरूप प्राप्त झालेले दिसते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिराभोवतालच्या धार्मिक अवकाशात नैसर्गिक घटकांचाही समावेश आढळतो. मालवणच्या देऊळवाड्यातील काही वडाची झाडे ‘महा पुरुष’ म्हणून पूजली जातात. या वृक्षांभोवती प्रदक्षिणेसाठी चौथरे बांधण्यात आले आहेत. त्यामुळे या देवस्थानाच्या धार्मिक अवकाशात बांधलेल्या वास्तूंबरोबरच पूजनीय नैसर्गिक घटकांचाही समावेश झालेला दिसतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूह हा मंदिर आणि जलपरिसर यांच्या संबंधाचे उदाहरण आहे. हा मंदिरसमूह दामापूर तलावाच्या बांधावर विकसित झाला असून, मुख्य भगवती मंदिराबरोबर सातेरी देवी, नारायण आणि ब्राह्मण यांची मंदिरेही या परिसरात आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati">{{cite web |title=Baandh Rakshak Bhagwati: The Sacred Waterfront |url=https://www.ies.edu/architecture/wp-content/uploads/2023/05/Dhamapur-Bhagwati-Document-2019.pdf |website=IES College of Architecture |year=2019 |access-date=13 August 2026 }}</ref> दामापूर येथील भगवती मंदिराचा सभामंडप धार्मिक कार्यांबरोबरच सामुदायिक वापरासाठीही केला जातो. दस्तऐवजीकरणानुसार या सभामंडपात पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या काळातील सामुदायिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. त्यामुळे या मंदिरसमूहातील मंडप हा धार्मिक आणि सामाजिक वापरासाठी उपयुक्त अवकाश म्हणून कार्य करतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये स्थानिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली लेटराइट दगडाची बांधकामपद्धती आणि काष्ठचौकटींचा वापर आढळतो. दस्तऐवजीकरणानुसार काही वास्तूंमध्ये अक्षीय नियोजन, चौकोनी गर्भगृह आणि त्याला जोडलेला मंडप आढळतो. हे मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त स्वरूपाचे आहेत.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण आणि दामापूर येथील उदाहरणांवरून मंदिराभोवतालची रचना स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलू शकते. काही ठिकाणी अनेक देवालयांचा समूह, काही ठिकाणी पूजनीय नैसर्गिक घटकांशी संबंधित धार्मिक अवकाश, तर काही ठिकाणी जलस्रोताशी संबंधित मंदिरपरिसर आढळतो. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील मंदिरांसाठी एकच निश्चित परिसर-नियोजन पद्धती अस्तित्वात आहे असे म्हणता येत नाही.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना मुख्य देवालयाबरोबरच संबंधित देवालये, मंडप, नैसर्गिक घटक, जलस्रोत आणि सामुदायिक वापर यांचाही विचार करावा लागतो. मालवण आणि दामापूर येथील उदाहरणांमधून धार्मिक वास्तू आणि त्यांच्या परिसरातील नैसर्गिक व सामाजिक घटक यांच्यातील परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> == कोकणातील मंदिराची वास्तुरचना == === गर्भगृह === गर्भगृह किंवा गाभारा हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील प्रमुख घटक आहे. मुख्य देवतेची प्रतिमा किंवा विग्रह ज्या पवित्र कक्षात प्रतिष्ठित केला जातो, त्या कक्षाला गर्भगृह म्हणतात. भारतीय मंदिर वास्तुशैलीत गर्भगृहाला महत्त्वाचे स्थान असून त्याच्या पुढील भागात उपासना, दर्शन आणि धार्मिक विधींसाठी मंडपाची रचना केली जाते.<ref name="TempleArchitectureBasic">{{cite web |title=Three key forms of temple architecture |url=https://amritmahotsav.nic.in/blogdetail.htm?70= |website=Azadi Ka Amrit Mahotsav |publisher=Ministry of Culture, Government of India |date=1 March 2022 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील काही मंदिरांच्या वास्तु-अभ्यासांमध्ये गर्भगृहाची रचना स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि उपलब्ध साहित्याशी संबंधित असल्याचे दिसून येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणानुसार येथील वास्तूंमध्ये स्थानिक कोकणी निवासवास्तूंशी साधर्म्य असलेली लेटराइट दगडाची बांधकामपद्धती आणि काष्ठचौकटींचा वापर आढळतो. या मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये अक्षीय नियोजन, चौकोनी गर्भगृह आणि त्याला जोडलेला मंडप आढळतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरसमूहात गर्भगृह आणि मंडप यांचा परस्परसंबंध मंदिराच्या वास्तुरचनेचा महत्त्वाचा भाग आहे. गर्भगृहात देवतेची प्रतिष्ठापना केली जाते, तर त्याला जोडलेला मंडप धार्मिक तसेच सामुदायिक वापरासाठी केला जातो. त्यामुळे या मंदिरसमूहात गर्भगृह आणि मंडप यांची रचना धार्मिक अवकाशाच्या सलगतेशी संबंधित असल्याचे दिसून येते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील सर्व मंदिरांच्या गर्भगृहांची रचना एकसारखी असल्याचे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, देवतेचे स्वरूप, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य तसेच कालांतराने झालेली दुरुस्ती, विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार गर्भगृहाच्या आकारमानात आणि त्याच्या सभोवतालच्या वास्तुरचनेत फरक पडू शकतो. त्यामुळे कोकणातील गर्भगृहाच्या वास्तुरचनेचा अभ्यास करताना प्रत्येक मंदिराचे स्वतंत्र वास्तु-दस्तऐवजीकरण विचारात घेणे आवश्यक ठरते. गर्भगृहाच्या अभ्यासात त्याचे आकारमान, भिंतींची रचना, प्रवेशद्वार, देवतेची प्रतिष्ठापना, मंडपाशी असलेला संबंध आणि छत किंवा शिखराची रचना यांसारख्या वास्तुघटकांचा विचार केला जातो. कोकणातील काही मंदिरांच्या अभ्यासांमध्ये या घटकांवर स्थानिक बांधकामसाहित्य, काष्ठवास्तू आणि स्थानिक वास्तुपरंपरांचा प्रभाव दिसून येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाचे उदाहरण कोकणातील स्थानिक बांधकामपरंपरा, अक्षीय नियोजन आणि गर्भगृह-मंडप यांच्या परस्परसंबंधाचा अभ्यास करण्यासाठी उपयुक्त ठरते. मात्र, या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मंदिरांच्या गर्भगृहाची एकसमान वास्तुरचना निश्चित करता येत नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> === अंतराळ === अंतराळ (अंतराल) हा काही भारतीय मंदिरांच्या वास्तुरचनेत गर्भगृह आणि मंडप यांच्यामधील संक्रमण-अवकाश म्हणून आढळणारा वास्तुघटक आहे. मंदिराच्या आराखड्यानुसार तो गर्भगृह आणि मंडप यांना जोडणारा मध्यवर्ती भाग असू शकतो.<ref name="AntaralaIMPART">{{cite web |title=Antarala |url=https://imp-art.org/definitions/antarala/ |website=IMPART Encyclopedia of Art |date=17 February 2026 |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुरचनेत अंतराळाची उपस्थिती मंदिरानुसार बदलू शकते. स्थानिक वास्तुपरंपरा, मंदिराचा कालखंड, उपलब्ध बांधकामसाहित्य आणि मंदिराच्या नंतरच्या विस्तार किंवा पुनर्बांधणीमुळे गर्भगृह आणि मंडप यांच्यातील संक्रमण-अवकाशाच्या रचनेत फरक पडू शकतो. त्यामुळे कोकणातील प्रत्येक मंदिराच्या आराखड्याचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अंतराळ असलेल्या मंदिरांच्या वास्तुरचनेत त्याचा संबंध गर्भगृह, मंडप आणि मंदिराच्या अक्षीय नियोजनाशी असतो. अशा मंदिरांमध्ये गर्भगृहातून मंडपाकडे जाणाऱ्या वास्तुक्रमातील मध्यवर्ती भाग म्हणून अंतराळाचे कार्य समजता येते. त्याचे स्वरूप, आकारमान आणि मंडपाशी असलेली जोडणी मंदिराच्या आराखड्यानुसार बदलू शकते. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा विचार करताना अंतराळाची रचना केवळ स्थापत्यशास्त्रीय संज्ञेच्या आधारे निश्चित करता येत नाही. स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि उपलब्ध साहित्य यांच्यासोबतच मंदिराचा ऐतिहासिक विकास, नंतर झालेले विस्तार आणि पुनर्बांधणी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासांमध्ये स्थानिक साहित्य, पारंपरिक बांधकामपद्धती आणि वास्तुघटक यांच्या परस्परसंबंधावर भर देण्यात आला आहे.<ref name="KorlekarDesai2025"/> अंतराळाचा अभ्यास करताना त्याचे गर्भगृहाशी असलेले प्रमाण, मंडपाशी असलेली जोडणी, प्रवेशद्वारांची रचना, भिंती आणि छत यांसारख्या वास्तुघटकांचा विचार करता येतो. उपलब्ध वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे या घटकांमध्ये झालेल्या बदलांचा अभ्यास करून मंदिराच्या वास्तु-विकासाचे विविध टप्पे समजून घेण्यास मदत होऊ शकते.<ref name="SompuraAntarala">{{cite book |last=Sompura |first=Kantilal F. |title=The Structural Temples of Gujarat, Upto 1600 A.D. |publisher=Gujarat University |location=Ahmedabad |year=1968 |page=598 }}</ref> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीतील विविधता लक्षात घेता अंतराळाची रचना सर्व मंदिरांमध्ये समान असेलच असे नाही. ज्या मंदिरांमध्ये हा वास्तुघटक प्रत्यक्ष आढळतो, तेथे त्याचे स्थान, रचना आणि कार्य यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="SompuraAntarala"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> === मंडप === मंडप हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील महत्त्वाचा अवकाश असून तो सामान्यतः गर्भगृहाच्या पुढील भागात स्थित असतो. भारतीय मंदिर वास्तुशैलीत मंडपाचा उपयोग दर्शन, उपासना आणि धार्मिक विधींसाठी केला जातो. मंदिराच्या आकारमानानुसार आणि वास्तुपरंपरेनुसार मंडपाची रचना, आकार आणि मांडणी बदलू शकते.<ref name="TempleArchitectureBasic"/> कोकणातील काही मंदिरांमध्ये मंडपाच्या रचनेवर स्थानिक बांधकामपरंपरा आणि उपलब्ध साहित्याचा प्रभाव दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणानुसार काही मंदिरांमध्ये चौकोनी गर्भगृहाला मंडप जोडलेला असून, मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त स्वरूपाचे आहेत. या वास्तूंमध्ये लेटराइट दगडाचे बांधकाम आणि काष्ठचौकटींचा वापर आढळतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या सभामंडपाचा वापर धार्मिक कार्यांबरोबरच सामुदायिक उपक्रमांसाठीही केला जातो. दस्तऐवजीकरणानुसार या सभामंडपात पंचायत बैठका तसेच उत्सवांच्या काळातील सामुदायिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. त्यामुळे या उदाहरणात मंडप हा धार्मिक वापराबरोबरच सामाजिक व्यवहारांसाठीही वापरला जाणारा अवकाश आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण येथील देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणात मंदिरसमूहातील मंडपांचा धार्मिक आणि सामुदायिक वापर नोंदविण्यात आला आहे. या मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> कोकणातील मंदिरांच्या काष्ठवास्तूमध्ये मंडपातील लाकडी घटकांनाही महत्त्व आहे. लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस आणि छताशी संबंधित घटकांचा वापर कोकणातील काष्ठवास्तूच्या अभ्यासात नोंदविण्यात आला आहे. दामापूर येथील मंदिरसमूहात लेटराइट दगड आणि काष्ठचौकटी यांचा संयुक्त वापर आढळतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="DhamapurBhagwati"/> मंडपाचे स्वरूप मंदिरानुसार बदलू शकते. काही ठिकाणी तो खुला आणि स्तंभयुक्त असतो, तर काही मंदिरांमध्ये अधिक बंदिस्त किंवा विस्तारित सभामंडप आढळू शकतो. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य, धार्मिक वापर आणि कालांतराने झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांमुळे मंडपाच्या रचनेत विविधता निर्माण होऊ शकते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना मंडपाचे आकारमान, गर्भगृहाशी असलेली जोडणी, स्तंभांची मांडणी, छताची रचना, प्रवेशव्यवस्था आणि उपलब्ध वास्तुघटक यांचा विचार करता येतो. दामापूर आणि मालवण येथील उदाहरणांवरून मंडप हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील घटक असण्याबरोबरच काही ठिकाणी धार्मिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक वापराशी संबंधित अवकाश म्हणूनही कार्य करत असल्याचे दिसून येते.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DeulwadaMalvan"/> === सभामंडप === सभामंडप हा मंदिराच्या वास्तुरचनेतील तुलनेने विस्तृत अवकाश असून काही मंदिरांमध्ये त्याचा उपयोग धार्मिक तसेच सामुदायिक कार्यांसाठी केला जातो. मंदिराच्या वास्तुपरंपरेनुसार त्याचे आकारमान, रचना आणि उपयोग बदलू शकतात. दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात मंदिरातील प्रमुख भागाचा वापर ग्रामसमुदायाच्या बैठका आणि चर्चांसाठी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिराचा सभामंडप किंवा सभेसाठीचा प्रमुख भाग ग्रामजीवनाशी संबंधित आहे. या जागेचा उपयोग गावातील ज्येष्ठांच्या बैठका आणि स्थानिक विषयांवरील चर्चांसाठी केला जातो. त्यामुळे या मंदिराच्या संदर्भात सभामंडपाला धार्मिक वापराबरोबरच सामुदायिक स्वरूप प्राप्त झालेले दिसते.<ref name="DhamapurBhagwati"/> मालवण येथील देऊळवाड्याच्या वास्तु-अभ्यासातही मंदिरातील मंडपांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक वापराची नोंद आढळते. काही मंडपांचा उपयोग सामुदायिक बैठका, मुलांच्या अनौपचारिक वर्गांसाठी तसेच कीर्तन आणि दशावतार यांसारख्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> सभामंडपाच्या वास्तुरचनेत स्तंभ, तुळया, छत आणि प्रवेशव्यवस्था यांसारख्या घटकांना महत्त्व असते. कोकणातील काही मंदिरांमध्ये दगडी बांधकाम आणि काष्ठवास्तू यांचा संयुक्त वापर आढळतो. दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या दस्तऐवजीकरणानुसार काही मंडप खुले आणि स्तंभयुक्त असून, मंदिरांच्या बांधकामात लेटराइट दगड आणि काष्ठचौकटींचा वापर करण्यात आला आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> कोकणातील सभामंडपांची रचना मंदिरानुसार बदलू शकते. स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य, मंदिराचा कालखंड, धार्मिक वापर आणि कालांतराने झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांमुळे सभामंडपाच्या आकारमानात आणि वास्तुरचनेत विविधता निर्माण होऊ शकते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> सभामंडपाचा अभ्यास करताना त्याचे आकारमान, गर्भगृहाशी असलेली जोडणी, स्तंभांची मांडणी, छताची रचना, प्रवेशव्यवस्था आणि वापराचे स्वरूप यांचा विचार करता येतो. दामापूर आणि मालवण येथील उदाहरणांवरून काही मंदिरांमध्ये सभामंडप हा धार्मिक वास्तुरचनेतील घटक असण्याबरोबरच स्थानिक सामाजिक आणि सांस्कृतिक व्यवहारांसाठी वापरला जाणारा अवकाश असल्याचे दिसून येते.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="DeulwadaMalvan"/> === प्रवेशद्वार === मंदिराचे प्रवेशद्वार हे बाह्य परिसरातून मंदिराच्या अंतर्गत धार्मिक अवकाशाकडे जाणारा महत्त्वाचा वास्तुघटक आहे. मंदिराच्या प्रवेशद्वाराच्या रचनेत द्वारचौकट, उंबरठा, ललाटबिंब आणि विविध प्रकारचे अलंकरण यांचा समावेश होऊ शकतो. मंदिर-द्वाराचा अभ्यास करताना त्याची वास्तुरचना, शिल्पसजावट आणि मंदिराच्या अंतर्गत अवकाशाशी असलेला संबंध विचारात घेतला जातो.<ref name="TempleDoorwayJio">{{cite web |title=The Temple Doorway |url=https://exhibits.jioinstitute.edu.in/spotlight/hindu-temple-doorway-context-and-manifestations |website=Jio Institute |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील काही मंदिरांमध्ये प्रवेशद्वाराच्या रचनेत लाकूड आणि काष्ठकोरीव कामाचा वापर आढळतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात अंतराळाकडे जाणाऱ्या लाकडी प्रवेशद्वाराचा उल्लेख असून, त्यावर काष्ठकोरीव अलंकरण करण्यात आल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूरच्या भगवती मंदिरातील या लाकडी प्रवेशद्वाराच्या द्वारचौकटीवर वेलबुट्टीचे अलंकरण आहे. त्याच्या विविध द्वारशाखांवर सिंह, हनुमान आणि गरुड यांच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. ललाटबिंबाच्या भागात गणेशाची प्रतिमा असून, वरच्या आडव्या पट्टीवर नागप्रतिमा आणि मध्यभागी कीर्तिमुखाचे शिल्प असल्याचे दस्तऐवजीकरणात नमूद केले आहे.<ref name="DhamapurBhagwati"/> या प्रकारच्या काष्ठशिल्पयुक्त प्रवेशद्वारातून मंदिराच्या वास्तुरचनेत कार्यात्मक आणि अलंकारिक घटकांचा एकत्रित वापर दिसून येतो. तथापि, प्रवेशद्वारावरील विशिष्ट प्रतिमांना धार्मिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ देताना संबंधित शिल्पाचा संदर्भ, स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक किंवा कला-अभ्यासातील पुरावे विचारात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील मंदिरांच्या प्रवेशद्वारांची रचना एकसारखी नसते. मंदिराचा कालखंड, बांधकाम साहित्य, स्थानिक कारागिरी, मंदिराचे आकारमान आणि कालांतराने झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार प्रवेशद्वाराच्या रचनेत विविधता आढळू शकते. त्यामुळे दामापूर येथील काष्ठशिल्पयुक्त प्रवेशद्वाराला संपूर्ण कोकणातील मंदिरांचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य मानता येत नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> मंदिराच्या प्रवेशद्वाराचा अभ्यास करताना द्वारचौकट, द्वारशाखा, ललाटबिंब, उंबरठा, शिल्प-अलंकरण, वापरलेले बांधकामसाहित्य आणि त्याचा गर्भगृह, अंतराळ किंवा मंडपाशी असलेला संबंध यांचा विचार करता येतो. कोकणातील काही मंदिरांमध्ये या वास्तुघटकांमध्ये लाकूड आणि स्थानिक काष्ठकारागिरीचा वापर झालेला दिसून येतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/><ref name="HadapKonkanWoodwork"/> === प्राकार === प्राकार हा मंदिराच्या मुख्य वास्तूभोवती असलेला सीमांकित किंवा संरक्षित परिसर होय. मोठ्या मंदिरसमूहांमध्ये प्राकाराच्या परिसरात सीमाभिंत, प्रवेशद्वारे, प्रदक्षिणेसाठीचा मार्ग, उपदेवालये आणि इतर वास्तुघटकांचा समावेश होऊ शकतो. प्राकाराची रचना मंदिराच्या वास्तुयोजनेनुसार आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. बृहदीश्वर मंदिराच्या दस्तऐवजीकरणात मंदिराच्या परिसरातील प्राकार आणि त्यातील विविध वास्तुघटकांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="BrihadisvaraPrakara">{{cite web |title=Brihadisvara Temple — Enclosure |url=https://ignca.gov.in/brhadishvaratemple/ENCLOSURE/images/Des_Ec.html |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |publisher=Government of India |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील मंदिरांच्या परिसररचनेत प्राकाराचे स्वरूप मंदिरानुसार बदलू शकते. मालवण येथील देऊळवाडा हा एका स्वतंत्र मंदिराऐवजी पाच प्रमुख देवतांच्या मंदिरांचा धार्मिक समूह आहे. या समूहातील विविध देवालये एकाच धार्मिक परिसरात स्थित असून त्यांच्या भोवतालच्या अवकाशाचा वापर धार्मिक आणि सामुदायिक उपक्रमांसाठी केला जातो.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मालवणच्या देऊळवाड्याच्या दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरसमूहातील विविध देवालये परस्पर संबंधित धार्मिक अवकाशात स्थित आहेत. या परिसरात धार्मिक विधी, उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. त्यामुळे अशा मंदिरसमूहाचा अभ्यास करताना केवळ मुख्य मंदिराच्या वास्तूऐवजी संबंधित देवालये आणि त्यांच्यामधील परिसराचाही विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/> मंदिराभोवतालची मोकळी जागा, प्रदक्षिणेसाठीचा मार्ग आणि सीमाभिंत हे प्राकाराच्या अभ्यासातील महत्त्वाचे घटक असू शकतात. तथापि, केवळ मंदिराभोवती मोकळी जागा किंवा मार्ग आहे म्हणून त्या परिसराला वास्तुशास्त्रीय अर्थाने प्राकार म्हणता येत नाही. प्राकाराची ओळख करण्यासाठी सीमाभिंत, प्रवेशव्यवस्था, परिसररचना आणि प्रदक्षिणा-अवकाश यांसारख्या वास्तुघटकांचा प्रत्यक्ष अभ्यास आवश्यक असतो. कोकणातील मंदिरांच्या परिसररचनेत स्थानिक भूगोल, मंदिराचा आकार, देवस्थानाची रचना आणि कालांतराने झालेले विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांमुळे विविधता आढळू शकते. काही ठिकाणी अनेक देवालयांचा समूह आढळतो, तर काही ठिकाणी मुख्य देवालयाभोवती मर्यादित परिसर किंवा इतर धार्मिक वास्तुघटक असू शकतात. त्यामुळे मोठ्या मंदिरसमूहांमध्ये आढळणारी बहुप्राकार पद्धती कोकणातील सर्व मंदिरांचे वैशिष्ट्य आहे असे मानता येत नाही.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील प्राकाराचा अभ्यास करताना त्याची भौतिक सीमा, प्रवेशमार्ग, प्रदक्षिणा-अवकाश, उपदेवालये, मोकळ्या जागा आणि धार्मिक वापर यांचा एकत्रित विचार करता येतो. उपलब्ध मंदिर-दस्तऐवजीकरणावरून मंदिरपरिसराची रचना मंदिरनिहाय बदलू शकते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट मंदिराला प्राकारयुक्त मंदिर म्हणून वर्गीकृत करण्यासाठी त्या मंदिराच्या प्रत्यक्ष वास्तुरचनेचे दस्तऐवजीकरण आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="DeulwadaMalvan"/><ref name="BrihadisvaraPrakara"/> === दीपमाळ === दीपमाळ हा महाराष्ट्रातील मंदिरपरिसरात आढळणारा एक वैशिष्ट्यपूर्ण वास्तुघटक आहे. साधारणपणे दगड किंवा विटांपासून उभारलेल्या निमुळत्या होत जाणाऱ्या स्तंभावर दिवे ठेवण्यासाठी ओळीने कोनाडे, हात किंवा इतर जागा तयार केलेल्या असतात. धार्मिक उत्सव आणि विशेष पूजाविधींच्या वेळी या दिव्यांमध्ये तेलाचे दिवे प्रज्वलित केले जातात. मराठी विश्वकोशानुसार दीपमाळ ही महाराष्ट्रीय मंदिरशिल्पाचे एक वैशिष्ट्य मानली जाते.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala">{{cite web |title=दीपमाळ – १ |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/18525/ |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=13 August 2026 }}</ref> दीपमाळेचा संबंध मंदिरातील धार्मिक आणि उत्सवी परंपरांशी आहे. मराठी विश्वकोशानुसार उत्सव, दिवाळी आणि त्रिपुरी पौर्णिमा यांसारख्या प्रसंगी दीपमाळा प्रज्वलित करण्याची प्रथा आढळते. तसेच नवसपूर्तीसाठी मंदिरासमोर दीपमाळ उभारण्याची प्रथा महाराष्ट्रात रूढ असल्याची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> कोकणातील काही मंदिरपरिसरांमध्येही दीपमाळा आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यातील वाळवळ येथील लक्ष्मीनारायण मंदिराच्या परिसरात मंदिरासमोरील चौथऱ्यावर पाच उंच दीपमाळा असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे.<ref name="WalawalLaxminarayanDeepmala">{{cite web |title=श्री देव लक्ष्मीनारायण |url=https://slntrust.org/Shree_dev.html |website=श्री देव लक्ष्मीनारायण |access-date=13 August 2026 }}</ref> दीपमाळ मंदिराच्या प्रांगणात स्वतंत्रपणे उभारलेली असू शकते. तिची उंची, दिव्यांची मांडणी, आकार आणि संख्या मंदिराच्या परिसरानुसार बदलू शकतात. त्यामुळे प्रत्येक कोकणी मंदिरात दीपमाळ असतेच असे मानता येत नाही. एखाद्या विशिष्ट मंदिरातील दीपमाळेची रचना आणि स्थान यांचा अभ्यास त्या मंदिराच्या स्वतंत्र वास्तु-संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="WalawalLaxminarayanDeepmala"/> दीपमाळेच्या ऐतिहासिक विकासाबाबत विविध मते आढळतात. मराठी विश्वकोशात तिचा महाराष्ट्रीय मंदिरशिल्पातील वैशिष्ट्यपूर्ण घटक म्हणून उल्लेख असला तरी एखाद्या विशिष्ट दीपमाळेचे कालमान किंवा तिच्या निर्मितीचे कारण निश्चित करण्यासाठी त्या वास्तूशी संबंधित शिलालेख, ऐतिहासिक नोंदी, वास्तु-अभ्यास किंवा इतर पुराव्यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीचा अभ्यास करताना दीपमाळेचा विचार मंदिराच्या परिसररचनेबरोबरच धार्मिक विधी आणि उत्सवपरंपरेच्या संदर्भात करता येतो. दीपमाळ ही काही मंदिरांच्या परिसरात धार्मिक वापराशी संबंधित तसेच दृश्यदृष्ट्या ठळक वास्तुघटक म्हणून आढळते.<ref name="MarathiVishwakoshDeepmala"/> === शिखर आणि छत === शिखर आणि छत हे मंदिराच्या वास्तुरचनेतील महत्त्वाचे ऊर्ध्ववास्तु घटक आहेत. भारतीय मंदिर वास्तुशैलीतील विविध परंपरांमध्ये गर्भगृहाच्या वर शिखर किंवा त्यास अनुरूप ऊर्ध्ववास्तुची रचना आढळते; मात्र त्याचे स्वरूप प्रदेश, कालखंड आणि स्थापत्यपरंपरेनुसार बदलते. कोकणातील मंदिरांचा अभ्यास करताना शिखराची रचना आणि छताची बांधणी यांचा स्वतंत्र तसेच परस्परसंबंधित विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या छतांच्या रचनेत स्थानिक हवामान आणि उपलब्ध बांधकामसाहित्याशी जुळवून घेतलेली पद्धत दिसून येते. दक्षिण कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासात स्थानिक साहित्याचा वापर, लाकडी तुळया व खांब आणि कौलारू छत यांचा उल्लेख आढळतो. काही मंदिरांमध्ये लेटराइट दगडाच्या संरचनेवर लाकडी घटकांचा आधार घेत छताची रचना करण्यात आली आहे.<ref name="Bokil2025">{{cite journal |last=Bokil |first=Raghunath |title=Someśvara Temple of Pawas, Ratnagiri District, Maharashtra – A Case Study |journal=Journal of History and Archaeology |volume=1 |issue=2 |pages=91–98 |year=2025 |publisher=Academic Research Foundation |url=https://www.arfjournals.com/image/catalog/Journals%20Papers/JHA/2025/No%202%20%282025%29/2_Raghunath%20Bokil.pdf |access-date=13 August 2026 }}</ref> कोकणातील पारंपरिक मंदिरांच्या छतांमध्ये कौलांचा वापर आढळतो. दक्षिण कोकणातील मंदिर वास्तुशैलीवरील अभ्यासानुसार टेराकोटा कौले, लाकडी तुळया आणि खांब तसेच लेटराइट दगड यांचा वापर स्थानिक बांधकामपद्धतीचा भाग आहे.<ref name="Bokil2025"/> छताची रचना मंदिराच्या काष्ठवास्तूशीही संबंधित आहे. लाकडी तुळया, खांब आणि इतर संरचनात्मक घटक छताच्या बांधणीमध्ये वापरले जातात. कोकणातील मंदिर वास्तूंमध्ये काष्ठशिल्प आणि लाकडी बांधकामघटकांचा वापर आढळत असल्याचे विविध अभ्यास आणि दस्तऐवजीकरणातून दिसून येते.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="LoksattaKonkanTemple">{{cite web |last=मळेकर |first=अरुण |title=कोकणातील मंदिर वारसावास्तू आणि काष्ठशिल्पाकृती |url=https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/heritage-temple-in-konkan-1246377/ |website=लोकसत्ता |date=4 June 2016 |access-date=13 August 2026 }}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दामापूर येथील भगवती मंदिरसमूहाच्या वास्तुरचनेत शिखर आणि छताच्या संदर्भातील वैशिष्ट्ये स्वतंत्रपणे दिसून येतात. उपलब्ध दस्तऐवजीकरणानुसार मंदिरसमूहातील वास्तूंमध्ये चौकोनी गर्भगृह, त्याला जोडलेला मंडप, अक्षीय नियोजन, लेटराइट दगडी बांधकाम आणि काष्ठचौकटी यांचा वापर आढळतो.<ref name="DhamapurBhagwati"/> दामापूर येथील मंदिरसमूहाचे उदाहरण स्थानिक बांधकामसाहित्य आणि मंदिराच्या ऊर्ध्ववास्तुरचनेतील संबंधाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे आहे. मात्र, या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील शिखरांची रचना किंवा त्यांचे स्थान समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="DhamapurBhagwati"/> कोकणातील मंदिरांच्या छतांची रचना आणि बाह्य स्वरूप स्थानिक वास्तुपरंपरेशी संबंधित आहे. काही मंदिरांमध्ये लेटराइट दगड, लाकूड आणि कौल यांचा संयुक्त वापर आढळतो. या बांधकामपद्धतीत स्थानिक संसाधने आणि पारंपरिक कारागिरी यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="Bokil2025"/><ref name="LoksattaKonkanTemple"/> कोकणातील सर्व मंदिरांना एकसारखे शिखर किंवा उतरते कौलारू छत असते असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक बांधकामपरंपरा, उपलब्ध साहित्य, वास्तूचा आकार आणि कालांतराने झालेली दुरुस्ती, विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार शिखर आणि छताच्या स्वरूपात फरक पडू शकतो. त्यामुळे प्रत्येक मंदिराच्या वास्तुरचनेचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे आवश्यक ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील मंदिरांच्या शिखर आणि छताचा अभ्यास करताना वास्तुशैलीबरोबरच स्थानिक बांधकामसाहित्य, काष्ठवास्तू, कौलारू छत आणि पारंपरिक बांधकामतंत्र यांचा विचार करावा लागतो. दक्षिण कोकणातील मंदिरांच्या अभ्यासातून स्थानिक साहित्य आणि कारागिरी यांच्या आधारे विकसित झालेल्या प्रादेशिक वास्तुरूपाची उदाहरणे दिसून येतात.