विकिपीडिया mrwiki https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिपीडिया विकिपीडिया चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा मसुदा मसुदा चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 0 853 2704427 2650720 2026-08-22T10:35:28Z ~2026-45722-86 186548 /* मुंबईतील जुनी बंद झालेली तमाशा थिएटरे व नाट्यगृहे */ 2704427 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''[[नाटक]]''' म्हणजे जिवंत, मृत, [[पौराणिक नाटक|पौराणिक]], ऐतिहासिक किंवा काल्पनिक [[व्यक्ती]] किंवा [[प्राणी]] यांच्या भूमिका करणाऱ्या नटांनी रंगमंचावर सादर केलेली, बहुधा संवादात्मक, अभिनयमय, नृत्यमय किंवा काव्यात्मकती असू शकते. नाटकामध्ये शब्दसंहिता, त्याचप्रमाणे कथानक, त्यात असलेल्या विषयांचा तपशील, [[संवाद]], पदे, वाद्य[[संगीत]], पार्श्व[[संगीत]], [[नृत्य|नृत्ये]], संघर्ष, उत्कंठा, नेपथ्य, वेश-रंगभूषा, प्रकाशयोजना, [[अभिनय]] आणि कथानक असू शकते. पण यांतली एकही गोष्ट नाटकासाठी अपरिहार्य किंवा अनिवार्य नाही. [[सॅम्युएल बेकेट|सॅम्युअल बेकेट]] यांचे 'ब्रेथ' हे नाटक शब्दसंहिताविरहित आणि अभिनयविरहित आहे. नाटकाचा प्रयोगकाल काही सेकंदांपासून (उदा०. ब्रेथ) बारा तासांपर्यंत (उदा० पीटर ब्रुक यांचे महाभारत) असू शकतो. ‘वाडा चिरेबंदी’ सारखे नाटक सलग सादर न करता दोन दिवसही सादर होऊ शकते. नभोवाणीवरील श्रुतिका एकाहून अधिक दिवस चालू शकतात, तर दूरचित्रवाणीवर मालिका महिनोन्‌महिने चालतात. नाट्यवाचन हा त्यातील प्रमुख प्रकार आहे. नाटक हा साहित्याचा अविभाज्य घटक आहे. == नाटकाची व्याप्ती == नाट्य हे "सर्वकर्मांनुदर्शक आहे". कर्म हे संचित असते आणि त्याचे दर्शन कृती द्वारा होणारे असते . त्याचे अनुसंधान म्हणजे नाट्य म्हणता येईल .नाट्य हे त्रैलोक्याचे 'भावानुकीर्तन' असते. सर्व प्रकारच्या वृत्ती प्रवृत्तीचे दर्शन असते. संपूर्ण विश्वातील सर्व जीवन व्यवहारातील भावांच्या श्रनुकीर्तनातून नाट्य प्रकट होते असे म्हणले की नाट्याची ही व्याप्ती लक्षात येईल .भावकीर्तनात जे जे असेल त्याचा परस्पर अन्वय, संबंध येथे प्रकट असतो असे म्हणले तर, नाट्य हा "सर्वभावान्वयापेक्षी वेद" आहे. संदर्भ:- (संपा) आनंद वास्कर,वाङमयप्रकार: संकल्पना व स्वरूप, अन्वय प्रकाशन, पुणे.२००४, पृ.क्र.६७-६८ महाराष्ट्र हा नाट्यवेडा प्रदेश म्हणून ओळखला जातो. महाराष्ट्राला नाटकांची प्राचीन व समृद्ध परंपरा आहे. मराठीतील नाटकांपेक्षा हिंदीत आणि बंगालीत जास्त नाटके होतात. फरक एवढाच आहे की, एखादे मराठी नाटक दशकानुदशके रंगमंचावर येत राहते, आणि हिंदी नाटकाचे एक-दोन प्रयोग झाले की ते रंगमंचावर येणे बंद होते. '''अभिव्यक्तीचे सशक्त माध्यम नाटक :-''' नाटकासारखे जिवंत माध्यम जेथे असते, तेथे जिवंत माणसे जिवंत माणसांशी संवाद साधत असतात. जिवंत माणसे एकाच कालखंडात जगत असतात. त्यामुळे त्या त्या काळातल्या माणसांबरोबर त्या त्या काळातले प्रश्न आदान प्रदान करणे, त्यांचे विचार, त्यांना काय वाटते हे लोकांसमोर मांडणे हा एक त्यांतला महत्त्वाचा भाग असतो. आणि त्याच्यातच खरा खूप मोठा आनंद असतो. नाटकाचा झालेला कुठलाही प्रयोग हा परत कधी होत नाही. प्रयोग नेहमी नवीनच होत असतो, म्हणून नाटकाला प्रयोग म्हणतात. प्रत्येक वेळी त्याच्यात प्रेक्षकाला काहीतरी नवीन सापडते. आता सापडणे हेच जर तत्त्व मान्य केले तर ते सापडण्यासाठी प्रेक्षकाच्या फुटपट्ट्या काय असाव्यात, हा केवळ त्याचा व्यक्तिगत मुद्दा असतो. त्याला काय आवडते, काय वाटते, त्याच्या स्वतःच्या आजच्या सामाजिक धारणा काय आहेत, संवेदना काय आहेत, त्याला समाजकारण - राजकारणाविषयी काय वाटते, माणूस म्हणून जगत असताना त्याचे अत्यंत कळीचे, अत्यंत टोकाचे प्रश्न काय आहेत, की ज्यामुळे त्याला कोंडीत पकडल्यासारखे वाटते, हे महत्त्वाचे असते. अभिव्यक्त कशातूनही होणे याला मराठीतून माध्यम असे म्हंटले जाते. म्हणूनच नाटक हे अभिव्यक्तीचे प्रभावी माध्यम आहे. '''नाटक आणि प्रयोगानुभव :-''' माणूस जेव्हा एखादे नाटक पाहायला जातो, तेव्हा तो अनुभव कसा असतो? एकतर त्याने आधी त्या नाटकाची जाहिरात पाहिलेली असते, किंवा कोणीतरी त्याला नाटकाविषयी सांगितलेले असते. मग तो नाटक पाहायला जायचे ठरवतो, कोणासोबत किंवा एकटेच. कदाचित त्या नाटकाचा भाग असलेल्या कोणीतरी त्याला नाटक पाहायचे आमंत्रण दिलेले असते, नाहीतर मग तो तिकिट काढतो. प्रयोगाच्या दिवशी ठरलेल्या वेळेला माणूस नाटकघरात पोचतो. त्याच्याप्रमाणेच इतरही लोक नाटक पाहायला आलेले असतात. नाटकघराच्या आवारात त्या दिवशी सादर होणाऱ्या तसेच काही आगामी नाटकांची माहिती लावलेली असते. या माहितीमध्ये प्रामुख्याने नाटक कधी, किती वाजता आणि कुठे सादर होणार आहे, नाटकाचे नाव काय आहे, नाटकाचे लेखक, दिग्दर्शक, तंत्रज्ञ आणि कलाकार कोण आहेत हे लिहिलेले असते. क्वचित प्रसंगी नाटकाचा प्रकार (संगीत, कौटुंबिक, सामाजिक, वगनाट्य, विनोदी, फार्स, इत्यादी) किंवा नाटकाचा विषय (महिलांवरील अत्याचाराला वाचा फोडणारे, भ्रष्टाचारावर भाष्य करणारे, इत्यादी) देखील नोंदविलेले असते. कधीकधी नाटकातील कलावंतांची किंवा नाट्यप्रसंगांची छायाचित्रे असतात. ते वाचत, बघत असतानाच माणसाच्या नाट्यानुभवाला सुरुवात झालेली असते. त्यानंतर माणूस तिकिट दाखवून प्रेक्षागृहात प्रवेश करतो. बंद पडद्यासमोर अनेक खुर्च्यांच्या रांगा ओळीने लावलेल्या दिसतात. तो त्याच्या आसनावर जाऊन बसतो. त्याच्या आजूबाजूलाही लोक येऊन बसलेले असतात. मग तो पण ह्या प्रेक्षकसमूहाचा एक भाग होतो. थोड्या थोड्या कालावधीने तीन घंटा होतात, प्रेक्षागृहातील दिवे मंद होऊ लागतात. आता, सादर होणाऱ्या नाटकाविषयी सांगितले जाऊ लागते. समोरचा पडदा हळूहळू उघडू लागतो. नाटकाच्या प्रयोगाला सुरुवात होते. रंगमंचावर हळूहळू प्रकाश येऊ लागतो आणि प्रेक्षक नाटकाच्या विश्वात प्रवेश करतो. कधी कधी मंचावर काही वस्तू मांडलेल्या असतात, त्यावरून त्याला हे नाटक कुठे घडते आहे याची कल्पना येऊ शकते. एखादे घर किंवा कार्यालय, महाल, रस्ता किंवा जंगल असे काहीही. मंचावर असलेले किंवा प्रवेश केलेले नट-नट्या त्याला व्यक्तिरेखांची प्रचिती देतात. या व्यक्तिरेखा त्याच्याच समाजातील आपल्या आजूबाजूला असणाऱ्या माणसांसारख्या असू शकतात किंवा परक्या देशातल्या, इतिहासातल्या किंवा काल्पनिकदेखील असू शकतात. त्यांनी घातलेले कपडे, त्यांचे चालणे बोलणे असे काही असते की, ते ज्या जगात राहतात त्याची प्रेक्षकाला कल्पना येऊ शकते. हळूहळू नाटक पुढे सरकते. प्रेक्षकाला नाटकातील व्यक्तिरेखांमधील नातेसंबंध लक्षात यायला लागतात. कोणकोणत्या व्यक्तिरेखा एकमेकांच्या जवळ येता आहेत, कोणकोणत्या एकमेकांशी फटकून वागताहेत. हळूहळू आपल्याला त्यांचा परिचय होऊ लागतो. काही व्यक्तिरेखा त्याला आपल्या अगदी जवळच्या वाटतात, तर काहींचा त्याला राग येतो. मंचावर जे काही घडते आहे त्यामुळे कधी त्याला गंमत वाटते तर कधी तो गंभीर होतो. व्यक्तिरेखा जेव्हा स्वतःचीच चेष्टा करतात, तेव्हा तो पण त्यांच्यावर हसतो. जेव्हा त्यांच्यावर संकटे कोसळतात, तेव्हा त्याला त्यांची काळजी वाटायला लागते. त्यांच्या वेदनेने तो ही दुःखी होतो. कधी नाटकातील थरार आणि रहस्य वाढत जाते, प्रेक्षक श्वास रोखून पहात राहतो. नाटक त्याच्या अत्युच्च बिंदुपाशी पोचते. हळूहळू प्रसंगांची उकल होते, आणि शेवटी त्याला हायसे वाटते. पडदा पडतो. नाटक संपते. प्रेक्षाघरातील दिवे उजळतात.नाटक बघायला आलेली माणस टाळ्या वाजवतात. लोक हळूहळू प्रेक्षाघराबाहेर पडून काल्पनिका विश्वातून वस्तुनिष्ठ विश्वात प्रवेश करतात. नाटकातले काही विचार, काही ठसे, काही भावना मात्र त्या प्रेक्षाकाच्या मनात नंतर बराच काळ रेंगाळत राहतात. हा अनुभव केवळ एखाद्यालाच नाही तर अनेकांना येतो. शेकडो वर्षांपासून लक्षावधी-कोट्यवधी प्रेक्षक हा अनुभव घेत आलेत. अर्थात प्रत्येक वेळी हा अनुभव असाच असेल असे मात्र नाही; कधी ते जास्त हसले असतील तर कधी जास्त दुःखी झाले असतील. नाटकाचा हाच अनुभव अनेक वेगवेगळ्या पद्धतींनी अनुभवता येऊ शकतो. कधी एका मोठ्या प्रेक्षाघरात हजारो लोकांसोबत हा अनुभव घेता येतो, तर कधी समीपमंच घरात अगदी साठ-सत्तर प्रेक्षकांसोबत हा अनुभव घेता येतो. कधी नाटकातल्या गोष्टीत प्रेक्षक गुंगून जातो, तर कधी नाटकातील गोष्टीमुळे त्याला सभोवतालची जाणीव होते. कधी त्याला स्वतःसारख्याच व्यक्तिरेखा दिसतात, तर कधी आदर्श व्यक्तिरेखा दिसतात. काही नाटकांमधून त्याच्या भोतालच्या समाजातील समस्या मांडल्या जातात, तर काही नाटके त्याला त्रिकालबाधित सत्याची जाणीव करून देतात; काही विचार करायला लावतात, तर काही केवळ केवळ अनुभव देतात. असे जरी असले, तरी एखाद्या नाट्यप्रयोगाचा एकदा जो अनुभव येतो, तो एकदाच येतो. कारण नाटकाचा प्रत्येक प्रयोग हा जरी एकसारखा असला तरी त्याचा अनुभव मात्र प्रयोगागणिक वेगळा असतो, कारण नाटक ही प्रयोगकला आहे. ==नाटकाचा इतिहास== भारतीय रंगभूमीचा इतिहास बराच प्राचीन आहे. भारतात काही रंगभूमीपूर्व कलांचा आढळ होता, असे प्राचीन भारतीय साहित्यांमधील संदर्भांवरून लक्षात येते. गोष्टी सांगण्याच्या कलेतून आख्यानकाव्यांचा जन्म झाला, आणि आख्यानकाव्यांमधून महाकाव्यांची निर्मिती झाली. ही महाकाव्ये मौखिक परंपरेतून पिढ्यानपिढ्या जतन करण्यात आली. महाकाव्यांमधील आख्याने लोकसमुदायासमोर सादर करण्यात येत असत. त्यात वाचिक अभिनयासह संगीताचाही समावेश असे. त्याचप्रमाणे. प्राचीन भारतामधील आर्य संस्कृतीमध्ये यज्ञयाग केंद्रस्थानी होते. त्यांच्या अनुष्ठानामध्ये अनेक गोष्टी अभिनय केल्यासारख्या करावयाच्या असत. वेदवाङ्मयामध्ये काही संवादसुक्ते आढळतात. या सुक्तांचे पठन करताना वाचिक अभिनय आणि हावभावांची जोड मिळून छोटे नाट्यप्रसंग सादर होत असावेत. इ.स.पू. दोनशे ते इ.स.दोनशे या चारशे वर्षांच्या दरम्यान केव्हातरी संस्कृत नाट्यलेखनापासून ते नाट्यप्रयोगाची इत्यंभूत माहिती देणारा नाट्यशास्त्र हा ग्रंथ रचला गेला. भरत हा नाट्यशास्त्राचा कर्ता समजला जातो. संस्कृत नाटकांमध्ये सर्वांत प्राचीन अशी नाटके अश्वघोष या नाटककाराची मानता येतील. त्याची नाटके बौद्ध धर्मातील शिकवणी संदर्भातील होती. परंतु ती त्रुटित स्वरूपात मिळालेली असल्याने कथानकाची पूर्ण कल्पना करता येत नाही. सन १९१२मध्ये केरळात ताडपत्रांवर लिहिलेली भास या नाटककाराची तेरा नाटके सापडली. त्याने रचलेले स्वप्नवासवदत्ता हे संस्कृत भाषेतील एक महत्त्वाचे नाटक मानले जाते. कर्णभार आणि ऊरुभंग या एकांकी नाटकांमध्ये महाभारतातील खलपात्रांचे उदात्तीकरण असून ती नाटके करुणरसप्रधान आहेत. गुप्तकाळातील कालिदास या नाटककाराची मालविकाग्निमित्र, विक्रमोर्वशीय आणि अभिज्ञान शाकुंतल ही नाटके प्रसिद्ध आहेत. ती शृंगाररसप्रधान आहेत. शूद्रकाने रचलेले मृच्छकटिक हे एक लोकप्रिय संस्कृत नाटक होते. यात चारुदत्त आणि वसंतसंनेच्या प्रणयकथेला समांतर अशी राज्यक्रांतीची कथा आहे. इतर संस्कृत नाटककारांमध्ये भवभूती (नाटक - उत्तररामचरित), विशाखादत्त (नाटक - मुद्राराक्षस), इत्यादींचा समावेश होतो. [[भास]] हा एक प्राचीन भारतीय नाटककार होता. तसेच [[कालिदास]] हा कवीही नाटककार होता. ही नाटके बहुधा [[संस्कृत]] भाषेत असली तरी त्यांतली काही पात्रे प्राकृत भाषेत बोलत असत. ==नाट्यकोश== मुख्यत्वे [[मरठी भाषा|मराठी भाषेतील]] नाट्यसृष्‍टीची साद्यंत माहिती देणारा ’मराठी नाट्यकोश’, मराठी लेखक डॉ. [[वि.भा. देशपांडे]] यांनी संपादित केला आहे. १२००हून अधिक पृष्ठांच्या या ग्रंथाचा हिंदी अनुवाद अमेय इन्स्पायरिंग बुक्सतर्फे प्रकाशित करण्यात आला आहे. ==नाटकांचे लांबीनुसार वर्गीकरण== * नाट्यछटा (प्रयोग कालावधी काही मिनिटे) * एकांकिका (३० ते ४५ मिनिटे) * दीर्घांक (सव्‍वा ते दीड तास) * लघुनाटक/नाटिका (सव्‍वा ते दीड तास) * नाटक (तीन ते सहा तास) * दीर्घ नाटक (प्रयोग कालावधी ९ तास) * नाट्यत्रयी (३ नाटकांना लागणारा कालावधी) ==नाट्यांतर्गत काळावरून वर्गीकरण== * पौराणिक (उदा० सौभद्र) * मिथकाधारित (ययाति) * ऐतिहासिक (उदा० भाऊबंदकी, भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा, वेडात मराठे वीर दौडले सात) * अनैतिहासिक-ऐतिहासिक (उदा० घाशीराम कोतवाल) * सामाजिक (उदा० भावबंधन) * कौटुंबिक (बाळ कोल्हटकरांची नाटके) * भविष्य-नाटक (फ्युचरिस्ट प्ले, उदा० चारशे कोटी विसरभोळे) * फॅंटसी (अद्भुतरम्य नाटक, उदा० जादूचा शंंख)) * विशिष्ट काळ नाट्य/प्रासंगिक नाटक (उदा० शारदा; डॉक्टर लागू; तो मी नव्हेच) * राजकीय नाटक (स्वातंत्र्यपूर्व आणि स्वातंत्र्योत्तर नाटक) (उदा० कीचकवध; संन्यस्त खड्ग; मी नथूराम बोलतोय) * शोकात्मिका (उदा० सवाई माधवरावांचा मृत्यू) * सुखात्मिका (उदा० तुझे आहे तुजपाशी) ==नाट्यलेखन काळावरून वर्गीकरण== * अभिजात नाटक (क्लासिक) * मॉडर्न (आधुनिक) नाटक * मॉडर्न-क्लासिक स्थल-कालातीत नाटक (उदा० तमाशा, लोकनाट्य, दशावतार) * अलिखित तत्कालस्फूर्ती नाटक (सोंगाड्याची बतावणी) ==नाट्यस्थळावरून वर्गीकरण== * पथनाट्य * परिसर रंगभूमी * रिंगण नाट्य * रंगमंच नाटक * निकट-मंच नाटक * देवळात, पटांगणात, जत्रेत, झाडाच्या पारावर वा तंबूत होणारी लोकनाट्ये ==नाट्यसंगीत== मराठी संगीत नाटकांच्या उत्कर्षकाळात [[मराठी नाट्यसंगीत]] या नावाचा एक नवाच गीतप्रकार उदयास आला. मराठी नाट्यसृष्टीची शताब्दी झाली तरी संगीताचा हा प्रकार महाराष्ट्रात अजूनही लोकप्रिय आहे. मराठीत नाट्यसंगीताचे शिक्षण देणाऱ्या अनेक संस्था आहेत. ==मराठी नाटकाचे आद्य प्रवर्तक== ज्याला अस्सल मराठी नाटक म्हणून संबोधिता येईल अशा नाटकाचे आद्य प्रवर्तक [[बळवंत पांडुरंग किर्लोस्कर]] (१८४३-१८८५) हे होत. किर्लोस्करांनी कविकुलगुरू कालिदासाच्या अजरामर शाकुंतलाचे मराठी रूपांतर १८८० साली केले. == संगीत मराठी नाटके== [[विष्णूदास भावे पुरस्कार|विष्णूदास भावे]] हे आद्य संगीत नाटककार होते. मराठी नाटकांना संगीत नाटकांची परंपरा आहे. संगीत मानपमान, संशयकल्लोळ, शारदा आदी नाटके प्रचंड गाजली. नाटके बंद झाली तरी त्यांतील पदे अनेकदा अन्य गायकांकडून गायली जातात. ==प्रायोगिक रंगभूमी== मराठी नाटकांच्या परंपरेत प्रायोगिक रंगभूमीचे फार मोठे महत्त्व आहे. नाटकांमधील नावीन्य आणि प्रयोग हे प्रायोगिकमध्ये पाहायला मिळतात. प्रायोगिक नाटक काही वेळा सामान्यापर्यंत पोहोचू शकत नाही. प्रायोगिक नाटकात नेपथ्य, वेशभूषा, रंगभूषा आदींचा वापर अत्यंत कमी असतो. यात नेपथ्य “सूचक’ आणि प्रतिकात्मक असते. संगीत मर्यादित असू शकते किंवा अजिबात नसू शकते. यामध्ये संहिता आणि संहितेचा आशय मांडण्यावर अधिक भर दिलेला असतो; परंतु व्यावसायिक नाटकात या सगळ्याचा वापर आणि भर हा कलाकृती आकर्षक करण्यावर दिलेला असतो. संहिता आणि संहितेचा आशय याचा विचार व्यावसायिक दृष्टिकोनातून कलाकृती आकर्षक करण्यावर अधिक असतो. यामध्ये असणाऱ्या स्पर्धा आणि प्रेक्षकांचा विचार केला, तर प्रेक्षक वर्ग दोन्ही ठिकाणी भिन्न किंवा एकसारखा असू शकतो. आर्थिक गणिते मात्र, सर्वस्वी संहिता कोणत्या प्रकारची आहे?, तिचे किती प्रयोग करायचे आहेत?, प्रायोगिक का व्यावसायिक? यावरूनच मांडावी लागतात. विविध रुची संपन्न प्रेक्षक वर्ग आणि प्रेक्षकसंख्या नेहमीच कमी-जास्त होत असतात. ==नटसम्राट== मराठी नाटकांमध्ये गाजलेल्या नाटकांत नटसम्राट हे नाटक खूप चर्चिले जाते. हे नाटक [[शेक्सपियर]]च्या किंग लियर या नाटकावर आधारित आहे. नाटकात अप्पासाहेब बेलवलकरांची भूमिका करणे हे एक आव्हान समजले जाते. फारच थोड्या नटांनी ते स्वीकारले आणि यशस्वीरीत्या पार पाडले. श्रीराम लागू, दत्ता भट, दत्ता मयेकर, मोहन जोशी, सतीश दुभाषी, चंद्रकांत गोखले, मधुसूदन कोल्हटकर, राजा गोसावी हे त्यांपैकी काही अभिनेते होत. ह्या नाटकावर एक मोठा चित्रपटही झाला. त्यात अप्पासाहेब बेलवलकरांची भूमिका अभिनेते नाना पाटेकर यांनी साकारली होती. नटसम्राट नाटकाचे हिंदी रूपांतरही झाले आहे. त्यात अप्पा बेलवलकरांची भूमिका आलोक चटर्जी करतात. ==नाटकांचे प्रकार== * [[अतिनाट्य (मेलोड्रामा)]] * [[अभिजात नाटक]] * [[असंगत नाट्य (न-नाट्य)]] * [[आधुनिक अभिजात नाटक]] * [[एकपात्री नाटक]] * [[एकांकिका]] * [[ऐतिहासिक नाटक]] * [[कलावादी नाटक]] * [[गद्यनाटक]] * [[चर्चानाट्य]] * [[चित्रनाट्य]] * [[जीवनवादी नाटक]] * [[तमाशा]] * त्रिनाट्यधारा (नाट्यत्रयी) * [[दशावतार]] * [[दूरचित्रवाणी मालिका]] * [[दीर्घनाटक]] * [[दीर्घांकिका]] * [[न-नाट्य (असंगत