<ref name="Bokil2025"/><ref name="KorlekarDesai2025"/> == कोकणातील काष्ठवास्तु == === लाकडी स्तंभ === कोकणातील काष्ठवास्तु परंपरेमध्ये लाकडी स्तंभांना संरचनात्मक तसेच कलात्मक महत्त्व आहे. मंदिरांच्या मंडपांसह काही धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमध्ये लाकडी स्तंभ, तुळया, कंस, दरवाजे, सजावटीच्या खिडक्या आणि छताशी संबंधित काष्ठघटकांचा वापर आढळतो. नितीन नारहर हाडप यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील क्षेत्र-अभ्यासात अशा विविध काष्ठघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> लाकडी स्तंभांचा उपयोग केवळ भारवाहक घटक म्हणूनच होत नाही. हाडप यांच्या अभ्यासात काही मंदिरांच्या मंडपातील स्तंभ आणि तुळयांवर चित्रित लाकडी पटल आढळल्याची नोंद आहे. त्यामुळे काही वास्तूंमध्ये संरचनात्मक आणि अलंकारिक कार्ये एकाच काष्ठघटकात एकत्रित झालेली दिसतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> लाकडी स्तंभांच्या अभ्यासात त्यांची रचना, आकारमान, पायथा, दंड, शीर्षभाग, तुळया आणि कंसांशी असलेला संबंध तसेच त्यावरील कोरीव किंवा चित्रित अलंकरण यांचा विचार करता येतो. या घटकांच्या रचनेत स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध लाकूड, वास्तूचा प्रकार आणि बांधकामाचा कालखंड यांनुसार फरक पडू शकतो. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील लाकडी स्तंभांची एकच प्रमाणबद्ध रचना होती असे मानता येत नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तूच्या व्यापक अभ्यासातही लाकडी बांधकाम आणि अलंकरण यांना स्वतंत्र वास्तु-अभ्यासाचा विषय मानले गेले आहे. माधुकर श्रीपाद माटे यांचे *Deccan Woodwork* हे 1967 मध्ये Deccan College Post-Graduate and Research Institute, Poona यांनी प्रकाशित केलेले अभ्यासग्रंथ आहे.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या मंडपांमध्ये लाकडी स्तंभ, तुळया आणि कंस यांची परस्परसंबंधित संरचना छताला आधार देते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या अभ्यासात मंदिराच्या महामंडपात लाकडी स्तंभ, कंस आणि छताची रचना असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या मंदिराच्या वास्तूत लेटराइट दगड, लाकडी पटल, कंस आणि तुळया तसेच टेराकोटा कौलांचा वापर आढळतो.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> लाकडी स्तंभांवरील अलंकरणामध्ये धार्मिक प्रतिमा, वनस्पतिजन्य आकृतिबंध, प्राणी किंवा इतर सजावटीचे नमुने आढळू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट आकृतीचा धार्मिक किंवा ऐतिहासिक अर्थ निश्चित करताना संबंधित वास्तूचे दस्तऐवजीकरण, शिल्पविषयक अभ्यास आणि स्थानिक परंपरा यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ दृश्य साम्याच्या आधारे एखाद्या प्रतिमेचा निश्चित अर्थ लावणे योग्य ठरत नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या अभ्यासात लाकडी पटल, कंस आणि तुळयांबरोबरच लाकडी स्तंभ आणि महामंडपाच्या छताची नोंद करण्यात आली आहे. मंदिराच्या गर्भगृहाच्या बाह्य भिंतींवर भित्तिचित्रे असून महामंडपाच्या छतावरही चित्रांकन असल्याचे या अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे. हे उदाहरण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंदिर वास्तूत काष्ठवास्तू, शिल्प आणि चित्रकलेच्या परस्परसंबंधाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचे आहे.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> कोकणातील लाकडी स्तंभांचा अभ्यास करताना त्यांच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठकोरीव काम, चित्रित पटल, स्थानिक कारागिरी आणि मंदिराच्या वास्तुरचनेशी असलेला संबंध यांचाही विचार करता येतो. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणावरून कोकणातील काष्ठवास्तूत कार्यात्मक बांधकाम आणि अलंकरणात्मक कलाविष्कार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasSomeshwar2025"/> === तुळया आणि कंस === कोकणातील पारंपरिक काष्ठवास्तूमध्ये तुळया आणि कंस हे महत्त्वाचे संरचनात्मक घटक आहेत. लाकडी स्तंभांवर आधारलेल्या तुळया छताच्या संरचनेचा भाग बनतात, तर कंस हे स्तंभ, तुळया आणि छताच्या रचनेतील जोडणी व आधाराशी संबंधित घटक म्हणून वापरले जातात. कोकणातील काष्ठवास्तूच्या क्षेत्र-अभ्यासात लाकडी स्तंभांबरोबरच कंस, छताशी संबंधित काष्ठघटक आणि इतर लाकडी वास्तुघटकांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> काष्ठवास्तूमधील कंसांना काही वास्तूंमध्ये अलंकरणात्मक स्वरूपही प्राप्त झालेले दिसते. नितीन नारहर हाडप यांच्या कोकणातील काष्ठवास्तूवरील अभ्यासात धार्मिक आणि लौकिक वास्तूंमधील काष्ठघटकांचे तसेच काष्ठअलंकरणाचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे काही वास्तूंमध्ये कंसासारखे संरचनात्मक घटक वास्तूच्या दृश्यरचनेचाही भाग बनतात.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> कोकणातील काही मंदिरांच्या मंडपांमध्ये तुळया, कंस आणि लाकडी स्तंभ यांची परस्परसंबंधित रचना आढळते. अशा रचनेत स्तंभ आणि कंसांच्या साहाय्याने तुळयांना आधार दिला जातो आणि त्यावर छताची संरचना उभारली जाते. या घटकांचा अभ्यास करताना त्यांचा संरचनात्मक उपयोग तसेच जोडणीची पद्धत आणि वापरलेले साहित्य यांचा विचार करता येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> दख्खनमधील काष्ठवास्तू आणि तिच्या अलंकरणाच्या अभ्यासात माधुकर श्रीपाद माटे यांच्या *Deccan Woodwork* या ग्रंथाला महत्त्वाचे स्थान आहे. हा ग्रंथ 1967 मध्ये Deccan College Postgraduate and Research Institute, Poona यांनी प्रकाशित केला असून दख्खनमधील काष्ठकाम आणि वास्तु-अलंकरणाच्या अभ्यासाशी संबंधित आहे.<ref name="Mate1967"/> कोकणातील कंसांच्या अलंकरणामध्ये स्थानिक कारागिरीचे विविध नमुने आढळू शकतात. तथापि, एखाद्या विशिष्ट कंसावरील आकृतीला धार्मिक, पौराणिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ देताना संबंधित वास्तूचे दस्तऐवजीकरण, शिल्पविषयक अभ्यास आणि स्थानिक परंपरा यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. केवळ आकृतीच्या बाह्य स्वरूपावरून तिचा निश्चित अर्थ ठरविणे योग्य ठरत नाही.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या अभ्यासातून कोकणातील मंदिर काष्ठवास्तूचे आणखी एक उदाहरण उपलब्ध होते. रघुनाथ बोकील यांच्या अभ्यासानुसार या मंदिरात कोरीव लाकडी स्तंभ आणि कंस असून त्यांच्यासोबत कौलारू छताची रचना आहे. मंदिराच्या वास्तूमध्ये स्थानिक साहित्याचा वापर करण्यात आलेला असून लाकूड, टेराकोटा कौले आणि लेटराइट दगड हे प्रमुख बांधकामसाहित्य असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> पावस येथील सोमेश्वर मंदिराच्या वास्तु-अभ्यासातून लाकडी स्तंभ, कंस, तुळया आणि कौलारू छत यांचा परस्परसंबंधही स्पष्ट होतो. या घटकांवर केलेले काष्ठकोरीव काम मंदिराच्या वास्तुरचनेला अलंकरणात्मक स्वरूप देते. त्यामुळे पावसचे उदाहरण कोकणातील संरचनात्मक काष्ठवास्तू आणि काष्ठअलंकरण यांचा एकत्रित अभ्यास करण्यासाठी उपयुक्त ठरते.<ref name="PawasSomeshwar2025"/> कोकणातील सर्व मंदिरांमध्ये तुळया आणि कंसांची रचना एकसारखी आहे असे मानता येत नाही. मंदिराचा कालखंड, स्थानिक कारागिरी, उपलब्ध लाकूड, वास्तूचे आकारमान आणि कालांतराने झालेली दुरुस्ती, विस्तार किंवा पुनर्बांधणी यांनुसार या घटकांच्या आकारमानात, प्रमाणात आणि अलंकरणात फरक पडू शकतो. त्यामुळे तुळया आणि कंसांचा अभ्यास मंदिरनिहाय वास्तु-दस्तऐवजीकरणाच्या आधारे करणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="KorlekarDesai2025"/> कोकणातील तुळया आणि कंसांचा अभ्यास करताना त्यांच्या संरचनात्मक उपयोगाबरोबरच काष्ठकोरीव काम, अलंकरण, स्थानिक कारागिरी आणि मंदिराच्या वास्तुरचनेशी असलेला संबंध यांचाही विचार करता येतो. उपलब्ध क्षेत्र-अभ्यास आणि मंदिर-दस्तऐवजीकरणातून काष्ठवास्तूमध्ये कार्यात्मक बांधकाम आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="HadapKonkanWoodwork"/><ref name="PawasSomeshwar2025"/> या लेखाचे पुनः लिखाण सुरू आहे ....... == संदर्भ == r66gb7u9umlibl646uclqn9w47k8fhm 3 382704 2701438 2026-08-13T01:49:11Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2701438 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=भदिराय}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०७:१९, १३ ऑगस्ट २०२६ (IST) 00xs7bqtabgfs3mge7ugju013jvtfpq 0 382705 2701452 2026-08-13T03:55:48Z Dharmadhyaksha 28394 Dharmadhyaksha ने लेख [[अकबरपूर]] वरुन [[अकबरपूर, कानपूर देहात]] ला हलविला: अचूक नाव 2701452 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[अकबरपूर, कानपूर देहात]] qpa9t5mi7skp4qkq36yahwhe2g89s3b 2701463 2701452 2026-08-13T04:23:01Z Dharmadhyaksha 28394 [[अकबरपूर, कानपूर देहात]] ला असणारे पुनर्निर्देशन हटविले 2701463 wikitext text/x-wiki '''अकबरपूर''' हे खालील पैकी असू शकते: * [[अकबरपूर, आंबेडकर नगर]] ** [[अकबरपूर विधानसभा मतदारसंघ]] * [[अकबरपूर, कानपूर देहात]] ** [[अकबरपूर लोकसभा मतदारसंघ]] ** [[अकबरपूर-रानीया विधानसभा मतदारसंघ]] msx8ye07aph7x20vpnyffce06qmh457 2701464 2701463 2026-08-13T04:24:03Z Dharmadhyaksha 28394 {{निःसंदिग्धीकरण}} 2701464 wikitext text/x-wiki '''अकबरपूर''' हे खालील पैकी असू शकते: * [[अकबरपूर, आंबेडकर नगर]] ** [[अकबरपूर विधानसभा मतदारसंघ]] * [[अकबरपूर, कानपूर देहात]] ** [[अकबरपूर लोकसभा मतदारसंघ]] ** [[अकबरपूर-रानीया विधानसभा मतदारसंघ]] {{निःसंदिग्धीकरण}} 9odnrca0l0gz9dpffr7a1pwjitc35sb 0 382706 2701454 2026-08-13T03:58:49Z Dharmadhyaksha 28394 नवीन पान: {{माहिती संचिका}} '''अकबरपुर, आंबेडकर नगर''' हे भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील एक शहर आहे. हे शहर [[आंबेडकर नगर जिल्हा|आंबेडकर नगर जिल्ह्यांचे]] प्रशासकीय केंद्र आहे. २०११ च्या जनगणन... 2701454 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''अकबरपुर, आंबेडकर नगर''' हे भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील एक शहर आहे. हे शहर [[आंबेडकर नगर जिल्हा|आंबेडकर नगर जिल्ह्यांचे]] प्रशासकीय केंद्र आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या १,११,५९४ होती.<ref name="Census2011Gov">{{cite web |title=Census of India: Akbarpur |url=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=193937 |website=www.censusindia.gov.in |access-date=3 November 2019}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील शहरे]] [[वर्ग:आंबेडकर नगर जिल्हा]] bapz2zs7s5r8h1i5o5qeyiiapsuhw4h 2701457 2701454 2026-08-13T04:10:09Z Dharmadhyaksha 28394 {{गल्लत|अकबरपूर, कानपूर देहात}} 2701457 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} {{गल्लत|अकबरपूर, कानपूर देहात}} '''अकबरपुर, आंबेडकर नगर''' हे भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील एक शहर आहे. हे शहर [[आंबेडकर नगर जिल्हा|आंबेडकर नगर जिल्ह्यांचे]] प्रशासकीय केंद्र आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या १,११,५९४ होती.<ref name="Census2011Gov">{{cite web |title=Census of India: Akbarpur |url=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=193937 |website=www.censusindia.gov.in |access-date=3 November 2019}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील शहरे]] [[वर्ग:आंबेडकर नगर जिल्हा]] 0ct8sr8xr40sx8me1nwo7ndtb900siz 2701459 2701457 2026-08-13T04:21:40Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[अकबरपूर, आंबेडकर नगर]] वरुन [[अकबरपूर (आंबेडकर नगर)]] ला हलविला: शीर्षकलेखन संकेत 2701457 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} {{गल्लत|अकबरपूर, कानपूर देहात}} '''अकबरपुर, आंबेडकर नगर''' हे भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील एक शहर आहे. हे शहर [[आंबेडकर नगर जिल्हा|आंबेडकर नगर जिल्ह्यांचे]] प्रशासकीय केंद्र आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या १,११,५९४ होती.<ref name="Census2011Gov">{{cite web |title=Census of India: Akbarpur |url=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=193937 |website=www.censusindia.gov.in |access-date=3 November 2019}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील शहरे]] [[वर्ग:आंबेडकर नगर जिल्हा]] 0ct8sr8xr40sx8me1nwo7ndtb900siz 0 382707 2701460 2026-08-13T04:21:40Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[अकबरपूर, आंबेडकर नगर]] वरुन [[अकबरपूर (आंबेडकर नगर)]] ला हलविला: शीर्षकलेखन संकेत 2701460 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[अकबरपूर (आंबेडकर नगर)]] lc14mp5jdooz2iyh1aa6yqlljezfxtk 0 382708 2701462 2026-08-13T04:21:58Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[अकबरपूर, कानपूर देहात]] वरुन [[अकबरपूर (कानपूर देहात)]] ला हलविला: शीर्षकलेखन संकेत 2701462 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[अकबरपूर (कानपूर देहात)]] k9rbl86bpaoavxmam0mb6uomtweigts 0 382709 2701471 2026-08-13T04:57:16Z Dharmadhyaksha 28394 नवीन पान: {{माहिती संचिका}} '''बहजोई''' हे भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्याच्या [[संभल जिल्हा|संभल जिल्ह्याचे]] मुख्यालय आहे.<ref>{{Cite web|url=https://pincode.net.in/UTTAR_PRADESH/MORADABAD/B/BAHJOI|title=Pin Code: Bahjoi, Moradabad, Uttar Pradesh, India|website=Pincode.net.in|access-date=2 September 2019}}</... 2701471 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''बहजोई''' हे भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्याच्या [[संभल जिल्हा|संभल जिल्ह्याचे]] मुख्यालय आहे.<ref>{{Cite web|url=https://pincode.net.in/UTTAR_PRADESH/MORADABAD/B/BAHJOI|title=Pin Code: Bahjoi, Moradabad, Uttar Pradesh, India|website=Pincode.net.in|access-date=2 September 2019}}</ref> २०११ मध्ये येथील लोकसंख्या ३७,०३७ होती.<ref>{{Cite web|url=https://www.censusindia2011.com/uttar-pradesh/moradabad/chandausi/bahjoi-npp-population.html|title=Bahjoi Town Population - Moradabad, Uttar Pradesh|website=Censusindia2011.com|language=en-US|access-date=2 September 2019}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} 2ylbx9qu6aobwsnwz5itvpd9r15dk0w 2701472 2701471 2026-08-13T04:58:10Z Dharmadhyaksha 28394 +[[वर्ग:संभल जिल्हा]]; +[[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील गावे]] - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2701472 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''बहजोई''' हे भारताच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्याच्या [[संभल जिल्हा|संभल जिल्ह्याचे]] मुख्यालय आहे.<ref>{{Cite web|url=https://pincode.net.in/UTTAR_PRADESH/MORADABAD/B/BAHJOI|title=Pin Code: Bahjoi, Moradabad, Uttar Pradesh, India|website=Pincode.net.in|access-date=2 September 2019}}</ref> २०११ मध्ये येथील लोकसंख्या ३७,०३७ होती.<ref>{{Cite web|url=https://www.censusindia2011.com/uttar-pradesh/moradabad/chandausi/bahjoi-npp-population.html|title=Bahjoi Town Population - Moradabad, Uttar Pradesh|website=Censusindia2011.com|language=en-US|access-date=2 September 2019}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:संभल जिल्हा]] [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील गावे]] l1zh7znzr1crzh9bceyw2xmiq5fz3i4 0 382710 2701476 2026-08-13T05:38:13Z Aryan Bagkar 152513 नवीन पान: {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट सियाक | पदवी = महाराजाधिराजपती | चित्र = | चित्र_शीर्षक = | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राजचिन्ह_चित्र = | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = | राज... 2701476 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट सियाक | पदवी = महाराजाधिराजपती | चित्र = | चित्र_शीर्षक = | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राजचिन्ह_चित्र = | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ९४८]] - [[इ.स. ९७२]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ९४८]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[धार]] | पूर्ण_नाव = हर्ष-सिंह उर्फ सियाक | इतर_पदव्या = | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = पद निर्माण | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[दुसरा वाकपती]] | वडील = वैरीसिंह दुसरा | आई = | पत्नी = राणी वडाजा | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | पती = | इतर_पती = | संतती = दुसरा वाकपती (मुंज)<br>सिंधुराजा | राजवंश = [[परमार राजघराणे]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = |}} '''सियाक''' ज्याला हर्ष म्हणूनही ओळखले जाते, हा पश्चिम-मध्य भारतातील माळव्याचा राजा होता. तो [[परमार राजघराणे|परमार राजवंशाचा]] पहिला स्वतंत्र शासक असावा असे दिसते. सियाक हा त्याच्या स्वतःच्या शिलालेखांवरून ज्ञात असलेला सर्वात जुना परमार शासक आहे. हे शिलालेख सध्याच्या गुजरातमध्ये सापडले असून, त्यांवरून असे सूचित होते की तो एकेकाळी [[मान्यखेट]] येथील राष्ट्रकूटांचा मांडलिक होता. [[राष्ट्रकूट राजघराणे|राष्ट्रकूट]] सम्राट [[तिसरा कृष्ण राष्ट्रकूट]] याच्या मृत्यूनंतर, त्याने नवीन राजा [[खोट्टिग राष्ट्रकूट]] याच्याविरुद्ध युद्ध केले आणि इ.स. ९७२ च्या सुमारास राष्ट्रकूटांची राजधानी [[मान्यखेट]] लुटली. यामुळे अखेरीस राष्ट्रकूटांचा ऱ्हास झाला आणि परमार एक सार्वभौम सत्ता म्हणून स्थापित झाले. 4269vh0l6jus0q9v1synr8yins9j424 2701477 2701476 2026-08-13T05:38:52Z Aryan Bagkar 152513 /* */ 2701477 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट सियाक | पदवी = महाराजाधिराजपती | चित्र = | चित्र_शीर्षक = | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राजचिन्ह_चित्र = | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ९४८]] - [[इ.स. ९७२]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ९४८]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[धार]] | पूर्ण_नाव = हर्ष-सिंह उर्फ सियाक | इतर_पदव्या = | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = पद निर्माण | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[दुसरा वाकपती]] | वडील = वैरीसिंह दुसरा | आई = | पत्नी = राणी वडाजा | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | पती = | इतर_पती = | संतती = दुसरा वाकपती (मुंज)<br>सिंधुराजा | राजवंश = [[परमार राजघराणे]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = |}} '''सियाक''' ज्याला हर्ष म्हणूनही ओळखले जाते, हा पश्चिम-मध्य भारतातील माळव्याचा राजा होता. तो [[परमार राजघराणे|परमार राजवंशाचा]] पहिला स्वतंत्र शासक असावा असे दिसते. सियाक हा त्याच्या स्वतःच्या शिलालेखांवरून ज्ञात असलेला सर्वात जुना परमार शासक आहे. हे शिलालेख सध्याच्या गुजरातमध्ये सापडले असून, त्यांवरून असे सूचित होते की तो एकेकाळी [[मान्यखेट]] येथील राष्ट्रकूटांचा मांडलिक होता. [[राष्ट्रकूट राजघराणे|राष्ट्रकूट]] सम्राट [[तिसरा कृष्ण राष्ट्रकूट]] याच्या मृत्यूनंतर, त्याने नवीन राजा [[खोट्टिग अमोघवर्ष]] याच्याविरुद्ध युद्ध केले आणि इ.स. ९७२ च्या सुमारास राष्ट्रकूटांची राजधानी [[मान्यखेट]] लुटली. यामुळे अखेरीस राष्ट्रकूटांचा ऱ्हास झाला आणि परमार एक सार्वभौम सत्ता म्हणून स्थापित झाले. obyywk892320i2x7nd2q1vuhp2u66qr 2701478 2701477 2026-08-13T05:41:34Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2701478 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट सियाक | पदवी = महाराजाधिराजपती | चित्र = | चित्र_शीर्षक = | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राजचिन्ह_चित्र = | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ९४८]] - [[इ.स. ९७२]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ९४८]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[धार]] | पूर्ण_नाव = हर्ष-सिंह उर्फ सियाक | इतर_पदव्या = | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = पद निर्माण | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[दुसरा वाकपती]] | वडील = वैरीसिंह दुसरा | आई = | पत्नी = राणी वडाजा | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | पती = | इतर_पती = | संतती = दुसरा वाकपती (मुंज)<br>सिंधुराजा | राजवंश = [[परमार राजघराणे]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = |}} '''सियाक''' ज्याला हर्ष म्हणूनही ओळखले जाते, हा पश्चिम-मध्य भारतातील माळव्याचा राजा होता. तो [[परमार राजघराणे|परमार राजवंशाचा]] पहिला स्वतंत्र शासक असावा असे दिसते. सियाक हा त्याच्या स्वतःच्या शिलालेखांवरून ज्ञात असलेला सर्वात जुना परमार शासक आहे. हे शिलालेख सध्याच्या गुजरातमध्ये सापडले असून, त्यांवरून असे सूचित होते की तो एकेकाळी [[मान्यखेट]] येथील राष्ट्रकूटांचा मांडलिक होता. [[राष्ट्रकूट राजघराणे|राष्ट्रकूट]] सम्राट [[तिसरा कृष्ण राष्ट्रकूट]] याच्या मृत्यूनंतर, त्याने नवीन राजा [[खोट्टिग अमोघवर्ष]] याच्याविरुद्ध युद्ध केले आणि इ.स. ९७२ च्या सुमारास राष्ट्रकूटांची राजधानी [[मान्यखेट]] लुटली. यामुळे अखेरीस राष्ट्रकूटांचा ऱ्हास झाला आणि परमार एक सार्वभौम सत्ता म्हणून स्थापित झाले. [[वर्ग:परमार सम्राट]] 0awjbdjkpw2rfwr4wz09fb82pp0dluq 2701479 2701478 2026-08-13T05:41:42Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2701479 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट सियाक | पदवी = महाराजाधिराजपती | चित्र = | चित्र_शीर्षक = | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राजचिन्ह_चित्र = | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ९४८]] - [[इ.स. ९७२]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ९४८]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[धार]] | पूर्ण_नाव = हर्ष-सिंह उर्फ सियाक | इतर_पदव्या = | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = पद निर्माण | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[दुसरा वाकपती]] | वडील = वैरीसिंह दुसरा | आई = | पत्नी = राणी वडाजा | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | पती = | इतर_पती = | संतती = दुसरा वाकपती (मुंज)<br>सिंधुराजा | राजवंश = [[परमार राजघराणे]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = |}} '''सियाक''' ज्याला हर्ष म्हणूनही ओळखले जाते, हा पश्चिम-मध्य भारतातील माळव्याचा राजा होता. तो [[परमार राजघराणे|परमार राजवंशाचा]] पहिला स्वतंत्र शासक असावा असे दिसते. सियाक हा त्याच्या स्वतःच्या शिलालेखांवरून ज्ञात असलेला सर्वात जुना परमार शासक आहे. हे शिलालेख सध्याच्या गुजरातमध्ये सापडले असून, त्यांवरून असे सूचित होते की तो एकेकाळी [[मान्यखेट]] येथील राष्ट्रकूटांचा मांडलिक होता. [[राष्ट्रकूट राजघराणे|राष्ट्रकूट]] सम्राट [[तिसरा कृष्ण राष्ट्रकूट]] याच्या मृत्यूनंतर, त्याने नवीन राजा [[खोट्टिग अमोघवर्ष]] याच्याविरुद्ध युद्ध केले आणि इ.स. ९७२ च्या सुमारास राष्ट्रकूटांची राजधानी [[मान्यखेट]] लुटली. यामुळे अखेरीस राष्ट्रकूटांचा ऱ्हास झाला आणि परमार एक सार्वभौम सत्ता म्हणून स्थापित झाले. [[वर्ग:परमार सम्राट]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] k22uanhrakpjdkuqqrp2xavv44kc8l9 2701480 2701479 2026-08-13T05:42:29Z अभय नातू 206 प्रस्तावना 2701480 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट सियाक | पदवी = महाराजाधिराजपती | चित्र = | चित्र_शीर्षक = | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राजचिन्ह_चित्र = | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ९४८]] - [[इ.स. ९७२]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ९४८]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[धार]] | पूर्ण_नाव = हर्ष-सिंह उर्फ सियाक | इतर_पदव्या = | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = पद निर्माण | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[दुसरा वाकपती]] | वडील = वैरीसिंह दुसरा | आई = | पत्नी = राणी वडाजा | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | पती = | इतर_पती = | संतती = दुसरा वाकपती (मुंज)<br>सिंधुराजा | राजवंश = [[परमार राजघराणे]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = |}} '''सियाक''' ज्याला हर्ष म्हणूनही ओळखले जाते, हा पश्चिम-मध्य भारतातील माळव्याचा राजा होता. तो [[परमार राजघराणे|परमार राजवंशाचा]] पहिला स्वतंत्र शासक असल्याचे मानले जाते{{संदर्भ हवा}}. सियाक हा त्याच्या स्वतःच्या शिलालेखांवरून ज्ञात असलेला सर्वात जुना परमार शासक आहे. हे शिलालेख सध्याच्या गुजरातमध्ये सापडले असून, त्यांवरून असे सूचित होते की तो एकेकाळी [[मान्यखेट]] येथील राष्ट्रकूटांचा मांडलिक होता. [[राष्ट्रकूट राजघराणे|राष्ट्रकूट]] सम्राट [[तिसरा कृष्ण राष्ट्रकूट]] याच्या मृत्यूनंतर, त्याने नवीन राजा [[खोट्टिग अमोघवर्ष]] याच्याविरुद्ध युद्ध केले आणि इ.स. ९७२ च्या सुमारास राष्ट्रकूटांची राजधानी [[मान्यखेट]] लुटली. यामुळे अखेरीस राष्ट्रकूटांचा ऱ्हास झाला आणि परमार एक सार्वभौम सत्ता म्हणून स्थापित झाले. [[वर्ग:परमार सम्राट]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] sfnmo1vvbn6tcprs6f0ow8b7iv4ojn8 0 382711 2701490 2026-08-13T06:03:47Z Nitin.kunjir 4684 नवीन पान: {{युरोपीय प्रमाणवेळा}} '''ब्रिटिश उन्हाळी वेळ''' (बीएसटी) दरम्यान, युनायटेड किंगडममधील अधिकृत वेळ [[ग्रीनविच प्रमाणवेळ]] (जीएमटी) पेक्षा एक तास पुढे केली जाते; परिणामी, कालक्षेत्र यूटीस... 2701490 wikitext text/x-wiki {{युरोपीय प्रमाणवेळा}} '''ब्रिटिश उन्हाळी वेळ''' (बीएसटी) दरम्यान, युनायटेड किंगडममधील अधिकृत वेळ [[ग्रीनविच प्रमाणवेळ]] (जीएमटी) पेक्षा एक तास पुढे केली जाते; परिणामी, कालक्षेत्र [[यूटीसी+००:००]] वरून [[यूटीसी+०१:००]] असे बदलते आणि त्यामुळे सकाळच्या वेळी एक तास कमी सूर्यप्रकाश मिळतो, तर संध्याकाळी एक तास अधिक सूर्यप्रकाश मिळतो. 52aebdeonqhiyp52mtafwfg8u7q2ks1 2701497 2701490 2026-08-13T06:08:32Z Nitin.kunjir 4684 [[ब्रिटिश उन्हाळी प्रमाणवेळ]] कडे पुनर्निर्देशित 2701497 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[ब्रिटिश उन्हाळी प्रमाणवेळ]] puo36wmt5e4i8fasmz9cciaa12r6jyy 0 382712 2701496 2026-08-13T06:08:23Z Nitin.kunjir 4684 नवीन पान: {{युरोपीय प्रमाणवेळा}} '''ब्रिटिश उन्हाळी प्रमाणवेळ''' म्हणजेच बीएसटीदरम्यान, युनायटेड किंगडममधील अधिकृत वेळ [[ग्रीनविच प्रमाणवेळ]] (जीएमटी) पेक्षा एक तास पुढे केली जाते; परिणामी, काल... 2701496 wikitext text/x-wiki {{युरोपीय प्रमाणवेळा}} '''ब्रिटिश उन्हाळी प्रमाणवेळ''' म्हणजेच बीएसटीदरम्यान, युनायटेड किंगडममधील अधिकृत वेळ [[ग्रीनविच प्रमाणवेळ]] (जीएमटी) पेक्षा एक तास पुढे केली जाते; परिणामी, कालक्षेत्र [[यूटीसी+००:००]] वरून [[यूटीसी+०१:००]] असे बदलते आणि त्यामुळे सकाळच्या वेळी एक तास कमी सूर्यप्रकाश मिळतो, तर संध्याकाळी एक तास अधिक सूर्यप्रकाश मिळतो. mxcj314tyt1o423ic1ibzj39wxmixcx 2701523 2701496 2026-08-13T06:43:12Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2701523 wikitext text/x-wiki {{युरोपीय प्रमाणवेळा}} '''ब्रिटिश उन्हाळी प्रमाणवेळ''' म्हणजेच बीएसटीदरम्यान, युनायटेड किंगडममधील अधिकृत वेळ [[ग्रीनविच प्रमाणवेळ]] (जीएमटी) पेक्षा एक तास पुढे केली जाते; परिणामी, कालक्षेत्र [[यूटीसी+००:००]] वरून [[यूटीसी+०१:००]] असे बदलते आणि त्यामुळे सकाळच्या वेळी एक तास कमी सूर्यप्रकाश मिळतो, तर संध्याकाळी एक तास अधिक सूर्यप्रकाश मिळतो. [[वर्ग:प्रमाणवेळा]] mz4synvbgtag0kwyhalq2rdwed50jnm 0 382713 2701508 2026-08-13T06:35:52Z Nitin.kunjir 4684 नवीन पान: {{Infobox cricket series | series = २०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका | image = ICC Men's CWC League 2 logo (Round-20).svg | image_size = 250px | caption = '''२०वी फेरी''' | partof = [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] | date = २१ – ३१ जुलै २०२६ | place = नेदरलँड्स | team1 = {{cr|NAM}} | te... 2701508 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket series | series = २०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका | image = ICC Men's CWC League 2 logo (Round-20).svg | image_size = 250px | caption = '''२०वी फेरी''' | partof = [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] | date = २१ – ३१ जुलै २०२६ | place = नेदरलँड्स | team1 = {{cr|NAM}} | team2 = {{cr|NEP}} | team3 = {{cr|NED}} | captain1 = [[गेरहार्ड इरास्मुस]] | captain2 = [[रोहित कुमार]] | captain3 = [[स्कॉट एडवर्ड्स]] | runs1 = [[यान फ्रायलिंक]] (२४६) | runs2 = [[आसिफ शेख]] (११३) | runs3 = [[स्कॉट एडवर्ड्स]] (२२५) | wickets1 = [[जॅक ब्रासेल]] (८)<br>[[जेजे स्मिट]] (८) | wickets2 = [[करण के.सी.]] (९) | wickets3 = [[लोगन व्हान बीक]] (८) | previous = [[२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका | कॅनडा २०२६]] | next = [[२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका| स्कॉटलंड २०२६]] }} २०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका ही २०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २ स्पर्धेची विसावी फेरी होती, जी २१ जुलै २०२६ पासून नेदरलँड्समध्ये खेळवली गेली.<ref>{{cite web |date=१६ जून २०२६ |url=https://www.kncb.nl/en/news-icc-cricket-world-cup-league-2-cwcl2--utrecht-kampong-cricket |trans-title=आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग २ – उट्रेख्त, कॅम्पॉन्ग क्रिकेट |title=ICC Cricket World Cup Challenge League 2 (CWCL2) – Utrecht, Kampong Cricket |work=[[रॉयल डच क्रिकेट असोसिएशन]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ही नामिबिया, नेपाळ आणि नेदरलँड्सच्या पुरुष राष्ट्रीय संघांमधील त्रिकोणी मालिका होती.<ref>{{cite web |date=8 June 2026 |url=https://czarsportzauto.com/netherlands-nepal-namibia-cwc-league-2-odi-tri-series-2026/ |trans-title= नेदरलँड्स क्रिकेट जुलै २०२६ मध्ये नेपाळ आणि नामिबिया यांच्यासह एकदिवसीय तिरंगी मालिकेचे यजमानपद भूषवणार.|title=Netherlands Cricket to host Nepal and Namibia for ODI Tri-series in July 2026 |work=Czarsports |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> या मालिकेमधील सामने [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय ]] स्वरूपात खेळले गेले.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/eight-team-cwc-league-2-begins-in-nepal-on-the-road-to-2027 |trans-title= २०२७ च्या दिशेने वाटचाल: नेपाळमध्ये आठ संघांच्या 'क्रिकेट विश्वचषक लीग २' स्पर्धेला सुरुवात|title=Eight-team CWC League 2 begins in Nepal on the road to 2027 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==नेपाळ जर्सीमध्ये == 'लीग २' मालिका सुरू होण्यापूर्वी, [[नेपाळ क्रिकेट संघ]]ाने १३ आणि १५ जुलै २०२६ रोजी [[जर्सी क्रिकेट संघ]]ाविरुद्ध ५० षटकांचे दोन एकदिवसीय सामने खेळण्यासाठी जर्सीचा दौरा केला.<ref>{{cite web |last=निश्चल तिवारी|date=३ जून २०२६|trans-title= क्रिकेट विश्वचषक लीग २ च्या तयारीसाठी नेपाळचा जर्सीशी सामना |title=Nepal to play Jersey in CWCL2 build-up |url=https://www.cricnepal.com/nepal-jersey-cwcl2-preparation |work=क्रिकनेपाळ|access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref><ref>{{cite news |date=३ जून २०२६|trans-title= जर्सीचे नेपाळ आणि संयुक्त अरब अमिराती (UAE) विरुद्ध ५० षटकांचे सामने होणार. |title=Jersey to face Nepal and UAE in 50-over matches |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/cm2p5m2emxyo |work=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> {{Infobox cricket tour | series_name = नेपाळ क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Jersey.svg | team1_name = जर्सी | team2_image = Flag of Nepal.svg | team2_name = नेपाळ | from_date = १३ | to_date = १५ जुलै २०२६ | team1_captain = [[चार्ल्स पारचर्ड]] | team2_captain = [[रोहित कुमार]] | no_of_LAs = 2 | team1_LAs_won = 0 | team2_LAs_won = 2 | team1_LAs_most_runs = [[चार्ली ब्रेनन]] (८९) | team2_LAs_most_runs = [[कुशल भुर्टेल]] (१५६) | team1_LAs_most_wickets = [[चार्ल्स पारचर्ड]] (३) | team2_LAs_most_wickets = [[हेमंत धामी]] (४)<br>[[करण के.सी.]] (४) }} ===संघ=== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{cr|JER}}<ref>{{cite news |date=१० जुलै २०२६|trans-title=जर्सीच्या पुरुष संघासमोर नेपाळी आव्हान|title=Nepalese challenge looms for Jersey Men |first=Elliot |last=Corbel |url=https://jerseyeveningpost.com/sport/2026/07/10/nepalese-challenge-looms-for-jersey-men/ |work=जर्सी इव्हनिंग पोस्ट|access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> !{{cr|NEP}}<ref name="nepal"/> |- |valign="top"| * [[चार्ल्स पारचर्ड]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[डॅनियेल बिरेल]] * [[डोमिनिक ब्लॅम्पीड]] * [[चार्ली ब्रेनन]] * [[टोबी ब्रिटॉन]] * [[हॅरिसन कार्लिऑन]] * [[जेक डनफोर्ड]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[पॅट्रिक गौज]] * [[निक ग्रीनवूड]] * [[जॉन्टी जेनर]] * [[स्टॅनली नॉर्मन]] * [[जॉर्ज रिचर्डसन]] * [[ज्युलियस सुमेरॉर]] * [[झॅक ट्राईब]] * [[स्कॉट व्हॅन ब्रेडा]] * [[बेंजामिन वॉर्ड (क्रिकेट खेळाडू)|बेंजामिन वॉर्ड]] |valign="top"| * [[रोहित कुमार]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[दीपेंद्र सिंह ऐरी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[विनोद भंडारी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[कुशल भुर्टेल]] * [[गुलशन झा]] * [[सोमपाल कामी]] * [[करण के.सी.]] * [[अर्जुन कुमल]] * [[संदीप लामिछाने]] * [[ईशान पांडे]] * [[ललित राजबंशी]] * [[भीम शर्की]] * [[आरिफ शेख]] * [[आसिफ शेख]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[नंदन यादव]] |} नेपाळने [[शहाब आलम]], [[आकाश चांद]], [[हेमंत धामी]], [[संदीप जोरा]] आणि युवराज खत्री ह्यांना राखीव खेळाडू म्हणून नियुक्त केले.<ref name="reserves"/> ===सामने=== {{hatnote|सर्व वेळा ह्या [[ब्रिटिश उन्हाळी प्रमाणवेळ]]ा ([[यूटीसी+०१:००]]) आहेत}} {{Single-innings cricket match | date = {{Start date|2026|07|13|df=y}} | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|NEP}} | team2 = {{cr|JER}} | score1 = २५०/८ (५० षटके) | runs1 = [[कुशल भुर्टेल]] १०५ (११७) | wickets1 = [[डॅनियेल बिरेल]] २/३८ (७ षटके) | score2 = १६९ (४१ षटके) | runs2 = [[चार्ली ब्रेनन]] ८२[[नाबाद|*]] (१११) | wickets2 = [[हेमंत धामी]] ४/३७ (७ षटके) | result = नेपाळ ८१ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricnepal.com/match/nepal-vs-jersey-1st-od-nepal-tour-of-jersey-2026 धावफलक] | venue = [[ग्रेनव्हिल क्रिकेट मैदान|एनसीसी ग्रेनव्हिल]], [[सेंट सेव्हियर (जर्सी)|सेंट सेव्हियर]] | motm = [[कुशल भुर्टेल]] (ने) | toss = जर्सीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = {{Start date|2026|07|15|df=y}} | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|JER}} | team2 = {{cr|NEP}} | score1 = २८२/६ (५० षटके) | runs1 = [[पॅट्रिक गौज]] ९५ (११०) | wickets1 = [[करण के.सी.]] २/३९ (५ षटके) | score2 = २५१/५ (४६ षटके) | runs2 = [[ईशान पांडे]] ९० (११५) | wickets2 = [[चार्ल्स पारचर्ड]] 2/42 (१० षटके) | result = नेपाळ ७ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.cricnepal.com/match/nepal-vs-jersey-2nd-od-nepal-tour-of-jersey-2026 धावफलक] | venue = [[ग्रेनव्हिल क्रिकेट मैदान|एनसीसी ग्रेनव्हिल]], [[सेंट सेव्हियर (जर्सी)|सेंट सेव्हियर]] | motm = [[पॅट्रिक गौज]] (जर्सी) | toss = नेपाळने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही }} ==नोंदी== {{notelist}} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/icc-men-s-cricket-world-cup-league-2-2023-24-2027-1420525 क्रिकेट विश्वचषक लीग२ मुख्यपान क्रिकइन्फोवर] {{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:नामिबिया क्रिकेट संघाचे नेदरलँड्स दौरे|२०२६]] [[वर्ग:नेपाळ क्रिकेट संघाचे नेदरलँड्स दौरे|२०२६]] [[वर्ग:नामिबिया क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|नेदरलँड्स]] [[वर्ग:नेपाळ क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|नेदरलँड्स]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे नेदरलँड्स दौरे]] [[वर्ग:२०२७ क्रिकेट विश्वचषक]] mvyynrkly78l9v43kr3gjh307h7d87s 2701536 2701508 2026-08-13T07:14:54Z Nitin.kunjir 4684 /* संघ */ 2701536 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket series | series = २०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका | image = ICC Men's CWC League 2 logo (Round-20).svg | image_size = 250px | caption = '''२०वी फेरी''' | partof = [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] | date = २१ – ३१ जुलै २०२६ | place = नेदरलँड्स | team1 = {{cr|NAM}} | team2 = {{cr|NEP}} | team3 = {{cr|NED}} | captain1 = [[गेरहार्ड इरास्मुस]] | captain2 = [[रोहित कुमार]] | captain3 = [[स्कॉट एडवर्ड्स]] | runs1 = [[यान फ्रायलिंक]] (२४६) | runs2 = [[आसिफ शेख]] (११३) | runs3 = [[स्कॉट एडवर्ड्स]] (२२५) | wickets1 = [[जॅक ब्रासेल]] (८)<br>[[जेजे स्मिट]] (८) | wickets2 = [[करण के.सी.]] (९) | wickets3 = [[लोगन व्हान बीक]] (८) | previous = [[२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका | कॅनडा २०२६]] | next = [[२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका| स्कॉटलंड २०२६]] }} २०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका ही २०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २ स्पर्धेची विसावी फेरी होती, जी २१ जुलै २०२६ पासून नेदरलँड्समध्ये खेळवली गेली.<ref>{{cite web |date=१६ जून २०२६ |url=https://www.kncb.nl/en/news-icc-cricket-world-cup-league-2-cwcl2--utrecht-kampong-cricket |trans-title=आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग २ – उट्रेख्त, कॅम्पॉन्ग क्रिकेट |title=ICC Cricket World Cup Challenge League 2 (CWCL2) – Utrecht, Kampong Cricket |work=[[रॉयल डच क्रिकेट असोसिएशन]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ही नामिबिया, नेपाळ आणि नेदरलँड्सच्या पुरुष राष्ट्रीय संघांमधील त्रिकोणी मालिका होती.<ref>{{cite web |date=8 June 2026 |url=https://czarsportzauto.com/netherlands-nepal-namibia-cwc-league-2-odi-tri-series-2026/ |trans-title= नेदरलँड्स क्रिकेट जुलै २०२६ मध्ये नेपाळ आणि नामिबिया यांच्यासह एकदिवसीय तिरंगी मालिकेचे यजमानपद भूषवणार.|title=Netherlands Cricket to host Nepal and Namibia for ODI Tri-series in July 2026 |work=Czarsports |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> या मालिकेमधील सामने [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय ]] स्वरूपात खेळले गेले.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/eight-team-cwc-league-2-begins-in-nepal-on-the-road-to-2027 |trans-title= २०२७ च्या दिशेने वाटचाल: नेपाळमध्ये आठ संघांच्या 'क्रिकेट विश्वचषक लीग २' स्पर्धेला सुरुवात|title=Eight-team CWC League 2 begins in Nepal on the road to 2027 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==नेपाळ जर्सीमध्ये == 'लीग २' मालिका सुरू होण्यापूर्वी, [[नेपाळ क्रिकेट संघ]]ाने १३ आणि १५ जुलै २०२६ रोजी [[जर्सी क्रिकेट संघ]]ाविरुद्ध ५० षटकांचे दोन एकदिवसीय सामने खेळण्यासाठी जर्सीचा दौरा केला.<ref>{{cite web |last=निश्चल तिवारी|date=३ जून २०२६|trans-title= क्रिकेट विश्वचषक लीग २ च्या तयारीसाठी नेपाळचा जर्सीशी सामना |title=Nepal to play Jersey in CWCL2 build-up |url=https://www.cricnepal.com/nepal-jersey-cwcl2-preparation |work=क्रिकनेपाळ|access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref><ref>{{cite news |date=३ जून २०२६|trans-title= जर्सीचे नेपाळ आणि संयुक्त अरब अमिराती (UAE) विरुद्ध ५० षटकांचे सामने होणार. |title=Jersey to face Nepal and UAE in 50-over matches |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/cm2p5m2emxyo |work=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> {{Infobox cricket tour | series_name = नेपाळ क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Jersey.svg | team1_name = जर्सी | team2_image = Flag of Nepal.svg | team2_name = नेपाळ | from_date = १३ | to_date = १५ जुलै २०२६ | team1_captain = [[चार्ल्स पारचर्ड]] | team2_captain = [[रोहित कुमार]] | no_of_LAs = 2 | team1_LAs_won = 0 | team2_LAs_won = 2 | team1_LAs_most_runs = [[चार्ली ब्रेनन]] (८९) | team2_LAs_most_runs = [[कुशल भुर्टेल]] (१५६) | team1_LAs_most_wickets = [[चार्ल्स पारचर्ड]] (३) | team2_LAs_most_wickets = [[हेमंत धामी]] (४)<br>[[करण के.सी.]] (४) }} ===संघ=== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{cr|JER}}<ref>{{cite news |date=१० जुलै २०२६|trans-title=जर्सीच्या पुरुष संघासमोर नेपाळी आव्हान|title=Nepalese challenge looms for Jersey Men |first=Elliot |last=Corbel |url=https://jerseyeveningpost.com/sport/2026/07/10/nepalese-challenge-looms-for-jersey-men/ |work=जर्सी इव्हनिंग पोस्ट|access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> !{{cr|NEP}}<ref name="nepal"/> |- |valign="top"| * [[चार्ल्स पारचर्ड]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[चार्ली ब्रेनन]] * [[जेक डनफोर्ड]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जॉन्टी जेनर]] * [[जॉर्ज रिचर्डसन]] * [[ज्युलियस सुमेरॉर]] * [[झॅक ट्राईब]] * [[टोबी ब्रिटॉन]] * [[डॅनियेल बिरेल]] * [[डोमिनिक ब्लॅम्पीड]] * [[निक ग्रीनवूड]] * [[पॅट्रिक गौज]] * [[बेंजामिन वॉर्ड (क्रिकेट खेळाडू)|बेंजामिन वॉर्ड]] * [[स्कॉट व्हॅन ब्रेडा]] * [[स्टॅनली नॉर्मन]] * [[हॅरिसन कार्लिऑन]] |valign="top"| * [[रोहित कुमार]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[दीपेंद्र सिंह ऐरी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अर्जुन कुमल]] * [[आरिफ शेख]] * [[आसिफ शेख]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[ईशान पांडे]] * [[करण के.सी.]] * [[कुशल भुर्टेल]] * [[गुलशन झा]] * [[नंदन यादव]] * [[भीम शर्की]] * [[ललित राजबंशी]] * [[विनोद भंडारी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[संदीप लामिछाने]] * [[सोमपाल कामी]] |} नेपाळने [[शहाब आलम]], [[आकाश चांद]], [[हेमंत धामी]], [[संदीप जोरा]] आणि युवराज खत्री ह्यांना राखीव खेळाडू म्हणून नियुक्त केले.<ref name="reserves"/> ===सामने=== {{hatnote|सर्व वेळा ह्या [[ब्रिटिश उन्हाळी प्रमाणवेळ]]ा ([[यूटीसी+०१:००]]) आहेत}} {{Single-innings cricket match | date = {{Start date|2026|07|13|df=y}} | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|NEP}} | team2 = {{cr|JER}} | score1 = २५०/८ (५० षटके) | runs1 = [[कुशल भुर्टेल]] १०५ (११७) | wickets1 = [[डॅनियेल बिरेल]] २/३८ (७ षटके) | score2 = १६९ (४१ षटके) | runs2 = [[चार्ली ब्रेनन]] ८२[[नाबाद|*]] (१११) | wickets2 = [[हेमंत धामी]] ४/३७ (७ षटके) | result = नेपाळ ८१ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricnepal.com/match/nepal-vs-jersey-1st-od-nepal-tour-of-jersey-2026 धावफलक] | venue = [[ग्रेनव्हिल क्रिकेट मैदान|एनसीसी ग्रेनव्हिल]], [[सेंट सेव्हियर (जर्सी)|सेंट सेव्हियर]] | motm = [[कुशल भुर्टेल]] (ने) | toss = जर्सीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = {{Start date|2026|07|15|df=y}} | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|JER}} | team2 = {{cr|NEP}} | score1 = २८२/६ (५० षटके) | runs1 = [[पॅट्रिक गौज]] ९५ (११०) | wickets1 = [[करण के.सी.]] २/३९ (५ षटके) | score2 = २५१/५ (४६ षटके) | runs2 = [[ईशान पांडे]] ९० (११५) | wickets2 = [[चार्ल्स पारचर्ड]] 2/42 (१० षटके) | result = नेपाळ ७ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.cricnepal.com/match/nepal-vs-jersey-2nd-od-nepal-tour-of-jersey-2026 धावफलक] | venue = [[ग्रेनव्हिल क्रिकेट मैदान|एनसीसी ग्रेनव्हिल]], [[सेंट सेव्हियर (जर्सी)|सेंट सेव्हियर]] | motm = [[पॅट्रिक गौज]] (जर्सी) | toss = नेपाळने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही }} ==नोंदी== {{notelist}} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/icc-men-s-cricket-world-cup-league-2-2023-24-2027-1420525 क्रिकेट विश्वचषक लीग२ मुख्यपान क्रिकइन्फोवर] {{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:नामिबिया क्रिकेट संघाचे नेदरलँड्स दौरे|२०२६]] [[वर्ग:नेपाळ क्रिकेट संघाचे नेदरलँड्स दौरे|२०२६]] [[वर्ग:नामिबिया क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|नेदरलँड्स]] [[वर्ग:नेपाळ क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|नेदरलँड्स]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे नेदरलँड्स दौरे]] [[वर्ग:२०२७ क्रिकेट विश्वचषक]] 0n2nwifk1f51dfv6nkhwpljz9xgjotu 2701550 2701536 2026-08-13T07:41:59Z Nitin.kunjir 4684 /* नोंदी */ 2701550 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket series | series = २०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका | image = ICC Men's CWC League 2 logo (Round-20).svg | image_size = 250px | caption = '''२०वी फेरी''' | partof = [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] | date = २१ – ३१ जुलै २०२६ | place = नेदरलँड्स | team1 = {{cr|NAM}} | team2 = {{cr|NEP}} | team3 = {{cr|NED}} | captain1 = [[गेरहार्ड इरास्मुस]] | captain2 = [[रोहित कुमार]] | captain3 = [[स्कॉट एडवर्ड्स]] | runs1 = [[यान फ्रायलिंक]] (२४६) | runs2 = [[आसिफ शेख]] (११३) | runs3 = [[स्कॉट एडवर्ड्स]] (२२५) | wickets1 = [[जॅक ब्रासेल]] (८)<br>[[जेजे स्मिट]] (८) | wickets2 = [[करण के.सी.]] (९) | wickets3 = [[लोगन व्हान बीक]] (८) | previous = [[२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका | कॅनडा २०२६]] | next = [[२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका| स्कॉटलंड २०२६]] }} २०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका ही २०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २ स्पर्धेची विसावी फेरी होती, जी २१ जुलै २०२६ पासून नेदरलँड्समध्ये खेळवली गेली.<ref>{{cite web |date=१६ जून २०२६ |url=https://www.kncb.nl/en/news-icc-cricket-world-cup-league-2-cwcl2--utrecht-kampong-cricket |trans-title=आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग २ – उट्रेख्त, कॅम्पॉन्ग क्रिकेट |title=ICC Cricket World Cup Challenge League 2 (CWCL2) – Utrecht, Kampong Cricket |work=[[रॉयल डच क्रिकेट असोसिएशन]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ही नामिबिया, नेपाळ आणि नेदरलँड्सच्या पुरुष राष्ट्रीय संघांमधील त्रिकोणी मालिका होती.<ref>{{cite web |date=8 June 2026 |url=https://czarsportzauto.com/netherlands-nepal-namibia-cwc-league-2-odi-tri-series-2026/ |trans-title= नेदरलँड्स क्रिकेट जुलै २०२६ मध्ये नेपाळ आणि नामिबिया यांच्यासह एकदिवसीय तिरंगी मालिकेचे यजमानपद भूषवणार.|title=Netherlands Cricket to host Nepal and Namibia for ODI Tri-series in July 2026 |work=Czarsports |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> या मालिकेमधील सामने [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय ]] स्वरूपात खेळले गेले.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/eight-team-cwc-league-2-begins-in-nepal-on-the-road-to-2027 |trans-title= २०२७ च्या दिशेने वाटचाल: नेपाळमध्ये आठ संघांच्या 'क्रिकेट विश्वचषक लीग २' स्पर्धेला सुरुवात|title=Eight-team CWC League 2 begins in Nepal on the road to 2027 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==नेपाळ जर्सीमध्ये == 'लीग २' मालिका सुरू होण्यापूर्वी, [[नेपाळ क्रिकेट संघ]]ाने १३ आणि १५ जुलै २०२६ रोजी [[जर्सी क्रिकेट संघ]]ाविरुद्ध ५० षटकांचे दोन एकदिवसीय सामने खेळण्यासाठी जर्सीचा दौरा केला.<ref>{{cite web |last=निश्चल तिवारी|date=३ जून २०२६|trans-title= क्रिकेट विश्वचषक लीग २ च्या तयारीसाठी नेपाळचा जर्सीशी सामना |title=Nepal to play Jersey in CWCL2 build-up |url=https://www.cricnepal.com/nepal-jersey-cwcl2-preparation |work=क्रिकनेपाळ|access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref><ref>{{cite news |date=३ जून २०२६|trans-title= जर्सीचे नेपाळ आणि संयुक्त अरब अमिराती (UAE) विरुद्ध ५० षटकांचे सामने होणार. |title=Jersey to face Nepal and UAE in 50-over matches |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/cm2p5m2emxyo |work=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> {{Infobox cricket tour | series_name = नेपाळ क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Jersey.svg | team1_name = जर्सी | team2_image = Flag of Nepal.svg | team2_name = नेपाळ | from_date = १३ | to_date = १५ जुलै २०२६ | team1_captain = [[चार्ल्स पारचर्ड]] | team2_captain = [[रोहित कुमार]] | no_of_LAs = 2 | team1_LAs_won = 0 | team2_LAs_won = 2 | team1_LAs_most_runs = [[चार्ली ब्रेनन]] (८९) | team2_LAs_most_runs = [[कुशल भुर्टेल]] (१५६) | team1_LAs_most_wickets = [[चार्ल्स पारचर्ड]] (३) | team2_LAs_most_wickets = [[हेमंत धामी]] (४)<br>[[करण के.सी.]] (४) }} ===संघ=== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{cr|JER}}<ref>{{cite news |date=१० जुलै २०२६|trans-title=जर्सीच्या पुरुष संघासमोर नेपाळी आव्हान|title=Nepalese challenge looms for Jersey Men |first=Elliot |last=Corbel |url=https://jerseyeveningpost.com/sport/2026/07/10/nepalese-challenge-looms-for-jersey-men/ |work=जर्सी इव्हनिंग पोस्ट|access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> !{{cr|NEP}}<ref name="nepal"/> |- |valign="top"| * [[चार्ल्स पारचर्ड]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[चार्ली ब्रेनन]] * [[जेक डनफोर्ड]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जॉन्टी जेनर]] * [[जॉर्ज रिचर्डसन]] * [[ज्युलियस सुमेरॉर]] * [[झॅक ट्राईब]] * [[टोबी ब्रिटॉन]] * [[डॅनियेल बिरेल]] * [[डोमिनिक ब्लॅम्पीड]] * [[निक ग्रीनवूड]] * [[पॅट्रिक गौज]] * [[बेंजामिन वॉर्ड (क्रिकेट खेळाडू)|बेंजामिन वॉर्ड]] * [[स्कॉट व्हॅन ब्रेडा]] * [[स्टॅनली नॉर्मन]] * [[हॅरिसन कार्लिऑन]] |valign="top"| * [[रोहित कुमार]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[दीपेंद्र सिंह ऐरी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अर्जुन कुमल]] * [[आरिफ शेख]] * [[आसिफ शेख]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[ईशान पांडे]] * [[करण के.सी.]] * [[कुशल भुर्टेल]] * [[गुलशन झा]] * [[नंदन यादव]] * [[भीम शर्की]] * [[ललित राजबंशी]] * [[विनोद भंडारी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[संदीप लामिछाने]] * [[सोमपाल कामी]] |} नेपाळने [[शहाब आलम]], [[आकाश चांद]], [[हेमंत धामी]], [[संदीप जोरा]] आणि युवराज खत्री ह्यांना राखीव खेळाडू म्हणून नियुक्त केले.<ref name="reserves"/> ===सामने=== {{hatnote|सर्व वेळा ह्या [[ब्रिटिश उन्हाळी प्रमाणवेळ]]ा ([[यूटीसी+०१:००]]) आहेत}} {{Single-innings cricket match | date = {{Start date|2026|07|13|df=y}} | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|NEP}} | team2 = {{cr|JER}} | score1 = २५०/८ (५० षटके) | runs1 = [[कुशल भुर्टेल]] १०५ (११७) | wickets1 = [[डॅनियेल बिरेल]] २/३८ (७ षटके) | score2 = १६९ (४१ षटके) | runs2 = [[चार्ली ब्रेनन]] ८२[[नाबाद|*]] (१११) | wickets2 = [[हेमंत धामी]] ४/३७ (७ षटके) | result = नेपाळ ८१ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricnepal.com/match/nepal-vs-jersey-1st-od-nepal-tour-of-jersey-2026 धावफलक] | venue = [[ग्रेनव्हिल क्रिकेट मैदान|एनसीसी ग्रेनव्हिल]], [[सेंट सेव्हियर (जर्सी)|सेंट सेव्हियर]] | motm = [[कुशल भुर्टेल]] (ने) | toss = जर्सीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = {{Start date|2026|07|15|df=y}} | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|JER}} | team2 = {{cr|NEP}} | score1 = २८२/६ (५० षटके) | runs1 = [[पॅट्रिक गौज]] ९५ (११०) | wickets1 = [[करण के.सी.]] २/३९ (५ षटके) | score2 = २५१/५ (४६ षटके) | runs2 = [[ईशान पांडे]] ९० (११५) | wickets2 = [[चार्ल्स पारचर्ड]] 2/42 (१० षटके) | result = नेपाळ ७ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.cricnepal.com/match/nepal-vs-jersey-2nd-od-nepal-tour-of-jersey-2026 धावफलक] | venue = [[ग्रेनव्हिल क्रिकेट मैदान|एनसीसी ग्रेनव्हिल]], [[सेंट सेव्हियर (जर्सी)|सेंट सेव्हियर]] | motm = [[पॅट्रिक गौज]] (जर्सी) | toss = नेपाळने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही }} ==नेदरलँड्स अ वि नामिबिया XI== लीग २ मालिका सुरू होण्यापूर्वी, नामिबियाने १५ आणि १७ जुलै २०२६ रोजी नेदरलँड्स अ विरुद्ध सामने खेळले.<ref>{{cite web |date=२४ एप्रिल २०२६|trans-title= डच उन्हाळी वेळापत्रक |title=Dutch summer schedule |url=https://www.facebook.com/share/1Cp7PM287c/ |work=[[रॉयल डच क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[Facebook]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> {{Infobox cricket tour | series_name = नेदरलँड्स अ विरुद्ध नामिबिया क्रिकेट संघ, २०२६ | team1_image = Flag of Netherlands.svg | team1_name = नेदरलँड्स अ | team2_image = Flag of Namibia.svg | team2_name = नामिबिया XI | from_date = १५ | to_date = १७ जुलै २०२६ | team1_captain = [[रायन क्लाइन]] | team2_captain = [[गेरहार्ड इरास्मुस]] | no_of_LAs = 2 | team1_LAs_won = 0 | team2_LAs_won = 2 | team1_LAs_most_runs = [[तेजा निदामनुरु]] (४९) | team2_LAs_most_runs = [[मायकेल व्हान लिंगेन]] (१४१) | team1_LAs_most_wickets = कोल रशफोर्थ (३) | team2_LAs_most_wickets = [[रुबेन ट्रम्पलमान]] (५) }} ===संघ=== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{cr|NAM|name=नामिबिया XI}}<ref name="namibia"/> !