नाट्य)]] * [[नभोनाट्य (श्रुतिका)]] * [[नाटिका]] * [[नाट्यछटा]] * [[नाट्यत्रयी]] (त्रिनाट्यधारा) * [[नाट्यवाचन]] * नुक्कड नाटक * [[नृत्यनाटिका (बॅले)]] * [[पथनाट्य]] * [[पुरुषपात्रविरहित नाटक]] * [[पौराणिक नाटक]] * [[प्रहसन]] ([[फार्स]]) * [[प्रायोगिक नाटक]] * [[फिजिकल नाटक]] * [[बाल रंगभूमी| बालनाट्य]] * [[बाहुली नाट्य (कठपुतळी)]] * [[बिनवास्तववादी नाटक (फॅन्टसी)]] * [[भक्तिनाट्य]] * [[भयनाट्य]] * [[भविष्य नाटक (फ्यूचरिस्ट प्ले)]] * [[भाण]] किंवा मिश्र भाण : एक प्रकारचे संस्कृत एकपात्री नाटक * [[भारूड]] * [[महानाट्य]] : रंगमंचावर सादर न करता येण्यासारखे मैदानावर करायचे नाटक * [[मिथकाधारित नाटक (मिथ्-बेस्ड)]] * [[मुक्तनाट्य]] * [[मूकनाट्य]] * [[रिंगणनाट्य]] * [[लघुनाटक]] * [[लळीत]] * [[लोकनाट्य]] * [[वास्तववादी नाटक]] * [[विधिनाट्य]] * [[विनोदी नाटक]] * [[विशिष्टकाळ नाट्य (पीरियड प्ले)]] * [[विज्ञान नाटक (सायन्स-फॅन्टसी)]] * [[व्यक्तिकेंद्री नाटक]] * [[शोकात्मिका]] * [[स्त्रीपात्रविरहित नाटक]] * [[श्रुतिका (नभोनाट्य)]] * [[संगीत नाटक]] * [[संगीतिका (ऑपेरा)]] * [[समस्याप्रधान नाटक]] * [[समूहकेंद्री नाटक]] * [[साभिनय नाट्यवाचन]] * [[सामाजिक नाटक]] * [[सुखात्मिका]] * [[सुरचित नाटक (वेल्-मेड्-प्ले)]] * [[क्षोभ नाट्य]] ==बहुभूमिका नाटके== नाटक, आणि त्या नाटकात एकाच व्यक्तीची अनेक रूपे सादर करणारे अभिनेते: - * गंमत जंमत (अरुण नलावडे + रसिका ओक + सोनाली चेऊलकर(?)) * चार दिवस प्रेमाचे (दहा भूमिका, सविता प्रभुणे + प्रशांत दामले) * चूक भूल द्यावी घ्यावी (तीन भूमिका, निर्मिती सावंत) * जस्ट हलकंफुलकं (५ भूमिका, विजय कदम + रसिका ओक); (सागर कारंडे + अनिता दाते) * तू तू मी मी (१४ भूमिका, विजय चव्हाण); (संतोष पवार) * तो मी नव्हेच (प्रभाकर पणशीकर) * प्यार किया तो डरना क्या (३ भूमिका) * थरार (दोन भूमिका, सतीश पुळेकर) * बहुरूपी प्रशांत दामले (२ भूमिका, प्रशांत दामले) * बे दुणे पाच (पाच भूमिका, प्रशांत दामले) * मुक्काम पोस्ट बोंबीलवाडी (२ भूमिका) * श्रीमंत दामोदर पंत (२ भूमिका) * सही रे सही (४ भूमिका, भरत जाधव) * हसवाफसवी (सहा भूमिका, दिलीप प्रभावळकर); (पुष्कर श्रोत्री) ==रंगभूमीचे प्रकार आणि शाखा== * [[आसामी रंगभूमी]] * [[उर्दू रंगभूमी]] * [[एलिचपूरची नाट्यपरंपरा]] * [[ओरिसा रंगभूमी]] * [[कानडी रंगनभूमी]] * [[कामगार रंगभूमी]] * [[गुजराती रंगभूमी]] * [[ग्रिप्स नाट्य चळवळ|ग्रिप्स थिएटर]] * [[ग्रीक रंगभूमी]] * [[झाडीबोली|झाडीपट्टीची रंगभूमी]] * [[तंजावरी रंगभूमी]] * [[तामीळ रंगभूमी]] * [[तिसरी रंगभूमी]] * [[तेलगू रंगभूमी]] * [[दलित रंगभूमी]] * [[निमव्यावसायिक रंगभूमी]] * नुक्कड नाट्य * [[पंजाबी रंगभूमी]] * [[पथनाट्य]] * [[परिसर रंगभूमी]] * [[पारसी रंगभूमी]] * [[प्रचार रंगभूमी]] * [[प्रसार रंगभूमी]] * [[प्रायोगिक रंगभूमी]] * [[प्रौढ रंगभूमी]] * [[बंगाली रंगभूमी]] * [[बाल नाट्य|बाल रंगभूमी]] * [[ब्लॅक रंगभूमी]] * भक्तिनाट्य * [[मल्याळी रंगभूमी]] * रिंगणनाट्य * [[लोककला रंगभूमी]] * विधिनाट्य * [[विद्यार्थी रंगभूमी]] * [[व्यस्ततावादी रंगभूमी]] * [[व्यावसायिक रंगभूमी]] * [[शालेय रंगभूमी]] * [[संस्कृत रंगभूमी]] * [[समांतर रंगभूमी]] * [[सिंधी रंगभूमी]] * [[स्त्री-रंगभूमी]] (हिंदीत नारी-रंगभूमी]]) * [[हिंदी रंगभूमी]] * [[हौशी रंगभूमी]] ==नाट्यशास्त्र अध्यापन संस्था== * ॲकॅडमी ऑफ़ थिएटर आर्ट्‌स, मुंबई विद्यापीठ * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर [[मराठवाडा विद्यापीठ]] (नाट्यशास्त्र विभाग), [[औरंगाबाद]] * स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठ नांदेड, नाट्यशास्त्र विभाग (महाराष्ट्र) * सरस्वती भुवन कला व वाणिज्य महाविद्यालय नाट्यशास्त्र विभाग, औरंगाबाद (महाराष्ट्र). * इंटरनॅशनल असोसिएशन फॉर परफॉर्मिंग आर्ट्‌स अँड रिसर्च (IAPAR), पुणे. (२०१७ सालचे संचालक - प्रसाद वनारसे) * [[चतुरंग प्रतिष्ठान]], पुणे * नाट्यसंस्कार कला अकादमी * भरत नाट्यसंशोधन मंदिर, पुणे * मॉडर्न महाविद्यालय, पुणे * ललितकला केंद्र, पुणे विद्यापीठ, पुणे * शिक्षकांसाठी अभ्यासनाट्य शिबीर : ही शिबिरे हे अनेक संस्था भरवतात. असे एक शिबीर, पुण्यातील शिक्षण प्रसारक मंडळीने संस्थेच्या शतकोत्तर रौप्यमहोत्सवानिमित्त भरवले होते. * [[विद्याधर गोखले]] संगीत नाट्य [[प्रतिष्ठाने|प्रतिष्ठान]] : नाट्यसंगीतातली पदवी आणि पदविका देणारी संस्था * रंगशाळा, कोकणाचे सिने- नाट्य विद्यालय रत्‍नागिरी. *रमेश कीर कला अकादमी, रत्‍नागिरी ==नाट्य महोत्सव== महाराष्ट्रात वेळोवेळी अनेक नाट्य महोत्सव होतात. महोत्सवांत उत्तमोत्तम नाटके रंगमंचावर सादर होतात. असे काही नाट्य महोत्सव -- * [[अखिल भारतीय मराठी नाट्य संमेलन]] हे इ.स. १९०५ पासून भरत आले आहे. * औरंगाबाद मराठवाडा विद्यापीठातील नाट्यशास्त्र विभागाचा वार्षिक नाट्यमहोत्सव (इ.स. १९७३पासून) * सरस्वती भुवन कला व वाणिज्य महाविद्यालय , औरंगाबाद येथील नाट्यशास्त्र विभाग आयोजित वार्षिक नाट्य महोत्सव. * पिंपरी-चिंचवड येथील प्रयोग या संस्थेचा प्रायोगिक व बालनाट्य महोत्सव * पु.ना. गाडगीळ ज्युवेलर्स पुरस्कृत नाट्यमहोत्सव * पुणे नाट्यसत्ताक महोत्सव (इ.स. २०१६पासून) * पृथ्वी थिएटर्सचा आंतरराष्ट्रीय थेप्सो नाट्य महोत्सव * झी युवा (दूरचित्रवाणी) वाहिनीचा (गाजलेल्या एकांकिकांचा) प्रयोगोत्सव (इ.स. २०१७पासून) * प्रेरणायन (पुण्यातील 'प्रेरणा – एक कलामंच' या संस्थेचा नाट्यमहोत्सव) (इ.स. २००८पासून) * महाराष्ट्र राज्य नाट्य महोत्सव (इ.स.. १९६१पासून) * मुंबई विद्यापीठाच्या "ॲकॅडमी ऑफ़ थिएटर आर्ट्‌स "या नाट्यप्रशिक्षण संस्थेचा दरवर्षी होणारा "राष्ट्रीय वसंत नाट्योत्सव" (इ .स. २००४पासून) * सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कणकवलीच्या वसंतराव आचरेकर सांस्कृतिक प्रतिष्ठानने आयोजलेला कणकवली नाट्योत्सव (इ.स. १९९२पासून) * भरत नाट्य मंदिराचा वासंतिक संगीत नाट्य महोत्सव * विनोद दोशी (स्मृती) नाट्य महोत्सव (इ.स. २००९पासून), (२०१९ सालापसून 'सारंग थिएटर नाट्यमहोत्सव' या नवीन नावाने), पुणे. * दैनिक सकाळ आयोजित नाट्यमहोत्सव ==नाट्यस्पर्धा== * अटल करंडक राज्यस्तरीय एकांकिका स्पर्धा * अहमदनगर महाकरंडक राज्यस्तरीय एकांकिका स्पर्धा * कांकरिया करंडक बालनाट्य स्पर्धा, अहमदनगर * चंद्र सूर्य रंगभूमी या नृत्य-नाट्य-संगीत संस्थेच्या आंतरशालीय एकांकिका स्पर्धा * दादा कोंडके करंडक नाट्य एकांकिका आणि एकपात्री स्पर्धा * दीर्घांक स्पर्धा * दैनिक [[लोकसत्ता]]तर्फे चालणाऱ्या लोकांकिका नावाच्या एकांकिका स्पर्धा * दैनिक सकाळ सोशल फाउंडेशनच्या ’आंतरशालेय सकाळ नाट्यवाचन स्पर्धा’ आणि शिक्षकांसाठी ’सकाळ नाट्यलेखन स्पर्धा’ * नवी मुंबई महापौर करंडक राज्यस्तरीय एकांकिका स्पर्धा (२०२० सालापासून) * नवी मुंबई महापौर राज्यस्तरीय बालनाट्य स्पर्धा (२०२० सालापासून) * फिरोदिया करंडक एकांकिका स्पर्धा * पुरुषोत्तम करंडक नाट्यस्पर्धा * पुणे जिल्हा परिषद मुख्याध्यापक संघ घेत असलेली आंतरशालेय (यशवंतराव चव्हाण) बालनाट्य स्पर्धा (इ.स. १९६०पासून) * [[महाराष्ट्रातील राज्य नाट्य स्पर्धा|महाराष्ट्र राज्य सांस्कृतिक संचालनालयाच्या वार्षिक राज्य नाट्य स्पर्धा (इ.स. १९६१पासून)]] * महाराष्ट्र राज्य सरकारच्या सांस्कृतिक संचालनालयातर्फे होणाऱ्या हौशी संस्कृत नाट्य स्पर्धा (इ.स. १९६२पासून) * [[रंगवैखरी]] : आंतरमहाविद्यालयीन नाट्य, चित्र, शिल्प, संगीत, नृत्य स्पर्धा. या वार्षिक स्पर्धा राज्य मराठी विकास संस्थेतर्फे सन २०१७ पासून भरवल्या जातात. * रंगसंगीत एकांकिका स्पर्धा : संगीत नाटकांची परंपरा अबाधित राहावी, या उद्देशाने 'थिएटर ॲकॅडमी'तर्फे इ.स. २०११ सालापासून आयोजित केली जाणारी स्पर्धा. * राजा परांजपे प्रॉडक्शन्सतर्फे राजा परांजपे करंडक (महाराष्ट्र) राज्यस्तरीय दीर्घांक (नाट्य) स्पर्धा * रोटरी क्लबतर्फे विनोदी एकांकिका स्पर्धा * विजय फौंडेशन, अकलूज आयोजित पु.ल.देशपांडे महाकरंडक राज्यस्तरीय एकांकिका स्पर्धा (सन २००५ पासून) राज्यातील ५ विभागांमध्ये : नाशिक, मुंबई, औरंगाबाद, अमरावती व पुणे. * विनोद दोशी नाट्यस्पर्धा * शाहू मोडक स्मृती करंडक स्पर्धा, अहमदनगर * श्रीरामपूरला महाराष्ट्र शुगर फॅक्टरीतर्फे चालणाऱ्या नाट्यस्पर्धा (आता बंद झाल्या असाव्यात). * सोलापूरची हरिभाऊ देवकरण प्रशाला आंतरशालेय नाट्यस्पर्धा ==नाट्य पुरस्कार== * संगीताचार्य [[अण्णासाहेब किर्लोस्कर]] संगीत रंगभूमी जीवनगौरव पुरस्कार * झी नाट्य गौरव पुरस्कार * अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषदेचे पुरस्कार * [[पार्श्वनाथ आळतेकर]] स्मृती पुरस्कार * [[पु.श्री. काळे]] स्मृती पुरस्कार * नटवर्य [[प्रभाकर पणशीकर]] रंगभूमी जीवन गौरव पुरस्कार * उत्कृष्ट एकांकिेसाठी पुरुषोत्तम करंडक * [[भार्गवराम आचरेकर]] स्मृती पुरस्कार * एकपात्री कलाकारांसाठी [[मधुकर टिल्लू]] स्मृती पुरस्कार * लोकनाट्यातील कलाकारांसाठी [[मधू कडू]] स्मृती पुरस्कार * महाराष्ट्र कामगार कल्याण मंडळ पुरस्कार * विनोदी एकांकिकेसाठी विनोदोत्तम करंडक * [[विष्णूदास भावे पुरस्कार]] * [[सुनील तारे]] स्मृती पुरस्कार == रंगभूषाकार== नाटक रंगभूमीवर सादर करण्यासाठी त्यातील कलाकारांना सुयोग्य वेश चढवणे आणि त्यांच्या चेहऱ्याची रंगरंगोटी करणे हे रंगभूषाकारांचे काम असते. मराठी नाटय सृष्टीतले असे काही रंगभूषाकार -- * कृष्णा बोरकर (जन्म : इ.स. १९३३) * [[नारायण देशपांडे]] (मृत्यू डिसेंबर २०१७) * पंढरीनाथ जूकर * प्रा. रवी कुलकर्णी ( औरंगाबाद ) ==प्रकाशयोजनाकार== * [[शीतल तळपदे]] * प्रा. गजानन दांडगे डाॅ. बा आं. म. विद्यापीठ (नाट्यशास्त्र विभाग) महाराष्ट्र 431001 * प्रा. कैलास पुपुलवाड , भिसिकर.( महाराष्ट्र ) ==नाट्यसमीक्षक== * अरुण धाडीगावकर * [[जयंत पवार]] * [[दिवाकर दत्तात्रय गंधे]] * [[वि.भा. देशपांडे]] ==आधुनिक मराठी नाटके== १९७० च्या दशकात, लोकशाहीर बशीर मोमीन (कवठेकर) लिखित दोन ऐतिहासिक नाटके लोकप्रिय झाली ज्यात 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' हे छत्रपती [[राजाराम भोसले]] त्यांच्या नेतृत्वाखाली संताजी-धनाजी यांनी स्वराज्य टिकवण्यासाठी मुघल साम्राज्या विरुद्ध केलेल्या संघर्षावर आधारित<ref>"लेखणीतून ग्रामीण लोककला संपन्न करणारे बशीर मोमीन कवठेकर", ‘सांज महानगरी-मुंबई आवृत्ती', दि. २२ जानेवारी २०१९</ref> तर 'वेडात मराठे वीर दौडले सात' हे मराठा साम्राज्याचे तिसरे सेनापती [[प्रतापराव गुजर]] यांनी केवळ सहा सरदारांना बरोबर घेऊन बहलोल खानाच्या छावणीवर केलेल्या हल्ल्यावर आधारित होते<ref>[https://www.kolaj.in/published_article.php?v=Introduction-to-tamasha-artist-b-k-mominFI5681349/ बशीर मोमीन – कवठेकरः कोंबड्या विकण्यापासून जीवनगौरव पुरस्कारापर्यंत] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230315105804/https://www.kolaj.in/published_article.php?v=Introduction-to-tamasha-artist-b-k-mominFI5681349/ |date=2023-03-15 }} "कोलाज- फिचर वेबसाईट", Published on 16-Jan-2019</ref> . यानंतर, १९८४ मध्ये शिवशाहीर बाबासाहेब पुरंदरे यांचे 'जाणता राजा' हे महानाट्य रंगमंचावर आले आणि अफाट लोकप्रिय झाले. १९९० च्या आणि एकविसाव्या शतकाच्या पहिल्या दशकात नाटकाकडे मराठी प्रेक्षकांनी काही प्रमाणात पाठ फिरवली होती. या काळातील उत्तम नाटकांना नोंद घेण्याइतपत प्रेक्षक प्रतिसाद मिळत नव्हता. टीव्ही मालिकांच्या सस्त्या करमणुकीशी स्पर्धा करत व्यावसायिकांनी विनोदी नाटके देऊन प्रेक्षकांना वश करून पाहण्याचा सपाटा लावला होता. सर्वसामान्य माणसांच्या जीवनशैलीत जागतिकीकरणोत्तर बदलांनी इतका प्रभाव टाकला होता की मराठी मध्यमवर्गाने तोवर टिकवून धरलेली त्याची सांस्कृतिक ओळखही बदलू लागली होती. या बदलांत मराठी माणसाच्या करमणुकीच्या यादीतले नाटकाचे अग्रस्थान घसरत घसरत खूप खाली गेले. तशात मराठी चित्रपटांनी आश्चर्यकारकरीत्या उचल खाल्ली आणि नाटकांना आणखी एक धक्का बसला. असे असले तरी एकविसाव्या शतकाच्या दुसऱ्या दशकात मराठी नाटकांना परत ऊर्जितावस्था आली. या काळात रंगभूमीवर नवीनच किंवा नव्याने येऊन प्रेक्षकांचा चांगला प्रतिसाद मिळालेली नाटके अशी : ‘अबीर गुलाल’, ‘अ फेअर डील’, ‘ऑल दि बेस्ट, ‘ऑल दि बेस्ट २’, ‘इंदिरा’, ‘कळत नकळत’, ‘कहानी में ट्विस्ट’, ‘के दिल अभी भरा नही’, ‘गोष्ट तशी गमतीची’, जन्मरहस्य’, ‘ठष्ट’, ‘डोण्ट वरी बी हॅपी’, ‘ढोलताशे’, ’दी दोघं’, ‘त्या तिघांची गोष्ट’, ‘दोन स्पेशल’, ‘परफेक्ट मिसमॅच’ ‘लगीनघाई’, 'वाडा चिरेबंदी’, ‘शिवाजी अंडरग्राऊंड इन भीमनगर मोहल्ला’, ‘शेवग्याच्या शेंगा’, ‘श्री बाई समर्थ’, ’सही रे सही’, ‘स्पिरीट’, ‘सुस्साट’, ‘सेल्फी’, ‘हा शेखर खोसला कोण आहे’, वगैरे. (अपूर्ण यादी) ==आधुनिक मराठी नाटककार (व त्यांचे एखादे नाटक)== अतुल पेठे, अनिल दांडेकर, डॉ. अनिल बांदिवडेकर, आशुतोष पोतदार, इरफान मुजावर (नंगी आवाजे), किरण यज्ञोपवीत, [[केदार शिंदे]], चैतन्य सरदेशपांडे, तुषार भद्रे (लादेनच्या शोधात), दिलीप जगताप, धर्मकीर्ती सुमंत ('गेली एकवीस वर्षे', 'पाणी चारु आरो इत्यादी...', ‘नाटक नको’ ), डॉ. निलेश माने, प्रदीप वैद्य, [[प्राजक्त देशमुख]], मनस्विनी लता रवींद्र, महेश एलकुंचवार, बशीर मोमीन (भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा, वेडात मराठे वीर दौडले सात), मिहिर राजदा (मराठी नाटक - Don't Worry Be Happy), युगंधर देशपांडे (दीर्घांक- अगदीच शून्य प्रयोग), राजकुमार तांगडे (शिवाजी अंडरग्राउंड इन भीमनगर मोहल्ला), राजन देऊसकर, राजीव मुळे (बैल-अ-बोलबाला), विद्यासागर अध्यापक (दर्द-ए-डिस्को), संतोष गुर्जर, सौरभ पाटील, प्रा. हिमांशु स्मार्त (ढेकर आख्यान, परफेक्ट मिसमॅच) '''पुरस्कार प्राप्त लेखक:''' * [[बळवंत मोरेश्वर पुरंदरे]] यांना महाराष्ट्र शासनाने वर्ष २०१५ चा 'महाराष्ट्र भूषण' देऊन गौरविले आहे. * धर्मकीर्ती सुमंत यांना २०१२ या वर्षी साहित्य अकादमी युवा पुरस्काराने सन्मानित केले गेले. * [[बशीर मोमीन कवठेकर]] यांना महाराष्ट्र शासनाने वर्ष २०१८ चा '[[तमाशासम्राज्ञी विठाबाई नारायणगावकर जीवनगौरव पुरस्कार]]' देऊन गौरविले आहे.<ref>[http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award आयुष्यभराच्या निरपेक्ष सेवेचा गौरव- लोकशाहीर बशीर मोमीन यांच्या भावना ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108025500/http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award/ |date=2020-11-08 }} "दै.[[सामना]]”, 1-March-2019</ref><ref>[https://www.esakal.com/maharashtra/aarti-sonagra-writes-bashirbhai-momin-pjp78 अवलिया लोकसाहित्यिक] "दै.[[सकाळ]]”, पुणे, 20-Nov-2021</ref> * संपदा जोगळेकर कुळकर्णी लिखित ' सोबत संगत ' २०१२ मधील ऐश्वर्या आर्ट्स अँड एन्टरटेन्मेंट निर्मित नाटक. * संपदा जोगळेकर कुळकर्णी लिखित " चि. सौ. कां.रंगभूमी " हे नाटक नाट्यसंपदा कलामंच निर्मित नाटक. ==नाट्यगृहे== नाटके आणि अन्य करमणुकीचे किंवा राजकीय व सामाजिक कार्यक्रम करण्यासाठी महाराष्ट्रात अनेक नाट्यगृहे आहेत.यांतील बरीच त्या त्या गावातील स्थानिक स्वराज्य संस्थांनी बांधलेली आहेत, आणि या सभागृहांचे व्यवस्थापन त्या संस्था पाहतात. ‘ॲड. नाना लिमये रंगमंच’ हे [[अलिबाग]] शहरात पीएनपी सांस्कृतिक कलाविकास मंडळ या संस्थेने सहकारी तत्त्वावर उभारलेले [[महाराष्ट्र]] राज्यातील पहिले नाट्यगृह आहे. ह्याचे उद्‌घाटन ७-७-२०१७ रोजी झाले. *प्रियदर्शनी इंदिरा गांधी नाट्यगृह, [[चंद्रपूर]] (विदर्भ) आसन संख्या 830 '''बृहन्महाराष्ट्रातील प्रमुख नाट्यगृहे :''' * अण्णा भाऊ साठे रंगमंच, [[बिबवेवाडी]], पुणे (आसनसंख्या ८५०) * अण्णा भाऊ साठे खुले नाट्यगृह, राणीचा बाग प्रांगण, [[भायखळा]], मुंबई * अण्णा भाऊ साठे सांस्कृतिक कलामंदिर (नाट्यगृह), [[येरवडा]] ([[पुणे]]). (आसनसंख्या ७००) * अण्णा भाऊ साठे स्मारक नाट्यगृह ([[पद्मावती मंदिर (पुणे)|पद्मावती]]-पुणे) * आचार्य अत्रे नाट्य रंगमंदिर, [[कल्याण (शहर)|कल्याण]] * प्र.के. अत्रे नाट्यगृह, संत तुकारामनगर, [[पिंपरी]] (पुणे); (आसनसंख्या ८००) * अनंतफंदी खुले नाट्यगृह, [[संगमनेर]] ([[अहिल्यानगर जिल्हा]]) * अमर ग्यान ग्रोव्हर, ([[हाजी अली दर्गा|हाजीअली]]), मुंबई;(आसन संख्या६५८) * अल्फोन्सो, मुंब‍ई * अंकुशराव लांडगे नाट्यगृह, [[भोसरी]] ([[पिंपरी-चिंचवड]]) (आसनसंख्या १०००) * अंधेरी स्पोर्ट्‌स कॉम्प्लेक्स, मुंबई * अनंतराव ठाकुर नाट्यगृह (वसई पारनाका) * डॉ.अ.ना. भालेराव (साहित्य संघ), [[गिरगाव]], मुंबई * आनंदी विधान, [[अहिल्यानगर]] (बंद झाले) * आंबेडकर सांस्कृतिक भवन, मालधक्का, [[पुणे]] (आसनसंख्या ४००) * आंबेडकर शताब्दी भवन, [[मुंबई]] * इंदिरा गांधी सांस्कृतिक केंद्राचे नाट्यगृह, [[चिपळूण]] * इंद्रधनुष्य हॉल, म्हात्रे पूल, दत्तवाडी चौक (पुणे) * इस्कॉन सभागृह, [[जुहू]], मुंबई; (आसनसंख्या ४००) * उद्यान प्रसाद, पुणे * एकनाथ नाट्यगृह (संत एकनाथ रंगमंदिर), [[छत्रपती संभाजीनगर]]. स्थापना सप्टेंबर १९८९. * एन.सी.पी.ए.चे टाटा थिएटर, [[नरीमन पॉइंट]], मुंबई ** एन.सी. पी.ए.चे गोदरेज सभागृह ** एन.सी.पी.ए.चे टाटा नाट्यगृह ** एन.सी.पी.ए.चा टाटा प्रायोगिक नाट्य रंगमंच ** एन.सी.पी.ए.चा जमशेदजी भाभा हॉल * एस.एन.डी.टी. कॉलेज सभागृह, पुणे * एस.एम. जोशी हॉल, पुणे * औंधकर नाट्यगृह, [[बार्शी]] (बहुधा बंद पडले असावे). * कर्नाटक संघ (झवेरभाई पटेल सभागृह, पंडित विश्वेश्वरय्या स्मारक मंदिर), [[माहिम]], मुंबई; (आसनसंख्या ७७४) * कला अकॅडमी, [[पणजी]], [[गोवा]] * कॉकटेल थिएटर, [[मुंबई]] * कामगार क्रीडा केंद्र, [[परळ]], मुंबई * कामा हॉल, [[काळा घोडा]], मुंबई * कालिदास, [[नाशिक]] * कालिदास, [[मुलुंड]], मुंबई; (आसनसंख्या १५८०) * कावसजी जहांगीर हॉल, [[हुतात्मा चौक (मुंबई)|हुतात्मा चौक]], [[मुंबई]] * कावसजी पटेल हॉल, धोबी तलाव, [[मुंबई]] * काशीनाथ घाणेकर नाट्यगृह, [[ठाणे]] * काशीनाथ (मिनी), [[ठाणे]] * काळे सभागृह, [[पुणे]] * कीर्तन केंद्र, संघवी शाळेसमोर, [[जुहू]], मुंबई * कुंदनलाल सैगल खुले नाट्यगृह, [[मालाड]], मुंबई * मास्टर कृष्णराव फुलंब्रीकर नाट्यगृह, [[जालना]] * [[केशवराव भोसले नाट्यगृह]] (पॅलेस थिएटर), [[खासबाग]] (कोल्हापूर) * खासबाग कुस्त्यांचे मैदान वजा खुले नाट्यगृह, कोल्हापूर * गडकरी रंगायतन, [[ठाणे]];(आसनसंख्या ८००) * गणेश कला केंद्र, [[पुणे]] (आसनक्षमता २५००) * गणेश कला क्रीडा मंच * गणेश नाट्यगृह, [[इचलकरंजी]] * गरवारे महाविद्यालय सभागृह, [[पुणे]] * गर्दे वाचनालयाचे सभागृह, [[बुलढाणा]] * छत्रपती संभाजी महाराज नाट्यगृह, [[बुलढाणा]] * गोकुळ तमाशा थिएटर, [[सांगली]] * गोखले सभागृह, [[पुणे]] * ग्रोव्हर ऑडिटोरियम, हाजी अली(मुंबई) *गोविंदभाई श्रॉफ ललित कला अकादमीचे नाट्य गृह , [[छत्रपती संभाजीनगर]] . * घाटे नाट्यगृह, सातारा * घोले रोड(पुणे)च्या आर्ट गॅलरीच्या बिल्डिंगमध्ये असलेले प्रस्तावित नाट्यगृह (आसन क्षमता २२५) * चंद्रशेखर ऑडिटोरियम, पुणे विद्यापीठ परिसर(पुणे) *ज्योत्स्ना भोळे सभागृह * चव्हाण नाट्यगृह, [[अंबरनाथ]] ([[ठाणे जिल्हा]]) * यशवंतराव चव्हाण नाट्यगृह, अहमदनगर * यशवंतराव चव्हाण नाट्यगृह, [[कोथरूड]](पुणे) (आसनसंख्या ८९३) * यशवंतराव चव्हाण नाट्यगृह, बीड * यशवंतराव चव्हाण नाट्यगृह, बॉम्बे रेक्लमेशन, मुंबई (आसनसंख्या ९२८) * चिंदोडी लीला रंगमंदिर, [[बेळगांव]] (आता पाडून टाकले.) * छबिलदास रंगमंच, [[दादर]], मुंबई; (आसनसंख्या ७००) * छाया तमाशा थिएटर, [[सोलापूर]] * जयहिंद कॉलेज सभागृह, [[मरीन लाइन्स]], मुंबई; (आसनसंख्या ५५०) * पंडित जवाहरलाल नेहरू नाट्यगृह, घोले रोड (पुणे). * पंडित जवाहरलाल नेहरू मेमोरियल हॉल, [[पुणे छावणी]] (पुणे). (आसनसंख्या २२५) * जुहू जागृती, मिठीबाई कॉलेजजवळ, [[विलेपार्ले]], मुंबई; (आसनसंख्‍या २५०) * जैन संघ, कोथरूड (पुणे) * जोशी लोखंडे प्रकाशन सभागृह, पुणे * ज्योत्स्ना भोळे रंगमंच, हिराबागेजवळ, पुणे (प्रायोगिक नाटकांसाठी छोटे नाट्यगृह) * झवेरबेन सभागृह, [[घाटकोपर]](मुंबई) * झवेरभाई पटेल सभागृह ,(कर्नाटक संघ, विश्वेश्वरय्या स्मारक मंदिर), [[माहिम]] (मुंबई), (आसनसंख्या ७७४) * टाटा थिएटर (एन्.सी.पी.ए.), [[नरीमन पॉइंट]], मुंबई * टिंबर भवन , यवतमाळ * टिळक स्मारक मंदिर, टिळक रोड(पुणे) (आसनसंख्या ९००) * प्रबोधनकार ठाकरे, बोरीवली (पश्चिम), मुंबई (बोरीवली नाट्यगृह या नावाने अधिक परिचित) * तमिळ संघम्(षण्मुखानंद),[[माटुंगा]] * तापडिया नाट्यमंदिर, [[छत्रपती संभाजीनगर]] * संत तुकाराम नाट्यमंदिर (प्रचलित नाव सिडको नाट्यगृह), [[छत्रपती संभाजीनगर]] * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठाचे नाट्यगृह, [[छत्रपती संभाजीनगर]] * तेजपाल ऑडिटोरियम, [[गोवालिया टँक]], मुंबई * तेंडुलकर रेस्टॉरन्ट्‍स हॉल, मुंबई * मास्टर दत्ताराम नाट्यगृह, [[फोंडा]], [[गोवा]]. * दमाणी सभागृह (सोलापूर. येथे आता नाटके होत नाहीत.) * दर्शन हॉल , [[चिंचवड]] * दादासाहेब गायकवाड, [[नाशिक]] * ‎दादासाहेब सरदेशपांडे (खुले?) नाट्यगृह, राजापूर (रत्‍नागिरी जिल्हा). हे नाट्यगृह बंद पडले आहे? * दामोदर हॉल (दामोदर ठाकरसी नाट्यगृह), परळ, मुंबई;(आसनसंख्या८०३) * दीनानाथ नाट्यगृहर, विलेपार्ल पूर्व, मुंबई;(आसनसंख्या१०१०) * दीनानाथ मंगेशकर नाट्यगृह, सांगली. (हे नाट्यगृह पाडून तेथे नवीन नाट्यगृह बांधण्याचे घाटते आहे--२०१२मधली बातमी). * दीनानाथ सभागृह, पणजी (गोव्याच्या कला अकादमीतला एक रंगमंच) * देवांग मेहता ऑडिटोरियम, सेनापती बापट रस्ता, पुणे * पु.ल. देशपांडे नाट्यगृह, आकुर्डी (पुणे) (आसनक्षमता १००० - बांधकाम चालू) * नगरपालिकेचे खुले नाट्यगृह, कोपरगाव (अहमदनगर जिल्हा) * नटराज नाट्यकला मंडळाचे नाट्यगृह, ([[बारामती]]) या नाट्यगृहात २९-४-२००१ रोजी हेमंत एदलाबादकर यांनी ‘तुम्ही आणि तुमचा भाग्यांक’ या एकपात्री नाटकाचा प्रयोग सलग २८ तास ३० मिनिटे सादर केला. * नवीनभाई ठक्कर हॉल, [[विलेपार्ले]] (पूर्व), मुंबई * नॅशनल कॉलेजशेजारचे खुले नाट्यगृह, [[वांद्रे]], मुंबई * नाट्यपरिषद रंगमंच, माहीम, मुंबई * बॅ. नाथ पै रंगमंच (छोटे नाट्यगृह), पुणे (आसनसंख्या १०० खुर्च्या आणि ७५ लोकांसाठी भारतीय बैठक) * ॲड. नाना लिमये रंगमंच (अलिबाग) : सहकारी तत्त्वावर उभारलेले नाट्यगृह * निर्मलकुमार फडकुले नाट्यगृह, सोलापूर * निळूभाऊ फुले रंगमंदिर (पिंपळे गुरव-नवी सांगवी-पुणे) * नूतन मराठी विद्यालय, पुणे * नेहरू मेमोरियल हॉल,पुणे * नेहरू सेंटर, हाजी अली, वरळी, मुंबई * पंडित विश्वेश्वरय्या स्मारक मंदिर (कर्नाटक संघ, झवेरभाई पटेल सभागृह), [[माहिम]], मुंबई;(आसनसंख्या ७७४) * पत्रकार भवन, पुणे * परशुराम सायखेडकर, नाशिक * पलुस्कर सभागृह, [[पंचवटी]](नाशिक) * पॅलेस थिएटर ([[केशवराव भोसले]] नाट्यगृह), कोल्हापूर् * पाटकर हॉल , सर विठ्ठलदास ठाकरसी मार्ग, मरीन लाइन्स(मुंबई) * पाटोळे नाट्यगृह, [[मलकापूर तालुका|मलकापूर]] * पाटोळे नाट्यगृह, [[खामगाव तालुका|खामगाव]] * पुरंदरे नाट्यगृह, पंढरपूर * पु.ल. देशपांडे सभागृह (पु.ल.देशपांडे कला अकादमी -रविंद्र नाट्य मंदिर), * पिंपळे गुरव नाट्यगृह, पिंपरी-चिंचवड (बांधकाम चालू -आसनसंख्या ५१८) * पुरंधरे यांचे नाट्यगृह, पंढरपूर * पृथ्वी थिएटर, जुहू चर्च रोड, मुंबई(आसनसंख्या २२०) (शिवाय एक खुला रंगमंच) * पै ट्रियाट्रिस्ट हॉल, [[मडगांव]], गोवा * बॅ. नाथ पै नाट्यमंच, पुणे (प्रायोगिक नाटकांसठी छोटे नाट्यगृह) (आसनसंख्या १०० खुर्च्या आणि ७५ लोकांसाठी भारतीय बैठक) * पैसाफंड हायस्कूल रंगमंदिर, [[संगमेश्वर]] (रत्‍नागिरी जिल्हा) * प्रबोधनकार ठाकरे, बोरीवली (पश्चिम), मुंबई * प्रबोधनकार ठाकरे मिनी थिएटर, बोरीवली(प), मुंबई * प्रबोधनकार ठाकरे खुला रंगमंच, शिवडी, मुंबई * प्रमिलाताई ओक सभागृह(खासगी), अकोला * प्रियदर्शिनी खुले नाट्यगृह, श्रीरामपूर (अहमदनगर जिल्हा) * क्रांतिवीर वासुदेव बळवंत फडके नाट्यगृह, पनवेल (आसनसंख्या ७००) * फर्ग्युसन कॉलेजचे अ‍ॅम्फी थिएटर, पुणे * फाइन आर्ट्‌स,चेंबूर, मुंबई * महात्मा फुले नाट्यगृह, वानवडी (पुणे) (आसनसंख्या ७५० की ८१५?) * [[सावित्रीबाई फुले[[ नाट्यगृह, डोंबिवली. * सावित्रीबाई फुले सभागृह, गंज पेठ (पुणे). (आसनक्षमता ४७५) * बाकानेर, नागपूर * बागडे नाट्यगृह, अहमदनगर * डाॅ. बाबासाहेब आंबेडकर सांस्कृतिक भवन, मालधक्का (पुणे) * बालगंधर्व खुले नाट्यगृह, जळगाव * बालगंधर्व, नगरपालिकेचे खुले नाट्यगृह, धुळे * बालगंधर्व रंगमंदिर, जंगली महाराज(पुणे) (आसनसंख्या ९९०) * बालगंधर्व, मिरज * बालप्रसार, नागपूर * बालमोहन, [[शिवाजी पार्क]](मुंबई) * बाल शिक्षण मंदिर सभागृह, मयूर कॉलनी, पुणे * बाळासाहेब ठाकरे कलामंदिर, कोथरूड, पुणे (आसनसंख्या ३८४) * बिर्ला क्रीडा केंद्र, [[गिरगाव चौपाटी]](मुंबई); (आसनसंख्या ६१७) * बिर्ला मातुश्री, मरीन लाइन्स(मुंबई); (आसनसंख्या११६२) * बी.एन.वैद्य हॉल, [[हिंदू कॉलनी]] (मुंबई) * बुरीबेन गोळवाला, घाटकोपर (मुंबई) * बोरीवली नाट्यगृह, मुंबई * ब्रह्मानंद, नाशिक * भरत नाट्यमंदिर, डोंबिवली * भरत नाट्य मंदिर, सदाशिव पेठ(पुणे) * भवभूती रंगमंदिर, गोंदिया * भाईदास, पार्ले, मुंबई; (आसनसंख्या ११५७) * भागवत चित्र मंदिर (सोलापूर. आता नाट्यप्रयोग होणे बंद झाले) * भारत भवन, खुले आणि बंदिस्त नाट्यगृहे, भोपाळ * भारतीय विद्या भवन, गिरगाव चौपाटी, मुंबई; (आसनसंख्या ५००) * भालेराव (साहित्य संघ), गिरगाव, मुंबई * भावे स्कूल सभागृह, पेरूगेट(पुणे) * [[पंडित भीमसेन जोशी कलामंदिर]], [[औंध]], पुणे (आसनसंख्या ५००) * भोसरी नाट्यगृह , पिंपरी-चिंचवड, पुणे * मराठी साहित्य परिषद हॉल(माधवराव पटवर्धन सभागृह), पुणे * मरीन प्लाझा, मरीन ड्राइव्ह, मुंबई * महालक्ष्मी तमाशा थिएटर, बार्शी * मॉडर्न हायस्कूलचे सभागृह, पुणे * माहीम म्युनिसिपल स्कूल सभागृह, मुम्बई * माणिक सभागृह, वांद्रे रिक्लेमेशन,मुंबई; (आसनसंख्या ८००) * मिरजी सांस्कृतिक भवन, बेळगाव * मीनाताई ठाकरे, भिवंडी * मुक्त आकाश रंगमंच, मुंबई विद्यापीठ प्रांगण, कलिना, मुंबई * मुक्तांगण हायस्कूल हॉल, शिवदर्शन चौक, पुणे * मेकॉनकी नाट्यगृह, सोलापूर * मेघदूत खुले नाट्यगृह, दिल्ली * कवी मोरोपंत नाट्यगृह, बारामती * म्हैसूर सभागृह, किंग्ज सर्कल, मुंबई * यशवंतराव चव्हाण नाट्यगृह, अहमदनगर * यशवंतराव चव्हाण नाट्यगृह, कोथरूड(पुणे) (आसनसंख्या ८९३) * यशवंतराव चव्हाण नाट्यगृह, बीड * यशवंतराव चव्हाण नाट्यगृह, बॉम्बे रेक्लमेशन, मुंबई; हे नाट्यगृह ११८ बाय १६७ फूट या मापाचे असून त्याची उंची ३४ फूट आहे. आत एक ६७ बाय २६ फुटाची बाल्कनी आहे. नाट्यगृहात एकूण ९२८ बैठक व्यवस्था आहेत. नाट्यगृहाच्या पुढील बाजूस ५६ बाय १९ फुटाचे फॉयर असून त्याचप्रमाणे बाल्कनीतही त्या मापाचे फॉयर आहे. नाट्यगृहाचे स्टेज ६७ बाय २६ फुटाचे आहे. नाट्यगृहाच्या मागच्या बाजूस उपहारगृह व ११५ बाय २५ फुटाचे ओपन टेरेस आहे. साऊंड, लाइट आदी सर्वप्रकारच्या आधुनिक सोयी तेथे करण्यात आलेल्या आहेत. * यशवंत नाट्यमंदिर, मनमाला टॅंक रोड, माटुंगा, मुंबई * रंगभवन खुले नाट्यगृह, धोबी तलाव, मुंबई (आता हे नाट्यगृह बंदिस्त झाले\बंद झाले!) * रंगशारदा, वांद्रे रिक्लेमेशन, मुंबई (आसनसंख्या ८११) * रघुवीर, नागपूर * रमणबाग, पुणे * रवींद्र नाट्य मंदिर, प्रभादेवी, मुंबई;(आसनसंख्या ९११) * रवींद्र नाट्यमंदिर मिनी थिएटर, (पु.ल.देशपांडे कला अकादमी), प्रभादेवी, मुंबई (आसनसंख्या १९९) * रवींद्र भवन, मडगाव, गोवा * रशियन सांस्कृतिक केंद्र, पेडर रोड, मुंबई * रसिक रंजन नाट्यगृह, दापोली (रत्‍नागिरी जिल्हा) * राजीव गांधी कला मंदिर, फोंडा, गोवा * रामकृष्ण मोरे प्रेक्षागृह, चिंचवड (पुणे) (आसनसंख्या १२००) * राम गणेश गडकरी रंगायतन, ठाणे * रावसाहेब गोगटे रंगमंदिर, बेळगाव * लक्ष्मी नारायण बाग हॉल, शिवाजी पार्क, मुंबई १६ * लक्ष्मीप्रसाद, कोल्हापूर (बंद झाले) * लक्ष्मीविलास, जळगाव (आता बंद पडले असावे) * लेडी रमाबाई हॉल, एस. पी.कॉलेज(पुणे) * वरेरकर नाट्य संघाचे महावीर मिरजी सांस्कृतिक भवन, बेळगाव * वसंतराव देशपांडे सभागृह, नागपूर * वसंतराव पवार नाट्यगृह, बारामती * [[वागळे हॉल]], खाडिलकर रोड, गिरगाव, मुंबई * क्रांतिवीर वासुदेव बळवंत फडके नाट्यगृह, पनवेल (आसनसंख्या ७००) * विजय तेंडुलकर नाट्यगृह, सहकारनगर (पुणे) गणेश कला क्रीडा मंच, नेहरू मेमोरियल हॉल, डाॅ. बाबासाहेब आंबेडकर सांस्कृतिक भवन, विजय तेंडुलकर नाट्यगृह * विजयानंद, धुळे * विजयानंद, नाशिक * विश्वेश्वरय्या स्मारक मंदिर (कर्नाटक संघ, झवेरभाई पटेल सभागृह), माहीम, मुंबई;(आसनसंख्या ७७४) * विष्णूदास भावे, वाशी, नवी मुंबई (आसनसंख्या ८००) * वि़ष्णुदास भावे नाट्यगृह, सांगली * [[वीर वामनराव जोशी खुले रंगमंदिर]], अमरावती * शांतादुर्गा, कणकवली * शामराव पाटील यड्रावकर नाट्यगृह, जयसिंगपूर (या नाट्यगृहाचे नाव 'राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज नाट्यगृह' असे ठेवण्याची मागणी फेटाळली गेली) * शाहू नाट्य मंदिर, नंदुरबार * शाहू महाराज नाट्यगृह, हडपसर (पुणे) (निर्माणाधीन) * शाहू स्मारक मंदिर, कोल्हापूर * शिवाजी नाट्यगृह, कोल्हापूर * [[शिवाजी मंदिर]], दादर, मुंबई; (आसनसंख्या १०३२) * छत्रपती शिवाजी महाराज नाट्यगृह, राजापूर (रत्‍नागिरी जिल्हा) (आसनसंख्या ४५०) * छत्रपती शिवाजी महाराज रंगभवन (सोलापूर) * श्रीराम, अकोले(विदर्भ) * षण्मुखानंद(तमिळ संघम्), माटुंगा(मुंबई) * सहकारमहर्षी शंकरराव मोहिते पाटील स्मृतिभवन, शंकरनगर-अकलूज (जिल्हा सोलापूर) * संगीत नाट्यगृह, सोलापूर * सदासुख नाट्यगृह, सांगली (बंद झाले) * सर्वेश, डोंबिवली * साई सभागृह , नागपूर * साठ्ये कॉलेज हॉल, विले पार्ले, मुंबई * सायखेडकर, नाशिक * सायंटिफिक हॉल, नागपूर * सावरकर नाट्यगृह, रत्‍नागिरी * सावित्रीबाई फुले, डोंबिवली * साक्षी गॅलरी, लोअर परेल, मुंबई * साहित्य संघ मंदिर, गिरगांव, मुंबई (आसनसंख्या ८००) * सिडको नाट्यगृह, (नवीन नाव : संत तुकाराम नाट्यगृह), औरंगाबाद * सुदर्शन रंगमंच, पुणे (प्रायोगिक नाटकांसाठी अहिल्यादेवी प्रशालेजवळचे छोटे नाट्यगह) * सुरेश भट सभागृह , रेशीमबाग, नागपूर * सुयोग सोसायटी, मुंबई * सेन्ट अँड्‌ऱ्यूज कॉलेज सभागृह, वांद्रे (पश्चिम), मुंबई * सोफिया भाभा हॉल, ब्रीच कॅन्डी, मुंबई (आसनसंख्या ८१८) * स्नेहसदन, पुणे * हनुमान तमाशा थिएटर, लालबाग (बंद झाले) * हनुमान नाट्यगृह, म्हापसा, गोवा * हॅपी कॉलनी हॉल, कोथरूड (पुणे) * हॉर्निमन सर्कल गार्डन,मुंबई (खुले नाट्यगृह) * हिंदुजा ऑडिटोरियम, गिरगाव, मुंबई;(आसनसंख्या ६४१) * हुतात्मा स्मृती मंदिर, सोलापूर * हैदरी तमाशा थिएटर, जळगाव * होमी भाभा सभागृह, नेव्हीनगर, मुंबई; (आसनसंख्या १०३०) * ज्ञानेश्वर सांस्कृतिक नाट्यगृह, मोर्शी रोड, अमरावती ==पुण्यातली जुनी बंद झालेली नाट्यगृहे== * आनंदोद्भव, पुणे * आर्यभूषण तमाशा थिएटर, पुणे * किर्लोस्कर, पुणे * नटराज रंगमंदिर, पुणे * पूर्णानंद, पुणे. येथे संगीत सौभद्र या नाटकाचा पहिला प्रयोग १८ नोव्हेंबर, इ.स. १८८२ या दिवशी झाला होता. * बहुरूपी मंदिर, पुणे * बाजीराव, पुणे * भानुविलास (आता तेथे भानुविलास चित्रपटगृह आहे), पुणे * महाराष्ट्रीय मंडळ, पुणे * ललकार, पुणे * लक्ष्मीविलास, पुणे * किबे नाट्यगृह (नंतरचे लिमये नाट्यचित्रमंदिर, आता विजय टॉकीज), पुणे * वेदशास्त्रोत्तेजक सभा, पुणे * सरस्वती मंदिर, पुणे ==मुंबईतील जुनी बंद झालेली तमाशा थिएटरे व नाट्यगृहे== * [[रॉयल ऑपेरा हाऊस (मुंबई)|रॉयल ऑपेरा हाऊस]] (तिथे नंतर न्यू ऑपेरा हाउस चित्रपटगृह), गिरगांव * एम्पायर * एली कदूरी हायस्कूलसमोरचे थिएटर, [[माझगाव]] * कॉरोनेशन * केळीच्या वखारीशेजारचे थिएटर, [[भायखळा]] (पश्चिम) * कृष्ण थिएटर * गुलशन थिएटर(तिथे आता त्याच नावाचे चित्रपटगृह) * गेइटी * ग्रॅन्ड * डिलाइल रोड थिएटर * ताज थिएटर * दौलत थिएटर, बटाट्याच्या चाळीसमोर, पिला हाउस * नायगाव थिएटर * नॉव्हेल्टी (आता तेथे नॉव्हेल्टी चित्रपटगृह), ग्रॅन्ट रोड * न्यू एलफिन्स्टन थिएटर, ग्रॅन्ट रोड * न्यू हनुमान थिएटर, [[लालबाग]] (आता तिथे ‘न्यू हनुमान थिएटर मंगल कार्यालय’) * पलटण रोड थिएटर ([[क्रॉफर्ड मार्केट|क्रॉफर्ड मार्क्रेट]] जवळ) * प्रिन्सेस * बालीवाला थिएटर (तिथे आता आल्फ्रेड चित्रपटगृह), पिला हाउस * बॉम्बे थिएटर, पिला हाउस * बीडीडी चाळीजवळचे थिएटर , [[वरळी]] * भांगवाडी थिएटर, [[काळबादेवी]] * रंगमंदिर, दादर (या जागेवर नंतर ’शारदा’ चित्रपटगृह झाले.) * राणीच्या बागेतले खुले थिएटर * रॉयल थिएटर (आता चित्रपटगृह), पिला हाउस * रिपन थिएटर (आताचे रोशन चित्रपटगृह),पिला हाउस * लोकमान्य थिएटर * वडाचा नाका थिएटर (दीपक टॉकीजशेजारी, ग्लोब मिल पॅसेज, वरळी) * व्हिक्टोरिया थिएटर, [[ग्रँट रोड]] * शिवानंद थिएटर, प्लाझा टॉकीजमागे, दादर * सैतान चौकीजवळचे थिएटर ==विदर्भातली बंद झालेली नाट्यगृहे== * धनवटे रंग मंदिर, नागपूर * बोके इंद्रभुवन नाट्यगृह, अमरावती ==अन्य गावांतील बंद झालेली नाट्यगृहे== * [[आनंदी निधान]], गांधी मैदानाजवळ, [[अहिल्यानगर]] * [[चिंदोडी लीला रंगमंदिर]], [[बेळगांव]] * दीनानाथ नाट्यगृह, [[सांगली]] * पुरुषोत्तम स्मृती नाट्यगृह, [[रत्‍नागिरी]] * बागडे थिएटर, चितळे रोड, [[अहिल्यानगर]] * मेढे यांचे शनिवार नाट्यगृह, [[कोल्हापूर]] * लक्ष्मीप्रसाद नाट्यगह, [[कोल्हापूर]] * शिवाजी नाट्यगृह, [[कोल्हापूर]] * सदासुख, [[सांगली]] (हे नाट्यगृह १८८७ मध्ये बांधले होते) * हंसप्रभा, [[सांगली]] (हे नाट्यगृह १८९७ मध्ये बांधले होते) त्या जागी आता (नवे) बालगंधर्व नाट्यगृह आहे. * हनुमान नाट्य मंदिर, [[दाभोळ]] == प्रसिद्ध मराठी नाटककार == * [[शफाअतखान]] * प्रा. [[दत्ता भगत]] * [[जयवंत दळवी]] * दिलीप परदेशी * [[पु.