{{cr|NED|name=नेदरलँड्स अ}}<ref>{{cite web |date=१४ जुलै २०२६|trans-title=खोलीचे दर्शन|title=Depth on display |url=https://www.facebook.com/share/1E6mMwZ4SL/ |work=[[रॉयल डच क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[Facebook]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- |valign="top"| * [[गेरहार्ड इरास्मुस]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अलेक्झांडर व्होलशेंक * [[जॅक ब्रासेल]] * [[जेजे स्मिट]] * [[झेन ग्रीन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[बर्नार्ड शोल्ट्झ]] * [[मायकेल व्हान लिंगेन]] * [[मालन क्रुगर]] * [[मॅक्स हेन्गो]] * [[यान निकोल लोफ्टी-ईटन]] * [[यान फ्रायलिंक]] * [[यान बाल्ट]] * [[रुबेन ट्रम्पलमान]] * [[लॉरेन स्टीनकॅम्प]] * वाल्डो स्मिथ |valign="top"| * [[रायन क्लाइन]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[शारिझ अहमद]] * [[मुसा अहमद]] * [[सेबास्टियन ब्राट]] * लुकास डेल बियान्को * ऑलिव्हियर एलेनबास * [[क्लेटन फ्लॉयड]] * पिएर जॅकोड * आदित जैन * [[मायकेल लेविट]] * [[तेजा निदामनुरु]] * [[टिम प्रिंगल]] * [[मायकेल रिप्पन]] * कोल रशफोर्थ * [[डेव्हिड रशमियर]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[विक्रमजीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|विक्रमजीत सिंग]] * जोहान स्मल * [[सिकंदर झुल्फिकार]] |} नामिबियाने डिलन लीचर, विलेम मायबर्ग, [[बेन शिकोंगो]], टिम शॉर्ट, झाचियो व्हॅन वुरेन आणि ज्युनियर तान्यांदा यांची राखीव खेळाडू म्हणून निवड केली. ===सामने=== {{hatnote|सर्व वेळा ह्या [[मध्य युरोपीय उन्हाळी प्रमाणवेळ]] ([[यूटीसी+०२:००]]) आहेत.}} {{Single-innings cricket match | round = | date = १५ जुलै २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|NED|name=नेदरलँड्स अ}} | team2 = {{cr|NAM|name=नामिबिया XI}} | score1 = १५९/९ (५० षटके) | runs1 = [[तेजा निदामनुरु]] ३६ (६७) | wickets1 = [[रुबेन ट्रम्पलमान]] ३/३१ (१० षटके) | score2 = १९६/५ (४२.१ षटके) | runs2 = [[मायकेल व्हान लिंगेन]] ८३ (९५) | wickets2 = [[तेजा निदामनुरु]] १/११ (२ षटके) | result = नामिबिया XI ५ गडी राखून विजयी | report = [https://matchcentre.kncb.nl/match/134453-7718944/scorecard धावफलक] | venue = [[व्ही.आर.ए. क्रिकेट मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] | toss = नामिबिया XI नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = | date = १७ जुलै २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|NAM|name= नामिबिया XI}} | team2 = {{cr|NED|name=नेदरलँड्स अ}} | score1 = २६६ (५० षटके) | runs1 = [[मायकेल व्हान लिंगेन]] ५८ (५३) | wickets1 = [[क्लेटन फ्लॉयड]] २/३२ (१० षटके) | score2 = १८२ (३७ षटके) | runs2 = [[मायकेल लेविट]] ३७ (४१) | wickets2 = [[जॅक ब्रासेल]] ३/४२ (७ षटके) | result = नामिबिया XI ८४ धावांनी विजयी | report = [https://matchcentre.kncb.nl/match/134453-7718945/scorecard धावफलक] | venue = [[व्ही.आर.ए. क्रिकेट मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] | toss = नामिबिया XI नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==नोंदी== {{notelist}} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/icc-men-s-cricket-world-cup-league-2-2023-24-2027-1420525 क्रिकेट विश्वचषक लीग२ मुख्यपान क्रिकइन्फोवर] {{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:नामिबिया क्रिकेट संघाचे नेदरलँड्स दौरे|२०२६]] [[वर्ग:नेपाळ क्रिकेट संघाचे नेदरलँड्स दौरे|२०२६]] [[वर्ग:नामिबिया क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|नेदरलँड्स]] [[वर्ग:नेपाळ क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|नेदरलँड्स]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे नेदरलँड्स दौरे]] [[वर्ग:२०२७ क्रिकेट विश्वचषक]] 98c7tcctcddpi56slqfhfrbs3dpivog 2701553 2701550 2026-08-13T07:43:55Z Nitin.kunjir 4684 2701553 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket series | series = २०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका | image = ICC Men's CWC League 2 logo (Round-20).svg | image_size = 250px | caption = '''२०वी फेरी''' | partof = [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] | date = २१ – ३१ जुलै २०२६ | place = नेदरलँड्स | team1 = {{cr|NAM}} | team2 = {{cr|NEP}} | team3 = {{cr|NED}} | captain1 = [[गेरहार्ड इरास्मुस]] | captain2 = [[रोहित कुमार]] | captain3 = [[स्कॉट एडवर्ड्स]] | runs1 = [[यान फ्रायलिंक]] (२४६) | runs2 = [[आसिफ शेख]] (११३) | runs3 = [[स्कॉट एडवर्ड्स]] (२२५) | wickets1 = [[जॅक ब्रासेल]] (८)<br>[[जेजे स्मिट]] (८) | wickets2 = [[करण के.सी.]] (९) | wickets3 = [[लोगन व्हान बीक]] (८) | previous = [[२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका | कॅनडा २०२६]] | next = [[२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका| स्कॉटलंड २०२६]] }} '''२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका''' ही [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] स्पर्धेची विसावी फेरी होती, जी २१ जुलै २०२६ पासून [[नेदरलँड्स]]<nowiki/>मध्ये खेळवली गेली.<ref>{{cite web |date=१६ जून २०२६ |url=https://www.kncb.nl/en/news-icc-cricket-world-cup-league-2-cwcl2--utrecht-kampong-cricket |trans-title=आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग २ – उट्रेख्त, कॅम्पॉन्ग क्रिकेट |title=ICC Cricket World Cup Challenge League 2 (CWCL2) – Utrecht, Kampong Cricket |work=[[रॉयल डच क्रिकेट असोसिएशन]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ही [[नामिबिया क्रिकेट संघ|नामिबिया]], [[नेपाळ राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नेपाळ]] आणि [[नेदरलँड्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नेदरलँड्सच्या]] पुरुष राष्ट्रीय संघांमधील तिरंगी मालिका होती.<ref>{{cite web |date=8 June 2026 |url=https://czarsportzauto.com/netherlands-nepal-namibia-cwc-league-2-odi-tri-series-2026/ |trans-title= नेदरलँड्स क्रिकेट जुलै २०२६ मध्ये नेपाळ आणि नामिबिया यांच्यासह एकदिवसीय तिरंगी मालिकेचे यजमानपद भूषवणार.|title=Netherlands Cricket to host Nepal and Namibia for ODI Tri-series in July 2026 |work=Czarsports |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> या मालिकेमधील सामने [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय ]] स्वरूपात खेळले गेले.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/eight-team-cwc-league-2-begins-in-nepal-on-the-road-to-2027 |trans-title= २०२७ च्या दिशेने वाटचाल: नेपाळमध्ये आठ संघांच्या 'क्रिकेट विश्वचषक लीग २' स्पर्धेला सुरुवात|title=Eight-team CWC League 2 begins in Nepal on the road to 2027 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==नेपाळ जर्सीमध्ये == 'लीग २' मालिका सुरू होण्यापूर्वी, [[नेपाळ क्रिकेट संघ]]ाने १३ आणि १५ जुलै २०२६ रोजी [[जर्सी क्रिकेट संघ]]ाविरुद्ध ५० षटकांचे दोन एकदिवसीय सामने खेळण्यासाठी जर्सीचा दौरा केला.<ref>{{cite web |last=निश्चल तिवारी|date=३ जून २०२६|trans-title= क्रिकेट विश्वचषक लीग २ च्या तयारीसाठी नेपाळचा जर्सीशी सामना |title=Nepal to play Jersey in CWCL2 build-up |url=https://www.cricnepal.com/nepal-jersey-cwcl2-preparation |work=क्रिकनेपाळ|access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref><ref>{{cite news |date=३ जून २०२६|trans-title= जर्सीचे नेपाळ आणि संयुक्त अरब अमिराती (UAE) विरुद्ध ५० षटकांचे सामने होणार. |title=Jersey to face Nepal and UAE in 50-over matches |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/cm2p5m2emxyo |work=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> {{Infobox cricket tour | series_name = नेपाळ क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Jersey.svg | team1_name = जर्सी | team2_image = Flag of Nepal.svg | team2_name = नेपाळ | from_date = १३ | to_date = १५ जुलै २०२६ | team1_captain = [[चार्ल्स पारचर्ड]] | team2_captain = [[रोहित कुमार]] | no_of_LAs = 2 | team1_LAs_won = 0 | team2_LAs_won = 2 | team1_LAs_most_runs = [[चार्ली ब्रेनन]] (८९) | team2_LAs_most_runs = [[कुशल भुर्टेल]] (१५६) | team1_LAs_most_wickets = [[चार्ल्स पारचर्ड]] (३) | team2_LAs_most_wickets = [[हेमंत धामी]] (४)<br>[[करण के.सी.]] (४) }} ===संघ=== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{cr|JER}}<ref>{{cite news |date=१० जुलै २०२६|trans-title=जर्सीच्या पुरुष संघासमोर नेपाळी आव्हान|title=Nepalese challenge looms for Jersey Men |first=Elliot |last=Corbel |url=https://jerseyeveningpost.com/sport/2026/07/10/nepalese-challenge-looms-for-jersey-men/ |work=जर्सी इव्हनिंग पोस्ट|access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> !{{cr|NEP}}<ref name="nepal"/> |- |valign="top"| * [[चार्ल्स पारचर्ड]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[चार्ली ब्रेनन]] * [[जेक डनफोर्ड]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जॉन्टी जेनर]] * [[जॉर्ज रिचर्डसन]] * [[ज्युलियस सुमेरॉर]] * [[झॅक ट्राईब]] * [[टोबी ब्रिटॉन]] * [[डॅनियेल बिरेल]] * [[डोमिनिक ब्लॅम्पीड]] * [[निक ग्रीनवूड]] * [[पॅट्रिक गौज]] * [[बेंजामिन वॉर्ड (क्रिकेट खेळाडू)|बेंजामिन वॉर्ड]] * [[स्कॉट व्हॅन ब्रेडा]] * [[स्टॅनली नॉर्मन]] * [[हॅरिसन कार्लिऑन]] |valign="top"| * [[रोहित कुमार]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[दीपेंद्र सिंह ऐरी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अर्जुन कुमल]] * [[आरिफ शेख]] * [[आसिफ शेख]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[ईशान पांडे]] * [[करण के.सी.]] * [[कुशल भुर्टेल]] * [[गुलशन झा]] * [[नंदन यादव]] * [[भीम शर्की]] * [[ललित राजबंशी]] * [[विनोद भंडारी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[संदीप लामिछाने]] * [[सोमपाल कामी]] |} नेपाळने [[शहाब आलम]], [[आकाश चांद]], [[हेमंत धामी]], [[संदीप जोरा]] आणि युवराज खत्री ह्यांना राखीव खेळाडू म्हणून नियुक्त केले.<ref name="reserves"/> ===सामने=== {{hatnote|सर्व वेळा ह्या [[ब्रिटिश उन्हाळी प्रमाणवेळ]]ा ([[यूटीसी+०१:००]]) आहेत}} {{Single-innings cricket match | date = {{Start date|2026|07|13|df=y}} | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|NEP}} | team2 = {{cr|JER}} | score1 = २५०/८ (५० षटके) | runs1 = [[कुशल भुर्टेल]] १०५ (११७) | wickets1 = [[डॅनियेल बिरेल]] २/३८ (७ षटके) | score2 = १६९ (४१ षटके) | runs2 = [[चार्ली ब्रेनन]] ८२[[नाबाद|*]] (१११) | wickets2 = [[हेमंत धामी]] ४/३७ (७ षटके) | result = नेपाळ ८१ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricnepal.com/match/nepal-vs-jersey-1st-od-nepal-tour-of-jersey-2026 धावफलक] | venue = [[ग्रेनव्हिल क्रिकेट मैदान|एनसीसी ग्रेनव्हिल]], [[सेंट सेव्हियर (जर्सी)|सेंट सेव्हियर]] | motm = [[कुशल भुर्टेल]] (ने) | toss = जर्सीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = {{Start date|2026|07|15|df=y}} | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|JER}} | team2 = {{cr|NEP}} | score1 = २८२/६ (५० षटके) | runs1 = [[पॅट्रिक गौज]] ९५ (११०) | wickets1 = [[करण के.सी.]] २/३९ (५ षटके) | score2 = २५१/५ (४६ षटके) | runs2 = [[ईशान पांडे]] ९० (११५) | wickets2 = [[चार्ल्स पारचर्ड]] 2/42 (१० षटके) | result = नेपाळ ७ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.cricnepal.com/match/nepal-vs-jersey-2nd-od-nepal-tour-of-jersey-2026 धावफलक] | venue = [[ग्रेनव्हिल क्रिकेट मैदान|एनसीसी ग्रेनव्हिल]], [[सेंट सेव्हियर (जर्सी)|सेंट सेव्हियर]] | motm = [[पॅट्रिक गौज]] (जर्सी) | toss = नेपाळने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही }} ==नेदरलँड्स अ वि नामिबिया XI== लीग २ मालिका सुरू होण्यापूर्वी, [[नामिबिया क्रिकेट संघ|नामिबियाने]] १५ आणि १७ जुलै २०२६ रोजी नेदरलँड्स अ विरुद्ध सामने खेळले.<ref>{{cite web |date=२४ एप्रिल २०२६|trans-title= डच उन्हाळी वेळापत्रक |title=Dutch summer schedule |url=https://www.facebook.com/share/1Cp7PM287c/ |work=[[रॉयल डच क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[Facebook]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> {{Infobox cricket tour | series_name = नेदरलँड्स अ विरुद्ध नामिबिया क्रिकेट संघ, २०२६ | team1_image = Flag of Netherlands.svg | team1_name = नेदरलँड्स अ | team2_image = Flag of Namibia.svg | team2_name = नामिबिया XI | from_date = १५ | to_date = १७ जुलै २०२६ | team1_captain = [[रायन क्लाइन]] | team2_captain = [[गेरहार्ड इरास्मुस]] | no_of_LAs = 2 | team1_LAs_won = 0 | team2_LAs_won = 2 | team1_LAs_most_runs = [[तेजा निदामनुरु]] (४९) | team2_LAs_most_runs = [[मायकेल व्हान लिंगेन]] (१४१) | team1_LAs_most_wickets = कोल रशफोर्थ (३) | team2_LAs_most_wickets = [[रुबेन ट्रम्पलमान]] (५) }} ===संघ=== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{cr|NAM|name=नामिबिया XI}}<ref name="namibia"/> !{{cr|NED|name=नेदरलँड्स अ}}<ref>{{cite web |date=१४ जुलै २०२६|trans-title=खोलीचे दर्शन|title=Depth on display |url=https://www.facebook.com/share/1E6mMwZ4SL/ |work=[[रॉयल डच क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[Facebook]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- |valign="top"| * [[गेरहार्ड इरास्मुस]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अलेक्झांडर व्होलशेंक * [[जॅक ब्रासेल]] * [[जेजे स्मिट]] * [[झेन ग्रीन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[बर्नार्ड शोल्ट्झ]] * [[मायकेल व्हान लिंगेन]] * [[मालन क्रुगर]] * [[मॅक्स हेन्गो]] * [[यान निकोल लोफ्टी-ईटन]] * [[यान फ्रायलिंक]] * [[यान बाल्ट]] * [[रुबेन ट्रम्पलमान]] * [[लॉरेन स्टीनकॅम्प]] * वाल्डो स्मिथ |valign="top"| * [[रायन क्लाइन]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[शारिझ अहमद]] * [[मुसा अहमद]] * [[सेबास्टियन ब्राट]] * लुकास डेल बियान्को * ऑलिव्हियर एलेनबास * [[क्लेटन फ्लॉयड]] * पिएर जॅकोड * आदित जैन * [[मायकेल लेविट]] * [[तेजा निदामनुरु]] * [[टिम प्रिंगल]] * [[मायकेल रिप्पन]] * कोल रशफोर्थ * [[डेव्हिड रशमियर]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[विक्रमजीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|विक्रमजीत सिंग]] * जोहान स्मल * [[सिकंदर झुल्फिकार]] |} नामिबियाने डिलन लीचर, विलेम मायबर्ग, [[बेन शिकोंगो]], टिम शॉर्ट, झाचियो व्हॅन वुरेन आणि ज्युनियर तान्यांदा यांची राखीव खेळाडू म्हणून निवड केली. ===सामने=== {{hatnote|सर्व वेळा ह्या [[मध्य युरोपीय उन्हाळी प्रमाणवेळ]] ([[यूटीसी+०२:००]]) आहेत.}} {{Single-innings cricket match | round = | date = १५ जुलै २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|NED|name=नेदरलँड्स अ}} | team2 = {{cr|NAM|name=नामिबिया XI}} | score1 = १५९/९ (५० षटके) | runs1 = [[तेजा निदामनुरु]] ३६ (६७) | wickets1 = [[रुबेन ट्रम्पलमान]] ३/३१ (१० षटके) | score2 = १९६/५ (४२.१ षटके) | runs2 = [[मायकेल व्हान लिंगेन]] ८३ (९५) | wickets2 = [[तेजा निदामनुरु]] १/११ (२ षटके) | result = नामिबिया XI ५ गडी राखून विजयी | report = [https://matchcentre.kncb.nl/match/134453-7718944/scorecard धावफलक] | venue = [[व्ही.आर.ए. क्रिकेट मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] | toss = नामिबिया XI नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = | date = १७ जुलै २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|NAM|name= नामिबिया XI}} | team2 = {{cr|NED|name=नेदरलँड्स अ}} | score1 = २६६ (५० षटके) | runs1 = [[मायकेल व्हान लिंगेन]] ५८ (५३) | wickets1 = [[क्लेटन फ्लॉयड]] २/३२ (१० षटके) | score2 = १८२ (३७ षटके) | runs2 = [[मायकेल लेविट]] ३७ (४१) | wickets2 = [[जॅक ब्रासेल]] ३/४२ (७ षटके) | result = नामिबिया XI ८४ धावांनी विजयी | report = [https://matchcentre.kncb.nl/match/134453-7718945/scorecard धावफलक] | venue = [[व्ही.आर.ए. क्रिकेट मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] | toss = नामिबिया XI नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==नोंदी== {{notelist}} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/icc-men-s-cricket-world-cup-league-2-2023-24-2027-1420525 क्रिकेट विश्वचषक लीग२ मुख्यपान क्रिकइन्फोवर] {{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:नामिबिया क्रिकेट संघाचे नेदरलँड्स दौरे|२०२६]] [[वर्ग:नेपाळ क्रिकेट संघाचे नेदरलँड्स दौरे|२०२६]] [[वर्ग:नामिबिया क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|नेदरलँड्स]] [[वर्ग:नेपाळ क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|नेदरलँड्स]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे नेदरलँड्स दौरे]] [[वर्ग:२०२७ क्रिकेट विश्वचषक]] 892gce4xkgfjx4m8fxdwzxoufzasesb 2701581 2701553 2026-08-13T10:49:20Z Nitin.kunjir 4684 /* लीग २ मालिका */ 2701581 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket series | series = २०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका | image = ICC Men's CWC League 2 logo (Round-20).svg | image_size = 250px | caption = '''२०वी फेरी''' | partof = [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] | date = २१ – ३१ जुलै २०२६ | place = नेदरलँड्स | team1 = {{cr|NAM}} | team2 = {{cr|NEP}} | team3 = {{cr|NED}} | captain1 = [[गेरहार्ड इरास्मुस]] | captain2 = [[रोहित कुमार]] | captain3 = [[स्कॉट एडवर्ड्स]] | runs1 = [[यान फ्रायलिंक]] (२४६) | runs2 = [[आसिफ शेख]] (११३) | runs3 = [[स्कॉट एडवर्ड्स]] (२२५) | wickets1 = [[जॅक ब्रासेल]] (८)<br>[[जेजे स्मिट]] (८) | wickets2 = [[करण के.सी.]] (९) | wickets3 = [[लोगन व्हान बीक]] (८) | previous = [[२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका | कॅनडा २०२६]] | next = [[२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका| स्कॉटलंड २०२६]] }} '''२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका''' ही [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] स्पर्धेची विसावी फेरी होती, जी २१ जुलै २०२६ पासून [[नेदरलँड्स]]<nowiki/>मध्ये खेळवली गेली.<ref>{{cite web |date=१६ जून २०२६ |url=https://www.kncb.nl/en/news-icc-cricket-world-cup-league-2-cwcl2--utrecht-kampong-cricket |trans-title=आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग २ – उट्रेख्त, कॅम्पॉन्ग क्रिकेट |title=ICC Cricket World Cup Challenge League 2 (CWCL2) – Utrecht, Kampong Cricket |work=[[रॉयल डच क्रिकेट असोसिएशन]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ही [[नामिबिया क्रिकेट संघ|नामिबिया]], [[नेपाळ राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नेपाळ]] आणि [[नेदरलँड्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नेदरलँड्सच्या]] पुरुष राष्ट्रीय संघांमधील तिरंगी मालिका होती.<ref>{{cite web |date=8 June 2026 |url=https://czarsportzauto.com/netherlands-nepal-namibia-cwc-league-2-odi-tri-series-2026/ |trans-title= नेदरलँड्स क्रिकेट जुलै २०२६ मध्ये नेपाळ आणि नामिबिया यांच्यासह एकदिवसीय तिरंगी मालिकेचे यजमानपद भूषवणार.|title=Netherlands Cricket to host Nepal and Namibia for ODI Tri-series in July 2026 |work=Czarsports |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> या मालिकेमधील सामने [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय ]] स्वरूपात खेळले गेले.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/eight-team-cwc-league-2-begins-in-nepal-on-the-road-to-2027 |trans-title= २०२७ च्या दिशेने वाटचाल: नेपाळमध्ये आठ संघांच्या 'क्रिकेट विश्वचषक लीग २' स्पर्धेला सुरुवात|title=Eight-team CWC League 2 begins in Nepal on the road to 2027 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==नेपाळ जर्सीमध्ये == 'लीग २' मालिका सुरू होण्यापूर्वी, [[नेपाळ क्रिकेट संघ]]ाने १३ आणि १५ जुलै २०२६ रोजी [[जर्सी क्रिकेट संघ]]ाविरुद्ध ५० षटकांचे दोन एकदिवसीय सामने खेळण्यासाठी जर्सीचा दौरा केला.<ref>{{cite web |last=निश्चल तिवारी|date=३ जून २०२६|trans-title= क्रिकेट विश्वचषक लीग २ च्या तयारीसाठी नेपाळचा जर्सीशी सामना |title=Nepal to play Jersey in CWCL2 build-up |url=https://www.cricnepal.com/nepal-jersey-cwcl2-preparation |work=क्रिकनेपाळ|access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref><ref>{{cite news |date=३ जून २०२६|trans-title= जर्सीचे नेपाळ आणि संयुक्त अरब अमिराती (UAE) विरुद्ध ५० षटकांचे सामने होणार. |title=Jersey to face Nepal and UAE in 50-over matches |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/cm2p5m2emxyo |work=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> {{Infobox cricket tour | series_name = नेपाळ क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Jersey.svg | team1_name = जर्सी | team2_image = Flag of Nepal.svg | team2_name = नेपाळ | from_date = १३ | to_date = १५ जुलै २०२६ | team1_captain = [[चार्ल्स पारचर्ड]] | team2_captain = [[रोहित कुमार]] | no_of_LAs = 2 | team1_LAs_won = 0 | team2_LAs_won = 2 | team1_LAs_most_runs = [[चार्ली ब्रेनन]] (८९) | team2_LAs_most_runs = [[कुशल भुर्टेल]] (१५६) | team1_LAs_most_wickets = [[चार्ल्स पारचर्ड]] (३) | team2_LAs_most_wickets = [[हेमंत धामी]] (४)<br>[[करण के.सी.]] (४) }} ===संघ=== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{cr|JER}}<ref>{{cite news |date=१० जुलै २०२६|trans-title=जर्सीच्या पुरुष संघासमोर नेपाळी आव्हान|title=Nepalese challenge looms for Jersey Men |first=Elliot |last=Corbel |url=https://jerseyeveningpost.com/sport/2026/07/10/nepalese-challenge-looms-for-jersey-men/ |work=जर्सी इव्हनिंग पोस्ट|access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> !{{cr|NEP}}<ref name="nepal"/> |- |valign="top"| * [[चार्ल्स पारचर्ड]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[चार्ली ब्रेनन]] * [[जेक डनफोर्ड]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जॉन्टी जेनर]] * [[जॉर्ज रिचर्डसन]] * [[ज्युलियस सुमेरॉर]] * [[झॅक ट्राईब]] * [[टोबी ब्रिटॉन]] * [[डॅनियेल बिरेल]] * [[डोमिनिक ब्लॅम्पीड]] * [[निक ग्रीनवूड]] * [[पॅट्रिक गौज]] * [[बेंजामिन वॉर्ड (क्रिकेट खेळाडू)|बेंजामिन वॉर्ड]] * [[स्कॉट व्हॅन ब्रेडा]] * [[स्टॅनली नॉर्मन]] * [[हॅरिसन कार्लिऑन]] |valign="top"| * [[रोहित कुमार]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[दीपेंद्र सिंह ऐरी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अर्जुन कुमल]] * [[आरिफ शेख]] * [[आसिफ शेख]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[ईशान पांडे]] * [[करण के.सी.]] * [[कुशल भुर्टेल]] * [[गुलशन झा]] * [[नंदन यादव]] * [[भीम शर्की]] * [[ललित राजबंशी]] * [[विनोद भंडारी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[संदीप लामिछाने]] * [[सोमपाल कामी]] |} नेपाळने [[शहाब आलम]], [[आकाश चांद]], [[हेमंत धामी]], [[संदीप जोरा]] आणि युवराज खत्री ह्यांना राखीव खेळाडू म्हणून नियुक्त केले.<ref name="reserves"/> ===सामने=== {{hatnote|सर्व वेळा ह्या [[ब्रिटिश उन्हाळी प्रमाणवेळ]]ा ([[यूटीसी+०१:००]]) आहेत}} {{Single-innings cricket match | date = {{Start date|2026|07|13|df=y}} | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|NEP}} | team2 = {{cr|JER}} | score1 = २५०/८ (५० षटके) | runs1 = [[कुशल भुर्टेल]] १०५ (११७) | wickets1 = [[डॅनियेल बिरेल]] २/३८ (७ षटके) | score2 = १६९ (४१ षटके) | runs2 = [[चार्ली ब्रेनन]] ८२[[नाबाद|*]] (१११) | wickets2 = [[हेमंत धामी]] ४/३७ (७ षटके) | result = नेपाळ ८१ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricnepal.com/match/nepal-vs-jersey-1st-od-nepal-tour-of-jersey-2026 धावफलक] | venue = [[ग्रेनव्हिल क्रिकेट मैदान|एनसीसी ग्रेनव्हिल]], [[सेंट सेव्हियर (जर्सी)|सेंट सेव्हियर]] | motm = [[कुशल भुर्टेल]] (ने) | toss = जर्सीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = {{Start date|2026|07|15|df=y}} | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|JER}} | team2 = {{cr|NEP}} | score1 = २८२/६ (५० षटके) | runs1 = [[पॅट्रिक गौज]] ९५ (११०) | wickets1 = [[करण के.सी.]] २/३९ (५ षटके) | score2 = २५१/५ (४६ षटके) | runs2 = [[ईशान पांडे]] ९० (११५) | wickets2 = [[चार्ल्स पारचर्ड]] 2/42 (१० षटके) | result = नेपाळ ७ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.cricnepal.com/match/nepal-vs-jersey-2nd-od-nepal-tour-of-jersey-2026 धावफलक] | venue = [[ग्रेनव्हिल क्रिकेट मैदान|एनसीसी ग्रेनव्हिल]], [[सेंट सेव्हियर (जर्सी)|सेंट सेव्हियर]] | motm = [[पॅट्रिक गौज]] (जर्सी) | toss = नेपाळने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही }} ==नेदरलँड्स अ वि नामिबिया XI== लीग २ मालिका सुरू होण्यापूर्वी, [[नामिबिया क्रिकेट संघ|नामिबियाने]] १५ आणि १७ जुलै २०२६ रोजी नेदरलँड्स अ विरुद्ध सामने खेळले.<ref>{{cite web |date=२४ एप्रिल २०२६|trans-title= डच उन्हाळी वेळापत्रक |title=Dutch summer schedule |url=https://www.facebook.com/share/1Cp7PM287c/ |work=[[रॉयल डच क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[Facebook]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> {{Infobox cricket tour | series_name = नेदरलँड्स अ विरुद्ध नामिबिया क्रिकेट संघ, २०२६ | team1_image = Flag of Netherlands.svg | team1_name = नेदरलँड्स अ | team2_image = Flag of Namibia.svg | team2_name = नामिबिया XI | from_date = १५ | to_date = १७ जुलै २०२६ | team1_captain = [[रायन क्लाइन]] | team2_captain = [[गेरहार्ड इरास्मुस]] | no_of_LAs = 2 | team1_LAs_won = 0 | team2_LAs_won = 2 | team1_LAs_most_runs = [[तेजा निदामनुरु]] (४९) | team2_LAs_most_runs = [[मायकेल व्हान लिंगेन]] (१४१) | team1_LAs_most_wickets = कोल रशफोर्थ (३) | team2_LAs_most_wickets = [[रुबेन ट्रम्पलमान]] (५) }} ===संघ=== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{cr|NAM|name=नामिबिया XI}}<ref name="namibia"/> !