ल. देशपांडे]] * [[प्रेमानंद गज्वी]] * [[बशीर मोमीन कवठेकर]] * [[महेश एलकुंचवार]] * डॉ. रंजन दारव्हेकर * [[रत्‍नाकर मतकरी]] * [[वसंत कानेटकर]] * [[विजय तेंडुलकर]] * [[वि.वा. शिरवाडकर]] * [[श्याम मनोहर]] * [[सतीश आळेकर]] == नाटककार == नाटके लिहिणाऱ्या लेखकांमध्ये पुरुष नाटककारांची संख्या तीनशेहून बरीच अधिक आहे. प्रसिद्ध [[स्त्री नाटककार|स्त्री नाटककारांची]] संख्या मात्र साठाहून अधिक नसावी. नाट्यलेखन करणाऱ्या काही लेखिका : * अनसूया वाघ * [[आनंदीबाई किर्लोस्कर]] * इंदिराबाई पेंडसे * इंदुमती देशमुख * [[इरावती कर्णिक]] * उमाबाई सहस्रबुद्धे * कमलाबाई टिळक * कविता नरवणे * काशीबाई फडके * [[कुसुम अभ्यंकर]] * कृष्णाबाई मोटे * [[गिरीजाबाई केळकर]] * चंद्राबाई शिंदे * [[ज्योती सुभाष म्हापसेकर]] * ज्योत्स्ना देवधर * ज्योत्स्ना भोळे * द्वारका दत्तात्रेय गुप्ते * नलिनी सुखटणकर * नीलकांती पाटेकर * पद्मा गोळे * भागीरथीबाई वैद्य * [[मधुगंधा कुलकर्णी]] * [[मनस्विनी लता रवींद्र]] * मनोरमाबाई लेले * माई वरेरकर * [[माधुरी बळवंत पुरंदरे]] * माया पंडित * मालती तेंडुलकर * मालती मराठे * [[मालती दांडेकर]] * [[मालती बेडेकर]] * मुक्ताबाई दीक्षित * योगिनी जोगळेकर * रचेल गडकर * [[लीला चिटणीस]] * वनिता देसाई * वसुंधरा पटवर्धन * वसुधा पाटील * [[विभावरी देशपांडे]] * विमल काळे * विमल घैसास * [[शकुंतला परांजपे]] * [[शिरीष पै]] * [[सई परांजपे]] * [[सरिता पदकी]] * सुधा साठे * [[सुधा करमरकर]] * सुमतीबाई धनवटे * सुषमा देशपांडे * [[हिराबाई पेडणेकर]] * क्षमाबाई राव यांशिवाय काही नवोदित लेखिकाही आहेत. ==भाषांतरित-रूपांतरित नाटके== {{मुख्य|भाषांतरित-रूपांतरित नाटके}} * नोबेल पुरस्कारप्राप्त लुइजी पिरांदेल्ली (१८६७ ते १९३६) या इटालियन नाटककाराच्या ’सिक्स कॅरॅक्टर्स इन सर्च ऑफ ऑथर’ या नाटकाचे माधव वाटवे यांनी केलेले ’नाटककाराच्या शोधात सहा पात्रे’ हे मराठी रूपांतर. २५ ऑगस्ट १९६७ रोजी मुंबई मराठी साहित्य संघाने या नाटकाचा पहिला प्रयोग मुंबईत सादर केला. ’टीपॉट’ नावाच्या एका नाटक कंपनीनेही हे नाटक २०१४साली रंगमंचावर सादर केले आहे. ==हे सुद्धा पहा== * [[विल्यम शेक्सपिअर]] ==आक्षेप घेतलेली नाटके== '''सरकारने, विविध संघटनांनी आणि व्यक्तींनी नाटकाच्या नावावर, कथानकावर किंवा कथानकाच्या काही भागांवर आक्षेप घेऊन बंद पाडलेली किंवा बंद पाडायचा प्रयत्‍न केलेली काही नाटके :''' * ’आग्‍ऱ्याहून सुटका’ आणि ’बेबंदशाही’ या नाटकांत शिवाजीला टाळ्या मिळत असल्याने नाटकांवर बंदी येण्याची शक्यता निर्माण झाली, म्हणून नाटकाचे लेखक औंधकर यांनी शिवाजीपेक्षा औरंगजेबाचे महत्त्व वाढवून प्रयोग पुढे चालू ठेवले. * एक चावट संध्याकाळ (नाटक फक्त प्रौढांसाठी असल्याने स्त्रियांना आयोजकांनी मनाई केली)(बोरीवली नाट्यगृहाची बंदी)(मुंबई महापालिकेचीही बंदी) * संगीत कीचकवध (लेखक कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर). या नाटकावर ब्रिटिशांनी २७ जानेवारी १९१० रोजी बंदी घातली. (नाटकातील कीचक म्हणजे इंग्रज अधिकारी कर्झन या कल्पनेमुळे) * कुलवधू नाटकात [[ज्योत्स्ना भोळे]] यांनी या नाटकात पाचवारी साडी नेसली होती म्हणून वाद झाले होते. * गणपतीबाप्पा मोरया (लेखक योगेश सोमण). याच नावाचे वेगळ्या लेखकाचे एक बालनाट्यही आहे, त्यावर आक्षेप नव्हता. * गांधी विरुद्ध गांधी (लेखक अजित दळवी). गांधीच्या नावाचा तथाकथित दुरुपयोग. आक्षेप टिकला नाही. * घाशीराम कोतवाल (लेखक विजय तेंडुलकर). नाटकात नाना फडणिसांचे तथाकथित विकृतीकरण केल्यावरून नाटकावर आक्षेप घेतला गेला होता. * पती माझे छत्रपती (संजय पवार). छत्रपती या शब्दाने शिवाजीची बदनामी होते म्हणून आरडाओरडा झाल्यावर, ह्या नाटकाचे आता ’पती माझे छत्रीपती‘ या नावाने प्रयोग होतात. * जय भीम, जय भारत या नाटकातल्या ’खैरलांजी’, कुत्रे’, ’रमाबाईनगर’ आदी शब्दांना परिनिरीक्षण मंडळाने हरकत घेतली आहे; या शब्दांऐवजी अनुक्रमे वैरांजली, श्वान, मीराबाईनगर असे शब्द वापरावेत अशी त्यांची सूचना आहे. * बंधविमोचन (लेखक गोपाळ गोविंद सोमण) (ब्रिटिश सरकारच्या सचिवाच्या आज्ञेवरून मुंबई पोलीस आयुक्तांनी या नाटकावर अनौपचारिक बंदी घातली होती.) * संगीत भातुकलीचा खेळ (लेखक धोंडो रामचंद्र करमरकर ) या बालनाट्यावर तत्कालीन इंग्रज सरकारने बंदी घातली होती. * मी नथुराम गोडसे बोलतोय (लेखक [[प्रदीप दळवी]]). नथुराम गोडसे यांचे उदात्तीकरण केल्याचा आरोप. नाटकात शरद पोंक्षे यांची प्रमुख भूमिका आहे. या नाटकाचे ८००हून अधिक प्रयोग झाले आहेत. * यदाकदाचित (संजय पवार). नाटकात देवदेवतांचे विकृत चित्रण आहे हा आक्षेप होता. कुठल्या तरी गावात हिंदू जागरण मंचाने हे नाटक बंद पाडले होते. * योनीमनीच्या गुजगोष्टी (बोरीवलीच्या नाट्यगृहाची बंदी) (ठाणे महापालिकेचीही बंदी). (कारण उघड आहे.) * संगीत राष्ट्रोद्धार (प्रयोगावर बंदी आल्यानंतर नाटकाच्या संहितेच्या प्रती गुप्तपणे वाटल्या गेल्या.) * वस्त्रहरण (लेखक [[गंगाराम गवाणकर]]). महाभारताची तथाकथित चेष्टा करण्यावरून. * विजयतोरणा (या नाटकाच्या १५ कलाकारांना ब्रिटिश सरकारने एक वर्षाची सक्तमजुरीची शिक्षा ठोठावली होती.) * शॅंपेन आणि मारुती (लेखक [[विवेक बेळे]]) या नाटकाचे नाव बदलून ’माकडाच्या हाती शॅंपेन’ असे करावे लागले. (१९ व्या महाराष्ट्र राज्य व्यावसायिक मराठी नाट्यस्पर्धेले सर्वोत्कृष्ट नाटकाचे बक्षीस मिळालेले नाटक). * शिवाजी अंडरग्राउंड इन भीमनगर मोहल्ला (लेखक संभाजी (की राजकुमार?) तांगडे-भीमनगर शब्दाबद्दल नांदेड पोलिसांचा आक्षेप)- नाटकाचे परीक्षण {http://artnviews.com}{{मृत दुवा|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} वर वाचता येईल). नाटकाला अनेक पुरस्कार मिळाले आहेत. * सखाराम बाईंडर (लेखक विजय तेंडुलकर). नाटकात साडी बदलण्याचे एक दृश्य होते. न्यायाधीशांनी ते पाहून नाटकावर बंदी घालण्याची मागणी फेटाळली. * स्वदेशी नाटक -१९०६ (लेखक गणेश बल्लाळ फणसाळकर) (सरकारी बंदी) (प्रयोगावर बंदी आल्यानंतर नाटकाच्या प्रती नाममात्र किमतीला विकल्या गेल्या.) * [[हे राम नथुराम]] : (लेखक-दिग्दर्शक-अभिनेते शरद पोंक्षे). या नाटकाविरुद्ध कोल्हापूर शहरातील केशवराव भोसले नाट्यगृहासमोर निदर्शने करण्यात आली. (१९-१२-२०१६). [[संभाजी ब्रिगेड]] आणि [[स्वाभिमानी संघटना]] यांच्या कार्यकर्त्यांनीनीही औरंगाबादमधील संत तुकाराम नाट्यगृहाबाहेर आणि आत [[हे राम नथुराम]] या नाटकाविरुद्ध उग्र निदर्शने केली (२१-१-२०१७). तेथे जमलेल्या शिवसैनिकांनी पोलिसांच्या मदतीने या कार्यकर्त्यांना चोपून काढले. दंगल करणाऱ्या कार्यकर्त्यांच्या अटकेनंतर नाटक पुन्हा सुरू झाले. * वृंदावन : नाटककार इरफान मुजावर (सांगली) लिखित या नाटकावर 60 व्या हौशी मराठी राज्य नाट्य स्पर्धेत चंद्रपूर केंद्रावर सादर झालेल्या प्रयोगावर काही संघटनांनी आक्षेप नोंदवला होता, यानंतर बरेच दिवस या केंद्राचा निकाल प्रलमबीत होता, धार्मिक भावना दुखावण्याचा आक्षेप होता ==परिनिरीक्षण मंडळ== कोणत्याही नाटकाचा प्रयोग करावयाचा असेल तर त्या नाटकाच्या संहितेच्या दोन प्रती. महाराष्ट्र राज्य परिनिरीक्षण मंडळाला सादर कराव्या लागतात. या सेन्सॉर बोर्डाचे दोन प्रतिनिधी ही संहिता वाचून त्याविषयीचा अभिप्राय बनवतात. मंडळाच्या अध्यक्षांची सही झाल्यावर एक प्रमाणपत्र आणि डीआर‍एम क्रमांक दिला जातो. हे प्रमाणपत्र किंवा हा क्रमांक नसेल तर नाटकाचा प्रयोग रंगभूमीवर करता येत नाही. मात्र, महाराष्ट्र नाट्य-परिनिरीक्षण मंडळाची स्थापना १९९०मध्ये झाली असल्याने,. जर नाटक इ.स. १९९० पूर्वीचे असेल तर त्याचे परिनिरीक्षण करण्याचा अधिकार सेन्सॉर बोर्डाला नाही. ते नाटक डीआर‍एम क्रमांकाशिवाय सादर करता येते. ==मराठीतली काही बोल्ड नाटके== * ॲग्रेसिव्ह (लेखक निनाद शरद शेट्ये) * अवध्य (लेखक [[चिंतामणी त्र्यंबक खानोलकर|चि.त्र्यं. खानोलकर]]) * एक चावट मधुचंद्र (लेखक रमेश वारंग) * एक चावट संध्याकाळ (लेखक अशोक पाटोळे) * गुपीत योनींच्या गुप्त गोष्टी (लेखिका सोनिया चौधरी, दिग्दर्शक विक्रम पाटील) * गेली एकवीस वर्षे (धर्मकीर्ती सुमंत) * चावट शेजारी (लेखक-दिग्दर्शक कौस्तुभ किशोर कुलकर्णी) * त्या चार योनींची गोष्ट (मूळ कथा-Vagina, the Shadow of a Lady; मराठीलेखन दिग्दर्शन नितिनकुमार) * दोन बायका चावट ऐका (लेखक सुदेश म्हशीलकर, संतोष कोचरेकर) * नशिल्या मुलीची मदमस्त कहाणी (लेखक-दिग्दर्शक कौस्तुभ किशोर कुलकर्णी) * मात्र रात्र (मूळ इंग्रजी Bradley Hayward's romantic comedy, LEGITIMATE HOOEY; मराठी अनुवाद सागर देशमुख) * म्युझिक सिस्टिम (दिग्दर्शक विजय केंकरे) * नाटक नको (लेखक धर्मकीर्ती सुमंत) * योनीमनीच्या गुजगोष्टी (मूळ इंग्रजी नाटक Vagina Monologues, लेखिका ईव्ह एन्स्लर, मराठी रूपांतर वंदना खरे) * [[सखाराम बाईंडर]] (लेखक [[विजय तेंडुलकर]]) ==पाचशेहून अधिक प्रयोग झालेली नाटके== {| class="wikitable sortable" |- |- ! width="10%"| नाटकाचे नाव ! width="05%"| लेखक ! width="05%"| शेवटच्या ज्ञात प्रयोगाची क्रमसंख्या ! width="05%"| त्या प्रयोगाची तारीख |- |अवघा रंग एकचि झाला||डॉ.[[ मीना नेरूरकर]]||>३००|| २०१३ |- |अश्या बायका तश्या बायका ||[[मधुसूदन घाणेकर]]||५००||मार्च २०१३ |- |[[आई रिटायर होतेय]] (प्रमुख भूमिका [[भक्ती बर्वे]]) ||[[अशोक पाटोळे]]||७५०|| ॑॑॑॑॑ |- |[[आई रिटायर होतेय]] (प्रमुख भूमिका स्मिता जयकर) ||[[अशोक पाटोळे]]||११२||१३-९-२०१४ |- |इथे ओशाळला मृत्यू ||[[वसंत कानेटकर]]||******|| ॑॑॑॑॑ |- |एका लग्नाची गोष्ट ||श्रीरंग गोडबोले||१५०६||३०-१-२००५ |- |संगीत एकच प्याला ||[[राम गणेश गडकरी]]||******|| ॑॑॑॑॑ |- |कचऱ्या हिंदुस्थानी (एकपात्री) ||रमेश थोरात||७६९||१२-१०-२०११ |- |कट्यार काळजात घुसली ||[[पुरुषोत्तम दारव्हेकर]]||******|| ॑॑॑॑॑ |- |कथा अकलेच्या कांद्याची ||[[शंकर पाटील]]||******|| ॑॑॑॑॑ |- |करायला गेलो एक ||[[बाबूराव गोखले]]||******|| ॑॑॑॑॑ |- |कुलवधू ||[[मो.ग. रांगणेकर]]||>२०००|| ॑॑॑॑॑ |- |कुटुंब रंगलंय काव्यात (एकपात्री नाट्यानुभव) ||विश्वनाथ श्रीधर तथा विसुभाऊ बापट||२२५०||१७-७-२०११ |- |कुर्यात्‌ सदा टिंगलम्‌ ||शिवराज गोर्ले||>१२००||ऑक्टोबर २०११ |- |खळखळाट (एकपात्री) ||[[बंडा जोशी]]||१००||२२ एप्रिल २०१४ |- |गारंबीचा बापू ||[[श्री.ना. पेंडसे]]||******|| ॑॑॑॑॑ |- |गुंतता हृदय हे ||[[शं.ना. नवरे]]||******|| ॑॑॑॑॑ |- |गेला माधव कुणीकडे ||[[वसंत सबनीस]]||१७५०||२३-३-२०१३ |- |गोकुळचा चोर ||नानासाहेब शिरगोपीकर||******|| ॑॑॑॑॑ |- |गोलमाल ||शिवराज गोर्ले||१००||२-३-२०१३ |- |घाशीराम कोतवाल ||विजय तेंडुलकर||१८५०||१८-१-२०१२ |- |घोटभर पाणी (एकांकिका) ||प्रेमानंद गज्वी||३००१||२६-५-२०१२ |- |चार दिवस प्रेमाचे||[[रत्नाकर मतकरी]]||१०२६||? |- |जाणता राजा||[[बाबासाहेब पुरंदरे]]||१२५१||२७-२-२०१३ |- |जांभूळ आख्यान||[[विठ्ठल उमप]]||>७००||२६-११-२०१२ |- |ज्याचा त्याचा प्रश्न||[[अभिराम भडकमकर]]||>४५०||? |- |झोपी गेलेला जागा झाला ||बबन प्रभू||******|| ॑॑॑॑॑ |- |टुरटूर||[[पुरुषोत्तम बेर्डे]]||५४३||? |- |तरुण तुर्क म्हातारे अर्क ||मधुकर तोरडमल||******|| ॑॑॑॑॑ |- |तुझे आहे तुजपाशी ||पु.ल.देशपांडे||******|| ॑॑॑॑॑ |- |तो मी नव्हेच ||आचार्य प्र.के.अत्रे||>३०००||१४-३-२०१२ |- |दिनूच्या सासूबाई राधाबाई||बबन प्रभू||******|| ॑॑॑॑॑ |- |दिलखुलास (एकपात्री)||स्वाती सुरंगळीकर||२५०||२५-५-२०१३ |- |दुरिताचे तिमिर जावो ||बाळ कोल्हटकर||******|| ॑॑॑॑॑ |- |नटसम्राट ||वि.वा.शिरवाडकर|| ११५||१९-८-२०१५ |- |पंडितराज जगन्‍नाथ ||विद्याधर गोखले||******|| ॑॑॑॑॑ |- |प्रेमा तुझा रंग कसा? ||वसंत कानेटकर||******|| ॑॑॑॑॑ |- |ब्रम्हचारी||[[आचार्य अत्रे]]||५०३||१९८६ |- |संगीत भावबंधन ||राम गणेश गडकरी||******|| ॑॑॑॑॑ |- |मराठी पाऊल पडते पुढे (मराठमोळ्या गीत-नृत्यांचा कार्यक्रम) ||उदय साटम (दिग्दर्शक)||२७००||९-१०-२०१२ |- |संगीत मानापमान ||कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर||******|| ॑॑॑॑॑ |- |मिस्टर अँड मिसेस ||अस्लम परवेझ व निलेश रूपापारा||१११||२४-८-२०१४ |- |मी जोतीराव फुले बोलतोय ||... ? ...||६८० (?)||२७-६-२०१२ |- |मी नथूराम गोडसे बोलतोय ||प्रदीप दळवी||८१७||जानेवारी २०१६ |- |मोरूची मावशी ||आचार्य प्र.के.अत्रे||१३३०||१९८५ |- |यदा कदाचित ||संतोष पवार||३६००||इ.स. २००० |- |रमाई ||प्रभाकर दुपारे||५०१||२१-४-२०११ |- |रायगडाला जेव्हां जाग येते ||वसंत कानेटकर||२५२०||२९-३-२०१५ |- |लग्नाची बेडी ||आचार्य प्र.के.अत्रे||>५०००|| ॑॑॑॑॑ |- |लावणी भुलली अभंगाला ||जगदीश दळवी ||>२०००|| ॑॑॑॑॑ |- |लोच्या झाला रे ||केदार शिंदे||>१०००||या नाटकावरून चित्रपट बनला. |- |वऱ्हाड निघालंय लंडनला ||लक्ष्मण देशपांडे||>>२०००|| ॑॑॑॑॑ |- |वस्त्रहरण ||गंगाराम गव्हाणकर||५०००||२१-११-२००९ |- |वाटेवरती काचा गं (बाहुली नाट्य) ||डाॅ.अनिल बांदिवडेकर||>५००|| ॑॑॑॑॑ |- |वाहतो दुर्वांची ही जुडी ||[[बाळ कोल्हटकर]]||>१०००||..?.. |- |विच्छा माझी पुरी करा ||[[वसंत सबनीस]]||******|| ॑॑॑॑॑ |- |व्यक्ती आणि वल्ली||पु.ल. देशपांडे||>४५२|| २०१३ |- |शंभूराजे ||[[सुरेश चिखले]]||३३३||२१-३-२०१३ |- |शिवाजी अंडरग्राउंड इन भीमनगर मोहल्ला ||राजकुमार तांगडे||२२४||२७-७-२०१३ |- |श्रीमंत दामोदरपंत ||केदार शिंदे||३५०||३५० प्रयोगानंतर नाटकाची सीडी बनली आणि नंतर सिनेमा |- |संगीत शाकुंतल ||[[अण्णासाहेब किर्लोस्कर]]||******|| ॑॑॑॑॑ |- |संगीत शारदा ||[[गोविंद बल्लाळ देवल]]||******|| ॑॑॑॑॑ |- |सबकुछ मधुसूदन (इ.स. १९६३पासून सुरू असलेला एकपात्री मनोरंजक कार्यक्रम) ||डॉ.[[मधुसूदन घाणेकर|मधुसूदन घाणेकर]]|२००००||मार्च २०१३ |- |संगीत [[संशयकल्लोळ]] ||[[गोविंद बल्लाळ देवल]]||******|| ॑॑॑॑॑ |- |सही रे सही ||केदार शिंदे||>१०००|| ॑॑॑॑॑ |- |सासूबाईंचं असंच असतं ||आचार्य [[प्र.के.अत्रे]]||******|| ॑॑॑॑॑ |- |संगीत सौभद्र ||[[अण्णासाहेब किर्लोस्कर]]||******|| ॑॑॑॑॑ |- |संगीत स्वयंवर ||कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर||******|| ॑॑॑॑॑ |- |हसवाफसवी ||;;दिलीप प्रभावळकर]]केदार शिंदे||७५०||७५०नंतर प्रयोग थांबवले. |- |} ==दुहेरी तिहेरी भूमिका== एकाच नाटकात किंवा एकाच एकपात्रीत अभिनेते एकाहून अधिक भूमिका करत आले आहेत, अशी काही नाटके, व त्यांतील अभिनेत्याचे नाव : * गंमत जंमत (विविध भूमिका, अरुण नलावडे) * गंमत जंमत (विविध भूमिका, रसिका ओक) * गंमत जंमत (विविध भूमिका, सोनाली चेऊलकर) * चूक भूल द्यावी घ्यावी (तीन भूमिका, राजाभाऊंच्या सासूबाई/राजाभाऊंची मैत्रीण/दाक्षिणात्य शेजारीण, [[निर्मिती सावंत]]) * जस्ट हलकं फुलकं (सहा भूमिका, [[सागर कारंडे]]) * जेव्हा यमाला डुलकी लागते (दोन भूमिका, [[सुधा करमरकर]]) * तो मी नव्हेच * थरार (२, [[सतीश पुळेकर]]) * बहुरूपी सदा इंगवले (२, [[प्रशांत दामले]]) * बहुरूपी प्रशांत दामले (२, [[प्रशांत दामले]]) * बे दुणे पाच (पाच भूमिका, [[प्रशांत दामले]]) * मुक्काम पोस्ट बोंबीलवाडी (२, हिटलर/हिटलरचा तोतया, पुरुष कलाकार) * रणांगण (२ किंवा ३, स्त्री कलाकार) * रथचक्र (दोन, [[रोहिणी हट्टंगडी]]) * व्हॉटस युअर राशी? (हिंदी चित्रपट. १२ भूमिका, [[प्रियांका चोप्रा]]) * शंभु माझा नवसाचा (मराठी चित्रपट, १२ भूमिका, राजेश शृंगारपुरे) * सही रे सही (तीन, [[भरत जाधव]]) * हलकं फुलकं (विविध भूमिका, [[रसिका ओक]]) * हलकं फुलकं (विविध भूमिका, [[विजय कदम]]) * हसवाफसवी (सहा भूमिका - चिमणराव जोग/प्रिन्स वांटुंग पिन पिन/ नाना पुंजे/ पटेल/ लुमुम्बा/बॉबी मॉड/कृष्णराव हेरंबकर, [[दिलीप प्रभावळकर]]) ==नाटक या विषयावरील मराठी पुस्तके== * नाट्य निर्मिती (ले.यशवंत केळकर,परिमल प्रकाशन औरगाबाद) * अ‍ॅबसर्ड थिएटर (माणिक कानेड) * अस्ताई ([[केशवराव भोळे]]) * आताची नाटके (राजीव नाईक) * Indian English Drama (इंग्रजी, ॲटलांटिक पब्लिशर्स) * इब्सेन : व्यक्ती व नाटक ([[अनिरुद्ध कुलकर्णी]]) * एकपात्री प्रयोग : स्वरूप आणि कलारूप (डॉ. [[मधुरा कोरान्ने]]) * एका खेळियाने ([[दिलीप प्रभावळकर]]) : किमान पाच आवृत्या; प्रभावळकरांच्या भूमिकांवरील लेखसंग्रह. * ऐतिहासिक मराठी नाटक (भीमराव कुळकर्णी) * कथा दोन सोंगाड्यांची (सोपान हरिभाऊ खुडे) : गायक दत्ता महाडिक आणि तमासगीर गुलाबराव बोरगावकर यांचे चरित्र) * कथारूप शेक्सपिअर (अनेक खंड, [[प्रभाकर देशपांडे]] साखरेकर) * कलावंतांच्या सहवासात ([[वसंत शांताराम देसाई]]) * कलेचे कटाक्ष ([[वसंत शांताराम देसाई]]) * कालमुद्रा मराठी नाट्यसृष्टीची (श्रीराम रानडे) * किर्लोस्कर आणि देवल (नाट्यसमीक्षा, [[वसंत शांताराम देसाई]])) * कुलीन स्त्रिया आणि रंगभूमी ([[वसंत शांताराम देसाई]]) * खाडिलकरांची नाट्यसृष्टी (नाट्यसमीक्षा, [[वसंत शांताराम देसाई]]) * खानोलकरांची नाट्यसृष्टी (डॉ. पुष्पलता राजापुरे-तापस) * खानोलकरांचे नाटक (डॉ. माधवी वैद्य) * गडकऱ्यांची नाट्यसृष्टी (नाट्यसमीक्षा, [[वसंत शांताराम देसाई]]) * चौकट दिग्दर्शनाची ([[कुमार सोहोनी]]) * 'द थिएटर ऑफ द ॲबसर्ड (डाॅ. सतीश पावडे). या पुस्तकाला महाराष्ट्र सरकारचा २०१८ सालचा [[ना.गो. नांदापूरकर]] पुरस्कार मिळाला आहे. * दलित रंगभूमी आणि नाटक (बबन भाग्यवंत) * दलित रंगभूमी आणि नाट्यचळवळ (डॉ. मधुकर मोकाशी) * दळवींची नाटके : एक अंतर्वेध (डॉ. स्वाती कर्वे) * दहाव्या रांगेतून (वसुंधरा काळे) * नट, नाटक आणि आपण (त्र्यं.वि. सरदेशमुख) * नट, नाटक आणि नाटककार ([[वसंत शांताराम देसाई]]) * नाटक : उमल आणि उमज (संपादक डाॅ. [[मुकुंद करंबेळकर]]) * नाटककाराची कला (अनुवादित, मूळ लेखक - जे.बी. प्रीस्टले; मराठी अनुवाद - [[व.ह. गोळे]]) * नाटकवाल्याचे प्रयोग ([[अतुल पेठे]]) * नाट्यकोश ([[वि.भा. देशपांडे]]) * नाट्यलेखन (एक क्ष-किरण): लेखक - [[श्रीनिवास भणगे]] * नाट्याक्षरे ([[मधुरा कोरान्ने]]), * पडद्यामागील किस्से (अरुण धाडीगावकर) :रंगमंचाच्या मागे घडलेले कलावंतांचे आणि नाटककारांचे काही भन्‍नाट किस्से. * बातचीत महेश एलकुंचवारांशी (आशिष राजाध्यक्ष, समीक बंडोपाध्याय, संजय आर्वीकर) * बालगंधर्व : व्यक्ती आणि कला ([[वसंत शांताराम देसाई]]) * ‘बेगम बर्वे' विषयी ([[रेखा इनामदार साने]]) * बोलता...बोलता... (नाट्यविषयक मुलाखती, [[मधुरा कोरान्ने]]) * भरतमुनींचे नाट्यशास्त्र (सरोज देशपांडे) * भारतीय नाट्यप्रयोगविज्ञान (प्रा. अ.म. जोशी) * भारतीय प्रयोगकलांचा शास्त्रविचार (अमला शेखर, सरोज देशपांडे, शुभांगी बहुलीकर) * भारतीय रंगभूमीची परंपरा (डॉ. माया सरदेसाई) * मखमलीचा पडदा ([[वसंत शांताराम देसाई]]) * मराठी नाटक आणि डॉक्टर प्रतिमा ([[मधुरा कोरान्ने]]) * मराठी नाटक आणि रंगभूमी - विसावे शतक ([[वसंत आबाजी डहाके]]) * मराठी संगीत रंगभूमीची वाटचाल (श्रीपाद लाटकर) * महानगरी नाटके (२००० ते २०१०) - नाट्यपरीक्षणे, लेखक - [[कमलाकर नाडकर्णी]] * महाराष्ट्राची लोकनृत्य नाट्यधारा (हिरामण लांजे रमानंद) * रंगदर्शन (हिंदी नाट्यसमीक्षा, नेमिचन्द्र जैन) * रंगदर्शन (मौज प्रकाशन) या पुस्तकात [[काकासाहेब खाडिलकर]] ते [[जयंत पवार]] यांच्यापर्यंतच्या सात नाटकांच्या समीक्षासहित समाजातल्या प्रतिक्रियांची नोंद घेतली आहे. * रंगदेवतेचे आंग्लरूप : मुंबईतील अ-मराठी रंगभूमी (हिंदी-इंग्रजी नाटकांचा परीक्षणसंग्रह, लेखक - [[अविनाश कोल्हे]]) * रागरंग ([[वसंत शांताराम देसाई]]) * रिंगणनाट्य (सहलेखक राजू इनामदार) * ललितकलेच्या सहवासा-त (‘ललितकलादर्श नाटक मंडळी’मधील आठवणी, [[पु.श्री. काळे]]) * विद्याहरणाचे अंतरंग (नाट्यसमीक्षा, [[वसंत शांताराम देसाई]]) * विस्मरणात गेलेली नाटके (डॉ. अरविंद वामन कुलकर्णी) (शोधमूलक, विश्‍लेषणात्मक आणि चिकित्सक नाट्यसमीक्षा असणारा ग्रंथ. या ग्रंथात महात्मा फुले यांच्या ‘तृतीय नेत्र’ (१८५५) नाटकापासून पु. भा. डोंगरे यांच्या ‘संगीत चंद्रहास’(१९०३) नाटकापर्यंतच्या क्रमाने बारा महत्त्वाच्या नाटकांवर विस्तृत असे शोधसमीक्षालेख समाविष्ट आहेत. पद्मगंधा प्रकाशन) * संगीताने गाजलेली रंगभूमी (न.वि ऊर्फ बाबुराव जोशी) * संस्कृत नाट्यसृष्टी ([[गो.के. भट]]) * सहा शोकनाट्ये : कमला, राजा इडिपस, एकच प्याला, वेड्याचं घर उन्हात, संध्याछाया, सवाई माधवरावाचा मृत्यू ह्या नाटकांच्या पार्श्वभूमीवर एकूण शोकांतिकांचेच विश्लेषण ([[शशिकांत लोखंडे]]) * स्त्री नाटककारांची नाटके (स्नेहवर्धन प्रकाशन, [[मधुरा कोरान्ने]]) * स्त्री समस्या आणि आजचे नाटक (स्नेहवर्धन प्रकाशन, [[मधुरा कोरान्ने]]) * ज्ञानपीठ पुरस्कारित प्रतिभा नाट्यात्म-दर्शने (प्रा. मधु पाटील) * दिग्दर्शक:कॅप्टन ऑफ दी थिएटर(प्रा'''.डॉ. सिद्धार्थ तायडे,''' सिद्धांत प्रकाशन, परभणी, २७ मार्च २०१२) == हे सुद्धा पहा == * [[महाराष्ट्रातील नाट्य संस्था]], * [[नाट्यस्पर्धा]], * [[एकपात्री नाटक]], * [[अखिल भारतीय मराठी नाट्य संमेलन]] == संदर्भ == <references /> * [http://www.mytheatrecafe.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130301081817/http://mytheatrecafe.com/ |date=2013-03-01 }} My Theatre -सुनील चांदूरकर यांचे संकेतस्थळ) * [http://punetheater.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131009215627/http://punetheater.com/ |date=2013-10-09 }} (Pune Theatre -पुणे थिएटर गाईड) * [http://artnviews.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130325061101/http://artnviews.com/ |date=2013-03-25 }} (Art n views -प्रदीप वैद्य यांचे संकेतस्थळ) [[वर्ग:नाटक]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] {{नाटक}} h7kzg85xey9fnx7m5xckh9k4lqb46dw 0 1909 2704378 2110456 2026-08-22T06:09:41Z ~2026-45722-86 186548 /* दिनविशेष */ 2704378 wikitext text/x-wiki {{भारताची राष्ट्रीय दिनदर्शिका दिवस|चैत्र|शुद्ध|प्रतिपदा|पहिली}} == या तिथीला साजरे होणारे सण,उत्सव व व्रते== * [[गुढी पाडवा]] * [[नवरेह]] * [[चेटीचंड|चेती चांद]] ==दिनविशेष== * श्री [[शालिवाहन शक]] प्रारंभ * [[चैत्र]] महिन्याची सुरुवात. * [[चैत्र|चैत्री]] नवरात्रारंभ. * श्री महालक्ष्मी पालखी यात्रा [[मुंबई]]. * श्री बाबाजी महाराज पुण्यतिथी लोधीखेडा,[[छिंदवाडा]]. * डॉ. के.ब हेडगेवार जयंती. * निंबादेवीची यात्रा, निंबोळा, [[बुलढाणा जिल्हा]] * योगी माधवनाथ महाराज जन्मोत्सव [[चित्रकूटधाम]] * कृष्णाजी महाराज यात्रा, सावंगा (विठोबा),[[चांदुर रेल्वे तालुका]], [[अमरावती जिल्हा]] ormkelpilia6yg9ee1uiywam6bg3i03 0 2499 2704373 2655233 2026-08-22T05:51:58Z ~2026-45706-13 186549 वैजनाथ मंदिर झारखंड 2704373 wikitext text/x-wiki [[भारत|भारतातील]] १२ [[ज्योतिर्लिंग|ज्योतिर्लिंगांपैकी]] पाच [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रात]] आहेत. {| class="wikitable sortable" |- ! ज्योतिर्लिंग !! ठिकाण / जिल्हा !! विशेष वैशिष्ट्य !! नदी / पर्वत |- | [[त्र्यंबकेश्वर ज्योतिर्लिंग मंदिर|त्र्यंबकेश्वर]] || त्र्यंबकेश्वर, [[नाशिक जिल्हा|नाशिक]] || येथे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या तिन्हींचे प्रतीक असलेले तीन लिंगे आहेत. || [[गोदावरी नदी]] / [[ब्रह्मगिरी पर्वत]] |- | [[भीमाशंकर ज्योतिर्लिंग|भीमाशंकर]] || खेड, [[पुणे जिल्हा|पुणे]] || येथील मंदिर नागर शैलीतील असून हे ठिकाण अभयारण्यासाठीही प्रसिद्ध आहे. || [[भीमा नदी]] / सह्याद्री रांगा |- | [[घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग|घृष्णेश्वर]] || वेरूळ, [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा|छत्रपती संभाजीनगर]] || हे १२ वे आणि अंतिम ज्योतिर्लिंग मानले जाते. हे जगप्रसिद्ध [[वेरूळची लेणी|वेरूळ लेण्यां]]जवळ आहे. || शिवालया सरोवर |- | [[परळी वैजनाथ मंदिर|परळी वैजनाथ]] || परळी, [[बीड जिल्हा|बीड]] || येथे दर्शनासाठी स्पर्श करण्याची मुभा आहे. हे वैद्यशास्त्राचे अधिष्ठान मानले जाते. टिप- श्री वैजनाथ देवस्थान १२ ज्योतिर्लिंगपैकी नाही. मूळ वैजनाथ (बैजनाथ) मंदिर झारखंड येथील देवघर येथे आहे. | मेरु पर्वत / वाण नदी |- | [[औंढा नागनाथ मंदिर|औंढा नागनाथ]] || औंढा नागनाथ, [[हिंगोली जिल्हा|हिंगोली]] || हे आठवे ज्योतिर्लिंग असून याची रचना हेमाडपंती स्थापत्यशैलीत आहे. || - |} <small>टीप: * घृष्णेश्वर मंदिराचा जिर्णोद्धार पुण्यश्लोक [[अहिल्यादेवी होळकर]] यांनी केला होता. * ही पाचही ठिकाणे [[महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळ|महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळाच्या]] प्रमुख तीर्थक्षेत्र सर्किटमध्ये येतात. * यांतील बहुतांश मंदिरे ही यादवकालीन किंवा मराठा साम्राज्यातील स्थापत्यशैलीमध्ये बांधलेली आहेत. </small> [[वर्ग:महाराष्ट्रातील ज्योतिर्लिंगे|*]] oruwg4qluzxyvmg4gsub2gj3ge1ikhn 2704374 2704373 2026-08-22T05:54:48Z ~2026-45706-13 186549 एकूण ज्योतिर्लिंगांपैकी चार ज्योतिर्लिंग महाराष्ट्रात आहेत. 2704374 wikitext text/x-wiki [[भारत|भारतातील]] १२ [[ज्योतिर्लिंग|ज्योतिर्लिंगांपैकी]] चार [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रात]] आहेत. {| class="wikitable sortable" |- ! ज्योतिर्लिंग !! ठिकाण / जिल्हा !! विशेष वैशिष्ट्य !! नदी / पर्वत |- | [[त्र्यंबकेश्वर ज्योतिर्लिंग मंदिर|त्र्यंबकेश्वर]] || त्र्यंबकेश्वर, [[नाशिक जिल्हा|नाशिक]] || येथे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या तिन्हींचे प्रतीक असलेले तीन लिंगे आहेत. || [[गोदावरी नदी]] / [[ब्रह्मगिरी पर्वत]] |- | [[भीमाशंकर ज्योतिर्लिंग|भीमाशंकर]] || खेड, [[पुणे जिल्हा|पुणे]] || येथील मंदिर नागर शैलीतील असून हे ठिकाण अभयारण्यासाठीही प्रसिद्ध आहे. || [[भीमा नदी]] / सह्याद्री रांगा |- | [[घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग|घृष्णेश्वर]] || वेरूळ, [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा|छत्रपती संभाजीनगर]] || हे १२ वे आणि अंतिम ज्योतिर्लिंग मानले जाते. हे जगप्रसिद्ध [[वेरूळची लेणी|वेरूळ लेण्यां]]जवळ आहे. || शिवालया सरोवर |- | [[परळी वैजनाथ मंदिर|परळी वैजनाथ]] || परळी, [[बीड जिल्हा|बीड]] || येथे दर्शनासाठी स्पर्श करण्याची मुभा आहे. हे वैद्यशास्त्राचे अधिष्ठान मानले जाते. टिप- श्री वैजनाथ देवस्थान १२ ज्योतिर्लिंगपैकी नाही. मूळ वैजनाथ (बैजनाथ) मंदिर झारखंड येथील देवघर येथे आहे. | मेरु पर्वत / वाण नदी |- | [[औंढा नागनाथ मंदिर|औंढा नागनाथ]] || औंढा नागनाथ, [[हिंगोली जिल्हा|हिंगोली]] || हे आठवे ज्योतिर्लिंग असून याची रचना हेमाडपंती स्थापत्यशैलीत आहे. || - |} <small>टीप: * घृष्णेश्वर मंदिराचा जिर्णोद्धार पुण्यश्लोक [[अहिल्यादेवी होळकर]] यांनी केला होता. * ही पाचही ठिकाणे [[महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळ|महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळाच्या]] प्रमुख तीर्थक्षेत्र सर्किटमध्ये येतात. * यांतील बहुतांश मंदिरे ही यादवकालीन किंवा मराठा साम्राज्यातील स्थापत्यशैलीमध्ये बांधलेली आहेत. </small> [[वर्ग:महाराष्ट्रातील ज्योतिर्लिंगे|*]] rwclwp9akuiohbflqs5hiz21s296bn8 2704414 2704374 2026-08-22T09:43:37Z संतोष गोरे 135680 [[Special:Contributions/~2026-45706-13|~2026-45706-13]] ([[User talk:~2026-45706-13|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:अभय नातू|अभय नातू]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2655233 wikitext text/x-wiki [[भारत|भारतातील]] १२ [[ज्योतिर्लिंग|ज्योतिर्लिंगांपैकी]] पाच [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रात]] आहेत. {| class="wikitable sortable" |- ! ज्योतिर्लिंग !! ठिकाण / जिल्हा !! विशेष वैशिष्ट्य !! नदी / पर्वत |- | [[त्र्यंबकेश्वर ज्योतिर्लिंग मंदिर|त्र्यंबकेश्वर]] || त्र्यंबकेश्वर, [[नाशिक जिल्हा|नाशिक]] || येथे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या तिन्हींचे प्रतीक असलेले तीन लिंगे आहेत. || [[गोदावरी नदी]] / [[ब्रह्मगिरी पर्वत]] |- | [[भीमाशंकर ज्योतिर्लिंग|भीमाशंकर]] || खेड, [[पुणे जिल्हा|पुणे]] || येथील मंदिर नागर शैलीतील असून हे ठिकाण अभयारण्यासाठीही प्रसिद्ध आहे. || [[भीमा नदी]] / सह्याद्री रांगा |- | [[घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग|घृष्णेश्वर]] || वेरूळ, [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा|छत्रपती संभाजीनगर]] || हे १२ वे आणि अंतिम ज्योतिर्लिंग मानले जाते. हे जगप्रसिद्ध [[वेरूळची लेणी|वेरूळ लेण्यां]]जवळ आहे. || शिवालया सरोवर |- | [[परळी वैजनाथ मंदिर|परळी वैजनाथ]] || परळी, [[बीड जिल्हा|बीड]] || येथे दर्शनासाठी स्पर्श करण्याची मुभा आहे. हे वैद्यशास्त्राचे अधिष्ठान मानले जाते. || मेरु पर्वत / वाण नदी |- | [[औंढा नागनाथ मंदिर|औंढा नागनाथ]] || औंढा नागनाथ, [[हिंगोली जिल्हा|हिंगोली]] || हे आठवे ज्योतिर्लिंग असून याची रचना हेमाडपंती स्थापत्यशैलीत आहे. || - |} <small>टीप: * घृष्णेश्वर मंदिराचा जिर्णोद्धार पुण्यश्लोक [[अहिल्यादेवी होळकर]] यांनी केला होता. * ही पाचही ठिकाणे [[महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळ|महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळाच्या]] प्रमुख तीर्थक्षेत्र सर्किटमध्ये येतात. * यांतील बहुतांश मंदिरे ही यादवकालीन किंवा मराठा साम्राज्यातील स्थापत्यशैलीमध्ये बांधलेली आहेत. </small> [[वर्ग:महाराष्ट्रातील ज्योतिर्लिंगे|*]] 4yvallp87cme7mpw9iwzatfvesbggyy 0 3205 2704332 2564156 2026-08-22T00:05:57Z नरेश सावे 88037 /* */ 2704332 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका (निःसंदिग्धीकरण)}} {{देश |राष्ट्र_प्रचलित_नाव = अमेरिका |राष्ट्र_अधिकृत_नाव_स्थानिकभाषेमध्ये = United States of America |राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने |राष्ट्र_ध्वज = Flag of the United States.svg |राष्ट्र_चिन्ह = US-GreatSeal-Obverse.svg |राष्ट्र_ध्वज_नाव = स्टार स्पॅंगल्ड बॅनर |राष्ट्र_चिन्ह_नाव = ग्रेट सील |जागतिक_स्थान_नकाशा = United States (orthographic projection).svg |राष्ट्र_नकाशा = <mapframe latitude="39.436193" longitude="-97.382813" zoom="2" width="200" height="100" align="right" /> |ब्रीद_वाक्य = E Pluribus Unum (पारंपरिक; अर्थ : विविधतेत एकता)<br />In God We Trust (अधिकृत, [[इ.स. १९५६|१९५६ पासून]]) |राजधानी_शहर = [[वॉशिंग्टन डी.सी.]] |सर्वात_मोठे_शहर = [[न्यू यॉर्क शहर]] |सरकार_प्रकार = संघीय प्रजासत्ताक |राष्ट्रप्रमुख_नाव = [[डॉनल्ड ट्रम्प]] ([[अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|राष्ट्राध्यक्ष]]) |उपराष्ट्रप्रमुख_नाव = [[जेडी व्हान्स]] |सरन्यायाधीश_नाव = |राष्ट्र_गीत = [[स्टार स्पॅंगल्ड बॅनर]] |राष्ट्र_गान = |स्वातंत्र्यदिवस_दिनांक = ([[ब्रिटन|ब्रिटनपासून]])<br />[[जुलै ४]],[[इ.स. १७७६|१७७६]] (घोषित)<br />[[सप्टेंबर ३]], [[इ.स. १७८३|१७८३]] (मान्यता) |प्रजासत्ताकदिन_दिनांक = |राष्ट्रीय_भाषा = [[इंग्लिश भाषा]] |इतर_प्रमुख_भाषा = [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]] |राष्ट्रीय_चलन = [[अमेरिकन डॉलर]] (USD) |राष्ट्रीय_प्राणी = - |राष्ट्रीय_पक्षी = [[गरुड]] |राष्ट्रीय_फूल = |क्षेत्रफळ_क्रमवारी_क्रमांक = ४ |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = ९६,३१,४२० |क्षेत्रफळ_जलव्याप्त_टक्के = ४.८७ |लोकसंख्या_क्रमवारी_क्रमांक = ३ |लोकसंख्या_वर्ष = २०१० |लोकसंख्या_संख्या = ३४,११,९५,००० |लोकसंख्या_घनता = ३२ |प्रमाण_वेळ = |यूटीसी_कालविभाग = -५ ते -१०/ -४ ते -१० तास |आंतरराष्ट्रीय_दूरध्वनी_क्रमांक = +१ |आंतरजाल_प्रत्यय = .us, .gov, .edu, .mil, .um |जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक = १ |जीडीपी_डॉलरमध्ये = १२.