{{cr|NED|name=नेदरलँड्स अ}}<ref>{{cite web |date=१४ जुलै २०२६|trans-title=खोलीचे दर्शन|title=Depth on display |url=https://www.facebook.com/share/1E6mMwZ4SL/ |work=[[रॉयल डच क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[Facebook]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- |valign="top"| * [[गेरहार्ड इरास्मुस]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अलेक्झांडर व्होलशेंक * [[जॅक ब्रासेल]] * [[जेजे स्मिट]] * [[झेन ग्रीन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[बर्नार्ड शोल्ट्झ]] * [[मायकेल व्हान लिंगेन]] * [[मालन क्रुगर]] * [[मॅक्स हेन्गो]] * [[यान निकोल लोफ्टी-ईटन]] * [[यान फ्रायलिंक]] * [[यान बाल्ट]] * [[रुबेन ट्रम्पलमान]] * [[लॉरेन स्टीनकॅम्प]] * वाल्डो स्मिथ |valign="top"| * [[रायन क्लाइन]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[शारिझ अहमद]] * [[मुसा अहमद]] * [[सेबास्टियन ब्राट]] * लुकास डेल बियान्को * ऑलिव्हियर एलेनबास * [[क्लेटन फ्लॉयड]] * पिएर जॅकोड * आदित जैन * [[मायकेल लेविट]] * [[तेजा निदामनुरु]] * [[टिम प्रिंगल]] * [[मायकेल रिप्पन]] * कोल रशफोर्थ * [[डेव्हिड रशमियर]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[विक्रमजीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|विक्रमजीत सिंग]] * जोहान स्मल * [[सिकंदर झुल्फिकार]] |} नामिबियाने डिलन लीचर, विलेम मायबर्ग, [[बेन शिकोंगो]], टिम शॉर्ट, झाचियो व्हॅन वुरेन आणि ज्युनियर तान्यांदा यांची राखीव खेळाडू म्हणून निवड केली. ===सामने=== {{hatnote|सर्व वेळा ह्या [[मध्य युरोपीय उन्हाळी प्रमाणवेळ]] ([[यूटीसी+०२:००]]) आहेत.}} {{Single-innings cricket match | round = | date = १५ जुलै २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|NED|name=नेदरलँड्स अ}} | team2 = {{cr|NAM|name=नामिबिया XI}} | score1 = १५९/९ (५० षटके) | runs1 = [[तेजा निदामनुरु]] ३६ (६७) | wickets1 = [[रुबेन ट्रम्पलमान]] ३/३१ (१० षटके) | score2 = १९६/५ (४२.१ षटके) | runs2 = [[मायकेल व्हान लिंगेन]] ८३ (९५) | wickets2 = [[तेजा निदामनुरु]] १/११ (२ षटके) | result = नामिबिया XI ५ गडी राखून विजयी | report = [https://matchcentre.kncb.nl/match/134453-7718944/scorecard धावफलक] | venue = [[व्ही.आर.ए. क्रिकेट मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] | toss = नामिबिया XI नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = | date = १७ जुलै २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|NAM|name= नामिबिया XI}} | team2 = {{cr|NED|name=नेदरलँड्स अ}} | score1 = २६६ (५० षटके) | runs1 = [[मायकेल व्हान लिंगेन]] ५८ (५३) | wickets1 = [[क्लेटन फ्लॉयड]] २/३२ (१० षटके) | score2 = १८२ (३७ षटके) | runs2 = [[मायकेल लेविट]] ३७ (४१) | wickets2 = [[जॅक ब्रासेल]] ३/४२ (७ षटके) | result = नामिबिया XI ८४ धावांनी विजयी | report = [https://matchcentre.kncb.nl/match/134453-7718945/scorecard धावफलक] | venue = [[व्ही.आर.ए. क्रिकेट मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] | toss = नामिबिया XI नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==लीग २ मालिका== ===संघ=== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto;white-space:nowrap" |- !{{cr|NAM}}<ref name="namibia">{{cite web |first=हेलगे |last=शूट्स|date=८ जुलै २०२६ |url=https://www.namibian.com.na/eagles-in-fine-form-ahead-of-netherlands-tour/ |trans-title= नेदरलँड्स दौऱ्यापूर्वी 'ईगल्स' उत्कृष्ट लयीत |title=Eagles in fine form ahead of Netherlands tour |work=द नामिबियन |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> !{{cr|NEP}}<ref name="nepal">{{cite web |first=Nayak |last=Paudel |date=२७ जून २०२६ |url=https://kathmandupost.com/sports/2026/06/27/nepal-squad-announced-for-league-2-tri-series-in-the-netherlands |trans-title=नेदरलँड्समधील लीग २ तिरंगी मालिकेसाठी नेपाळचा संघ जाहीर |title=Nepal squad announced for League 2 tri-series in the Netherlands |work=द काठमांडू पोस्ट |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> !{{cr|NED}}<ref>{{cite web |date=१३ जुलै २०२६|url=https://kncb.nl/en/news-netherlands-takes-on-namibia-and-nepal-at-kampong-utrecht-21--31-july |trans-title=|title= नेदरलँड्सचा सामना २१ ते ३१ जुलै दरम्यान कॅम्पोंग उट्रेख्त येथे नामिबिया आणि नेपाळविरुद्ध होणार. |work=[[रॉयल डच क्रिकेट असोसिएशन]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[गेरहार्ड इरास्मुस]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अलेक्झांडर बुसिंग-वोल्शेंक]] * [[जॅक ब्रासेल]] * [[जेजे स्मिट]] * [[झेन ग्रीन]] * [[बर्नार्ड शोल्ट्झ]] * [[मायकेल व्हान लिंगेन]] * [[मालन क्रुगर]] * [[मॅक्स हेन्गो]] * [[यान निकोल लोफ्टी-ईटन]] * [[यान फ्रायलिंक]] * [[यान बाल्ट]] * [[रुबेन ट्रम्पलमान]] * [[लॉरेन स्टीनकॅम्प]] * वाल्डो स्मिथ | * [[रोहित कुमार]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[दीपेंद्र सिंह ऐरी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अर्जुन कुमल]] * [[आरिफ शेख]] * [[आसिफ शेख]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[ईशान पांडे]] * [[करण के.सी.]] * [[कुशल भुर्टेल]] * [[गुलशन झा]] * <s>[[नंदन यादव]]</s>{{efn|name=Nandan|[[नंदन यादव]] हॅमस्ट्रिंगच्या दुखापतीमुळे मालिकेतील उर्वरित सामन्यांतून * [[भीम शर्की]] बाहेर पडला आणि त्याच्या जागी [[हेमंत धामी]] ची निवड करण्यात आली..}} * [[ललित राजबंशी]] * [[विनोद भंडारी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[संदीप लामिछाने]] * [[सोमपाल कामी]] * [[हेमंत धामी]]{{efn|name=Nandan}} | * [[स्कॉट एडवर्ड्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[नोहा क्रोस]] * सेड्रिक डी लँगे * [[बास डी लिड]] * [[आर्यन दत्त]] * [[काइल क्लाइन]] * [[रायन क्लाइन]] * [[झॅक लायन-कशेट]] * [[मॅक्स ओ’दाउद]] * [[टिम प्रिंगल]] * अॅलेक्स रॉय * [[विक्रमजीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|विक्रमजीत सिंग]] * [[लोगन व्हान बीक]] * [[रोलॉफ व्हान देर मर्व]] * [[साकिब झुल्फिकार]] |} नेपाळने [[शहाब आलम]], [[आकाश चांद]], [[हेमंत धामी]], [[संदीप जोरा]] आणि युवराज खत्री ह्यांची राखीव खेळाडू म्हणून निवड केली.<ref name="reserves">{{cite web |url=https://risingnepaldaily.com/news/82513 |trans-title= आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग-२ साठी नेपाळ क्रिकेट संघाची घोषणा|title=Nepal cricket team announced for ICC Cricket World Cup League-2 |work=द रायजिंग नेपाळ |date=२६ जून २०२६ |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> नामिबियाने [[डिलन लीचर]], [[विलेम मायबर्ग]], [[बेन शिकोंगो]], टिम शॉर्ट, झाचियो व्हॅन वुरेन आणि ज्युनियर तान्यांदा यांना राखीव म्हणून नावे दिली.<ref name="nam-reserves">{{cite web |date=१० जुलै २०२६|url=https://www.facebook.com/share/p/184GDfyR9k/ |trans-title= संघ घोषणा |title=Squad Announcement |work=[[क्रिकेट नामिबिया]] |via=[[फेसबुक]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==नोंदी== {{notelist}} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/icc-men-s-cricket-world-cup-league-2-2023-24-2027-1420525 क्रिकेट विश्वचषक लीग२ मुख्यपान क्रिकइन्फोवर] {{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:नामिबिया क्रिकेट संघाचे नेदरलँड्स दौरे|२०२६]] [[वर्ग:नेपाळ क्रिकेट संघाचे नेदरलँड्स दौरे|२०२६]] [[वर्ग:नामिबिया क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|नेदरलँड्स]] [[वर्ग:नेपाळ क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|नेदरलँड्स]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे नेदरलँड्स दौरे]] [[वर्ग:२०२७ क्रिकेट विश्वचषक]] clw0hvtx4vl4zr3lguj6ziw14cgs7jb 2701582 2701581 2026-08-13T10:50:45Z Nitin.kunjir 4684 /* संघ */ 2701582 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket series | series = २०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका | image = ICC Men's CWC League 2 logo (Round-20).svg | image_size = 250px | caption = '''२०वी फेरी''' | partof = [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] | date = २१ – ३१ जुलै २०२६ | place = नेदरलँड्स | team1 = {{cr|NAM}} | team2 = {{cr|NEP}} | team3 = {{cr|NED}} | captain1 = [[गेरहार्ड इरास्मुस]] | captain2 = [[रोहित कुमार]] | captain3 = [[स्कॉट एडवर्ड्स]] | runs1 = [[यान फ्रायलिंक]] (२४६) | runs2 = [[आसिफ शेख]] (११३) | runs3 = [[स्कॉट एडवर्ड्स]] (२२५) | wickets1 = [[जॅक ब्रासेल]] (८)<br>[[जेजे स्मिट]] (८) | wickets2 = [[करण के.सी.]] (९) | wickets3 = [[लोगन व्हान बीक]] (८) | previous = [[२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका | कॅनडा २०२६]] | next = [[२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका| स्कॉटलंड २०२६]] }} '''२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका''' ही [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] स्पर्धेची विसावी फेरी होती, जी २१ जुलै २०२६ पासून [[नेदरलँड्स]]<nowiki/>मध्ये खेळवली गेली.<ref>{{cite web |date=१६ जून २०२६ |url=https://www.kncb.nl/en/news-icc-cricket-world-cup-league-2-cwcl2--utrecht-kampong-cricket |trans-title=आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग २ – उट्रेख्त, कॅम्पॉन्ग क्रिकेट |title=ICC Cricket World Cup Challenge League 2 (CWCL2) – Utrecht, Kampong Cricket |work=[[रॉयल डच क्रिकेट असोसिएशन]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ही [[नामिबिया क्रिकेट संघ|नामिबिया]], [[नेपाळ राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नेपाळ]] आणि [[नेदरलँड्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नेदरलँड्सच्या]] पुरुष राष्ट्रीय संघांमधील तिरंगी मालिका होती.<ref>{{cite web |date=8 June 2026 |url=https://czarsportzauto.com/netherlands-nepal-namibia-cwc-league-2-odi-tri-series-2026/ |trans-title= नेदरलँड्स क्रिकेट जुलै २०२६ मध्ये नेपाळ आणि नामिबिया यांच्यासह एकदिवसीय तिरंगी मालिकेचे यजमानपद भूषवणार.|title=Netherlands Cricket to host Nepal and Namibia for ODI Tri-series in July 2026 |work=Czarsports |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> या मालिकेमधील सामने [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय ]] स्वरूपात खेळले गेले.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/eight-team-cwc-league-2-begins-in-nepal-on-the-road-to-2027 |trans-title= २०२७ च्या दिशेने वाटचाल: नेपाळमध्ये आठ संघांच्या 'क्रिकेट विश्वचषक लीग २' स्पर्धेला सुरुवात|title=Eight-team CWC League 2 begins in Nepal on the road to 2027 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==नेपाळ जर्सीमध्ये == 'लीग २' मालिका सुरू होण्यापूर्वी, [[नेपाळ क्रिकेट संघ]]ाने १३ आणि १५ जुलै २०२६ रोजी [[जर्सी क्रिकेट संघ]]ाविरुद्ध ५० षटकांचे दोन एकदिवसीय सामने खेळण्यासाठी जर्सीचा दौरा केला.<ref>{{cite web |last=निश्चल तिवारी|date=३ जून २०२६|trans-title= क्रिकेट विश्वचषक लीग २ च्या तयारीसाठी नेपाळचा जर्सीशी सामना |title=Nepal to play Jersey in CWCL2 build-up |url=https://www.cricnepal.com/nepal-jersey-cwcl2-preparation |work=क्रिकनेपाळ|access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref><ref>{{cite news |date=३ जून २०२६|trans-title= जर्सीचे नेपाळ आणि संयुक्त अरब अमिराती (UAE) विरुद्ध ५० षटकांचे सामने होणार. |title=Jersey to face Nepal and UAE in 50-over matches |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/cm2p5m2emxyo |work=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> {{Infobox cricket tour | series_name = नेपाळ क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Jersey.svg | team1_name = जर्सी | team2_image = Flag of Nepal.svg | team2_name = नेपाळ | from_date = १३ | to_date = १५ जुलै २०२६ | team1_captain = [[चार्ल्स पारचर्ड]] | team2_captain = [[रोहित कुमार]] | no_of_LAs = 2 | team1_LAs_won = 0 | team2_LAs_won = 2 | team1_LAs_most_runs = [[चार्ली ब्रेनन]] (८९) | team2_LAs_most_runs = [[कुशल भुर्टेल]] (१५६) | team1_LAs_most_wickets = [[चार्ल्स पारचर्ड]] (३) | team2_LAs_most_wickets = [[हेमंत धामी]] (४)<br>[[करण के.सी.]] (४) }} ===संघ=== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{cr|JER}}<ref>{{cite news |date=१० जुलै २०२६|trans-title=जर्सीच्या पुरुष संघासमोर नेपाळी आव्हान|title=Nepalese challenge looms for Jersey Men |first=Elliot |last=Corbel |url=https://jerseyeveningpost.com/sport/2026/07/10/nepalese-challenge-looms-for-jersey-men/ |work=जर्सी इव्हनिंग पोस्ट|access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> !{{cr|NEP}}<ref name="nepal"/> |- |valign="top"| * [[चार्ल्स पारचर्ड]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[चार्ली ब्रेनन]] * [[जेक डनफोर्ड]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जॉन्टी जेनर]] * [[जॉर्ज रिचर्डसन]] * [[ज्युलियस सुमेरॉर]] * [[झॅक ट्राईब]] * [[टोबी ब्रिटॉन]] * [[डॅनियेल बिरेल]] * [[डोमिनिक ब्लॅम्पीड]] * [[निक ग्रीनवूड]] * [[पॅट्रिक गौज]] * [[बेंजामिन वॉर्ड (क्रिकेट खेळाडू)|बेंजामिन वॉर्ड]] * [[स्कॉट व्हॅन ब्रेडा]] * [[स्टॅनली नॉर्मन]] * [[हॅरिसन कार्लिऑन]] |valign="top"| * [[रोहित कुमार]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[दीपेंद्र सिंह ऐरी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अर्जुन कुमल]] * [[आरिफ शेख]] * [[आसिफ शेख]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[ईशान पांडे]] * [[करण के.सी.]] * [[कुशल भुर्टेल]] * [[गुलशन झा]] * [[नंदन यादव]] * [[भीम शर्की]] * [[ललित राजबंशी]] * [[विनोद भंडारी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[संदीप लामिछाने]] * [[सोमपाल कामी]] |} नेपाळने [[शहाब आलम]], [[आकाश चांद]], [[हेमंत धामी]], [[संदीप जोरा]] आणि युवराज खत्री ह्यांना राखीव खेळाडू म्हणून नियुक्त केले.<ref name="reserves"/> ===सामने=== {{hatnote|सर्व वेळा ह्या [[ब्रिटिश उन्हाळी प्रमाणवेळ]]ा ([[यूटीसी+०१:००]]) आहेत}} {{Single-innings cricket match | date = {{Start date|2026|07|13|df=y}} | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|NEP}} | team2 = {{cr|JER}} | score1 = २५०/८ (५० षटके) | runs1 = [[कुशल भुर्टेल]] १०५ (११७) | wickets1 = [[डॅनियेल बिरेल]] २/३८ (७ षटके) | score2 = १६९ (४१ षटके) | runs2 = [[चार्ली ब्रेनन]] ८२[[नाबाद|*]] (१११) | wickets2 = [[हेमंत धामी]] ४/३७ (७ षटके) | result = नेपाळ ८१ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricnepal.com/match/nepal-vs-jersey-1st-od-nepal-tour-of-jersey-2026 धावफलक] | venue = [[ग्रेनव्हिल क्रिकेट मैदान|एनसीसी ग्रेनव्हिल]], [[सेंट सेव्हियर (जर्सी)|सेंट सेव्हियर]] | motm = [[कुशल भुर्टेल]] (ने) | toss = जर्सीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = {{Start date|2026|07|15|df=y}} | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|JER}} | team2 = {{cr|NEP}} | score1 = २८२/६ (५० षटके) | runs1 = [[पॅट्रिक गौज]] ९५ (११०) | wickets1 = [[करण के.सी.]] २/३९ (५ षटके) | score2 = २५१/५ (४६ षटके) | runs2 = [[ईशान पांडे]] ९० (११५) | wickets2 = [[चार्ल्स पारचर्ड]] 2/42 (१० षटके) | result = नेपाळ ७ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.cricnepal.com/match/nepal-vs-jersey-2nd-od-nepal-tour-of-jersey-2026 धावफलक] | venue = [[ग्रेनव्हिल क्रिकेट मैदान|एनसीसी ग्रेनव्हिल]], [[सेंट सेव्हियर (जर्सी)|सेंट सेव्हियर]] | motm = [[पॅट्रिक गौज]] (जर्सी) | toss = नेपाळने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही }} ==नेदरलँड्स अ वि नामिबिया XI== लीग २ मालिका सुरू होण्यापूर्वी, [[नामिबिया क्रिकेट संघ|नामिबियाने]] १५ आणि १७ जुलै २०२६ रोजी नेदरलँड्स अ विरुद्ध सामने खेळले.<ref>{{cite web |date=२४ एप्रिल २०२६|trans-title= डच उन्हाळी वेळापत्रक |title=Dutch summer schedule |url=https://www.facebook.com/share/1Cp7PM287c/ |work=[[रॉयल डच क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[Facebook]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> {{Infobox cricket tour | series_name = नेदरलँड्स अ विरुद्ध नामिबिया क्रिकेट संघ, २०२६ | team1_image = Flag of Netherlands.svg | team1_name = नेदरलँड्स अ | team2_image = Flag of Namibia.svg | team2_name = नामिबिया XI | from_date = १५ | to_date = १७ जुलै २०२६ | team1_captain = [[रायन क्लाइन]] | team2_captain = [[गेरहार्ड इरास्मुस]] | no_of_LAs = 2 | team1_LAs_won = 0 | team2_LAs_won = 2 | team1_LAs_most_runs = [[तेजा निदामनुरु]] (४९) | team2_LAs_most_runs = [[मायकेल व्हान लिंगेन]] (१४१) | team1_LAs_most_wickets = कोल रशफोर्थ (३) | team2_LAs_most_wickets = [[रुबेन ट्रम्पलमान]] (५) }} ===संघ=== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{cr|NAM|name=नामिबिया XI}}<ref name="namibia"/> !{{cr|NED|name=नेदरलँड्स अ}}<ref>{{cite web |date=१४ जुलै २०२६|trans-title=खोलीचे दर्शन|title=Depth on display |url=https://www.facebook.com/share/1E6mMwZ4SL/ |work=[[रॉयल डच क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[Facebook]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- |valign="top"| * [[गेरहार्ड इरास्मुस]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अलेक्झांडर व्होलशेंक * [[जॅक ब्रासेल]] * [[जेजे स्मिट]] * [[झेन ग्रीन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[बर्नार्ड शोल्ट्झ]] * [[मायकेल व्हान लिंगेन]] * [[मालन क्रुगर]] * [[मॅक्स हेन्गो]] * [[यान निकोल लोफ्टी-ईटन]] * [[यान फ्रायलिंक]] * [[यान बाल्ट]] * [[रुबेन ट्रम्पलमान]] * [[लॉरेन स्टीनकॅम्प]] * वाल्डो स्मिथ |valign="top"| * [[रायन क्लाइन]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[शारिझ अहमद]] * [[मुसा अहमद]] * [[सेबास्टियन ब्राट]] * लुकास डेल बियान्को * ऑलिव्हियर एलेनबास * [[क्लेटन फ्लॉयड]] * पिएर जॅकोड * आदित जैन * [[मायकेल लेविट]] * [[तेजा निदामनुरु]] * [[टिम प्रिंगल]] * [[मायकेल रिप्पन]] * कोल रशफोर्थ * [[डेव्हिड रशमियर]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[विक्रमजीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|विक्रमजीत सिंग]] * जोहान स्मल * [[सिकंदर झुल्फिकार]] |} नामिबियाने डिलन लीचर, विलेम मायबर्ग, [[बेन शिकोंगो]], टिम शॉर्ट, झाचियो व्हॅन वुरेन आणि ज्युनियर तान्यांदा यांची राखीव खेळाडू म्हणून निवड केली. ===सामने=== {{hatnote|सर्व वेळा ह्या [[मध्य युरोपीय उन्हाळी प्रमाणवेळ]] ([[यूटीसी+०२:००]]) आहेत.}} {{Single-innings cricket match | round = | date = १५ जुलै २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|NED|name=नेदरलँड्स अ}} | team2 = {{cr|NAM|name=नामिबिया XI}} | score1 = १५९/९ (५० षटके) | runs1 = [[तेजा निदामनुरु]] ३६ (६७) | wickets1 = [[रुबेन ट्रम्पलमान]] ३/३१ (१० षटके) | score2 = १९६/५ (४२.१ षटके) | runs2 = [[मायकेल व्हान लिंगेन]] ८३ (९५) | wickets2 = [[तेजा निदामनुरु]] १/११ (२ षटके) | result = नामिबिया XI ५ गडी राखून विजयी | report = [https://matchcentre.kncb.nl/match/134453-7718944/scorecard धावफलक] | venue = [[व्ही.आर.ए. क्रिकेट मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] | toss = नामिबिया XI नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = | date = १७ जुलै २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|NAM|name= नामिबिया XI}} | team2 = {{cr|NED|name=नेदरलँड्स अ}} | score1 = २६६ (५० षटके) | runs1 = [[मायकेल व्हान लिंगेन]] ५८ (५३) | wickets1 = [[क्लेटन फ्लॉयड]] २/३२ (१० षटके) | score2 = १८२ (३७ षटके) | runs2 = [[मायकेल लेविट]] ३७ (४१) | wickets2 = [[जॅक ब्रासेल]] ३/४२ (७ षटके) | result = नामिबिया XI ८४ धावांनी विजयी | report = [https://matchcentre.kncb.nl/match/134453-7718945/scorecard धावफलक] | venue = [[व्ही.आर.ए. क्रिकेट मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] | toss = नामिबिया XI नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==लीग २ मालिका== ===संघ=== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto;white-space:nowrap" |- !{{cr|NAM}}<ref name="namibia">{{cite web |first=हेलगे |last=शूट्स|date=८ जुलै २०२६ |url=https://www.namibian.com.na/eagles-in-fine-form-ahead-of-netherlands-tour/ |trans-title= नेदरलँड्स दौऱ्यापूर्वी 'ईगल्स' उत्कृष्ट लयीत |title=Eagles in fine form ahead of Netherlands tour |work=द नामिबियन |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> !{{cr|NEP}}<ref name="nepal">{{cite web |first=Nayak |last=Paudel |date=२७ जून २०२६ |url=https://kathmandupost.com/sports/2026/06/27/nepal-squad-announced-for-league-2-tri-series-in-the-netherlands |trans-title=नेदरलँड्समधील लीग २ तिरंगी मालिकेसाठी नेपाळचा संघ जाहीर |title=Nepal squad announced for League 2 tri-series in the Netherlands |work=द काठमांडू पोस्ट |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> !{{cr|NED}}<ref>{{cite web |date=१३ जुलै २०२६|url=https://kncb.nl/en/news-netherlands-takes-on-namibia-and-nepal-at-kampong-utrecht-21--31-july |trans-title=|title= नेदरलँड्सचा सामना २१ ते ३१ जुलै दरम्यान कॅम्पोंग उट्रेख्त येथे नामिबिया आणि नेपाळविरुद्ध होणार. |work=[[रॉयल डच क्रिकेट असोसिएशन]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[गेरहार्ड इरास्मुस]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अलेक्झांडर बुसिंग-वोल्शेंक]] * [[जॅक ब्रासेल]] * [[जेजे स्मिट]] * [[झेन ग्रीन]] * [[बर्नार्ड शोल्ट्झ]] * [[मायकेल व्हान लिंगेन]] * [[मालन क्रुगर]] * [[मॅक्स हेन्गो]] * [[यान निकोल लोफ्टी-ईटन]] * [[यान फ्रायलिंक]] * [[यान बाल्ट]] * [[रुबेन ट्रम्पलमान]] * [[लॉरेन स्टीनकॅम्प]] * वाल्डो स्मिथ | * [[रोहित कुमार]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[दीपेंद्र सिंह ऐरी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अर्जुन कुमल]] * [[आरिफ शेख]] * [[आसिफ शेख]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[ईशान पांडे]] * [[करण के.सी.]] * [[कुशल भुर्टेल]] * [[गुलशन झा]] * <s>[[नंदन यादव]]</s>{{efn|name=Nandan|[[नंदन यादव]] हॅमस्ट्रिंगच्या दुखापतीमुळे मालिकेतील उर्वरित सामन्यांतून * [[भीम शर्की]] बाहेर पडला आणि त्याच्या जागी [[हेमंत धामी]] ची निवड करण्यात आली..}} * [[ललित राजबंशी]] * [[विनोद भंडारी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[संदीप लामिछाने]] * [[सोमपाल कामी]] * [[हेमंत धामी]]{{efn|name=Nandan}} | * [[स्कॉट एडवर्ड्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[आर्यन दत्त]] * ॲलेक्स रॉय * [[काइल क्लाइन]] * [[झॅक लायन-कशेट]] * [[टिम प्रिंगल]] * [[नोहा क्रोस]] * [[बास डी लिड]] * [[मॅक्स ओ’दाउद]] * [[रायन क्लाइन]] * [[रोलॉफ व्हान देर मर्व]] * [[लोगन व्हान बीक]] * [[विक्रमजीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|विक्रमजीत सिंग]] * [[साकिब झुल्फिकार]] * सेड्रिक डी लँगे |} नेपाळने [[शहाब आलम]], [[आकाश चांद]], [[हेमंत धामी]], [[संदीप जोरा]] आणि युवराज खत्री ह्यांची राखीव खेळाडू म्हणून निवड केली.<ref name="reserves">{{cite web |url=https://risingnepaldaily.com/news/82513 |trans-title= आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग-२ साठी नेपाळ क्रिकेट संघाची घोषणा|title=Nepal cricket team announced for ICC Cricket World Cup League-2 |work=द रायजिंग नेपाळ |date=२६ जून २०२६ |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> नामिबियाने [[डिलन लीचर]], [[विलेम मायबर्ग]], [[बेन शिकोंगो]], टिम शॉर्ट, झाचियो व्हॅन वुरेन आणि ज्युनियर तान्यांदा यांना राखीव म्हणून नावे दिली.<ref name="nam-reserves">{{cite web |date=१० जुलै २०२६|url=https://www.facebook.com/share/p/184GDfyR9k/ |trans-title= संघ घोषणा |title=Squad Announcement |work=[[क्रिकेट नामिबिया]] |via=[[फेसबुक]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==नोंदी== {{notelist}} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/icc-men-s-cricket-world-cup-league-2-2023-24-2027-1420525 क्रिकेट विश्वचषक लीग२ मुख्यपान क्रिकइन्फोवर] {{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:नामिबिया क्रिकेट संघाचे नेदरलँड्स दौरे|२०२६]] [[वर्ग:नेपाळ क्रिकेट संघाचे नेदरलँड्स दौरे|२०२६]] [[वर्ग:नामिबिया क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|नेदरलँड्स]] [[वर्ग:नेपाळ क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|नेदरलँड्स]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे नेदरलँड्स दौरे]] [[वर्ग:२०२७ क्रिकेट विश्वचषक]] lodq7n93repqixbct6t0wtzj1q49jtz 2701583 2701582 2026-08-13T10:51:45Z Nitin.kunjir 4684 /* संघ */ 2701583 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket series | series = २०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका | image = ICC Men's CWC League 2 logo (Round-20).svg | image_size = 250px | caption = '''२०वी फेरी''' | partof = [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] | date = २१ – ३१ जुलै २०२६ | place = नेदरलँड्स | team1 = {{cr|NAM}} | team2 = {{cr|NEP}} | team3 = {{cr|NED}} | captain1 = [[गेरहार्ड इरास्मुस]] | captain2 = [[रोहित कुमार]] | captain3 = [[स्कॉट एडवर्ड्स]] | runs1 = [[यान फ्रायलिंक]] (२४६) | runs2 = [[आसिफ शेख]] (११३) | runs3 = [[स्कॉट एडवर्ड्स]] (२२५) | wickets1 = [[जॅक ब्रासेल]] (८)<br>[[जेजे स्मिट]] (८) | wickets2 = [[करण के.सी.]] (९) | wickets3 = [[लोगन व्हान बीक]] (८) | previous = [[२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका | कॅनडा २०२६]] | next = [[२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका| स्कॉटलंड २०२६]] }} '''२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका''' ही [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] स्पर्धेची विसावी फेरी होती, जी २१ जुलै २०२६ पासून [[नेदरलँड्स]]<nowiki/>मध्ये खेळवली गेली.<ref>{{cite web |date=१६ जून २०२६ |url=https://www.kncb.nl/en/news-icc-cricket-world-cup-league-2-cwcl2--utrecht-kampong-cricket |trans-title=आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग २ – उट्रेख्त, कॅम्पॉन्ग क्रिकेट |title=ICC Cricket World Cup Challenge League 2 (CWCL2) – Utrecht, Kampong Cricket |work=[[रॉयल डच क्रिकेट असोसिएशन]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ही [[नामिबिया क्रिकेट संघ|नामिबिया]], [[नेपाळ राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नेपाळ]] आणि [[नेदरलँड्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नेदरलँड्सच्या]] पुरुष राष्ट्रीय संघांमधील तिरंगी मालिका होती.