२८ [[निखर्व]] |जीडीपी_राष्ट्रीय_चलनामध्ये = |दरडोई_जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक = ३ |दरडोई_जीडीपी_डॉलरमध्ये = ४१,३९९ |दरडोई_जीडीपी_राष्ट्रीय_चलनामध्ये = }} '''अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने''' किंवा '''युनायटेड स्टेट्स ऑफ अमेरिका''' हा [[उत्तर अमेरिका]] खंडातील एक देश आहे. त्याला '''अमेरिका''' आणि '''युनायटेड स्टेट्स''' ([[संयुक्त संस्थाने]]) या नावानींही ओळखले जाते. अमेरिका हा राज्यकारभाराची लोकशाही प्रणाली मानणारा जगातील क्षेत्रफळाने मोठ्या देशांपैकी प्रमुख असून येथील राज्यप्रणाली '[[अध्यक्षीय लोकशाही][' आहे. अमेरिकेची राजधानी '[[वॉशिंग्टन डी.सी.]]' (वॅाशिंग्टन, डिस्ट्रिक्ट कोलंबिया) येथे आहे. अमेरिकेत ५० राज्ये असून केंद्रीय स्तरावरील [[राष्ट्राध्यक्ष]] हा राष्ट्रप्रमुखपद भूषवतो. भौगोलिकदृष्ट्या [[कॅनडा]], [[मेक्सिको]] हे अमेरिकेचे शेजारी देश आहेत, तसेच अमेरिकेच्या सागरी सीमा [[रशिया]], [[कॅनडा]] व [[बहामाज्]] ह्या देशांना लागून आहेत. अमेरिका आर्थिक व लष्करीदृष्ट्या जगातील सर्वांत बलशाली देश आहे आणि [[संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा समिती]] या महत्त्वाच्या जागतिक समितीमध्ये या देशास [[स्थायी]] सदस्यत्व असून [[नकाराधिकार]] देखील प्राप्त आहे. [[अमेरिकन डॉलर]] हे अमेरिकेचे [[चलन]] आहे. == इतिहास == सुमारे १२,००० ते ४०,००० वर्षांपूर्वी, [[आशिया]] खंडातून [[अलास्का]]मार्गे मूळचे लोक अमेरिका खंडात आले व संपूर्ण दक्षिण व उत्तर अमेरिका खंडात पसरले. त्यांना [[मूळचे अमेरिकन]] (Native American, American Indian किंवा Amerindians) असे म्हणतात. त्यांच्या अनेक भटक्या जमाती अस्तित्वात होत्या. असे असले तरी अमेरीका खंड हा युरोपियन लोकांना माहित नव्हता. १९ नोव्हेंबर १४९३ रोजी [[क्रिस्टोफर कोलंबस]] या युरोपियन दर्यावर्दीला अमेरिकेचा शोध लागला. त्यानंतर [[युरोप|युरोपियन]] लोक अमेरिकेत स्थलांतरित होऊ लागले. [[युरोप|युरोपातून]] आलेल्या अनेक [[साथीचे आजार|साथीच्या रोगांमुळे]] व [[युरोप|युरोपियनांशी]] झालेल्या संघर्षांमध्ये जवळजवळ ९५ टक्के मूळचे अमेरिकन लोक मृत्युमुखी पडले. [[युरोपियन]] लोकांच्या मोठ्या प्रमाणातील [[स्थलांतर|स्थलांतरामुळे]] त्यांचे प्राबल्य कमी होऊन ती भूमी [[युरोपियन अमेरिकन]] लोकांच्या ताब्यात गेली व [[मूळ अमेरिकन]] लोकांना छोट्या [[आरक्षित क्षेत्र|आरक्षित क्षेत्रांमध्ये]] राहावे लागले. [[४ जुलै]], [[इ.स. १७७६]] रोजी अमेरिकेला [[ब्रिटन]]पासून [[स्वातंत्र्य]] मिळाले. अमेरिका ही प्रथमपासूनच अनेक राज्यांमध्ये विभागलेली होती. सुरुवातीला पूर्व किनाऱ्यावरील १३ राज्यांमधील अमेरिका हळूहळू पश्चिमेकडे प्रसरत गेली. पश्चिम भागावर हक्क सांगणारे, स्पेन, फ्रान्स, रशिया, मेक्सिको, चिनी स्थलांतरित व स्थानिक अमेरिकन यांचा सर्वांचा लष्करी सामर्थ्याने विरोध मोडून काढत एकामागून एक राज्ये अमेरिकेला जोडत गेली व जगातील एक समर्थ देश म्हणून अमेरिका उदयास आली. याच काळात प्रचंड भूभागाच्या उपलब्धीने कच्च्या मालाचा मोठा पुरवठादार म्हणून अमेरिकेची जागतिक स्तरावर ओळख निर्माण झाली. अन्नधान्ये, खनिज उत्पादने, जंगल उत्पादने, कापूस, तंबाखू यांचा प्रमुख निर्यातदार म्हणून अमेरिकाची भरभराट होऊ लागली. एवढ्या मोठ्या भूभागावर कामासाठी माणसे कमी पडत म्हणून आफ्रिकेतून गुलाम आणण्याची पद्धत सुरू झाली. प्रत्येकाला काम व स्वतःची जमीन या आशेने असाम्राज्यवादी युरोपीय देशातूनही मोठ्या प्रमाणावर अमेरिकेत स्थलांतर सुरू झाले. अशा प्रकारे अमेरिका हा एक स्थलांतरितांचा देश बनला. सन १८६० च्या दशकात अमेरिकेत अब्राहम लिंकनच्या सरकारने गुलामगिरीची प्रथा नष्ट करण्याचा निर्णय घेतला. याचा दक्षिणेकडील शेतीप्रधान राज्यांनी कडवा विरोध केला व अमेरिकेपासून वेगळे असे स्वतंत्र राज्यांमध्ये रहाण्याचा निर्णय घेतला. शेतीप्रधान मालावर ब्रिटन व फ्रान्ससारखे देश गरजू असल्याने ते युद्धात आपल्याला मदत करतील असा अंदाज होता. अब्राहम लिंकनच्या सरकारने देशाची फाळणी वाचवण्यासाठी हा सशस्त्र विरोध मोडून काढण्याचे ठरवले. याचा परिणती मानवी इतिहासातील सर्वाधिक रंक्तरंजित गृहयुद्धात झाली. याला [[अमेरिकन यादवी युद्ध]] असे म्हणतात. अमेरिकन गृहयुद्धात प्रचंड जीवित हानी झाली. हे युद्ध उत्तरेकडील राज्ये विरुद्ध दक्षिणेकडील राज्ये असे झाले. रॉबर्ट लींच्या नेतृत्वाखाली दक्षिणेकडील राज्यांनी सामर्थ्यशाली उत्तरेला जबरदस्त आव्हान दिले. जवळपास १० लाख लोक या युद्धात कामी आले. उत्तरेने शेवटी या युद्धावर नियंत्रण मिळवून हे बंड मोडून काढले. अब्राहम लिंकन यांची काही काळाने हत्या झाली. युद्धानंतर अमेरिकेत मोठ्या प्रमाणावर सामाजिक बदल घडून आले. गुलामगिरी हळूहळू सर्व राज्यांत संपवण्यात आली. युरोपप्रमाणेच अमेरिकेने उद्योगीकरण ,शास्त्रीय व सामाजिक सुधारणांचा अंगिकार करून झपाट्याने आर्थिक प्रगती केली. == प्रशासकीय संरचना == अमेरिकची राज्य संस्था ही फेडरेशन (इंग्लिश: federation) स्वरूपाची आहे. राज्यविभागणीची ही पद्धत भारतीय राज्यविभागणीपेक्षा मूलत: वेगळी आहे. भारतीय राज्ये ही स्वातंत्र्योत्तर बहुतांशी एकसंध देशाची, प्रशासकीय उद्देशाने, भाषावार रचना आखणी करून अस्तित्वात आली. ह्याउलट, अमेरिकन राज्ये ही मूलत: वेगवेगळ्या वसाहती होत्या व ह्या वसाहतींनी एकत्र येऊन नवीन इंग्लंडहून स्वतंत्र होऊन सार्वभौम देश स्थापन केला. १७७६ सालच्या मूळ अमेरिकन स्वातंत्र्याच्या वेळेस १३ वसाहतींनी राज्य म्हणून स्वघोषणा करून संयुक्त संस्थानांची स्थापना केली. इतर बहुतांश राज्ये ही १८व्या व १९व्या शतकात या संघास येऊन मिळाली. अलास्का भूभाग हा रशियाकडून १८६७ साली खरेदी केला व अनेक प्रशासकीय घडामोडींनंतर १९५९ साली ४९वे राज्य म्हणून संघात सामील झाला. अमेरिका घटनात्मक प्रातिनिधिक लोकशाही देश आहे. अमेरिकन संघटना हे सर्वोच्च कायदाप्रमाण आहे. अमेरिकन प्रशासन संस्था "फेडरल" (राष्ट्रीय) (Federal), राज्य व स्थानिक अश्या पातळ्यांमध्ये विभागलेले आहे. राष्ट्रीय प्रशासनाच्या संसद, अध्यक्ष व न्याय ह्या तीन शाखा आहेत. संघटनेने अतिशय जाणीवपूर्वक ह्या तीन शाखांची रचना सत्तेचा समतोल राखण्यासाठी केली आहे. === राष्ट्राध्यक्ष === ५० राज्यातील नागरिक संयुक्त संस्थानांचा (अमेरिकेचा) अध्यक्ष निवडतात. निवडून येण्यासाठी उमेदवारास ५३८ पैकी २७० मते मिळवावी लागतात. ही ५३८ मते ५० राज्यांत विभाजित झाली आहेत. प्रत्येक राज्यास त्या राज्याच्या अमेरिकन संसदेतील (काँग्रेस) प्रतिनिधींच्या संख्येइतकी मते आहेत. काँग्रेसमध्ये प्रत्येक राज्याचे २ प्रतिनिधी 'सेनेट' सभागृहामध्ये असतात व लोकसंख्येच्या प्रमाणानुसार काही प्रतिनिधी 'हाऊस ऑफ रिप्रेझेंटेटिव्ह्ज' मध्ये असतात. त्यामुळे प्रत्येक राज्यास (२ + 'हाऊस ऑफ रिप्रेझेंटेटिव्ह्ज'मधील प्रतिनिधी) इतकी मते मिळतात. उदा. उत्तर डाकोटास ३ (२+१) तर कॅलिफोर्नियास ५५ (२+५३) मते आहेत. प्रत्येक राज्यातील सगळी मते एकाच उमेदवारास मिळतात (काही अपवाद वगळता). ही मते मिळविण्यासाठी उमेदवारास त्या राज्यात साधे बहुमत मिळवावे लागते. राष्ट्राध्यक्षपदाचा कार्यकाल ४ वर्षे असून, राज्यघटनेनुसार कोणतीही व्यक्ती राष्ट्राध्यक्षपदावर दोन पूर्ण कार्यकालांहून अधिक वेळ राहू शकत नाही. == काँग्रेस == अमेरिकन काँग्रेस ही अमेरिकन संयुक्त संस्थानातील (अमेरिकेतील) केंद्रीय कायदेसंस्था आहे. अमेरिकन काँग्रेसमध्ये [[अमेरिकेचे प्रतिनिधिगृह|हाऊस ऑफ रिप्रेझेंटेटिव्ह्ज्]] (कनिष्ठ सभागृह) व [[अमेरिकेची सेनेट|सेनेट]] (वरिष्ठ सभागृह) ही दोन सभागृहे आहेत. काँग्रेस ही अमेरिकन केंद्रीय स्तरावरील मुख्य घटनात्मक संस्था आहे. राष्ट्रीय स्तरावरील बहुतांश विषयांसंबंधीचे अधिकार काँग्रेसकडे असून त्यात राष्ट्रीय स्तरावरील कायदे संमत करणे, व्यापार, कर इत्यादींबाबत धोरणे निश्चित करणे, युद्धाची घोषणा करणे ह्यांचा समावेश होतो. दोनही सभागृहांचे कार्यालय [[वॉशिंग्टन डी.सी.]] येथील [[वॉशिंग्टन कॅपिटॉल|कॅपिटॉल]] नावाच्या इमारतीत आहे. == ५० राज्ये == {{मुख्य|अमेरिकेची राज्ये}} संयुक्त अमेरिका देशात ५० राज्ये (संस्थाने) आहेत. ह्यांपैकी [[अलास्का]] व [[हवाई]] वगळता बाकी ४८ राज्ये एकसंध आहेत. [[डेलावेर]] हे संयुक्त अमेरिकेत (American Union) दाखल झालेले पहिले (७ डिसेंबर १७८७), तर हवाई हे ५०वे व शेवटचे (२१ ऑगस्ट १९५९) राज्य आहे. क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने अलास्का हे सर्वांत मोठे (६,६३६२६७ चौरस मैल, १७,१७,८५४ चौरस किमी आकारमानाचे) तर [[ऱ्होड आयलंड]] हे सर्वांत लहान (१,५४५ चौरस मैल, ४,००२ चौरस किमी आकारमानाचे) राज्य आहे. [[कॅलिफोर्निया]] हे सर्वांत अधिक लोकसंख्येचे (३,६५,५३,२१५) तर [[वायोमिंग]] हे सर्वांत कमी लोकसंख्येचे (५,२२,८३०) राज्य आहे. प्रत्येक राज्य हे अनेक काउंट्यामध्ये (किंवा तत्सम प्रशासकीय प्रभागात) विभागलेले असते. प्रत्येक काउंटीचे प्रशासकीय केन्द्र असते. पन्नास राज्यांमध्ये [[अमेरिकेच्या काउंट्यांची यादी|एकूण ३,००७ काउंट्या]] आहेत. यांशिवाय २३६ काउंटी स्तराचे प्रभाग आहेत. == अर्थव्यवस्था == अमेरिका देश आर्थिक आघाडीवर सर्वांत बलाढ्य मानला जातो. देशाचा [[वार्षिक सकल उत्पन्न|वार्षिक सकल उत्पन्नात]] जगात पहिला क्रमांक आहे. अमेरिकेचा पहिला क्रमांक होण्यात या देशाची लोकसंख्या आकार व मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध असलेली नैसर्गिक साधनसंपत्ती हे आहे. याच जोडीला अमेरिकेने शास्त्रीय सुधारणांचा अंगिकार करून [[विज्ञान]] व तंत्रज्ञानात स्वतःला अग्रेसर ठेवले आहे. सध्या सर्वाधिक शोध अमेरिकेत लागतात. तसेच २०व्या शतकातील जवळपास सर्वच महत्त्वाचे शोध अमेरिकेत लागले. लोकसंख्येत अमेरिकेचा जगात तिसरा क्रंमाक आहे, लोकसंख्येचा मोठा भाग हा मध्यमवर्गीय असून श्रीमंत व अतिश्रीमंत लोकांचीही संख्या लक्षणीय आहे. हा लोकसंख्येचा मोठा भाग अमेरिकेची मोठी क्रयशीलता दर्शवतात. अमेरिकेत तयार उत्पादनांना अमेरिकेतच मोठ्या प्रमाणावर बाजारपेठ उपलब्ध होते. अमेरिकन अर्थव्यवस्था ही टोकाची [[भांडवलशाही]] (Extreme Capitalistic) अर्थव्यवस्था मानली जाते. या टोकाच्या भांडवलशाहीमुळे अमेरिकेत व्यापार अतिशय भरभराटीस आला, जास्तीजास्त नफा कमवण्याच्या दृष्टीने व्यापाराचे जागतिकीकरण करण्यात अमेरिकन अर्थव्यवस्था आघाडीवर होती. परंतु गेल्या काही वर्षात याच भांडवलशाहीचे दुष्परिणाम अमेरिकन अर्थव्यवस्थेवर दिसू लागले आहेत. २००८ मध्ये [[सबप्राईम संकट|सबप्राईम संकटानंतर]] [[लेहमन ब्रदर्स]] या मोठ्या कंपनीने [[दिवाळखोर]] जाहीर केले व त्यानंतर आलेल्या [[आर्थिक मंदी|मंदीने]] संपूर्ण जगाला ग्रासले आहे. कामगार कपातीचे नियम, सामाजिक सुरक्षितता, [[आरोग्य विमा|आरोग्य विम्याच्या]] बाबतीतील नियम हे भांडवलदारांच्या बाजूने असल्याने अमेरिकेतील सामान्य मध्यमवर्गात [[बेकारी]] व चिंतेचे वातावरण आहे. वाहन उद्योग हा अमेरिकेतील सर्वांत मोठा उद्योग आहे. दर-माणशी ०.७५ वहाने हे अमेरिकेतील वाहनांचे प्रमाण आहे जे जगात सर्वाधिक आहे<ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries_by_vehicles_per_capita दरडोई वाहने देशाप्रमाणे]</ref>. गाड्यांचा खप वाढण्यामागे या देशाचे प्रचंड आकारमान कारणीभूत आहे. राज्यांचे आकारमान व शहरांचे अंतर प्रचंड असल्याने युरोपसारखी सार्वजनिक दळणवळणाची साधने अमेरिकेत विकसित झाली नाहीत. शिवाय हवामानही थंड असल्याने विसाव्या शतकात मोटारगाड्यांचा खप प्रचंड वाढला जो आजतागायत आहे. फोर्ड, जनरल मोटोर्स ही अमेरिकन उत्पादने प्रसिद्ध आहेत. अमेरिकेत [[जर्मन वाहन उत्पादक|जर्मन]] व [[जपानी वाहन उत्पादक|जपानी]] गाड्यादेखील चांगल्याच खपतात. वाहन उद्योगाखालोखाल [[युद्ध सामग्री]] हा अमेरिकेतील सर्वांत जास्त [[नफा]] मिळवून देणारा उद्योग आहे. दुसऱ्या महायुद्धानंतर शीत युद्धाच्या काळात रशियाविरुद्ध सामरिक वर्चस्व मिळवण्याच्या प्रयत्नात अमेरिकेने मोठ्या प्रमाणात संशोधन करून विविध प्रकारची अस्त्रे, शस्त्रे, [[क्षेपणास्त्रे]], [[विमाने]], [[युद्धनौका]], पाणबुड्या यांच्यांत शोध लावत वर्चस्व प्रस्थापित केले जे नजीकच्या काळात कोणाला मिळवता येईल असे दिसत नाही. अमेरिका हा देश शस्त्रांस्त्रांचा जगातील सर्वांत मोठा निर्यातदार आहे. == वस्तीविभागणी == {{main|अमेरिकेची वस्तीविभागणी|अमेरिकेला स्थलांतर}} [[चित्र:Census-2000-Data-Top-US-Ancestries-by-County-1396x955.png|thumb|right|२००० साली अमेरिकेतील राहणाऱ्या लोकांची मूळ देशानुसार विभागणी]] अमेरिकेच्या जनगणना संस्थेच्या अंदाजानुसार अमेरिकेची लोकसंख्या ३०,६३,६०,००० इतकी आहे.<ref name="POP">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.census.gov/population/www/popclockus.html|प्रकाशक=U.S. Census Bureau]|title=U.S. POPClock Projection}}</ref> पैकी १ कोटी १२ लाख व्यक्ती अनधिकृतरीत्या तेथे राहतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा = http://www.cis.org/articles/2008/back808.pdf| लेखक = Camarota, Steven A., and Karen Jensenius| title = Homeward Bound: Recent Immigration Enforcement and the Decline in the Illegal Alien Population| month = July| वर्ष = 2008| प्रकाशक = Center for Immigration Studies| अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2008-08-06| archive-date = 2008-08-09| archive-url = https://web.archive.org/web/20080809030605/http://www.cis.org/articles/2008/back808.pdf| url-status = dead}}</ref> २०१० च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या ३०,८७,४५,५३८ इतकी आहे. लोकसंख्येनुसार अमेरिका चीन व भारतानंतर तिसऱ्या क्रमांकाचा देश आहे. येथील लोकसंख्येच्या वाढीचा वार्षिक दर ०.८९% आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ee.html| title = European Union| प्रकाशक = CIA| कृती = The World Factbook| दिनांक = 2007-05-31| अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-06-15| archive-date = 2020-06-11| archive-url = https://web.archive.org/web/20200611111527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ee.html| url-status = dead}}</ref> जन्मदर दरहजारी १४.१६ आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html| title = Rank Order—Birth Rate| प्रकाशक = CIA| कृती = The World Factbook| दिनांक = 2007-05-31| अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-06-13| archive-date = 2013-03-09| archive-url = https://web.archive.org/web/20130309174328/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html| url-status = dead}}</ref> २००७ च्या आर्थिक वर्षात १०,५०,००० व्यक्तींना अमेरिकेत कायम वास्तव्य करण्यास मुभा देण्यात आली. गेल्या वीस वर्षांत येथे स्थलांतरित होणारे बहुसंख्या मेक्सिकन आहेत. १९९८पासून भारत, चीन व फिलिपाईन्स येथूनही लोक मोठ्या प्रमाणात स्थलांतर झाले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.dhs.gov/ximgtn/statistics/publications/LPR07.shtm|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20100319010315/http://www.dhs.gov/files/statistics/publications/LPR07.shtm|विदा दिनांक=2010-03-19|title=Persons Obtaining Legal Permanent Resident Status by Region and Country of Birth: Fiscal Years 1998 to 2007 (Table 3)|प्रकाशक=U.S. Dept. of Homeland Security|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-09-06|url-status=live}}</ref> ज्याची लोकसंख्या पुढील काही दशकांत वाढण्याचा अंदाज आहे असा जगातील प्रगत देशांतील अमेरिका हा एकमेव देश आहे.