<ref>{{cite web |date=8 June 2026 |url=https://czarsportzauto.com/netherlands-nepal-namibia-cwc-league-2-odi-tri-series-2026/ |trans-title= नेदरलँड्स क्रिकेट जुलै २०२६ मध्ये नेपाळ आणि नामिबिया यांच्यासह एकदिवसीय तिरंगी मालिकेचे यजमानपद भूषवणार.|title=Netherlands Cricket to host Nepal and Namibia for ODI Tri-series in July 2026 |work=Czarsports |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> या मालिकेमधील सामने [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय ]] स्वरूपात खेळले गेले.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/eight-team-cwc-league-2-begins-in-nepal-on-the-road-to-2027 |trans-title= २०२७ च्या दिशेने वाटचाल: नेपाळमध्ये आठ संघांच्या 'क्रिकेट विश्वचषक लीग २' स्पर्धेला सुरुवात|title=Eight-team CWC League 2 begins in Nepal on the road to 2027 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==नेपाळ जर्सीमध्ये == 'लीग २' मालिका सुरू होण्यापूर्वी, [[नेपाळ क्रिकेट संघ]]ाने १३ आणि १५ जुलै २०२६ रोजी [[जर्सी क्रिकेट संघ]]ाविरुद्ध ५० षटकांचे दोन एकदिवसीय सामने खेळण्यासाठी जर्सीचा दौरा केला.<ref>{{cite web |last=निश्चल तिवारी|date=३ जून २०२६|trans-title= क्रिकेट विश्वचषक लीग २ च्या तयारीसाठी नेपाळचा जर्सीशी सामना |title=Nepal to play Jersey in CWCL2 build-up |url=https://www.cricnepal.com/nepal-jersey-cwcl2-preparation |work=क्रिकनेपाळ|access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref><ref>{{cite news |date=३ जून २०२६|trans-title= जर्सीचे नेपाळ आणि संयुक्त अरब अमिराती (UAE) विरुद्ध ५० षटकांचे सामने होणार. |title=Jersey to face Nepal and UAE in 50-over matches |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/cm2p5m2emxyo |work=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> {{Infobox cricket tour | series_name = नेपाळ क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Jersey.svg | team1_name = जर्सी | team2_image = Flag of Nepal.svg | team2_name = नेपाळ | from_date = १३ | to_date = १५ जुलै २०२६ | team1_captain = [[चार्ल्स पारचर्ड]] | team2_captain = [[रोहित कुमार]] | no_of_LAs = 2 | team1_LAs_won = 0 | team2_LAs_won = 2 | team1_LAs_most_runs = [[चार्ली ब्रेनन]] (८९) | team2_LAs_most_runs = [[कुशल भुर्टेल]] (१५६) | team1_LAs_most_wickets = [[चार्ल्स पारचर्ड]] (३) | team2_LAs_most_wickets = [[हेमंत धामी]] (४)<br>[[करण के.सी.]] (४) }} ===संघ=== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{cr|JER}}<ref>{{cite news |date=१० जुलै २०२६|trans-title=जर्सीच्या पुरुष संघासमोर नेपाळी आव्हान|title=Nepalese challenge looms for Jersey Men |first=Elliot |last=Corbel |url=https://jerseyeveningpost.com/sport/2026/07/10/nepalese-challenge-looms-for-jersey-men/ |work=जर्सी इव्हनिंग पोस्ट|access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> !{{cr|NEP}}<ref name="nepal"/> |- |valign="top"| * [[चार्ल्स पारचर्ड]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[चार्ली ब्रेनन]] * [[जेक डनफोर्ड]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जॉन्टी जेनर]] * [[जॉर्ज रिचर्डसन]] * [[ज्युलियस सुमेरॉर]] * [[झॅक ट्राईब]] * [[टोबी ब्रिटॉन]] * [[डॅनियेल बिरेल]] * [[डोमिनिक ब्लॅम्पीड]] * [[निक ग्रीनवूड]] * [[पॅट्रिक गौज]] * [[बेंजामिन वॉर्ड (क्रिकेट खेळाडू)|बेंजामिन वॉर्ड]] * [[स्कॉट व्हॅन ब्रेडा]] * [[स्टॅनली नॉर्मन]] * [[हॅरिसन कार्लिऑन]] |valign="top"| * [[रोहित कुमार]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[दीपेंद्र सिंह ऐरी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अर्जुन कुमल]] * [[आरिफ शेख]] * [[आसिफ शेख]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[ईशान पांडे]] * [[करण के.सी.]] * [[कुशल भुर्टेल]] * [[गुलशन झा]] * [[नंदन यादव]] * [[भीम शर्की]] * [[ललित राजबंशी]] * [[विनोद भंडारी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[संदीप लामिछाने]] * [[सोमपाल कामी]] |} नेपाळने [[शहाब आलम]], [[आकाश चांद]], [[हेमंत धामी]], [[संदीप जोरा]] आणि युवराज खत्री ह्यांना राखीव खेळाडू म्हणून नियुक्त केले.<ref name="reserves"/> ===सामने=== {{hatnote|सर्व वेळा ह्या [[ब्रिटिश उन्हाळी प्रमाणवेळ]]ा ([[यूटीसी+०१:००]]) आहेत}} {{Single-innings cricket match | date = {{Start date|2026|07|13|df=y}} | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|NEP}} | team2 = {{cr|JER}} | score1 = २५०/८ (५० षटके) | runs1 = [[कुशल भुर्टेल]] १०५ (११७) | wickets1 = [[डॅनियेल बिरेल]] २/३८ (७ षटके) | score2 = १६९ (४१ षटके) | runs2 = [[चार्ली ब्रेनन]] ८२[[नाबाद|*]] (१११) | wickets2 = [[हेमंत धामी]] ४/३७ (७ षटके) | result = नेपाळ ८१ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricnepal.com/match/nepal-vs-jersey-1st-od-nepal-tour-of-jersey-2026 धावफलक] | venue = [[ग्रेनव्हिल क्रिकेट मैदान|एनसीसी ग्रेनव्हिल]], [[सेंट सेव्हियर (जर्सी)|सेंट सेव्हियर]] | motm = [[कुशल भुर्टेल]] (ने) | toss = जर्सीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = {{Start date|2026|07|15|df=y}} | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|JER}} | team2 = {{cr|NEP}} | score1 = २८२/६ (५० षटके) | runs1 = [[पॅट्रिक गौज]] ९५ (११०) | wickets1 = [[करण के.सी.]] २/३९ (५ षटके) | score2 = २५१/५ (४६ षटके) | runs2 = [[ईशान पांडे]] ९० (११५) | wickets2 = [[चार्ल्स पारचर्ड]] 2/42 (१० षटके) | result = नेपाळ ७ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.cricnepal.com/match/nepal-vs-jersey-2nd-od-nepal-tour-of-jersey-2026 धावफलक] | venue = [[ग्रेनव्हिल क्रिकेट मैदान|एनसीसी ग्रेनव्हिल]], [[सेंट सेव्हियर (जर्सी)|सेंट सेव्हियर]] | motm = [[पॅट्रिक गौज]] (जर्सी) | toss = नेपाळने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही }} ==नेदरलँड्स अ वि नामिबिया XI== लीग २ मालिका सुरू होण्यापूर्वी, [[नामिबिया क्रिकेट संघ|नामिबियाने]] १५ आणि १७ जुलै २०२६ रोजी नेदरलँड्स अ विरुद्ध सामने खेळले.<ref>{{cite web |date=२४ एप्रिल २०२६|trans-title= डच उन्हाळी वेळापत्रक |title=Dutch summer schedule |url=https://www.facebook.com/share/1Cp7PM287c/ |work=[[रॉयल डच क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[Facebook]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> {{Infobox cricket tour | series_name = नेदरलँड्स अ विरुद्ध नामिबिया क्रिकेट संघ, २०२६ | team1_image = Flag of Netherlands.svg | team1_name = नेदरलँड्स अ | team2_image = Flag of Namibia.svg | team2_name = नामिबिया XI | from_date = १५ | to_date = १७ जुलै २०२६ | team1_captain = [[रायन क्लाइन]] | team2_captain = [[गेरहार्ड इरास्मुस]] | no_of_LAs = 2 | team1_LAs_won = 0 | team2_LAs_won = 2 | team1_LAs_most_runs = [[तेजा निदामनुरु]] (४९) | team2_LAs_most_runs = [[मायकेल व्हान लिंगेन]] (१४१) | team1_LAs_most_wickets = कोल रशफोर्थ (३) | team2_LAs_most_wickets = [[रुबेन ट्रम्पलमान]] (५) }} ===संघ=== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{cr|NAM|name=नामिबिया XI}}<ref name="namibia"/> !{{cr|NED|name=नेदरलँड्स अ}}<ref>{{cite web |date=१४ जुलै २०२६|trans-title=खोलीचे दर्शन|title=Depth on display |url=https://www.facebook.com/share/1E6mMwZ4SL/ |work=[[रॉयल डच क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[Facebook]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- |valign="top"| * [[गेरहार्ड इरास्मुस]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अलेक्झांडर व्होलशेंक * [[जॅक ब्रासेल]] * [[जेजे स्मिट]] * [[झेन ग्रीन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[बर्नार्ड शोल्ट्झ]] * [[मायकेल व्हान लिंगेन]] * [[मालन क्रुगर]] * [[मॅक्स हेन्गो]] * [[यान निकोल लोफ्टी-ईटन]] * [[यान फ्रायलिंक]] * [[यान बाल्ट]] * [[रुबेन ट्रम्पलमान]] * [[लॉरेन स्टीनकॅम्प]] * वाल्डो स्मिथ |valign="top"| * [[रायन क्लाइन]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[शारिझ अहमद]] * [[मुसा अहमद]] * [[सेबास्टियन ब्राट]] * लुकास डेल बियान्को * ऑलिव्हियर एलेनबास * [[क्लेटन फ्लॉयड]] * पिएर जॅकोड * आदित जैन * [[मायकेल लेविट]] * [[तेजा निदामनुरु]] * [[टिम प्रिंगल]] * [[मायकेल रिप्पन]] * कोल रशफोर्थ * [[डेव्हिड रशमियर]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[विक्रमजीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|विक्रमजीत सिंग]] * जोहान स्मल * [[सिकंदर झुल्फिकार]] |} नामिबियाने डिलन लीचर, विलेम मायबर्ग, [[बेन शिकोंगो]], टिम शॉर्ट, झाचियो व्हॅन वुरेन आणि ज्युनियर तान्यांदा यांची राखीव खेळाडू म्हणून निवड केली. ===सामने=== {{hatnote|सर्व वेळा ह्या [[मध्य युरोपीय उन्हाळी प्रमाणवेळ]] ([[यूटीसी+०२:००]]) आहेत.}} {{Single-innings cricket match | round = | date = १५ जुलै २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|NED|name=नेदरलँड्स अ}} | team2 = {{cr|NAM|name=नामिबिया XI}} | score1 = १५९/९ (५० षटके) | runs1 = [[तेजा निदामनुरु]] ३६ (६७) | wickets1 = [[रुबेन ट्रम्पलमान]] ३/३१ (१० षटके) | score2 = १९६/५ (४२.१ षटके) | runs2 = [[मायकेल व्हान लिंगेन]] ८३ (९५) | wickets2 = [[तेजा निदामनुरु]] १/११ (२ षटके) | result = नामिबिया XI ५ गडी राखून विजयी | report = [https://matchcentre.kncb.nl/match/134453-7718944/scorecard धावफलक] | venue = [[व्ही.आर.ए. क्रिकेट मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] | toss = नामिबिया XI नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | round = | date = १७ जुलै २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|NAM|name= नामिबिया XI}} | team2 = {{cr|NED|name=नेदरलँड्स अ}} | score1 = २६६ (५० षटके) | runs1 = [[मायकेल व्हान लिंगेन]] ५८ (५३) | wickets1 = [[क्लेटन फ्लॉयड]] २/३२ (१० षटके) | score2 = १८२ (३७ षटके) | runs2 = [[मायकेल लेविट]] ३७ (४१) | wickets2 = [[जॅक ब्रासेल]] ३/४२ (७ षटके) | result = नामिबिया XI ८४ धावांनी विजयी | report = [https://matchcentre.kncb.nl/match/134453-7718945/scorecard धावफलक] | venue = [[व्ही.आर.ए. क्रिकेट मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] | toss = नामिबिया XI नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==लीग २ मालिका== ===संघ=== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto;white-space:nowrap" |- !{{cr|NAM}}<ref name="namibia">{{cite web |first=हेलगे |last=शूट्स|date=८ जुलै २०२६ |url=https://www.namibian.com.na/eagles-in-fine-form-ahead-of-netherlands-tour/ |trans-title= नेदरलँड्स दौऱ्यापूर्वी 'ईगल्स' उत्कृष्ट लयीत |title=Eagles in fine form ahead of Netherlands tour |work=द नामिबियन |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> !{{cr|NEP}}<ref name="nepal">{{cite web |first=Nayak |last=Paudel |date=२७ जून २०२६ |url=https://kathmandupost.com/sports/2026/06/27/nepal-squad-announced-for-league-2-tri-series-in-the-netherlands |trans-title=नेदरलँड्समधील लीग २ तिरंगी मालिकेसाठी नेपाळचा संघ जाहीर |title=Nepal squad announced for League 2 tri-series in the Netherlands |work=द काठमांडू पोस्ट |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> !{{cr|NED}}<ref>{{cite web |date=१३ जुलै २०२६|url=https://kncb.nl/en/news-netherlands-takes-on-namibia-and-nepal-at-kampong-utrecht-21--31-july |trans-title=|title= नेदरलँड्सचा सामना २१ ते ३१ जुलै दरम्यान कॅम्पोंग उट्रेख्त येथे नामिबिया आणि नेपाळविरुद्ध होणार. |work=[[रॉयल डच क्रिकेट असोसिएशन]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[गेरहार्ड इरास्मुस]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अलेक्झांडर बुसिंग-वोल्शेंक]] * [[जॅक ब्रासेल]] * [[जेजे स्मिट]] * [[झेन ग्रीन]] * [[बर्नार्ड शोल्ट्झ]] * [[मायकेल व्हान लिंगेन]] * [[मालन क्रुगर]] * [[मॅक्स हेन्गो]] * [[यान निकोल लोफ्टी-ईटन]] * [[यान फ्रायलिंक]] * [[यान बाल्ट]] * [[रुबेन ट्रम्पलमान]] * [[लॉरेन स्टीनकॅम्प]] * वाल्डो स्मिथ | * [[रोहित कुमार]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[दीपेंद्र सिंह ऐरी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अर्जुन कुमल]] * [[आरिफ शेख]] * [[आसिफ शेख]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[ईशान पांडे]] * [[करण के.सी.]] * [[कुशल भुर्टेल]] * [[गुलशन झा]] * <s>[[नंदन यादव]]</s>{{efn|name=Nandan|[[नंदन यादव]] हॅमस्ट्रिंगच्या दुखापतीमुळे मालिकेतील उर्वरित सामन्यांतून बाहेर पडला आणि त्याच्या जागी [[हेमंत धामी]] ची निवड करण्यात आली..}} * [[ललित राजबंशी]] * [[विनोद भंडारी]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[संदीप लामिछाने]] * [[सोमपाल कामी]] * [[हेमंत धामी]]{{efn|name=Nandan}} | * [[स्कॉट एडवर्ड्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[आर्यन दत्त]] * ॲलेक्स रॉय * [[काइल क्लाइन]] * [[झॅक लायन-कशेट]] * [[टिम प्रिंगल]] * [[नोहा क्रोस]] * [[बास डी लिड]] * [[मॅक्स ओ’दाउद]] * [[रायन क्लाइन]] * [[रोलॉफ व्हान देर मर्व]] * [[लोगन व्हान बीक]] * [[विक्रमजीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|विक्रमजीत सिंग]] * [[साकिब झुल्फिकार]] * सेड्रिक डी लँगे |} नेपाळने [[शहाब आलम]], [[आकाश चांद]], [[हेमंत धामी]], [[संदीप जोरा]] आणि युवराज खत्री ह्यांची राखीव खेळाडू म्हणून निवड केली.<ref name="reserves">{{cite web |url=https://risingnepaldaily.com/news/82513 |trans-title= आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग-२ साठी नेपाळ क्रिकेट संघाची घोषणा|title=Nepal cricket team announced for ICC Cricket World Cup League-2 |work=द रायजिंग नेपाळ |date=२६ जून २०२६ |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> नामिबियाने [[डिलन लीचर]], [[विलेम मायबर्ग]], [[बेन शिकोंगो]], टिम शॉर्ट, झाचियो व्हॅन वुरेन आणि ज्युनियर तान्यांदा यांना राखीव म्हणून नावे दिली.<ref name="nam-reserves">{{cite web |date=१० जुलै २०२६|url=https://www.facebook.com/share/p/184GDfyR9k/ |trans-title= संघ घोषणा |title=Squad Announcement |work=[[क्रिकेट नामिबिया]] |via=[[फेसबुक]] |access-date=१३ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==नोंदी== {{notelist}} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/icc-men-s-cricket-world-cup-league-2-2023-24-2027-1420525 क्रिकेट विश्वचषक लीग२ मुख्यपान क्रिकइन्फोवर] {{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:नामिबिया क्रिकेट संघाचे नेदरलँड्स दौरे|२०२६]] [[वर्ग:नेपाळ क्रिकेट संघाचे नेदरलँड्स दौरे|२०२६]] [[वर्ग:नामिबिया क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|नेदरलँड्स]] [[वर्ग:नेपाळ क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|नेदरलँड्स]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे नेदरलँड्स दौरे]] [[वर्ग:२०२७ क्रिकेट विश्वचषक]] nvmryr51jdjd8xoj77r8mh6hwata8zz 0 382714 2701509 2026-08-13T06:38:42Z अभय नातू 206 नवीन 2701509 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेत]] ३ नोव्हेंबर २०२६ रोजी मध्यावधी निवडणुका आयोजित केल्या जातील.<ref>{{cite web |url=https://www.ncsl.org/elections-and-campaigns/2026-state-primary-election-dates |title=२०२६ राज्य प्राथमिक निवडणुकांचे वेळापत्रक |publisher=नॅशनल कॉन्फरन्स ऑफ स्टेट लेजिस्लेचर्स |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन पक्षाचे]] राष्ट्राध्यक्ष [[डोनल्ड ट्रम्प|डॉनाल्ड ट्रम्प]] यांच्या दुसऱ्या कार्यकाळात पार पडणाऱ्या या निवडणुकांद्वारे [[१२०वी अमेरिकन काँग्रेस]] निवडली जाईल.<ref>{{cite web |url=https://bipartisanpolicy.org/article/the-2026-midterms-key-dates-and-events/ |title=२०२६ मध्यावधी निवडणुकांचे वेळापत्रक |publisher=बायपार्टिसन पॉलिसी सेंटर |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> या निवडणुकांमध्ये [[हाऊस ऑफ रिप्रेझेंटेटिव्ह्ज (अमेरिका)|अमेरिकन प्रतिनिधीगृहातील]] सर्व ४३५ जागा आणि [[अमेरिकन सेनेट|सेनेटमधील]] १०० पैकी ३५ जागांसाठी मतदान होईल.<ref>{{cite web |url=https://www.fairvote.org/elections/2026-midterms/ |title=२०२६ अमेरिकन मध्यावधी निवडणुकांची माहिती |publisher=फेअरव्होट |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> याशिवाय ३९ राज्ये व प्रदेशांमध्ये गव्हर्नर पदांसाठी आणि विविध राज्यांच्या विधानमंडळांसाठी निवडणुका होतील.<ref>{{cite web |url=https://www.nga.org/gubernatorial-elections/ |title=गव्हर्नर पदांच्या निवडणुकांचे वेळापत्रक |publisher=नॅशनल गव्हर्नर्स असोसिएशन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == पार्श्वभूमी == या मध्यावधी निवडणुका ट्रम्प यांच्या दुसऱ्या राष्ट्राध्यक्षीय कार्यकाळाच्या मध्यभागी होत आहेत. या निवडणुकांचे निकाल दोन्ही सभागृहांतील सत्तासमतोल ठरवण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे मानले जात आहेत.<ref>{{cite web |url=https://www.cookpolitical.com/ratings/house-race-ratings |title=२०२६ काँग्रेस निवडणुकांचे विश्लेषण |publisher=द कुक पोलिटिकल रिपोर्ट |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == काँग्रेस निवडणुका == === सेनेट === [[अमेरिकन सेनेट|सेनेटच्या]] १०० पैकी ३५ जागांसाठी निवडणुका होतील.<ref>{{cite web |url=https://www.centerforpolitics.org/crystalball/2026-senate/ |title=२०२६ सेनेट शर्यतीचे विश्लेषण |publisher=साबेटोज क्रिस्टल बॉल |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> यामध्ये [[अमेरिकेच्या सेनेटचा २रा वर्ग|वर्ग २च्या]] ३३ जागांचा आणि २ विशेष निवडणुकांचा समावेश आहे. === प्रतिनिधीगृह === [[हाऊस ऑफ रिप्रेझेंटेटिव्ह्ज (अमेरिका)|प्रतिनिधीगृहातील]] ५० राज्यांमधील सर्व ४३५ मतदान हक्क असलेल्या जागांसाठी तसेच [[वॉशिंग्टन, डी.सी.|वॉशिंग्टन डी.सी.]] आणि इतर प्रदेशांतील मताधिकार नसलेल्या प्रतिनिधींच्या ५ जागांसाठी मतदान होईल.<ref>{{cite web |url=https://www.house.gov/representatives |title=अमेरिकन प्रतिनिधीगृह जागांची रचना |publisher=युनायटेड स्टेट्स हाऊस ऑफ रिप्रेझेंटेटिव्ह्ज |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == राज्यपाल निवडणुका == अमेरिकेतील ३६ राज्ये आणि ३ संघशासित प्रदेश अशा एकूण ३९ क्षेत्रांमध्ये गव्हर्नर (राज्यपाल) पदासाठी निवडणुका पार पडतील.<ref>{{cite web |url=https://www.nga.org/gubernatorial-elections/ |title=२०२६ राज्य आणि प्रदेश गव्हर्नर निवडणुका |publisher=नॅशनल गव्हर्नर्स असोसिएशन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == राज्य व स्थानिक निवडणुका == ४६ राज्यांतील ८८ विधानमंडळ सभागृहांच्या जागांसाठी तसेच विविध शहरांमधील महापौर आणि इतर स्थानिक संस्थांच्या प्रतिनिधींसाठी मतदान आयोजित केले जाईल.<ref>{{cite web |url=https://www.ncsl.org/elections-and-campaigns/state-legislative-elections |title=राज्य विधानमंडळ निवडणुकांचे तपशील |publisher=नॅशनल कॉन्फरन्स ऑफ स्टेट लेजिस्लेचर्स |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:अमेरिकेतील निवडणुका]] [[वर्ग:२०२६ मधील निवडणुका]] 8ym709y2lliomtj0stp5vtimjbah8f0 2701510 2701509 2026-08-13T06:38:43Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — अंक व शब्दामधील जागा काढली ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#अंक व शब्दामधील जागा|अधिक माहिती]]) 2701510 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेत]] ३ नोव्हेंबर २०२६ रोजी मध्यावधी निवडणुका आयोजित केल्या जातील.<ref>{{cite web |url=https://www.ncsl.org/elections-and-campaigns/2026-state-primary-election-dates |title=२०२६ राज्य प्राथमिक निवडणुकांचे वेळापत्रक |publisher=नॅशनल कॉन्फरन्स ऑफ स्टेट लेजिस्लेचर्स |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन पक्षाचे]] राष्ट्राध्यक्ष [[डोनल्ड ट्रम्प|डॉनाल्ड ट्रम्प]] यांच्या दुसऱ्या कार्यकाळात पार पडणाऱ्या या निवडणुकांद्वारे [[१२०वी अमेरिकन काँग्रेस]] निवडली जाईल.<ref>{{cite web |url=https://bipartisanpolicy.org/article/the-2026-midterms-key-dates-and-events/ |title=२०२६ मध्यावधी निवडणुकांचे वेळापत्रक |publisher=बायपार्टिसन पॉलिसी सेंटर |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> या निवडणुकांमध्ये [[हाऊस ऑफ रिप्रेझेंटेटिव्ह्ज (अमेरिका)|अमेरिकन प्रतिनिधीगृहातील]] सर्व ४३५ जागा आणि [[अमेरिकन सेनेट|सेनेटमधील]] १०० पैकी ३५ जागांसाठी मतदान होईल.<ref>{{cite web |url=https://www.fairvote.org/elections/2026-midterms/ |title=२०२६ अमेरिकन मध्यावधी निवडणुकांची माहिती |publisher=फेअरव्होट |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> याशिवाय ३९ राज्ये व प्रदेशांमध्ये गव्हर्नर पदांसाठी आणि विविध राज्यांच्या विधानमंडळांसाठी निवडणुका होतील.<ref>{{cite web |url=https://www.nga.org/gubernatorial-elections/ |title=गव्हर्नर पदांच्या निवडणुकांचे वेळापत्रक |publisher=नॅशनल गव्हर्नर्स असोसिएशन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == पार्श्वभूमी == या मध्यावधी निवडणुका ट्रम्प यांच्या दुसऱ्या राष्ट्राध्यक्षीय कार्यकाळाच्या मध्यभागी होत आहेत. या निवडणुकांचे निकाल दोन्ही सभागृहांतील सत्तासमतोल ठरवण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे मानले जात आहेत.<ref>{{cite web |url=https://www.cookpolitical.com/ratings/house-race-ratings |title=२०२६ काँग्रेस निवडणुकांचे विश्लेषण |publisher=द कुक पोलिटिकल रिपोर्ट |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == काँग्रेस निवडणुका == === सेनेट === [[अमेरिकन सेनेट|सेनेटच्या]] १०० पैकी ३५ जागांसाठी निवडणुका होतील.<ref>{{cite web |url=https://www.centerforpolitics.org/crystalball/2026-senate/ |title=२०२६ सेनेट शर्यतीचे विश्लेषण |publisher=साबेटोज क्रिस्टल बॉल |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> यामध्ये [[अमेरिकेच्या सेनेटचा २रा वर्ग|वर्ग २ च्या]] ३३ जागांचा आणि २ विशेष निवडणुकांचा समावेश आहे. === प्रतिनिधीगृह === [[हाऊस ऑफ रिप्रेझेंटेटिव्ह्ज (अमेरिका)|प्रतिनिधीगृहातील]] ५० राज्यांमधील सर्व ४३५ मतदान हक्क असलेल्या जागांसाठी तसेच [[वॉशिंग्टन, डी.सी.|वॉशिंग्टन डी.सी.]] आणि इतर प्रदेशांतील मताधिकार नसलेल्या प्रतिनिधींच्या ५ जागांसाठी मतदान होईल.<ref>{{cite web |url=https://www.house.gov/representatives |title=अमेरिकन प्रतिनिधीगृह जागांची रचना |publisher=युनायटेड स्टेट्स हाऊस ऑफ रिप्रेझेंटेटिव्ह्ज |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == राज्यपाल निवडणुका == अमेरिकेतील ३६ राज्ये आणि ३ संघशासित प्रदेश अशा एकूण ३९ क्षेत्रांमध्ये गव्हर्नर (राज्यपाल) पदासाठी निवडणुका पार पडतील.<ref>{{cite web |url=https://www.nga.org/gubernatorial-elections/ |title=२०२६ राज्य आणि प्रदेश गव्हर्नर निवडणुका |publisher=नॅशनल गव्हर्नर्स असोसिएशन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == राज्य व स्थानिक निवडणुका == ४६ राज्यांतील ८८ विधानमंडळ सभागृहांच्या जागांसाठी तसेच विविध शहरांमधील महापौर आणि इतर स्थानिक संस्थांच्या प्रतिनिधींसाठी मतदान आयोजित केले जाईल.<ref>{{cite web |url=https://www.ncsl.org/elections-and-campaigns/state-legislative-elections |title=राज्य विधानमंडळ निवडणुकांचे तपशील |publisher=नॅशनल कॉन्फरन्स ऑफ स्टेट लेजिस्लेचर्स |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:अमेरिकेतील निवडणुका]] [[वर्ग:२०२६ मधील निवडणुका]] 0zdws0ckggcw07bfstda1j9kbz9nuq5 2701513 2701510 2026-08-13T06:40:17Z अभय नातू 206 removed [[Category:२०२६ मधील निवडणुका]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2701513 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेत]] ३ नोव्हेंबर २०२६ रोजी मध्यावधी निवडणुका आयोजित केल्या जातील.<ref>{{cite web |url=https://www.ncsl.org/elections-and-campaigns/2026-state-primary-election-dates |title=२०२६ राज्य प्राथमिक निवडणुकांचे वेळापत्रक |publisher=नॅशनल कॉन्फरन्स ऑफ स्टेट लेजिस्लेचर्स |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन पक्षाचे]] राष्ट्राध्यक्ष [[डोनल्ड ट्रम्प|डॉनाल्ड ट्रम्प]] यांच्या दुसऱ्या कार्यकाळात पार पडणाऱ्या या निवडणुकांद्वारे [[१२०वी अमेरिकन काँग्रेस]] निवडली जाईल.<ref>{{cite web |url=https://bipartisanpolicy.org/article/the-2026-midterms-key-dates-and-events/ |title=२०२६ मध्यावधी निवडणुकांचे वेळापत्रक |publisher=बायपार्टिसन पॉलिसी सेंटर |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> या निवडणुकांमध्ये [[हाऊस ऑफ रिप्रेझेंटेटिव्ह्ज (अमेरिका)|अमेरिकन प्रतिनिधीगृहातील]] सर्व ४३५ जागा आणि [[अमेरिकन सेनेट|सेनेटमधील]] १०० पैकी ३५ जागांसाठी मतदान होईल.<ref>{{cite web |url=https://www.fairvote.org/elections/2026-midterms/ |title=२०२६ अमेरिकन मध्यावधी निवडणुकांची माहिती |publisher=फेअरव्होट |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> याशिवाय ३९ राज्ये व प्रदेशांमध्ये गव्हर्नर पदांसाठी आणि विविध राज्यांच्या विधानमंडळांसाठी निवडणुका होतील.<ref>{{cite web |url=https://www.nga.org/gubernatorial-elections/ |title=गव्हर्नर पदांच्या निवडणुकांचे वेळापत्रक |publisher=नॅशनल गव्हर्नर्स असोसिएशन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == पार्श्वभूमी == या मध्यावधी निवडणुका ट्रम्प यांच्या दुसऱ्या राष्ट्राध्यक्षीय कार्यकाळाच्या मध्यभागी होत आहेत. या निवडणुकांचे निकाल दोन्ही सभागृहांतील सत्तासमतोल ठरवण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे मानले जात आहेत.<ref>{{cite web |url=https://www.cookpolitical.com/ratings/house-race-ratings |title=२०२६ काँग्रेस निवडणुकांचे विश्लेषण |publisher=द कुक पोलिटिकल रिपोर्ट |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == काँग्रेस निवडणुका == === सेनेट === [[अमेरिकन सेनेट|सेनेटच्या]] १०० पैकी ३५ जागांसाठी निवडणुका होतील.<ref>{{cite web |url=https://www.centerforpolitics.org/crystalball/2026-senate/ |title=२०२६ सेनेट शर्यतीचे विश्लेषण |publisher=साबेटोज क्रिस्टल बॉल |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> यामध्ये [[अमेरिकेच्या सेनेटचा २रा वर्ग|वर्ग २ च्या]] ३३ जागांचा आणि २ विशेष निवडणुकांचा समावेश आहे. === प्रतिनिधीगृह === [[हाऊस ऑफ रिप्रेझेंटेटिव्ह्ज (अमेरिका)|प्रतिनिधीगृहातील]] ५० राज्यांमधील सर्व ४३५ मतदान हक्क असलेल्या जागांसाठी तसेच [[वॉशिंग्टन, डी.सी.