<ref name="PRC">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.prcdc.org/summaries/uspopperspec/uspopperspec.html|title=Executive Summary: A Population Perspective of the United States|प्रकाशक=Population Resource Center|month=May|वर्ष=2000|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-12-20|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20070604165856/http://www.prcdc.org/summaries/uspopperspec/uspopperspec.html|विदा दिनांक=2007-06-04|url-status=dead}}</ref> == क्रीडा == {{Main|अमेरिकेतील क्रीडा}} [[चित्र:Shea Smith-edit1.jpg|thumb|फुटबॉलचा खेळाडू सहकाऱ्याला पास देताना]] १९ व्या शतकापासून [[बेसबॉल]] हा अमेरिकेचा [[राष्ट्रीय खेळ]] मानला जातो. अमेरिकन [[फुटबॉल]], [[बास्केटबॉल]] व बर्फावरील हॉकी हे अमेरिकेतील सर्वांत लोकप्रिय व्यावसायिक खेळ आहेत. सध्या कॉलेज फुटबॉल व कॉलेज बास्केटबॉल हे अमेरिकेन विद्यार्थ्यांमधील सर्वाधिक लोकप्रिय खेळ आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Professional Football Widens Its Lead Over Baseball as Nation's Favorite Sport|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090104143529/http://www.harrisinteractive.com/harris_poll/index.asp?PID=337|archive-date=2009-01-04|दुवा=http://www.harrisinteractive.com/harris_poll/index.asp?PID=337|दिनांक=2002-10-30|प्रकाशक=Harris Interactive|लेखक=Krane, David K.|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-09-14}} Maccambridge, Michael (2004). ''America's Game : The Epic Story of How Pro Football Captured a Nation''. New York: Random House. ISBN 0-375-50454-0.</ref> मुष्टियुद्ध व घोड्यांची शर्यत हे एकेकाळी सर्वाधिक लोकप्रिय वैयक्तिक खेळा होते परंतु हळूहळू त्यांची जागा गोल्फ व गाड्यांच्या रेसिंगने घेतली. युरोपातील फुटबॉल जो अमेरिकेत सॉकर म्हणून ओळखला जातो त्यामानाने कमी लोकप्रिय आहे व प्रामुख्याने युवा खेळांडूंमध्ये खेळला जातो. टेनिसचीपण लोकप्रियता बरीच आहे. अमेरिकेतील बऱ्याचशा खेळांचे मूळ युरोपीय खेळांमध्ये आहे. परंतु बास्केटबॉल, व्हॉलीबॉल स्केटबोर्डिंग, स्नोबोर्डिंग चिअरलीडिंग हे अमेरिकेत जन्मलेले खेळ आहेत. सर्फिंग हा खेळ अमेरिकेत युरोपीय लोक येण्याआगोदर अस्तित्वात होता. अमेरिकेत आजवर सर्वांत जास्त आठ ऑलिंपिक स्पर्धा भरवल्या गेल्या आहेत व अमेरिकेनेच त्या स्पर्धांत कोणत्याही देशापेक्षा जास्त पदके मिळवली आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=All-Time Medal Standings, 1896–2004 | प्रकाशक = Information Please|दुवा=http://www.infoplease.com/ipsa/A0115108.html | अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-06-14}} {{संकेतस्थळ स्रोत|title=Distribution of Medals—2008 Summer Games| प्रकाशक = Fact Monster|दुवा=http://www.factmonster.com/sports/olympics/2008/distribution-medals-summer-games.html| अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-09-02}}</ref> तर हिवाळी ऑलिंपिक मध्ये २१६ पदके मिळवली आहेत व सद्यस्थितीत दुसऱ्या क्रमांकावर आहे..<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=All-Time Medal Standings, 1924–2006 |प्रकाशक=Information Please |दुवा=http://www.infoplease.com/ipsa/A0115207.html |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-06-14}} Norway is first; the Soviet Union is third, and would be second if its medal count was combined with Russia's.</ref>{{clear}} ==अमेरिकेवरील मराठी पुस्तके== * अमेरिकी राष्ट्रपती ([[अतुल कहाते]]) * पुन्हा यांकीजच्या देशात (डाॅ. अच्युत बन) == पर्यटन स्थळे == [[नायगारा धबधबे|नायगारा धबधबे (नायगारा फॉल्स)]] == संदर्भ आणि नोंदी == <references /> {{अमेरिका खंडातील देश}} [[वर्ग:अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|*]] [[वर्ग:उत्तर अमेरिका]] [[वर्ग:जी-२० सदस्य देश]] r2nltyosick6eq49cs2vpqv44osx31q 2704333 2704332 2026-08-22T00:06:54Z नरेश सावे 88037 /* */ 2704333 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका (निःसंदिग्धीकरण)}} {{देश |राष्ट्र_प्रचलित_नाव = अमेरिका |राष्ट्र_अधिकृत_नाव_स्थानिकभाषेमध्ये = United States of America |राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने |राष्ट्र_ध्वज = Flag of the United States.svg |राष्ट्र_चिन्ह = US-GreatSeal-Obverse.svg |राष्ट्र_ध्वज_नाव = स्टार स्पॅंगल्ड बॅनर |राष्ट्र_चिन्ह_नाव = ग्रेट सील |जागतिक_स्थान_नकाशा = United States (orthographic projection).svg |राष्ट्र_नकाशा = <mapframe latitude="39.436193" longitude="-97.382813" zoom="2" width="200" height="100" align="right" /> |ब्रीद_वाक्य = E Pluribus Unum (पारंपरिक; अर्थ : विविधतेत एकता)<br />In God We Trust (अधिकृत, [[इ.स. १९५६|१९५६ पासून]]) |राजधानी_शहर = [[वॉशिंग्टन डी.सी.]] |सर्वात_मोठे_शहर = [[न्यू यॉर्क शहर]] |सरकार_प्रकार = संघीय प्रजासत्ताक |राष्ट्रप्रमुख_नाव = [[डॉनल्ड ट्रम्प]] ([[अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|राष्ट्राध्यक्ष]]) |उपराष्ट्रप्रमुख_नाव = [[जेडी व्हान्स]] |सरन्यायाधीश_नाव = |राष्ट्र_गीत = [[स्टार स्पॅंगल्ड बॅनर]] |राष्ट्र_गान = |स्वातंत्र्यदिवस_दिनांक = ([[ब्रिटन|ब्रिटनपासून]])<br />[[जुलै ४]],[[इ.स. १७७६|१७७६]] (घोषित)<br />[[सप्टेंबर ३]], [[इ.स. १७८३|१७८३]] (मान्यता) |प्रजासत्ताकदिन_दिनांक = |राष्ट्रीय_भाषा = [[इंग्लिश भाषा]] |इतर_प्रमुख_भाषा = [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]] |राष्ट्रीय_चलन = [[अमेरिकन डॉलर]] (USD) |राष्ट्रीय_प्राणी = - |राष्ट्रीय_पक्षी = [[गरुड]] |राष्ट्रीय_फूल = |क्षेत्रफळ_क्रमवारी_क्रमांक = ४ |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = ९६,३१,४२० |क्षेत्रफळ_जलव्याप्त_टक्के = ४.८७ |लोकसंख्या_क्रमवारी_क्रमांक = ३ |लोकसंख्या_वर्ष = २०१० |लोकसंख्या_संख्या = ३४,११,९५,००० |लोकसंख्या_घनता = ३२ |प्रमाण_वेळ = |यूटीसी_कालविभाग = -५ ते -१०/ -४ ते -१० तास |आंतरराष्ट्रीय_दूरध्वनी_क्रमांक = +१ |आंतरजाल_प्रत्यय = .us, .gov, .edu, .mil, .um |जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक = १ |जीडीपी_डॉलरमध्ये = १२.२८ [[निखर्व]] |जीडीपी_राष्ट्रीय_चलनामध्ये = |दरडोई_जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक = ३ |दरडोई_जीडीपी_डॉलरमध्ये = ४१,३९९ |दरडोई_जीडीपी_राष्ट्रीय_चलनामध्ये = }} '''अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने''' किंवा '''युनायटेड स्टेट्स ऑफ अमेरिका''' हा [[उत्तर अमेरिका]] खंडातील एक देश आहे. त्याला '''अमेरिका''' आणि '''युनायटेड स्टेट्स''' ([[संयुक्त संस्थाने]]) या नावानींही ओळखले जाते. अमेरिका हा राज्यकारभाराची लोकशाही प्रणाली मानणारा जगातील क्षेत्रफळाने मोठ्या देशांपैकी प्रमुख असून येथील राज्यप्रणाली '[[अध्यक्षीय लोकशाही]]' आहे. अमेरिकेची राजधानी '[[वॉशिंग्टन डी.सी.]]' (वॅाशिंग्टन, डिस्ट्रिक्ट कोलंबिया) येथे आहे. अमेरिकेत ५० राज्ये असून केंद्रीय स्तरावरील [[राष्ट्राध्यक्ष]] हा राष्ट्रप्रमुखपद भूषवतो. भौगोलिकदृष्ट्या [[कॅनडा]], [[मेक्सिको]] हे अमेरिकेचे शेजारी देश आहेत, तसेच अमेरिकेच्या सागरी सीमा [[रशिया]], [[कॅनडा]] व [[बहामाज्]] ह्या देशांना लागून आहेत. अमेरिका आर्थिक व लष्करीदृष्ट्या जगातील सर्वांत बलशाली देश आहे आणि [[संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा समिती]] या महत्त्वाच्या जागतिक समितीमध्ये या देशास [[स्थायी]] सदस्यत्व असून [[नकाराधिकार]] देखील प्राप्त आहे. [[अमेरिकन डॉलर]] हे अमेरिकेचे [[चलन]] आहे. == इतिहास == सुमारे १२,००० ते ४०,००० वर्षांपूर्वी, [[आशिया]] खंडातून [[अलास्का]]मार्गे मूळचे लोक अमेरिका खंडात आले व संपूर्ण दक्षिण व उत्तर अमेरिका खंडात पसरले. त्यांना [[मूळचे अमेरिकन]] (Native American, American Indian किंवा Amerindians) असे म्हणतात. त्यांच्या अनेक भटक्या जमाती अस्तित्वात होत्या. असे असले तरी अमेरीका खंड हा युरोपियन लोकांना माहित नव्हता. १९ नोव्हेंबर १४९३ रोजी [[क्रिस्टोफर कोलंबस]] या युरोपियन दर्यावर्दीला अमेरिकेचा शोध लागला. त्यानंतर [[युरोप|युरोपियन]] लोक अमेरिकेत स्थलांतरित होऊ लागले. [[युरोप|युरोपातून]] आलेल्या अनेक [[साथीचे आजार|साथीच्या रोगांमुळे]] व [[युरोप|युरोपियनांशी]] झालेल्या संघर्षांमध्ये जवळजवळ ९५ टक्के मूळचे अमेरिकन लोक मृत्युमुखी पडले. [[युरोपियन]] लोकांच्या मोठ्या प्रमाणातील [[स्थलांतर|स्थलांतरामुळे]] त्यांचे प्राबल्य कमी होऊन ती भूमी [[युरोपियन अमेरिकन]] लोकांच्या ताब्यात गेली व [[मूळ अमेरिकन]] लोकांना छोट्या [[आरक्षित क्षेत्र|आरक्षित क्षेत्रांमध्ये]] राहावे लागले. [[४ जुलै]], [[इ.स. १७७६]] रोजी अमेरिकेला [[ब्रिटन]]पासून [[स्वातंत्र्य]] मिळाले. अमेरिका ही प्रथमपासूनच अनेक राज्यांमध्ये विभागलेली होती. सुरुवातीला पूर्व किनाऱ्यावरील १३ राज्यांमधील अमेरिका हळूहळू पश्चिमेकडे प्रसरत गेली. पश्चिम भागावर हक्क सांगणारे, स्पेन, फ्रान्स, रशिया, मेक्सिको, चिनी स्थलांतरित व स्थानिक अमेरिकन यांचा सर्वांचा लष्करी सामर्थ्याने विरोध मोडून काढत एकामागून एक राज्ये अमेरिकेला जोडत गेली व जगातील एक समर्थ देश म्हणून अमेरिका उदयास आली. याच काळात प्रचंड भूभागाच्या उपलब्धीने कच्च्या मालाचा मोठा पुरवठादार म्हणून अमेरिकेची जागतिक स्तरावर ओळख निर्माण झाली. अन्नधान्ये, खनिज उत्पादने, जंगल उत्पादने, कापूस, तंबाखू यांचा प्रमुख निर्यातदार म्हणून अमेरिकाची भरभराट होऊ लागली. एवढ्या मोठ्या भूभागावर कामासाठी माणसे कमी पडत म्हणून आफ्रिकेतून गुलाम आणण्याची पद्धत सुरू झाली. प्रत्येकाला काम व स्वतःची जमीन या आशेने असाम्राज्यवादी युरोपीय देशातूनही मोठ्या प्रमाणावर अमेरिकेत स्थलांतर सुरू झाले. अशा प्रकारे अमेरिका हा एक स्थलांतरितांचा देश बनला. सन १८६० च्या दशकात अमेरिकेत अब्राहम लिंकनच्या सरकारने गुलामगिरीची प्रथा नष्ट करण्याचा निर्णय घेतला. याचा दक्षिणेकडील शेतीप्रधान राज्यांनी कडवा विरोध केला व अमेरिकेपासून वेगळे असे स्वतंत्र राज्यांमध्ये रहाण्याचा निर्णय घेतला. शेतीप्रधान मालावर ब्रिटन व फ्रान्ससारखे देश गरजू असल्याने ते युद्धात आपल्याला मदत करतील असा अंदाज होता. अब्राहम लिंकनच्या सरकारने देशाची फाळणी वाचवण्यासाठी हा सशस्त्र विरोध मोडून काढण्याचे ठरवले. याचा परिणती मानवी इतिहासातील सर्वाधिक रंक्तरंजित गृहयुद्धात झाली. याला [[अमेरिकन यादवी युद्ध]] असे म्हणतात. अमेरिकन गृहयुद्धात प्रचंड जीवित हानी झाली. हे युद्ध उत्तरेकडील राज्ये विरुद्ध दक्षिणेकडील राज्ये असे झाले. रॉबर्ट लींच्या नेतृत्वाखाली दक्षिणेकडील राज्यांनी सामर्थ्यशाली उत्तरेला जबरदस्त आव्हान दिले. जवळपास १० लाख लोक या युद्धात कामी आले. उत्तरेने शेवटी या युद्धावर नियंत्रण मिळवून हे बंड मोडून काढले. अब्राहम लिंकन यांची काही काळाने हत्या झाली. युद्धानंतर अमेरिकेत मोठ्या प्रमाणावर सामाजिक बदल घडून आले. गुलामगिरी हळूहळू सर्व राज्यांत संपवण्यात आली. युरोपप्रमाणेच अमेरिकेने उद्योगीकरण ,शास्त्रीय व सामाजिक सुधारणांचा अंगिकार करून झपाट्याने आर्थिक प्रगती केली. == प्रशासकीय संरचना == अमेरिकची राज्य संस्था ही फेडरेशन (इंग्लिश: federation) स्वरूपाची आहे. राज्यविभागणीची ही पद्धत भारतीय राज्यविभागणीपेक्षा मूलत: वेगळी आहे. भारतीय राज्ये ही स्वातंत्र्योत्तर बहुतांशी एकसंध देशाची, प्रशासकीय उद्देशाने, भाषावार रचना आखणी करून अस्तित्वात आली. ह्याउलट, अमेरिकन राज्ये ही मूलत: वेगवेगळ्या वसाहती होत्या व ह्या वसाहतींनी एकत्र येऊन नवीन इंग्लंडहून स्वतंत्र होऊन सार्वभौम देश स्थापन केला. १७७६ सालच्या मूळ अमेरिकन स्वातंत्र्याच्या वेळेस १३ वसाहतींनी राज्य म्हणून स्वघोषणा करून संयुक्त संस्थानांची स्थापना केली. इतर बहुतांश राज्ये ही १८व्या व १९व्या शतकात या संघास येऊन मिळाली. अलास्का भूभाग हा रशियाकडून १८६७ साली खरेदी केला व अनेक प्रशासकीय घडामोडींनंतर १९५९ साली ४९वे राज्य म्हणून संघात सामील झाला. अमेरिका घटनात्मक प्रातिनिधिक लोकशाही देश आहे. अमेरिकन संघटना हे सर्वोच्च कायदाप्रमाण आहे. अमेरिकन प्रशासन संस्था "फेडरल" (राष्ट्रीय) (Federal), राज्य व स्थानिक अश्या पातळ्यांमध्ये विभागलेले आहे. राष्ट्रीय प्रशासनाच्या संसद, अध्यक्ष व न्याय ह्या तीन शाखा आहेत. संघटनेने अतिशय जाणीवपूर्वक ह्या तीन शाखांची रचना सत्तेचा समतोल राखण्यासाठी केली आहे. === राष्ट्राध्यक्ष === ५० राज्यातील नागरिक संयुक्त संस्थानांचा (अमेरिकेचा) अध्यक्ष निवडतात. निवडून येण्यासाठी उमेदवारास ५३८ पैकी २७० मते मिळवावी लागतात. ही ५३८ मते ५० राज्यांत विभाजित झाली आहेत. प्रत्येक राज्यास त्या राज्याच्या अमेरिकन संसदेतील (काँग्रेस) प्रतिनिधींच्या संख्येइतकी मते आहेत. काँग्रेसमध्ये प्रत्येक राज्याचे २ प्रतिनिधी 'सेनेट' सभागृहामध्ये असतात व लोकसंख्येच्या प्रमाणानुसार काही प्रतिनिधी 'हाऊस ऑफ रिप्रेझेंटेटिव्ह्ज' मध्ये असतात. त्यामुळे प्रत्येक राज्यास (२ + 'हाऊस ऑफ रिप्रेझेंटेटिव्ह्ज'मधील प्रतिनिधी) इतकी मते मिळतात. उदा. उत्तर डाकोटास ३ (२+१) तर कॅलिफोर्नियास ५५ (२+५३) मते आहेत. प्रत्येक राज्यातील सगळी मते एकाच उमेदवारास मिळतात (काही अपवाद वगळता). ही मते मिळविण्यासाठी उमेदवारास त्या राज्यात साधे बहुमत मिळवावे लागते. राष्ट्राध्यक्षपदाचा कार्यकाल ४ वर्षे असून, राज्यघटनेनुसार कोणतीही व्यक्ती राष्ट्राध्यक्षपदावर दोन पूर्ण कार्यकालांहून अधिक वेळ राहू शकत नाही. == काँग्रेस == अमेरिकन काँग्रेस ही अमेरिकन संयुक्त संस्थानातील (अमेरिकेतील) केंद्रीय कायदेसंस्था आहे. अमेरिकन काँग्रेसमध्ये [[अमेरिकेचे प्रतिनिधिगृह|हाऊस ऑफ रिप्रेझेंटेटिव्ह्ज्]] (कनिष्ठ सभागृह) व [[अमेरिकेची सेनेट|सेनेट]] (वरिष्ठ सभागृह) ही दोन सभागृहे आहेत. काँग्रेस ही अमेरिकन केंद्रीय स्तरावरील मुख्य घटनात्मक संस्था आहे. राष्ट्रीय स्तरावरील बहुतांश विषयांसंबंधीचे अधिकार काँग्रेसकडे असून त्यात राष्ट्रीय स्तरावरील कायदे संमत करणे, व्यापार, कर इत्यादींबाबत धोरणे निश्चित करणे, युद्धाची घोषणा करणे ह्यांचा समावेश होतो. दोनही सभागृहांचे कार्यालय [[वॉशिंग्टन डी.सी.]] येथील [[वॉशिंग्टन कॅपिटॉल|कॅपिटॉल]] नावाच्या इमारतीत आहे. == ५० राज्ये == {{मुख्य|अमेरिकेची राज्ये}} संयुक्त अमेरिका देशात ५० राज्ये (संस्थाने) आहेत. ह्यांपैकी [[अलास्का]] व [[हवाई]] वगळता बाकी ४८ राज्ये एकसंध आहेत. [[डेलावेर]] हे संयुक्त अमेरिकेत (American Union) दाखल झालेले पहिले (७ डिसेंबर १७८७), तर हवाई हे ५०वे व शेवटचे (२१ ऑगस्ट १९५९) राज्य आहे. क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने अलास्का हे सर्वांत मोठे (६,६३६२६७ चौरस मैल, १७,१७,८५४ चौरस किमी आकारमानाचे) तर [[ऱ्होड आयलंड]] हे सर्वांत लहान (१,५४५ चौरस मैल, ४,००२ चौरस किमी आकारमानाचे) राज्य आहे. [[कॅलिफोर्निया]] हे सर्वांत अधिक लोकसंख्येचे (३,६५,५३,२१५) तर [[वायोमिंग]] हे सर्वांत कमी लोकसंख्येचे (५,२२,८३०) राज्य आहे. प्रत्येक राज्य हे अनेक काउंट्यामध्ये (किंवा तत्सम प्रशासकीय प्रभागात) विभागलेले असते. प्रत्येक काउंटीचे प्रशासकीय केन्द्र असते. पन्नास राज्यांमध्ये [[अमेरिकेच्या काउंट्यांची यादी|एकूण ३,००७ काउंट्या]] आहेत. यांशिवाय २३६ काउंटी स्तराचे प्रभाग आहेत. == अर्थव्यवस्था == अमेरिका देश आर्थिक आघाडीवर सर्वांत बलाढ्य मानला जातो. देशाचा [[वार्षिक सकल उत्पन्न|वार्षिक सकल उत्पन्नात]] जगात पहिला क्रमांक आहे. अमेरिकेचा पहिला क्रमांक होण्यात या देशाची लोकसंख्या आकार व मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध असलेली नैसर्गिक साधनसंपत्ती हे आहे. याच जोडीला अमेरिकेने शास्त्रीय सुधारणांचा अंगिकार करून [[विज्ञान]] व तंत्रज्ञानात स्वतःला अग्रेसर ठेवले आहे. सध्या सर्वाधिक शोध अमेरिकेत लागतात. तसेच २०व्या शतकातील जवळपास सर्वच महत्त्वाचे शोध अमेरिकेत लागले. लोकसंख्येत अमेरिकेचा जगात तिसरा क्रंमाक आहे, लोकसंख्येचा मोठा भाग हा मध्यमवर्गीय असून श्रीमंत व अतिश्रीमंत लोकांचीही संख्या लक्षणीय आहे. हा लोकसंख्येचा मोठा भाग अमेरिकेची मोठी क्रयशीलता दर्शवतात. अमेरिकेत तयार उत्पादनांना अमेरिकेतच मोठ्या प्रमाणावर बाजारपेठ उपलब्ध होते. अमेरिकन अर्थव्यवस्था ही टोकाची [[भांडवलशाही]] (Extreme Capitalistic) अर्थव्यवस्था मानली जाते. या टोकाच्या भांडवलशाहीमुळे अमेरिकेत व्यापार अतिशय भरभराटीस आला, जास्तीजास्त नफा कमवण्याच्या दृष्टीने व्यापाराचे जागतिकीकरण करण्यात अमेरिकन अर्थव्यवस्था आघाडीवर होती. परंतु गेल्या काही वर्षात याच भांडवलशाहीचे दुष्परिणाम अमेरिकन अर्थव्यवस्थेवर दिसू लागले आहेत. २००८ मध्ये [[सबप्राईम संकट|सबप्राईम संकटानंतर]] [[लेहमन ब्रदर्स]] या मोठ्या कंपनीने [[दिवाळखोर]] जाहीर केले व त्यानंतर आलेल्या [[आर्थिक मंदी|मंदीने]] संपूर्ण जगाला ग्रासले आहे. कामगार कपातीचे नियम, सामाजिक सुरक्षितता, [[आरोग्य विमा|आरोग्य विम्याच्या]] बाबतीतील नियम हे भांडवलदारांच्या बाजूने असल्याने अमेरिकेतील सामान्य मध्यमवर्गात [[बेकारी]] व चिंतेचे वातावरण आहे. वाहन उद्योग हा अमेरिकेतील सर्वांत मोठा उद्योग आहे. दर-माणशी ०.