|वॉशिंग्टन डी.सी.]] आणि इतर प्रदेशांतील मताधिकार नसलेल्या प्रतिनिधींच्या ५ जागांसाठी मतदान होईल.<ref>{{cite web |url=https://www.house.gov/representatives |title=अमेरिकन प्रतिनिधीगृह जागांची रचना |publisher=युनायटेड स्टेट्स हाऊस ऑफ रिप्रेझेंटेटिव्ह्ज |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == राज्यपाल निवडणुका == अमेरिकेतील ३६ राज्ये आणि ३ संघशासित प्रदेश अशा एकूण ३९ क्षेत्रांमध्ये गव्हर्नर (राज्यपाल) पदासाठी निवडणुका पार पडतील.<ref>{{cite web |url=https://www.nga.org/gubernatorial-elections/ |title=२०२६ राज्य आणि प्रदेश गव्हर्नर निवडणुका |publisher=नॅशनल गव्हर्नर्स असोसिएशन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == राज्य व स्थानिक निवडणुका == ४६ राज्यांतील ८८ विधानमंडळ सभागृहांच्या जागांसाठी तसेच विविध शहरांमधील महापौर आणि इतर स्थानिक संस्थांच्या प्रतिनिधींसाठी मतदान आयोजित केले जाईल.<ref>{{cite web |url=https://www.ncsl.org/elections-and-campaigns/state-legislative-elections |title=राज्य विधानमंडळ निवडणुकांचे तपशील |publisher=नॅशनल कॉन्फरन्स ऑफ स्टेट लेजिस्लेचर्स |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:अमेरिकेतील निवडणुका]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील निवडणुका]] l6y7dl6it8i12uwybwlujunup2kfvdg 2701514 2701513 2026-08-13T06:40:30Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[२०२६ च्या अमेरिकेतील निवडणुका]] वरुन [[२०२६च्या अमेरिकेतील निवडणुका]] ला हलविला: शुद्धलेखन 2701513 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेत]] ३ नोव्हेंबर २०२६ रोजी मध्यावधी निवडणुका आयोजित केल्या जातील.<ref>{{cite web |url=https://www.ncsl.org/elections-and-campaigns/2026-state-primary-election-dates |title=२०२६ राज्य प्राथमिक निवडणुकांचे वेळापत्रक |publisher=नॅशनल कॉन्फरन्स ऑफ स्टेट लेजिस्लेचर्स |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन पक्षाचे]] राष्ट्राध्यक्ष [[डोनल्ड ट्रम्प|डॉनाल्ड ट्रम्प]] यांच्या दुसऱ्या कार्यकाळात पार पडणाऱ्या या निवडणुकांद्वारे [[१२०वी अमेरिकन काँग्रेस]] निवडली जाईल.<ref>{{cite web |url=https://bipartisanpolicy.org/article/the-2026-midterms-key-dates-and-events/ |title=२०२६ मध्यावधी निवडणुकांचे वेळापत्रक |publisher=बायपार्टिसन पॉलिसी सेंटर |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> या निवडणुकांमध्ये [[हाऊस ऑफ रिप्रेझेंटेटिव्ह्ज (अमेरिका)|अमेरिकन प्रतिनिधीगृहातील]] सर्व ४३५ जागा आणि [[अमेरिकन सेनेट|सेनेटमधील]] १०० पैकी ३५ जागांसाठी मतदान होईल.<ref>{{cite web |url=https://www.fairvote.org/elections/2026-midterms/ |title=२०२६ अमेरिकन मध्यावधी निवडणुकांची माहिती |publisher=फेअरव्होट |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> याशिवाय ३९ राज्ये व प्रदेशांमध्ये गव्हर्नर पदांसाठी आणि विविध राज्यांच्या विधानमंडळांसाठी निवडणुका होतील.<ref>{{cite web |url=https://www.nga.org/gubernatorial-elections/ |title=गव्हर्नर पदांच्या निवडणुकांचे वेळापत्रक |publisher=नॅशनल गव्हर्नर्स असोसिएशन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == पार्श्वभूमी == या मध्यावधी निवडणुका ट्रम्प यांच्या दुसऱ्या राष्ट्राध्यक्षीय कार्यकाळाच्या मध्यभागी होत आहेत. या निवडणुकांचे निकाल दोन्ही सभागृहांतील सत्तासमतोल ठरवण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे मानले जात आहेत.<ref>{{cite web |url=https://www.cookpolitical.com/ratings/house-race-ratings |title=२०२६ काँग्रेस निवडणुकांचे विश्लेषण |publisher=द कुक पोलिटिकल रिपोर्ट |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == काँग्रेस निवडणुका == === सेनेट === [[अमेरिकन सेनेट|सेनेटच्या]] १०० पैकी ३५ जागांसाठी निवडणुका होतील.<ref>{{cite web |url=https://www.centerforpolitics.org/crystalball/2026-senate/ |title=२०२६ सेनेट शर्यतीचे विश्लेषण |publisher=साबेटोज क्रिस्टल बॉल |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> यामध्ये [[अमेरिकेच्या सेनेटचा २रा वर्ग|वर्ग २ च्या]] ३३ जागांचा आणि २ विशेष निवडणुकांचा समावेश आहे. === प्रतिनिधीगृह === [[हाऊस ऑफ रिप्रेझेंटेटिव्ह्ज (अमेरिका)|प्रतिनिधीगृहातील]] ५० राज्यांमधील सर्व ४३५ मतदान हक्क असलेल्या जागांसाठी तसेच [[वॉशिंग्टन, डी.सी.|वॉशिंग्टन डी.सी.]] आणि इतर प्रदेशांतील मताधिकार नसलेल्या प्रतिनिधींच्या ५ जागांसाठी मतदान होईल.<ref>{{cite web |url=https://www.house.gov/representatives |title=अमेरिकन प्रतिनिधीगृह जागांची रचना |publisher=युनायटेड स्टेट्स हाऊस ऑफ रिप्रेझेंटेटिव्ह्ज |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == राज्यपाल निवडणुका == अमेरिकेतील ३६ राज्ये आणि ३ संघशासित प्रदेश अशा एकूण ३९ क्षेत्रांमध्ये गव्हर्नर (राज्यपाल) पदासाठी निवडणुका पार पडतील.<ref>{{cite web |url=https://www.nga.org/gubernatorial-elections/ |title=२०२६ राज्य आणि प्रदेश गव्हर्नर निवडणुका |publisher=नॅशनल गव्हर्नर्स असोसिएशन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == राज्य व स्थानिक निवडणुका == ४६ राज्यांतील ८८ विधानमंडळ सभागृहांच्या जागांसाठी तसेच विविध शहरांमधील महापौर आणि इतर स्थानिक संस्थांच्या प्रतिनिधींसाठी मतदान आयोजित केले जाईल.<ref>{{cite web |url=https://www.ncsl.org/elections-and-campaigns/state-legislative-elections |title=राज्य विधानमंडळ निवडणुकांचे तपशील |publisher=नॅशनल कॉन्फरन्स ऑफ स्टेट लेजिस्लेचर्स |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:अमेरिकेतील निवडणुका]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील निवडणुका]] l6y7dl6it8i12uwybwlujunup2kfvdg 2701525 2701514 2026-08-13T06:47:41Z अभय नातू 206 /* राज्य व स्थानिक निवडणुका */ 2701525 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेत]] ३ नोव्हेंबर २०२६ रोजी मध्यावधी निवडणुका आयोजित केल्या जातील.<ref>{{cite web |url=https://www.ncsl.org/elections-and-campaigns/2026-state-primary-election-dates |title=२०२६ राज्य प्राथमिक निवडणुकांचे वेळापत्रक |publisher=नॅशनल कॉन्फरन्स ऑफ स्टेट लेजिस्लेचर्स |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन पक्षाचे]] राष्ट्राध्यक्ष [[डोनल्ड ट्रम्प|डॉनाल्ड ट्रम्प]] यांच्या दुसऱ्या कार्यकाळात पार पडणाऱ्या या निवडणुकांद्वारे [[१२०वी अमेरिकन काँग्रेस]] निवडली जाईल.<ref>{{cite web |url=https://bipartisanpolicy.org/article/the-2026-midterms-key-dates-and-events/ |title=२०२६ मध्यावधी निवडणुकांचे वेळापत्रक |publisher=बायपार्टिसन पॉलिसी सेंटर |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> या निवडणुकांमध्ये [[हाऊस ऑफ रिप्रेझेंटेटिव्ह्ज (अमेरिका)|अमेरिकन प्रतिनिधीगृहातील]] सर्व ४३५ जागा आणि [[अमेरिकन सेनेट|सेनेटमधील]] १०० पैकी ३५ जागांसाठी मतदान होईल.<ref>{{cite web |url=https://www.fairvote.org/elections/2026-midterms/ |title=२०२६ अमेरिकन मध्यावधी निवडणुकांची माहिती |publisher=फेअरव्होट |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> याशिवाय ३९ राज्ये व प्रदेशांमध्ये गव्हर्नर पदांसाठी आणि विविध राज्यांच्या विधानमंडळांसाठी निवडणुका होतील.<ref>{{cite web |url=https://www.nga.org/gubernatorial-elections/ |title=गव्हर्नर पदांच्या निवडणुकांचे वेळापत्रक |publisher=नॅशनल गव्हर्नर्स असोसिएशन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == पार्श्वभूमी == या मध्यावधी निवडणुका ट्रम्प यांच्या दुसऱ्या राष्ट्राध्यक्षीय कार्यकाळाच्या मध्यभागी होत आहेत. या निवडणुकांचे निकाल दोन्ही सभागृहांतील सत्तासमतोल ठरवण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे मानले जात आहेत.<ref>{{cite web |url=https://www.cookpolitical.com/ratings/house-race-ratings |title=२०२६ काँग्रेस निवडणुकांचे विश्लेषण |publisher=द कुक पोलिटिकल रिपोर्ट |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == काँग्रेस निवडणुका == === सेनेट === [[अमेरिकन सेनेट|सेनेटच्या]] १०० पैकी ३५ जागांसाठी निवडणुका होतील.<ref>{{cite web |url=https://www.centerforpolitics.org/crystalball/2026-senate/ |title=२०२६ सेनेट शर्यतीचे विश्लेषण |publisher=साबेटोज क्रिस्टल बॉल |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> यामध्ये [[अमेरिकेच्या सेनेटचा २रा वर्ग|वर्ग २ च्या]] ३३ जागांचा आणि २ विशेष निवडणुकांचा समावेश आहे. === प्रतिनिधीगृह === [[हाऊस ऑफ रिप्रेझेंटेटिव्ह्ज (अमेरिका)|प्रतिनिधीगृहातील]] ५० राज्यांमधील सर्व ४३५ मतदान हक्क असलेल्या जागांसाठी तसेच [[वॉशिंग्टन, डी.सी.|वॉशिंग्टन डी.सी.]] आणि इतर प्रदेशांतील मताधिकार नसलेल्या प्रतिनिधींच्या ५ जागांसाठी मतदान होईल.<ref>{{cite web |url=https://www.house.gov/representatives |title=अमेरिकन प्रतिनिधीगृह जागांची रचना |publisher=युनायटेड स्टेट्स हाऊस ऑफ रिप्रेझेंटेटिव्ह्ज |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == राज्यपाल निवडणुका == अमेरिकेतील ३६ राज्ये आणि ३ संघशासित प्रदेश अशा एकूण ३९ क्षेत्रांमध्ये गव्हर्नर (राज्यपाल) पदासाठी निवडणुका पार पडतील.<ref>{{cite web |url=https://www.nga.org/gubernatorial-elections/ |title=२०२६ राज्य आणि प्रदेश गव्हर्नर निवडणुका |publisher=नॅशनल गव्हर्नर्स असोसिएशन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == राज्य व स्थानिक निवडणुका == ४६ राज्यांतील ८८ विधानमंडळ सभागृहांच्या जागांसाठी तसेच विविध शहरांमधील महापौर आणि इतर स्थानिक संस्थांच्या प्रतिनिधींसाठी मतदान आयोजित केले जाईल.<ref>{{cite web |url=https://www.ncsl.org/elections-and-campaigns/state-legislative-elections |title=राज्य विधानमंडळ निवडणुकांचे तपशील |publisher=नॅशनल कॉन्फरन्स ऑफ स्टेट लेजिस्लेचर्स |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> === राज्यनिहाय निवडणुका === == राज्य किंवा प्रदेशानुसार निवडणुका == {{Div col|colwidth=10em}} * [[२०२६ अलाबामा निवडणुका|अलाबामा]] * [[२०२६ अलास्का निवडणुका|अलास्का]] * [[२०२६ ॲरिझोना निवडणुका|ॲरिझोना]] * [[२०२६ आर्कान्सा निवडणुका|आर्कान्सा]] * [[२०२६ कॅलिफोर्निया निवडणुका|कॅलिफोर्निया]] * [[२०२६ कॉलोराडो निवडणुका|कॉलोराडो]] * [[२०२६ कनेक्टिकट निवडणुका|कनेक्टिकट]] * [[२०२६ डेलावेर निवडणुका|डेलावेर]] * [[२०२६ डिस्ट्रिक्ट ऑफ कोलंबिया निवडणुका|डिस्ट्रिक्ट ऑफ कोलंबिया]] * [[२०२६ फ्लोरिडा निवडणुका|फ्लोरिडा]] * [[२०२६ जॉर्जिया राज्य निवडणुका|जॉर्जिया]] * [[२०२६ गुआम निवडणुका|गुआम]] * [[२०२६ हवाई निवडणुका|हवाई]] * [[२०२६ आयडाहो निवडणुका|आयडाहो]] * [[२०२६ इलिनॉय निवडणुका|इलिनॉय]] * [[२०२६ इंडियाना निवडणुका|इंडियाना]] * [[२०२६ आयोवा निवडणुका|आयोवा]] * [[२०२६ कॅन्सस निवडणुका|कॅन्सस]] * [[२०२६ केंटकी निवडणुका|केंटकी]] * [[२०२६ लुईझियाना निवडणुका|लुईझियाना]] * [[२०२६ मेन निवडणुका|मेन]] * [[२०२६ मेरीलँड निवडणुका|मेरीलँड]] * [[२०२६ मॅसॅचुसेट्स निवडणुका|मॅसॅचुसेट्स]] * [[२०२६ मिशिगन निवडणुका|मिशिगन]] * [[२०२६ मिनेसोटा निवडणुका|मिनेसोटा]] * [[२०२६ मिसिसिपी निवडणुका|मिसिसिपी]] * [[२०२६ मिसूरी निवडणुका|मिसूरी]] * [[२०२६ मोंटाना निवडणुका|मोंटाना]] * [[२०२६ नेब्रास्का निवडणुका|नेब्रास्का]] * [[२०२६ नेव्हाडा निवडणुका|नेव्हाडा]] * [[२०२६ न्यू हॅम्पशायर निवडणुका|न्यू हॅम्पशायर]] * [[२०२६ न्यू जर्सी निवडणुका|न्यू जर्सी]] * [[२०२६ न्यू मेक्सिको निवडणुका|न्यू मेक्सिको]] * [[२०२६ न्यू यॉर्क राज्य निवडणुका|न्यू यॉर्क]] * [[२०२६ नॉर्थ कॅरोलिना निवडणुका|नॉर्थ कॅरोलिना]] * {{#ifexist:२०२६ नॉर्थ डकोटा निवडणुका|[[२०२६ नॉर्थ डकोटा निवडणुका|नॉर्थ डकोटा]]|[[:वर्ग:२०२६ नॉर्थ डकोटा निवडणुका|नॉर्थ डकोटा]]}} * [[२०२६ नॉर्दर्न मरियाना आयलंड्स सार्वत्रिक निवडणूक|नॉर्दर्न मरियाना आयलंड्स]] * [[२०२६ ओहायो निवडणुका|ओहायो]] * [[२०२६ ओक्लाहोमा निवडणुका|ओक्लाहोमा]] * [[२०२६ ऑरेगन निवडणुका|ऑरेगन]] * [[२०२६ पेनसिल्व्हेनिया निवडणुका|पेनसिल्व्हेनिया]] * [[२०२६ ऱ्होड आयलंड निवडणुका|ऱ्होड आयलंड]] * [[२०२६ साउथ कॅरोलिना निवडणुका|साउथ कॅरोलिना]] * [[२०२६ साउथ डकोटा निवडणुका|साउथ डकोटा]] * [[२०२६ टेनेसी निवडणुका|टेनेसी]] * [[२०२६ टेक्सास निवडणुका|टेक्सास]] * {{#ifexist:२०२६ युटा निवडणुका|[[२०२६ युटा निवडणुका|युटा]]|[[:वर्ग:२०२६ युटा निवडणुका|युटा]]}} * {{#ifexist:२०२६ व्हर्मॉंट निवडणुका|[[२०२६ व्हर्मॉंट निवडणुका|व्हर्मॉंट]]|[[:वर्ग:२०२६ व्हर्मॉंट निवडणुका|व्हर्मॉंट]]}} * [[२०२६ व्हर्जिनिया निवडणुका|व्हर्जिनिया]] * {{#ifexist:२०२६ वॉशिंग्टन निवडणुका|[[२०२६ वॉशिंग्टन निवडणुका|वॉशिंग्टन]]|[[:वर्ग:२०२६ वॉशिंग्टन (राज्य) निवडणुका|वॉशिंग्टन]]}} * [[२०२६ वेस्ट व्हर्जिनिया निवडणुका|वेस्ट व्हर्जिनिया]] * [[२०२६ विस्कॉन्सिन निवडणुका|विस्कॉन्सिन]] * [[२०२६ वायोमिंग निवडणुका|वायोमिंग]] {{Div col end}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:अमेरिकेतील निवडणुका]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील निवडणुका]] 9e12lpz11ur14l7hxbm1hx1unsjw6dz 2701528 2701525 2026-08-13T06:51:05Z अभय नातू 206 /* राज्य किंवा प्रदेशानुसार निवडणुका */ 2701528 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेत]] ३ नोव्हेंबर २०२६ रोजी मध्यावधी निवडणुका आयोजित केल्या जातील.<ref>{{cite web |url=https://www.ncsl.org/elections-and-campaigns/2026-state-primary-election-dates |title=२०२६ राज्य प्राथमिक निवडणुकांचे वेळापत्रक |publisher=नॅशनल कॉन्फरन्स ऑफ स्टेट लेजिस्लेचर्स |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन पक्षाचे]] राष्ट्राध्यक्ष [[डोनल्ड ट्रम्प|डॉनाल्ड ट्रम्प]] यांच्या दुसऱ्या कार्यकाळात पार पडणाऱ्या या निवडणुकांद्वारे [[१२०वी अमेरिकन काँग्रेस]] निवडली जाईल.<ref>{{cite web |url=https://bipartisanpolicy.org/article/the-2026-midterms-key-dates-and-events/ |title=२०२६ मध्यावधी निवडणुकांचे वेळापत्रक |publisher=बायपार्टिसन पॉलिसी सेंटर |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> या निवडणुकांमध्ये [[हाऊस ऑफ रिप्रेझेंटेटिव्ह्ज (अमेरिका)|अमेरिकन प्रतिनिधीगृहातील]] सर्व ४३५ जागा आणि [[अमेरिकन सेनेट|सेनेटमधील]] १०० पैकी ३५ जागांसाठी मतदान होईल.<ref>{{cite web |url=https://www.fairvote.org/elections/2026-midterms/ |title=२०२६ अमेरिकन मध्यावधी निवडणुकांची माहिती |publisher=फेअरव्होट |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> याशिवाय ३९ राज्ये व प्रदेशांमध्ये गव्हर्नर पदांसाठी आणि विविध राज्यांच्या विधानमंडळांसाठी निवडणुका होतील.<ref>{{cite web |url=https://www.nga.org/gubernatorial-elections/ |title=गव्हर्नर पदांच्या निवडणुकांचे वेळापत्रक |publisher=नॅशनल गव्हर्नर्स असोसिएशन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == पार्श्वभूमी == या मध्यावधी निवडणुका ट्रम्प यांच्या दुसऱ्या राष्ट्राध्यक्षीय कार्यकाळाच्या मध्यभागी होत आहेत. या निवडणुकांचे निकाल दोन्ही सभागृहांतील सत्तासमतोल ठरवण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे मानले जात आहेत.<ref>{{cite web |url=https://www.cookpolitical.com/ratings/house-race-ratings |title=२०२६ काँग्रेस निवडणुकांचे विश्लेषण |publisher=द कुक पोलिटिकल रिपोर्ट |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == काँग्रेस निवडणुका == === सेनेट === [[अमेरिकन सेनेट|सेनेटच्या]] १०० पैकी ३५ जागांसाठी निवडणुका होतील.<ref>{{cite web |url=https://www.centerforpolitics.org/crystalball/2026-senate/ |title=२०२६ सेनेट शर्यतीचे विश्लेषण |publisher=साबेटोज क्रिस्टल बॉल |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> यामध्ये [[अमेरिकेच्या सेनेटचा २रा वर्ग|वर्ग २ च्या]] ३३ जागांचा आणि २ विशेष निवडणुकांचा समावेश आहे. === प्रतिनिधीगृह === [[हाऊस ऑफ रिप्रेझेंटेटिव्ह्ज (अमेरिका)|प्रतिनिधीगृहातील]] ५० राज्यांमधील सर्व ४३५ मतदान हक्क असलेल्या जागांसाठी तसेच [[वॉशिंग्टन, डी.सी.|वॉशिंग्टन डी.सी.]] आणि इतर प्रदेशांतील मताधिकार नसलेल्या प्रतिनिधींच्या ५ जागांसाठी मतदान होईल.<ref>{{cite web |url=https://www.house.gov/representatives |title=अमेरिकन प्रतिनिधीगृह जागांची रचना |publisher=युनायटेड स्टेट्स हाऊस ऑफ रिप्रेझेंटेटिव्ह्ज |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == राज्यपाल निवडणुका == अमेरिकेतील ३६ राज्ये आणि ३ संघशासित प्रदेश अशा एकूण ३९ क्षेत्रांमध्ये गव्हर्नर (राज्यपाल) पदासाठी निवडणुका पार पडतील.<ref>{{cite web |url=https://www.nga.org/gubernatorial-elections/ |title=२०२६ राज्य आणि प्रदेश गव्हर्नर निवडणुका |publisher=नॅशनल गव्हर्नर्स असोसिएशन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == राज्य व स्थानिक निवडणुका == ४६ राज्यांतील ८८ विधानमंडळ सभागृहांच्या जागांसाठी तसेच विविध शहरांमधील महापौर आणि इतर स्थानिक संस्थांच्या प्रतिनिधींसाठी मतदान आयोजित केले जाईल.<ref>{{cite web |url=https://www.ncsl.org/elections-and-campaigns/state-legislative-elections |title=राज्य विधानमंडळ निवडणुकांचे तपशील |publisher=नॅशनल कॉन्फरन्स ऑफ स्टेट लेजिस्लेचर्स |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> === राज्यनिहाय निवडणुका === == राज्य किंवा प्रदेशानुसार निवडणुका == {{Div col|colwidth=10em}} * [[२०२६ अलाबामा निवडणुका|अलाबामा]] * [[२०२६ अलास्का निवडणुका|अलास्का]] * [[२०२६ ॲरिझोना निवडणुका|ॲरिझोना]] * [[२०२६ आर्कान्सा निवडणुका|आर्कान्सा]] * [[२०२६ कॅलिफोर्निया निवडणुका|कॅलिफोर्निया]] * [[२०२६ कॉलोराडो निवडणुका|कॉलोराडो]] * [[२०२६ कनेटिकट निवडणुका|कनेटिकट]] * [[२०२६ डेलावेर निवडणुका|डेलावेर]] * [[२०२६ डिस्ट्रिक्ट ऑफ कोलंबिया निवडणुका|डिस्ट्रिक्ट ऑफ कोलंबिया]] * [[२०२६ फ्लोरिडा निवडणुका|फ्लोरिडा]] * [[२०२६ जॉर्जिया राज्य निवडणुका|जॉर्जिया]] * [[२०२६ गुआम निवडणुका|गुआम]] * [[२०२६ हवाई निवडणुका|हवाई]] * [[२०२६ आयडाहो निवडणुका|आयडाहो]] * [[२०२६ इलिनॉय निवडणुका|इलिनॉय]] * [[२०२६ इंडियाना निवडणुका|इंडियाना]] * [[२०२६ आयोवा निवडणुका|आयोवा]] * [[२०२६ कॅन्सस निवडणुका|कॅन्सस]] * [[२०२६ केंटकी निवडणुका|केंटकी]] * [[२०२६ लुईझियाना निवडणुका|लुईझियाना]] * [[२०२६ मेन निवडणुका|मेन]] * [[२०२६ मेरीलँड निवडणुका|मेरीलँड]] * [[२०२६ मॅसॅचुसेट्स निवडणुका|मॅसॅचुसेट्स]] * [[२०२६ मिशिगन निवडणुका|मिशिगन]] * [[२०२६ मिनेसोटा निवडणुका|मिनेसोटा]] * [[२०२६ मिसिसिपी निवडणुका|मिसिसिपी]] * [[२०२६ मिसूरी निवडणुका|मिसूरी]] * [[२०२६ मोंटाना निवडणुका|मोंटाना]] * [[२०२६ नेब्रास्का निवडणुका|नेब्रास्का]] * [[२०२६ नेव्हाडा निवडणुका|नेव्हाडा]] * [[२०२६ न्यू हॅम्पशायर निवडणुका|न्यू हॅम्पशायर]] * [[२०२६ न्यू जर्सी निवडणुका|न्यू जर्सी]] * [[२०२६ न्यू मेक्सिको निवडणुका|न्यू मेक्सिको]] * [[२०२६ न्यू यॉर्क राज्य निवडणुका|न्यू यॉर्क]] * [[२०२६ नॉर्थ कॅरोलिना निवडणुका|नॉर्थ कॅरोलिना]] * {{#ifexist:२०२६ नॉर्थ डकोटा निवडणुका|[[२०२६ नॉर्थ डकोटा निवडणुका|नॉर्थ डकोटा]]|[[:वर्ग:२०२६ नॉर्थ डकोटा निवडणुका|नॉर्थ डकोटा]]}} * [[२०२६ नॉर्दर्न मरियाना आयलंड्स सार्वत्रिक निवडणूक|नॉर्दर्न मरियाना आयलंड्स]] * [[२०२६ ओहायो निवडणुका|ओहायो]] * [[२०२६ ओक्लाहोमा निवडणुका|ओक्लाहोमा]] * [[२०२६ ऑरेगन निवडणुका|ऑरेगन]] * [[२०२६ पेनसिल्व्हेनिया निवडणुका|पेनसिल्व्हेनिया]] * [[२०२६ ऱ्होड आयलंड निवडणुका|ऱ्होड आयलंड]] * [[२०२६ साउथ कॅरोलिना निवडणुका|साउथ कॅरोलिना]] * [[२०२६ साउथ डकोटा निवडणुका|साउथ डकोटा]] * [[२०२६ टेनेसी निवडणुका|टेनेसी]] * [[२०२६ टेक्सास निवडणुका|टेक्सास]] * {{#ifexist:२०२६ युटा निवडणुका|[[२०२६ युटा निवडणुका|युटा]]|[[:वर्ग:२०२६ युटा निवडणुका|युटा]]}} * {{#ifexist:२०२६ व्हर्मॉंट निवडणुका|[[२०२६ व्हर्मॉंट निवडणुका|व्हर्मॉंट]]|[[:वर्ग:२०२६ व्हर्मॉंट निवडणुका|व्हर्मॉंट]]}} * [[२०२६ व्हर्जिनिया निवडणुका|व्हर्जिनिया]] * {{#ifexist:२०२६ वॉशिंग्टन निवडणुका|[[२०२६ वॉशिंग्टन निवडणुका|वॉशिंग्टन]]|[[:वर्ग:२०२६ वॉशिंग्टन (राज्य) निवडणुका|वॉशिंग्टन]]}} * [[२०२६ वेस्ट व्हर्जिनिया निवडणुका|वेस्ट व्हर्जिनिया]] * [[२०२६ विस्कॉन्सिन निवडणुका|विस्कॉन्सिन]] * [[२०२६ वायोमिंग निवडणुका|वायोमिंग]] {{Div col end}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:अमेरिकेतील निवडणुका]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील निवडणुका]] ner9azyjufbpx8mbtrd0bnlc299yw01 0 382715 2701511 2026-08-13T06:39:23Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2701511 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[डॉनल्ड ट्रम्प]] 5qyuf1tth6zkumavnd24cj1zlxdwy5s 0 382716 2701512 2026-08-13T06:39:54Z अभय नातू 206 नामभेद 2701512 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[अमेरिकेच्या प्रतिनिधींचे सभागृह]] 8rqr3szpn2hwwmixmcwswnwyi57gqta 0 382717 2701515 2026-08-13T06:40:30Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[२०२६ च्या अमेरिकेतील निवडणुका]] वरुन [[२०२६च्या अमेरिकेतील निवडणुका]] ला हलविला: शुद्धलेखन 2701515 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[२०२६च्या अमेरिकेतील निवडणुका]] 2gtgx8gxv4t29zmmu6wcgeji8b1gurv 2701516 2701515 2026-08-13T06:40:31Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — अंक व शब्दामधील जागा काढली ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#अंक व शब्दामधील जागा|अधिक माहिती]]) 2701516 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[२०२६ च्या अमेरिकेतील निवडणुका]] dl10w2c3qcdqckffavjvfcukh5auo3r 2701526 2701516 2026-08-13T06:50:35Z अभय नातू 206 दुवा 2701526 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[२०२६च्या अमेरिकेतील निवडणुका]] 2gtgx8gxv4t29zmmu6wcgeji8b1gurv 2701527 2701526 2026-08-13T06:50:36Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — अंक व शब्दामधील जागा काढली ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#अंक व शब्दामधील जागा|अधिक माहिती]]) 2701527 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[२०२६ च्या अमेरिकेतील निवडणुका]] dl10w2c3qcdqckffavjvfcukh5auo3r 0 382718 2701517 2026-08-13T06:40:49Z अभय नातू 206 नामभेद 2701517 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[२०२६च्या अमेरिकेतील निवडणुका]] 2gtgx8gxv4t29zmmu6wcgeji8b1gurv 2701518 2701517 2026-08-13T06:40:50Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — अंक व शब्दामधील जागा काढली ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#अंक व शब्दामधील जागा|अधिक माहिती]]) 2701518 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[२०२६ च्या अमेरिकेतील निवडणुका]] dl10w2c3qcdqckffavjvfcukh5auo3r 0 382719 2701519 2026-08-13T06:41:06Z अभय नातू 206 नामभेद 2701519 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[२०२६च्या अमेरिकेतील निवडणुका]] 2gtgx8gxv4t29zmmu6wcgeji8b1gurv 2701520 2701519 2026-08-13T06:41:06Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — अंक व शब्दामधील जागा काढली ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#अंक व शब्दामधील जागा|अधिक माहिती]]) 2701520 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[२०२६ च्या अमेरिकेतील निवडणुका]] dl10w2c3qcdqckffavjvfcukh5auo3r 0 382720 2701521 2026-08-13T06:41:25Z अभय नातू 206 नामभेद 2701521 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[२०२६च्या अमेरिकेतील निवडणुका]] 2gtgx8gxv4t29zmmu6wcgeji8b1gurv 2701522 2701521 2026-08-13T06:41:26Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — अंक व शब्दामधील जागा काढली ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#अंक व शब्दामधील जागा|अधिक माहिती]]) 2701522 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[२०२६ च्या अमेरिकेतील निवडणुका]] dl10w2c3qcdqckffavjvfcukh5auo3r 0 382721 2701529 2026-08-13T06:53:52Z अभय नातू 206 नवीन 2701529 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट निवडणूक | election_name = २०२६ कॉलोराडो निवडणुका | country = कॉलोराडो | type = अध्यक्षीय | ongoing = no | previous_election = २०२४ कॉलोराडो निवडणुका | previous_year = २०२४ | next_election = २०२८ कॉलोराडो निवडणुका | next_year = २०२८ | registered = | turnout = }} '''२०२६ कॉलोराडो निवडणुका''' ३ नोव्हेंबर २०२६ रोजी [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[कॉलोराडो]] राज्यात आयोजित केल्या जातील. यातील प्राथमिक निवडणुका ३० जून २०२६ रोजी पार पडल्या. == फेडरल पदे == === सेनेट === {{main|२०२६ कॉलोराडोमधील युनायटेड स्टेट्स सेनेट निवडणूक}} एका कार्यकाळाचे विद्यमान डेमोक्रॅटिक [[अमेरिकन सेनेट|युनायटेड स्टेट्स सेनेटर]] [[जॉन हिकेनलूफर]] पुन्हा निवडून येण्यासाठी निवडणूक लढवत आहेत. === प्रतिनिधीगृह === {{main|२०२६ कॉलोराडोमधील अमेरिकेच्या प्रतिनिधीगृह निवडणुका}} == राज्यस्तरीय पदे == === गव्हर्नर === {{main|२०२६ कॉलोराडो राज्यपाल निवडणूक}} दोन कार्यकाळांचे विद्यमान डेमोक्रॅटिक गव्हर्नर [[जॅरेड पोलिन|जॅरेड पोलिस]] यांच्यावर कार्यकाळाची मर्यादा असल्याने ते पुन्हा निवडणूक लढवण्यासाठी अपात्र आहेत. [[कॉलोराडोचे उपराज्यपाल|उपराज्यपाल]] पदही याच उमेदवारी अर्जावर निवडले जाते. === ॲटर्नी जनरल === {{main|२०२६ कॉलोराडो ॲटर्नी जनरल निवडणूक}} दोन कार्यकाळांचे विद्यमान डेमोक्रॅटिक ॲटर्नी जनरल [[फिल वायझर]] यांच्यावर कार्यकाळाची मर्यादा असल्याने ते पुन्हा निवडणूक लढवण्यासाठी अपात्र आहेत. === राज्याचे मुख्य सचिव (सेक्रेटरी ऑफ स्टेट) === {{main|२०२६ कॉलोराडो सेक्रेटरी ऑफ स्टेट निवडणूक}} दोन कार्यकाळांच्या विद्यमान डेमोक्रॅटिक मुख्य सचिव [[जेना ग्रिसवोल्ड]] यांच्यावर कार्यकाळाची मर्यादा असल्याने त्या पुन्हा निवडणूक लढवण्यासाठी अपात्र आहेत. === राज्याचे खजिनदार (स्टेट ट्रेझरर) === {{main|२०२६ कॉलोराडो खजिनदार निवडणूक}} दोन कार्यकाळांचे विद्यमान डेमोक्रॅटिक खजिनदार [[डेव्ह यंग (कॉलोराडो राजकारणी)|डेव्ह यंग]] यांच्यावर कार्यकाळाची मर्यादा असल्याने ते पुन्हा निवडणूक लढवण्यासाठी अपात्र आहेत. === राज्य शिक्षण मंडळ === {{main|२०२६ कॉलोराडो राज्य शिक्षण मंडळ निवडणूक}} [[कॉलोराडो राज्य शिक्षण मंडळ|कॉलोराडो राज्य शिक्षण मंडळाच्या]] नऊपैकी तीन जागांसाठी २०२६ मध्ये निवडणूक होत आहे. === विद्यापीठ नियामक मंडळ (बोर्ड ऑफ रीजंट्स) === {{main|२०२६ युनिव्हर्सिटी ऑफ कॉलोराडो बोर्ड ऑफ रीजंट्स निवडणूक}} [[युनिव्हर्सिटी ऑफ कॉलोराडो बोर्ड ऑफ रीजंट्स|युनिव्हर्सिटी ऑफ कॉलोराडो बोर्ड ऑफ रीजंट्सच्या]] नऊपैकी तीन जागांसाठी २०२६ मध्ये निवडणूक होत आहे. === राज्य विधानमंडळ === ==== प्रतिनिधीगृह ==== {{main|२०२६ कॉलोराडो प्रतिनिधीगृह निवडणूक}} ==== सेनेट ==== {{main|२०२६ कॉलोराडो सेनेट निवडणूक}} === न्यायालयीन === {{main|२०२६ कॉलोराडो न्यायालयीन निवडणुका}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:२०२६ कॉलोराडो निवडणुका| ]] [[वर्ग:२०२६ मधील अमेरिकेतील निवडणुका|कॉलोराडो]] 0ljd57mxv3v7611caf44ua62dscffq3 2701530 2701529 2026-08-13T06:54:32Z अभय नातू 206 /* सेनेट */ 2701530 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट निवडणूक | election_name = २०२६ कॉलोराडो निवडणुका | country = कॉलोराडो | type = अध्यक्षीय | ongoing = no | previous_election = २०२४ कॉलोराडो निवडणुका | previous_year = २०२४ | next_election = २०२८ कॉलोराडो निवडणुका | next_year = २०२८ | registered = | turnout = }} '''२०२६ कॉलोराडो निवडणुका''' ३ नोव्हेंबर २०२६ रोजी [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[कॉलोराडो]] राज्यात आयोजित केल्या जातील. यातील प्राथमिक निवडणुका ३० जून २०२६ रोजी पार पडल्या. == फेडरल पदे == === सेनेट === {{main|२०२६ कॉलोराडोमधील युनायटेड स्टेट्स सेनेट निवडणूक}} एका कार्यकाळाचे विद्यमान डेमोक्रॅटिक [[अमेरिकन सेनेट|युनायटेड स्टेट्स सेनेटर]] [[जॉन हिकेनलूपर]] पुन्हा निवडून येण्यासाठी निवडणूक लढवत आहेत. === प्रतिनिधीगृह === {{main|२०२६ कॉलोराडोमधील अमेरिकेच्या प्रतिनिधीगृह निवडणुका}} == राज्यस्तरीय पदे == === गव्हर्नर === {{main|२०२६ कॉलोराडो राज्यपाल निवडणूक}} दोन कार्यकाळांचे विद्यमान डेमोक्रॅटिक गव्हर्नर [[जॅरेड पोलिन|जॅरेड पोलिस]] यांच्यावर कार्यकाळाची मर्यादा असल्याने ते पुन्हा निवडणूक लढवण्यासाठी अपात्र आहेत. [[कॉलोराडोचे उपराज्यपाल|उपराज्यपाल]] पदही याच उमेदवारी अर्जावर निवडले जाते. === ॲटर्नी जनरल === {{main|२०२६ कॉलोराडो ॲटर्नी जनरल निवडणूक}} दोन कार्यकाळांचे विद्यमान डेमोक्रॅटिक ॲटर्नी जनरल [[फिल वायझर]] यांच्यावर कार्यकाळाची मर्यादा असल्याने ते पुन्हा निवडणूक लढवण्यासाठी अपात्र आहेत. === राज्याचे मुख्य सचिव (सेक्रेटरी ऑफ स्टेट) === {{main|२०२६ कॉलोराडो सेक्रेटरी ऑफ स्टेट निवडणूक}} दोन कार्यकाळांच्या विद्यमान डेमोक्रॅटिक मुख्य सचिव [[जेना ग्रिसवोल्ड]] यांच्यावर कार्यकाळाची मर्यादा असल्याने त्या पुन्हा निवडणूक लढवण्यासाठी अपात्र आहेत. === राज्याचे खजिनदार (स्टेट ट्रेझरर) === {{main|२०२६ कॉलोराडो खजिनदार निवडणूक}} दोन कार्यकाळांचे विद्यमान डेमोक्रॅटिक खजिनदार [[डेव्ह यंग (कॉलोराडो राजकारणी)|डेव्ह यंग]] यांच्यावर कार्यकाळाची मर्यादा असल्याने ते पुन्हा निवडणूक लढवण्यासाठी अपात्र आहेत. === राज्य शिक्षण मंडळ === {{main|२०२६ कॉलोराडो राज्य शिक्षण मंडळ निवडणूक}} [[कॉलोराडो राज्य शिक्षण मंडळ|कॉलोराडो राज्य शिक्षण मंडळाच्या]] नऊपैकी तीन जागांसाठी २०२६ मध्ये निवडणूक होत आहे. === विद्यापीठ नियामक मंडळ (बोर्ड ऑफ रीजंट्स) === {{main|२०२६ युनिव्हर्सिटी ऑफ कॉलोराडो बोर्ड ऑफ रीजंट्स निवडणूक}} [[युनिव्हर्सिटी ऑफ कॉलोराडो बोर्ड ऑफ रीजंट्स|युनिव्हर्सिटी ऑफ कॉलोराडो बोर्ड ऑफ रीजंट्सच्या]] नऊपैकी तीन जागांसाठी २०२६ मध्ये निवडणूक होत आहे. === राज्य विधानमंडळ === ==== प्रतिनिधीगृह ==== {{main|२०२६ कॉलोराडो प्रतिनिधीगृह निवडणूक}} ==== सेनेट ==== {{main|२०२६ कॉलोराडो सेनेट निवडणूक}} === न्यायालयीन === {{main|२०२६ कॉलोराडो न्यायालयीन निवडणुका}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:२०२६ कॉलोराडो निवडणुका| ]] [[वर्ग:२०२६ मधील अमेरिकेतील निवडणुका|कॉलोराडो]] jry08mzmsyt6cqi3ncmy16pyz1qwqrh 2701532 2701530 2026-08-13T06:58:53Z अभय नातू 206 माहिती 2701532 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट निवडणूक | election_name = २०२६ कॉलोराडो निवडणुका | country = कॉलोराडो | type = अध्यक्षीय | ongoing = no | previous_election = २०२४ कॉलोराडो निवडणुका | previous_year = २०२४ | next_election = २०२८ कॉलोराडो निवडणुका | next_year = २०२८ | registered = | turnout = }} '''२०२६ कॉलोराडो निवडणुका''' ३ नोव्हेंबर २०२६ रोजी [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[कॉलोराडो]] राज्यात आयोजित केल्या जातील.<ref>{{cite web |title=कॉलोराडो प्राथमिक निवडणूक निकाल २०२६ |url=https://www.npr.org |publisher=एनपीआर |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> यातील प्राथमिक निवडणुका ३० जून २०२६ रोजी पार पडल्या.<ref>{{cite web |title=२०२६ प्राथमिक निवडणूक निकाल |url=https://www.coloradosos.gov |publisher=कॉलोराडो मुख्य सचिव कार्यालय |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == फेडरल पदे == === सेनेट === {{main|२०२६ कॉलोराडोमधील युनायटेड स्टेट्स सेनेट निवडणूक}} एका कार्यकाळाचे विद्यमान डेमोक्रॅटिक [[अमेरिकन सेनेट|युनायटेड स्टेट्स सेनेटर]] [[जॉन हिकेनलूपर]] पुन्हा निवडून येण्यासाठी निवडणूक लढवत आहेत.<ref>{{cite news |title=सेनेटर जॉन हिकेनलूपर पुन्हा निवडणूक लढवणार |url=https://www.cbsnews.com/colorado/ |work=सीबीएस न्यूझ |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> === प्रतिनिधीगृह === {{main|२०२६ कॉलोराडोमधील अमेरिकेच्या प्रतिनिधीगृह निवडणुका}} == राज्यस्तरीय पदे == === गव्हर्नर === {{main|२०२६ कॉलोराडो राज्यपाल निवडणूक}} दोन कार्यकाळांचे विद्यमान डेमोक्रॅटिक गव्हर्नर [[जॅरेड पोलिस]] यांच्यावर कार्यकाळाची मर्यादा असल्याने ते पुन्हा निवडणूक लढवण्यासाठी अपात्र आहेत.<ref>{{cite web |title=२०२६ मध्ये कॉलोराडोच्या गव्हर्नर पदासाठी कोण निवडणूक लढवत आहे? |url=https://kdvr.com |publisher=केडीव्हीआर |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> [[कॉलोराडोचे उपराज्यपाल|उपराज्यपाल]] पदही याच उमेदवारी अर्जावर निवडले जाते. * '''प्रमुख उमेदवार:''' ** '''डेमोक्रॅटिक पक्ष:''' [[फिल वायझर]] (विद्यमान ॲटर्नी जनरल; प्राथमिक फेरीत त्यांनी अमेरिकन सेनेटर [[मायकल बेनेट]] यांचा पराभव केला)<ref>{{cite news |title=फिल वायझर यांनी कॉलोराडो गव्हर्नरसाठी डेमोक्रॅटिक प्राथमिक निवडणूक जिंकली |url=https://en.wikipedia.org/wiki/2026_Colorado_gubernatorial_election |work=विकिपीडिया |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> ** '''रिपब्लिकन पक्ष:''' [[व्हिक्टर मार्क्स]] (प्राथमिक फेरीत त्यांनी [[बार्बरा किरकमियर]] आणि [[स्कॉट बॉटम्स]] यांचा पराभव केला)<ref>{{cite news |title=व्हिक्टर मार्क्स यांनी कॉलोराडो गव्हर्नरसाठी रिपब्लिकन प्राथमिक निवडणूक जिंकली |url=https://ballotpedia.org/Colorado_gubernatorial_and_lieutenant_gubernatorial_election,_2026 |work=बॅलटपीडिया |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> === ॲटर्नी जनरल === {{main|२०२६ कॉलोराडो ॲटर्नी जनरल निवडणूक}} दोन कार्यकाळांचे विद्यमान डेमोक्रॅटिक ॲटर्नी जनरल [[फिल वायझर]] यांच्यावर कार्यकाळाची मर्यादा असल्याने ते पुन्हा निवडणूक लढवण्यासाठी अपात्र आहेत.<ref>{{cite web |title=२०२६ कॉलोराडो ॲटर्नी जनरल निवडणूक |url=https://ballotpedia.org/Colorado_Attorney_General_election,_2026 |publisher=बॅलटपीडिया |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * '''प्रमुख उमेदवार:''' ** '''डेमोक्रॅटिक पक्ष:''' [[जेना ग्रिसवोल्ड]] (विद्यमान मुख्य सचिव/सेक्रेटरी ऑफ स्टेट)<ref>{{cite news |title=जेना ग्रिसवोल्ड यांनी ॲटर्नी जनरलसाठी डेमोक्रॅटिक प्राथमिक निवडणूक जिंकली |url=https://ballotpedia.org/Colorado_Attorney_General_election,_2026 |work=बॅलटपीडिया |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> ** '''रिपब्लिकन पक्ष:''' [[मायकल ॲलन (राजकारणी)|मायकल ॲलन]] (एल पासो काउंटीचे जिल्हा वकील)<ref>{{cite news |title=मायकल ॲलन यांची कॉलोराडो ॲटर्नी जनरलसाठी उमेदवारी |url=https://www.cbsnews.com |work=सीबीएस न्यूझ |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> === राज्याचे मुख्य सचिव (सेक्रेटरी ऑफ स्टेट) === {{main|२०२६ कॉलोराडो सेक्रेटरी ऑफ स्टेट निवडणूक}} दोन कार्यकाळांच्या विद्यमान डेमोक्रॅटिक मुख्य सचिव [[जेना ग्रिसवोल्ड]] यांच्यावर कार्यकाळाची मर्यादा असल्याने त्या पुन्हा निवडणूक लढवण्यासाठी अपात्र आहेत.<ref>{{cite web |title=२०२६ कॉलोराडो सेक्रेटरी ऑफ स्टेट निवडणूक |url=https://en.wikipedia.org/wiki/2026_Colorado_Secretary_of_State_election |publisher=विकिपीडिया |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * '''प्रमुख उमेदवार:''' ** '''डेमोक्रॅटिक पक्ष:''' [[अमांडा गॉन्झालेझ]] (जेफरसन काउंटी क्लर्क)<ref>{{cite news |title=अमांडा गॉन्झालेझ यांनी सेक्रेटरी ऑफ स्टेटसाठी डेमोक्रॅटिक प्राथमिक निवडणूक जिंकली |url=https://www.cpr.org |work=कॉलोराडो पब्लिक रेडिओ |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> ** '''रिपब्लिकन पक्ष:''' [[जेम्स वायली]]<ref>{{cite news |title=जेम्स वायली यांची कॉलोराडो सेक्रेटरी ऑफ स्टेटसाठी उमेदवारी |url=https://en.wikipedia.org/wiki/2026_Colorado_Secretary_of_State_election |work=विकिपीडिया |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> === राज्याचे खजिनदार (स्टेट ट्रेझरर) === {{main|२०२६ कॉलोराडो खजिनदार निवडणूक}} दोन कार्यकाळांचे विद्यमान डेमोक्रॅटिक खजिनदार [[डेव्ह यंग (कॉलोराडो राजकारणी)|डेव्ह यंग]] यांच्यावर कार्यकाळाची मर्यादा असल्याने ते पुन्हा निवडणूक लढवण्यासाठी अपात्र आहेत.<ref>{{cite web |title=कॉलोराडो खजिनदार निवडणूक, २०२६ |url=https://ballotpedia.org/Colorado_Treasurer_election,_2026 |publisher=बॅलटपीडिया |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * '''प्रमुख उमेदवार:''' ** '''डेमोक्रॅटिक पक्ष:''' [[जेफ ब्रिजेस (राजकारणी)|जेफ ब्रिजेस]] (राज्य सेनेटर)<ref>{{cite news |title=जेफ ब्रिजेस यांची कॉलोराडो खजिनदार पदासाठी उमेदवारी |url=https://ballotpedia.org/John_Mikos |work=बॅलटपीडिया |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> ** '''रिपब्लिकन पक्ष:''' [[केव्हिन जे. ग्रँथम]] (माजी राज्य सेनेट अध्यक्ष)<ref>{{cite web |title=केव्हिन ग्रँथम यांनी खजिनदार पदासाठी रिपब्लिकन प्राथमिक निवडणूक जिंकली |url=https://ballotpedia.org/John_Mikos |publisher=बॅलटपीडिया |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> === राज्य शिक्षण मंडळ === {{main|२०२६ कॉलोराडो राज्य शिक्षण मंडळ निवडणूक}} [[कॉलोराडो राज्य शिक्षण मंडळ|कॉलोराडो राज्य शिक्षण मंडळाच्या]] नऊपैकी तीन जागांसाठी २०२६ मध्ये निवडणूक होत आहे. === विद्यापीठ नियामक मंडळ (बोर्ड ऑफ रीजंट्स) === {{main|२०२६ युनिव्हर्सिटी ऑफ कॉलोराडो बोर्ड ऑफ रीजंट्स निवडणूक}} [[युनिव्हर्सिटी ऑफ कॉलोराडो बोर्ड ऑफ रीजंट्स|युनिव्हर्सिटी ऑफ कॉलोराडो बोर्ड ऑफ रीजंट्सच्या]] नऊपैकी तीन जागांसाठी २०२६ मध्ये निवडणूक होत आहे. === राज्य विधानमंडळ === ==== प्रतिनिधीगृह ==== {{main|२०२६ कॉलोराडो प्रतिनिधीगृह निवडणूक}} ==== सेनेट ==== {{main|२०२६ कॉलोराडो सेनेट निवडणूक}} === न्यायालयीन === {{main|२०२६ कॉलोराडो न्यायालयीन निवडणुका}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:२०२६ कॉलोराडो निवडणुका| ]] [[वर्ग:२०२६ मधील अमेरिकेतील निवडणुका|कॉलोराडो]] i3xdb4bbk00vovp1oprz1nwrd0ptdq4 0 382722 2701531 2026-08-13T06:54:54Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2701531 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[२०२६ कॉलोराडो निवडणुका]] 1lelalgtg1xai1uytc8wvzgh8t7fdo4 3 382723 2701535 2026-08-13T07:09:26Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2701535 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Sunil bhimrao phole}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १२:३९, १३ ऑगस्ट २०२६ (IST) 5rxwh1nbrijhzy1p6dwhevlc8y4rl87 0 382724 2701541 2026-08-13T07:23:12Z अभय नातू 206 नामभेद 2701541 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[विद्यावाचस्पती]] fd0ww6n81ay0vm32nqt42obf6xqfe0m 0 382725 2701544 2026-08-13T07:25:45Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[नागमोडी वळणे]] वरुन [[नागमोडी वळणे (भूरूप)]] ला हलविला: निःसंदिग्ध शीर्षक 2701544 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[नागमोडी वळणे (भूरूप)]] mzo7cp39q09vekk4gmwgy8qcf11g87i 0 382726 2701560 2026-08-13T08:38:44Z Dharmadhyaksha 28394 Dharmadhyaksha ने पुनर्निर्देशन ठेउन लेख [[रामपूर]] वरुन [[रामपूर, उत्तर प्रदेश]] ला हलविला: अचूक नाव 2701560 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[रामपूर, उत्तर प्रदेश]] j07z4mi3wawa7ia4rzhy99e15gcnmdj 2701561 2701560 2026-08-13T09:06:55Z Dharmadhyaksha 28394 [[रामपूर, उत्तर प्रदेश]] ला असणारे पुनर्निर्देशन हटविले 2701561 wikitext text/x-wiki '''रामपूर''' हे खालील पैकी असू शकते: == उत्तर प्रदेश == * [[रामपूर, उत्तर प्रदेश]] ** [[रामपूर जिल्हा]] ** [[रामपूर लोकसभा मतदारसंघ]] ** [[रामपूर उत्तर प्रदेश विधानसभा मतदारसंघ]] == महाराष्ट्र == * [[रामपूर (चिपळूण)]] * [[रामपूर (विक्रमगड)]] * [[रामपूर (उमरखेड)]] * [[रामपूर (घाटंजी)]] * [[रामपूर (पुसद)]] * [[रामपूर (नरखेड)]] * [[रामपूर (माहूर)]] * [[रामपूर (सिन्नर)]] * [[रामपूर (आर्वी)]] * [[रामपूर (किनवट)]] * [[रामपूर (बिलोली)]] * [[रामपूर (समुद्रपूर)]] * [[रामपूर (उमरगा)]] * [[रामपूर (मुरबाड)]] * [[रामपूर (वर्धा)]] * [[रामपूर (तळोदा)]] * [[रामपूर (किनवट)]] * [[रामपूर (धर्माबाद)]] * [[रामपूर (जव्हार)]] * [[रामपूर (अक्कलकुवा)]] * [[रामपूर (जत)]] * [[रामपूर (अक्कलकोट)]] * [[रामपूर (शहादा)]] * [[रामपूर (नाग्रा)]] * [[रामपूर बुद्रुक]] * [[रामपूर (डहाणू)]] * [[रामपूर (झरी जामणी)]] * [[रामपूर (दक्षिण सोलापूर)]] * [[रामपूर प शहापूर]] * [[रामपूर चक]] * [[रामपूर तुकूम]] == छत्तीसगढ == * [[रामपूर छत्तीसगढ विधानसभा मतदारसंघ]] == हिमाचल प्रदेश == * [[रामपूर तालुका]] ** [[रामपूर हिमाचल प्रदेश विधानसभा मतदारसंघ]] == इतर समान नावे == * [[श्रीरामपूर तालुका]] {{निःसंदिग्धीकरण}} 9aq990dladol25o0ym33624d58s8y6r 3 382727 2701576 2026-08-13T10:28:00Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2701576 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=अनिरुद्ध प्रकाश धनवटे}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १५:५८, १३ ऑगस्ट २०२६ (IST) mgwga9409emn3uuhyeclgpt5e2hq3g0 0 382728 2701577 2026-08-13T10:39:33Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1361101551|Bhinga]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2701577 wikitext text/x-wiki '''भिनगा''' हे भारतातील [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील [[श्रावस्ती जिल्हा|श्रावस्ती जिल्ह्यातील]] शहर आहे. ही एक [[नगर परिषद|नगर पालिका]] असून जिल्ह्याचे मुख्यालय देखील आहे. {{Bar box|title=भिनगा मधील धर्म (२०११)<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=Table C-001 Population by Religion: Uttar Pradesh|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11394/download/14507/DDW09C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref>|titlebar=#Fcd116|left1=धर्म|right1=टक्के|float=left|bars={{bar percent|[[मुस्लीम]]|green|56.95}} {{bar percent|[[हिंदू]]|orange|42.53}} {{bar percent|इतर|black|0.52}}}}[[भारताची जनगणना २०११|भारताच्या २०११ च्या जनगणनेनुसार]] भिनगाची लोकसंख्या २३,७८० होती. लोकसंख्येत पुरुषांचे प्रमाण ५३% आणि महिलांचे प्रमाण ४७% आहे. भिनगाचा सरासरी साक्षरता दर ४५% असून तो राष्ट्रीय सरासरी ५९.५% पेक्षा कमी आहे; येथे पुरुष साक्षरता ५३% आणि महिला साक्षरता ३७% आहे. लोकसंख्येच्या १८% लोक ६ वर्षांपेक्षा कमी वयाचे आहेत. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:श्रावस्ती जिल्हा]] [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील गावे]] dqahszshzz7uco6s1g1kia5g4epzs63 2701587 2701577 2026-08-13T10:56:30Z Dharmadhyaksha 28394 2701587 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''भिनगा''' हे भारतातील [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील [[श्रावस्ती जिल्हा|श्रावस्ती जिल्ह्यातील]] शहर आहे. ही एक [[नगर परिषद|नगर पालिका]] असून जिल्ह्याचे मुख्यालय देखील आहे. [[भारताची जनगणना २०११|भारताच्या २०११ च्या जनगणनेनुसार]] भिनगाची लोकसंख्या २३,७८० होती. लोकसंख्येत पुरुषांचे प्रमाण ५३% आणि महिलांचे प्रमाण ४७% आहे. भिनगाचा सरासरी साक्षरता दर ४५% असून तो राष्ट्रीय सरासरी ५९.५% पेक्षा कमी आहे; येथे पुरुष साक्षरता ५३% आणि महिला साक्षरता ३७% आहे. लोकसंख्येच्या १८% लोक ६ वर्षांपेक्षा कमी वयाचे आहेत. {{Bar box |title=भिनगा मधील धर्म (२०११)<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=Table C-001 Population by Religion: Uttar Pradesh|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11394/download/14507/DDW09C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |width = 300px |barwidth= 60px |left1='''धर्म''' |right1='''टक्के''' |float=left |bars= {{bar percent|[[मुस्लीम]]|green|56.95}} {{bar percent|[[हिंदू]]|orange|42.53}} {{bar percent|इतर|black|0.52}} }} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:श्रावस्ती जिल्हा]] [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील गावे]] 1q6nvekt9kggon5jcpycan649uslbbv 0 382729 2701586 2026-08-13T10:55:10Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1368914634|Bhadohi]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2701586 wikitext text/x-wiki '''भदोही''' हे उत्तर भारतातील [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील [[भदोही जिल्हा|भदोही जिल्ह्यातील]] एक शहर आणि महानगरपालिका आहे. हे भदोही जिल्ह्याचे जिल्हा मुख्यालय आहे. [[प्रयागराज]] आणि [[वाराणसी]] या दोन सांस्कृतिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या आणि समृद्ध वारसा असलेल्या शहरांच्या मध्ये वसलेले असल्यामुळे भदोहीला भौगोलिक महत्त्व आहे. शहर हे वाराणसीच्या पश्चिमेला ४५ किमी,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.google.co.in/maps/dir/Sant_Ravidas_Nagar_Bhadohi,+Uttar+Pradesh/Varanasi,+Uttar+Pradesh/@25.3282222,82.6305594,11z/data=!3m1!4b1!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0x398fde0eeba498d3:0xfabbe137e48d4bf4!2m2!1d82.5680309!2d25.38727!1m5!1m1!1s0x398e2db76febcf4d:0x68131710853ff0b5!2m2!1d82.9739144!2d25.3176452!3e0|title=Google Maps: Sant Ravidas Nagar Bhadohi to Varanasi|date=23 May 2017|website=Google maps|access-date=23 May 2017}}</ref> आणि प्रयागराजच्या पूर्वेला ८२ किमी वर स्थित आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.google.co.in/maps/dir/_Sant_Ravidas_Nagar_Bhadohi,+Uttar+Pradesh/Allahabad,+Uttar+Pradesh/@25.470515,81.6367279,9z/data=!3m1!4b1!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0x398fde0eeba498d3:0xfabbe137e48d4bf4!2m2!1d82.5680309!2d25.38727!1m5!1m1!1s0x398534c9b20bd49f:0xa2237856ad4041a!2m2!1d81.846311!2d25.4358011!3e0|title=Google Maps: Sant Ravidas Nagar Bhadohi to Allahabad|date=23 May 2017|website=Google maps|access-date=23 May 2017}}</ref> == लोकसंख्याशास्त्र == {{Bar box|title=भदोही मधिल धर्म (2011)|titlebar=#Fcd116|left1='''धर्म'''|right1='''टक्के'''|float=right|bars={{bar percent|[[हिंदू]]|darkorange|82.33}} {{bar percent|[[मुस्लिम]]|green|17.07}} {{bar percent|इतर|black|0.60}}}}[[भारताची जनगणना २०११|२०११ च्या भारतीय जनगणनेनुसार]], भदोहीची एकूण लोकसंख्या ९४,६२० होती, ज्यापैकी ४९,६३९ पुरुष आणि ४४,९८१ स्त्रिया होत्या. ० ते ६ वर्षे वयोगटातील लोकसंख्या १४,०८३ होती. भदोहीमध्ये एकूण ५८,४७० (६१.८%) साक्षर होते; यामध्ये पुरुष साक्षरता ६८% आणि महिला साक्षरता ५४.९% होती. भदोहीमधील ७+ वयोगटातील लोकसंख्येचा साक्षरता दर ७२.६% होता, ज्यामध्ये पुरुषांचा साक्षरता दर ७९.८% आणि महिलांचा साक्षरता दर ६४.६% होता. [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींची]] लोकसंख्या अनुक्रमे ९,५९७ आणि १५ होती. २०११ मध्ये भदोहीमध्ये १३,२७४ कुटुंबे राहत होती.<ref name="Census2011Gov">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=238043|title=Census of India: Sant Ravidas Nagar Bhadohi|website=www.censusindia.gov.in|access-date=10 December 2019}}</ref> == वाणिज्य == हे [[दक्षिण आशिया|दक्षिण आशियातील]] सर्वात मोठे हाताने विणलेल्या गालिच्यांचे उद्योग केंद्र आहे. या शहरात गालिचे विणण्याची एक दीर्घकाळ चालत आलेली परंपरा आहे, जे त्यांच्या टिकाऊपणा, अद्वितीय नमुने आणि कारागिरीसाठी ओळखले जातात. भदोहीमधील मुख्य व्यवसाय [[गालिचा|गालिचा निर्मितीचा]] आहे. भदोही गालिचे उद्योगात २२ [[लक्ष|लाख]] कारागीरांना रोजगार देते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://bhadohi.nic.in/economy/|title=Economy {{!}} District Sant Ravidas Nagar, Government of Uttar Pradesh {{!}} India|language=en-US|access-date=2020-07-13}}</ref> भदोही गालिचे त्यांच्या टिकाऊपणा, मऊपणा आणि पारंपरिक व आधुनिक नमुन्यांचा मिलाफ असलेल्या अनोख्या डिझाइनसाठी ओळखले जातात. भदोही गालिचे अमेरिका, युनायटेड किंगडम आणि जर्मनी यांसारख्या जगभरातील विविध देशांमध्ये निर्यात केले जातात. == उल्लेखनीय लोक == * [[यशस्वी जैस्वाल|यशस्वी जयस्वाल]] हा भारतीय राष्ट्रीय संघातील एक क्रिकेटपटू आहे<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.espncricinfo.com/story/wi-vs-ind-1st-test-yashasvi-jaiswal-becomes-india-17th-centurion-on-test-debut-1387280?platform=amp|title=Yashasvi Jaiswal becomes India's 17th centurion on Test debut|date=2023-07-13|work=ESPNcricinfo}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/yashasvi-jaiswal-s-glorious-double-century-against-england-ends-india-s-15-year-drought-in-tests-101706927642763.html|title=Yashasvi Jaiswal 3rd youngest after Gavaskar, Kambli to slam Test double century, ends India's 15-year drought|date=2024-02-03|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2025-09-01}}</ref> * [[शिवम दुबे]] हा भारतीय राष्ट्रीय संघातील एक क्रिकेटपटू आहे. दुबेच्या वडिलांचा जन्म भदोही जिल्ह्यातील आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भदोही जिल्हा]] [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील गावे]] b7ezchvdwa1wm2fkdxf39g3opo9bkxw 2701588 2701586 2026-08-13T10:56:53Z Dharmadhyaksha 28394 2701588 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''भदोही''' हे उत्तर भारतातील [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील [[भदोही जिल्हा|भदोही जिल्ह्यातील]] एक शहर आणि महानगरपालिका आहे. हे भदोही जिल्ह्याचे जिल्हा मुख्यालय आहे. [[प्रयागराज]] आणि [[वाराणसी]] या दोन सांस्कृतिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या आणि समृद्ध वारसा असलेल्या शहरांच्या मध्ये वसलेले असल्यामुळे भदोहीला भौगोलिक महत्त्व आहे. शहर हे वाराणसीच्या पश्चिमेला ४५ किमी,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.google.co.in/maps/dir/Sant_Ravidas_Nagar_Bhadohi,+Uttar+Pradesh/Varanasi,+Uttar+Pradesh/@25.3282222,82.6305594,11z/data=!3m1!4b1!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0x398fde0eeba498d3:0xfabbe137e48d4bf4!2m2!1d82.5680309!2d25.38727!1m5!1m1!1s0x398e2db76febcf4d:0x68131710853ff0b5!2m2!1d82.9739144!2d25.3176452!3e0|title=Google Maps: Sant Ravidas Nagar Bhadohi to Varanasi|date=23 May 2017|website=Google maps|access-date=23 May 2017}}</ref> आणि प्रयागराजच्या पूर्वेला ८२ किमी वर स्थित आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.google.co.in/maps/dir/_Sant_Ravidas_Nagar_Bhadohi,+Uttar+Pradesh/Allahabad,+Uttar+Pradesh/@25.470515,81.6367279,9z/data=!3m1!4b1!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0x398fde0eeba498d3:0xfabbe137e48d4bf4!2m2!1d82.5680309!2d25.38727!1m5!1m1!1s0x398534c9b20bd49f:0xa2237856ad4041a!2m2!1d81.846311!2d25.4358011!3e0|title=Google Maps: Sant Ravidas Nagar Bhadohi to Allahabad|date=23 May 2017|website=Google maps|access-date=23 May 2017}}</ref> == लोकसंख्याशास्त्र == {{Bar box|title=भदोही मधिल धर्म (२०११) |titlebar=#Fcd116 |width = 300px |barwidth= 60px |left1='''धर्म''' |right1='''टक्के''' |float=left |bars= {{bar percent|[[हिंदू]]|darkorange|82.33}} {{bar percent|[[मुस्लिम]]|green|17.07}} {{bar percent|इतर|black|0.60}} }} [[भारताची जनगणना २०११|२०११ च्या भारतीय जनगणनेनुसार]], भदोहीची एकूण लोकसंख्या ९४,६२० होती, ज्यापैकी ४९,६३९ पुरुष आणि ४४,९८१ स्त्रिया होत्या. ० ते ६ वर्षे वयोगटातील लोकसंख्या १४,०८३ होती. भदोहीमध्ये एकूण ५८,४७० (६१.८%) साक्षर होते; यामध्ये पुरुष साक्षरता ६८% आणि महिला साक्षरता ५४.९% होती. भदोहीमधील ७+ वयोगटातील लोकसंख्येचा साक्षरता दर ७२.६% होता, ज्यामध्ये पुरुषांचा साक्षरता दर ७९.८% आणि महिलांचा साक्षरता दर ६४.६% होता. [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींची]] लोकसंख्या अनुक्रमे ९,५९७ आणि १५ होती. २०११ मध्ये भदोहीमध्ये १३,२७४ कुटुंबे राहत होती.<ref name="Census2011Gov">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=238043|title=Census of India: Sant Ravidas Nagar Bhadohi|website=www.censusindia.gov.in|access-date=10 December 2019}}</ref> == वाणिज्य == हे [[दक्षिण आशिया|दक्षिण आशियातील]] सर्वात मोठे हाताने विणलेल्या गालिच्यांचे उद्योग केंद्र आहे. या शहरात गालिचे विणण्याची एक दीर्घकाळ चालत आलेली परंपरा आहे, जे त्यांच्या टिकाऊपणा, अद्वितीय नमुने आणि कारागिरीसाठी ओळखले जातात. भदोहीमधील मुख्य व्यवसाय [[गालिचा|गालिचा निर्मितीचा]] आहे. भदोही गालिचे उद्योगात २२ [[लक्ष|लाख]] कारागीरांना रोजगार देते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://bhadohi.nic.in/economy/|title=Economy {{!}} District Sant Ravidas Nagar, Government of Uttar Pradesh {{!}} India|language=en-US|access-date=2020-07-13}}</ref> भदोही गालिचे त्यांच्या टिकाऊपणा, मऊपणा आणि पारंपरिक व आधुनिक नमुन्यांचा मिलाफ असलेल्या अनोख्या डिझाइनसाठी ओळखले जातात. भदोही गालिचे अमेरिका, युनायटेड किंगडम आणि जर्मनी यांसारख्या जगभरातील विविध देशांमध्ये निर्यात केले जातात. == उल्लेखनीय लोक == * [[यशस्वी जैस्वाल|यशस्वी जयस्वाल]] हा भारतीय राष्ट्रीय संघातील एक क्रिकेटपटू आहे<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.espncricinfo.com/story/wi-vs-ind-1st-test-yashasvi-jaiswal-becomes-india-17th-centurion-on-test-debut-1387280?platform=amp|title=Yashasvi Jaiswal becomes India's 17th centurion on Test debut|date=2023-07-13|work=ESPNcricinfo}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/yashasvi-jaiswal-s-glorious-double-century-against-england-ends-india-s-15-year-drought-in-tests-101706927642763.html|title=Yashasvi Jaiswal 3rd youngest after Gavaskar, Kambli to slam Test double century, ends India's 15-year drought|date=2024-02-03|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2025-09-01}}</ref> * [[शिवम दुबे]] हा भारतीय राष्ट्रीय संघातील एक क्रिकेटपटू आहे. दुबेच्या वडिलांचा जन्म भदोही जिल्ह्यातील आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भदोही जिल्हा]] [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील गावे]] s3dvnd661xvhrxdsy4481e3epilba5p