७५ वहाने हे अमेरिकेतील वाहनांचे प्रमाण आहे जे जगात सर्वाधिक आहे<ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries_by_vehicles_per_capita दरडोई वाहने देशाप्रमाणे]</ref>. गाड्यांचा खप वाढण्यामागे या देशाचे प्रचंड आकारमान कारणीभूत आहे. राज्यांचे आकारमान व शहरांचे अंतर प्रचंड असल्याने युरोपसारखी सार्वजनिक दळणवळणाची साधने अमेरिकेत विकसित झाली नाहीत. शिवाय हवामानही थंड असल्याने विसाव्या शतकात मोटारगाड्यांचा खप प्रचंड वाढला जो आजतागायत आहे. फोर्ड, जनरल मोटोर्स ही अमेरिकन उत्पादने प्रसिद्ध आहेत. अमेरिकेत [[जर्मन वाहन उत्पादक|जर्मन]] व [[जपानी वाहन उत्पादक|जपानी]] गाड्यादेखील चांगल्याच खपतात. वाहन उद्योगाखालोखाल [[युद्ध सामग्री]] हा अमेरिकेतील सर्वांत जास्त [[नफा]] मिळवून देणारा उद्योग आहे. दुसऱ्या महायुद्धानंतर शीत युद्धाच्या काळात रशियाविरुद्ध सामरिक वर्चस्व मिळवण्याच्या प्रयत्नात अमेरिकेने मोठ्या प्रमाणात संशोधन करून विविध प्रकारची अस्त्रे, शस्त्रे, [[क्षेपणास्त्रे]], [[विमाने]], [[युद्धनौका]], पाणबुड्या यांच्यांत शोध लावत वर्चस्व प्रस्थापित केले जे नजीकच्या काळात कोणाला मिळवता येईल असे दिसत नाही. अमेरिका हा देश शस्त्रांस्त्रांचा जगातील सर्वांत मोठा निर्यातदार आहे. == वस्तीविभागणी == {{main|अमेरिकेची वस्तीविभागणी|अमेरिकेला स्थलांतर}} [[चित्र:Census-2000-Data-Top-US-Ancestries-by-County-1396x955.png|thumb|right|२००० साली अमेरिकेतील राहणाऱ्या लोकांची मूळ देशानुसार विभागणी]] अमेरिकेच्या जनगणना संस्थेच्या अंदाजानुसार अमेरिकेची लोकसंख्या ३०,६३,६०,००० इतकी आहे.<ref name="POP">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.census.gov/population/www/popclockus.html|प्रकाशक=U.S. Census Bureau]|title=U.S. POPClock Projection}}</ref> पैकी १ कोटी १२ लाख व्यक्ती अनधिकृतरीत्या तेथे राहतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा = http://www.cis.org/articles/2008/back808.pdf| लेखक = Camarota, Steven A., and Karen Jensenius| title = Homeward Bound: Recent Immigration Enforcement and the Decline in the Illegal Alien Population| month = July| वर्ष = 2008| प्रकाशक = Center for Immigration Studies| अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2008-08-06| archive-date = 2008-08-09| archive-url = https://web.archive.org/web/20080809030605/http://www.cis.org/articles/2008/back808.pdf| url-status = dead}}</ref> २०१० च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या ३०,८७,४५,५३८ इतकी आहे. लोकसंख्येनुसार अमेरिका चीन व भारतानंतर तिसऱ्या क्रमांकाचा देश आहे. येथील लोकसंख्येच्या वाढीचा वार्षिक दर ०.८९% आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ee.html| title = European Union| प्रकाशक = CIA| कृती = The World Factbook| दिनांक = 2007-05-31| अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-06-15| archive-date = 2020-06-11| archive-url = https://web.archive.org/web/20200611111527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ee.html| url-status = dead}}</ref> जन्मदर दरहजारी १४.१६ आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html| title = Rank Order—Birth Rate| प्रकाशक = CIA| कृती = The World Factbook| दिनांक = 2007-05-31| अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-06-13| archive-date = 2013-03-09| archive-url = https://web.archive.org/web/20130309174328/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html| url-status = dead}}</ref> २००७ च्या आर्थिक वर्षात १०,५०,००० व्यक्तींना अमेरिकेत कायम वास्तव्य करण्यास मुभा देण्यात आली. गेल्या वीस वर्षांत येथे स्थलांतरित होणारे बहुसंख्या मेक्सिकन आहेत. १९९८पासून भारत, चीन व फिलिपाईन्स येथूनही लोक मोठ्या प्रमाणात स्थलांतर झाले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.dhs.gov/ximgtn/statistics/publications/LPR07.shtm|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20100319010315/http://www.dhs.gov/files/statistics/publications/LPR07.shtm|विदा दिनांक=2010-03-19|title=Persons Obtaining Legal Permanent Resident Status by Region and Country of Birth: Fiscal Years 1998 to 2007 (Table 3)|प्रकाशक=U.S. Dept. of Homeland Security|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-09-06|url-status=live}}</ref> ज्याची लोकसंख्या पुढील काही दशकांत वाढण्याचा अंदाज आहे असा जगातील प्रगत देशांतील अमेरिका हा एकमेव देश आहे.<ref name="PRC">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.prcdc.org/summaries/uspopperspec/uspopperspec.html|title=Executive Summary: A Population Perspective of the United States|प्रकाशक=Population Resource Center|month=May|वर्ष=2000|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-12-20|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20070604165856/http://www.prcdc.org/summaries/uspopperspec/uspopperspec.html|विदा दिनांक=2007-06-04|url-status=dead}}</ref> == क्रीडा == {{Main|अमेरिकेतील क्रीडा}} [[चित्र:Shea Smith-edit1.jpg|thumb|फुटबॉलचा खेळाडू सहकाऱ्याला पास देताना]] १९ व्या शतकापासून [[बेसबॉल]] हा अमेरिकेचा [[राष्ट्रीय खेळ]] मानला जातो. अमेरिकन [[फुटबॉल]], [[बास्केटबॉल]] व बर्फावरील हॉकी हे अमेरिकेतील सर्वांत लोकप्रिय व्यावसायिक खेळ आहेत. सध्या कॉलेज फुटबॉल व कॉलेज बास्केटबॉल हे अमेरिकेन विद्यार्थ्यांमधील सर्वाधिक लोकप्रिय खेळ आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Professional Football Widens Its Lead Over Baseball as Nation's Favorite Sport|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090104143529/http://www.harrisinteractive.com/harris_poll/index.asp?PID=337|archive-date=2009-01-04|दुवा=http://www.harrisinteractive.com/harris_poll/index.asp?PID=337|दिनांक=2002-10-30|प्रकाशक=Harris Interactive|लेखक=Krane, David K.|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-09-14}} Maccambridge, Michael (2004). ''America's Game : The Epic Story of How Pro Football Captured a Nation''. New York: Random House. ISBN 0-375-50454-0.</ref> मुष्टियुद्ध व घोड्यांची शर्यत हे एकेकाळी सर्वाधिक लोकप्रिय वैयक्तिक खेळा होते परंतु हळूहळू त्यांची जागा गोल्फ व गाड्यांच्या रेसिंगने घेतली. युरोपातील फुटबॉल जो अमेरिकेत सॉकर म्हणून ओळखला जातो त्यामानाने कमी लोकप्रिय आहे व प्रामुख्याने युवा खेळांडूंमध्ये खेळला जातो. टेनिसचीपण लोकप्रियता बरीच आहे. अमेरिकेतील बऱ्याचशा खेळांचे मूळ युरोपीय खेळांमध्ये आहे. परंतु बास्केटबॉल, व्हॉलीबॉल स्केटबोर्डिंग, स्नोबोर्डिंग चिअरलीडिंग हे अमेरिकेत जन्मलेले खेळ आहेत. सर्फिंग हा खेळ अमेरिकेत युरोपीय लोक येण्याआगोदर अस्तित्वात होता. अमेरिकेत आजवर सर्वांत जास्त आठ ऑलिंपिक स्पर्धा भरवल्या गेल्या आहेत व अमेरिकेनेच त्या स्पर्धांत कोणत्याही देशापेक्षा जास्त पदके मिळवली आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=All-Time Medal Standings, 1896–2004 | प्रकाशक = Information Please|दुवा=http://www.infoplease.com/ipsa/A0115108.html | अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-06-14}} {{संकेतस्थळ स्रोत|title=Distribution of Medals—2008 Summer Games| प्रकाशक = Fact Monster|दुवा=http://www.factmonster.com/sports/olympics/2008/distribution-medals-summer-games.html| अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-09-02}}</ref> तर हिवाळी ऑलिंपिक मध्ये २१६ पदके मिळवली आहेत व सद्यस्थितीत दुसऱ्या क्रमांकावर आहे..<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=All-Time Medal Standings, 1924–2006 |प्रकाशक=Information Please |दुवा=http://www.infoplease.com/ipsa/A0115207.html |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-06-14}} Norway is first; the Soviet Union is third, and would be second if its medal count was combined with Russia's.</ref>{{clear}} ==अमेरिकेवरील मराठी पुस्तके== * अमेरिकी राष्ट्रपती ([[अतुल कहाते]]) * पुन्हा यांकीजच्या देशात (डाॅ. अच्युत बन) == पर्यटन स्थळे == [[नायगारा धबधबे|नायगारा धबधबे (नायगारा फॉल्स)]] == संदर्भ आणि नोंदी == <references /> {{अमेरिका खंडातील देश}} [[वर्ग:अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|*]] [[वर्ग:उत्तर अमेरिका]] [[वर्ग:जी-२० सदस्य देश]] tf6b8pibb3pqy0irx1jgck0d4rihncy 0 9529 2704328 2612341 2026-08-21T23:43:05Z नरेश सावे 88037 /* */ 2704328 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट देश |राष्ट्र_प्रचलित_नाव = न्यू झीलंड |राष्ट्र_अधिकृत_नाव_स्थानिकभाषेमध्ये = '''New Zealand'''<br />'''Aotearoa''' |राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = |राष्ट्र_ध्वज = Flag of New Zealand.svg |राष्ट्र_चिन्ह = Coat of arms of New Zealand.svg |जागतिक_स्थान_नकाशा = NZL orthographic NaturalEarth.svg |राष्ट्र_नकाशा = New Zealand map.PNG |ब्रीद_वाक्य = |राजधानी_शहर = [[वेलिंग्टन]] |सर्वात_मोठे_शहर = [[ऑकलंड]] |सरकार_प्रकार = संविधानिक एकाधिकारशाही व संसदीय प्रजासत्ताक |राणी = [[युनायटेड किंग्डमचा तिसरा चार्ल्स|तिसरा चार्ल्स]], [[सिंडी किरो]] (गव्हर्नर जनरल) |पंतप्रधान_नाव = [[क्रिस्टोफर लक्सॉन]] |राष्ट्र_गीत = [[चित्र:God Defend New Zealand instrumental.ogg]]<br />''देवा न्यू झीलंडचे रक्षण कर'' |established_event1 = १८५२ संविधान ठराव |established_date1 = १७ जानेवारी १८५३ |established_event2 = संघराज्य |established_date2 = २६ सप्टेंबर १९०७ |established_event3 = वेस्टमिन्स्टरचा कायदा |established_date3 = ११ डिसेंबर १९३१ |established_event4 = १९८६ संविधान ठराव |established_date4 = १३ डिसेंबर १९८६ |राष्ट्रीय_भाषा = [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]], माओरी |इतर_प्रमुख_भाषा = |राष्ट्रीय_चलन = [[न्यू झीलंड डॉलर]] |क्षेत्रफळ_क्रमवारी_क्रमांक = ७५ |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = २,६८,०२१ |क्षेत्रफळ_जलव्याप्त_टक्के = १.६ |लोकसंख्या_क्रमवारी_क्रमांक = १२२ |लोकसंख्या_संख्या = ४४,३०,४०० |लोकसंख्या_घनता = १६.५ |प्रमाण_वेळ = न्यू झीलंड प्रमाणवेळ |यूटीसी_कालविभाग = + १३:०० |आंतरराष्ट्रीय_दूरध्वनी_क्रमांक = ६४ |आंतरजाल_प्रत्यय = .nz |जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक = |जीडीपी_डॉलरमध्ये = १२२.१९३ अब्ज |दरडोई_जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक = |दरडोई_जीडीपी_डॉलरमध्ये = २७,६६८ |माविनि_वर्ष =२०१२ |माविनि = {{वाढ}} ०.९०८ |माविनि_क्रमवारी_क्रमांक =५ वा |माविनि_वर्ग =<span style="color:#090;">अति उच्च</span> }} '''न्यू झीलंड''' हा [[ओशनिया]] [[खंड]]ामधील एक [[द्वीप]] [[देश]] आहे. [[प्रशांत महासागर]]ात [[ऑस्ट्रेलिया]]च्या १,५०० किमी पूर्वेस [[उत्तर बेट (न्यू झीलँड)|उत्तर बेट]] व [[दक्षिण बेट (न्यू झीलँड)|दक्षिण बेट]] ह्या दोन प्रमुख बेटांवर वसलेला न्यू झीलंड त्याच्या अति दुर्गम स्थानामुळे जगातील सर्वात उशिरा शोध लागलेल्या ठिकाणांपैकी एक होता. [[माओरी]] जमातीचे लोक येथे इ.स. १२५० - १३०० दरम्यान दाखल झाले व त्यांनी येथील माओरी संस्कृतीची स्थापना केली. इ.स. १६४२ साली [[आबेल टास्मान]] हा [[नेदरलॅंड्स|डच]] शोधक व खलाशी येथे पोचला. त्यानंतर १७६९ सालच्या [[जेम्स कूक]]च्या येथील सफरीनंतर येथे [[युरोप]]ीय व्यापारी मोठ्या प्रमाणावर भेट देऊ लागले. इ.स. १८४० मध्ये [[ग्रेट ब्रिटन]]ने माओरी लोकांसोबत करार करून न्यू झीलंडला [[ब्रिटिश साम्राज्य]]ामध्ये विलिन केले. इ.स. १९०७ मध्ये राजा [[सातवा एडवर्ड, युनायटेड किंग्डम|सातव्या एडवर्डने]] न्यू झीलंडला साम्राज्यामध्ये एका स्वतंत्र राष्ट्राचा दर्जा दिला व १९४७ साली न्यू झीलँडला संपूर्ण स्वातंत्र्य दिले गेले. सध्या ब्रिटनची राणी [[एलिझाबेथ दुसरी]] ही न्यू झीलंडची संविधानिक [[राष्ट्रप्रमुख]] असून [[जॉन की]] हे [[पंतप्रधान]] आहेत. वेलिंग्टन ही न्युझीलंडची राजधानी तर आॅकलॅंड हे सर्वात मोठे शहर आहे. न्यू झीलंड हा जगातील एक प्रगत व समृद्ध देश असून येथील [[मानवी विकास निर्देशांक]] जगात पाचव्या स्थानावर आहे. न्युझीलंड मध्ये भ्रष्टाचाराचे प्रमाण जगात सर्वात कमी आहे. == इतिहास == === नावाची व्युत्पत्ती === ===प्रागैतिहासिक कालखंड=== == भूगोल == === चतुःसीमा === ===राजकीय विभाग=== === मोठी शहरे === {| style="width:50%;" !colspan="8" style="padding:0.3em 0; line-height:1.2em; <!--(for sake of wrapped line plus footnote ref)--> font-size:120%;"| न्यू झीलंडमधील मोठी शहरे<br />{{nobold|<small>(जून २०१०)<ref name="3218.0">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.stats.govt.nz/browse_for_stats/population/estimates_and_projections/subnational-pop-estimates-tables.aspx|title=Subnational population estimates|publisher=Statistics New Zealand |accessdate=2 November 2010}}</ref></small>}} | rowspan="9" | [[चित्र:New Zealand Cities.PNG|160px|Cities of New Zealand|alt=Map of New Zealand, with cities labelled.]] |- ! क्रम !! शहर !! लोकसंख्या |- | align=center | १ ||align=left | '''[[ऑकलंड]]''' || १३,७७,२०० |- | align=center | २ ||align=left | '''[[वेलिंग्टन]]''' || ३,९३,४०० |- | align=center | ३ ||align=left | '''[[क्राइस्टचर्च]]''' || ३,८०,९०० |- | align=center | ४ ||align=left | '''[[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]]''' || २,०६,४०० |- | align=center | ५ ||align=left | '''[[नेपियर]]''' || १,२४,८०० |- | align=center | ६ ||align=left | '''[[टाउरांगा]]''' || १,२१,५०० |- | align=center | ७ ||align=left | '''[[ड्युनेडिन]]''' || १,१७,७०० |} == समाजव्यवस्था == === वस्तीविभागणी === ===धर्म=== === शिक्षण === ===संस्कृती=== == राजकारण == ==अर्थतंत्र== == खेळ == [[क्रिकेट]], [[रग्बी फुटबॉल|रग्बी]], [[फुटबॉल]] व [[नेटबॉल]] हे न्यू झीलंडमधील लोकप्रिय खेळ असून [[रग्बी युनियन]], [[रग्बी लीग]] व क्रिकेटमध्ये राष्ट्रीय संघांना यश लाभले आहे. === हे सुद्धा पहा === * [[ऑलिंपिक खेळात न्यू झीलंड]] * [[{{लेखनाव}} फुटबॉल संघ]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [https://www.jw.org/mr/प्रकाशने/नियतकालिके/अवेक-क्र३-२०१७/न्यू झीलंडला-भेट/ न्यू झीलंडला भेट] {मराठी} {{ओशनियातील देश}} [[वर्ग:ओशनियातील देश]] prq6ixkianjnce4oz2pmvvhw03z2adb 0 13911 2704384 2694922 2026-08-22T06:41:34Z Amit Gajanan 185232 2704384 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} {{माहितीचौकट वृत्तपत्र | नाव = लोकमत | लोगो = LokmatLogo.jpg | लोगो रुंदी = | चित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = लोकमत | प्रकार = [[दैनिक]] वृत्तपत्र | आकारमान = ७४९ बाय ५९७ मीमी | स्थापना = ९ जानेवारी इ:स १९८१ | प्रकाशन बंद = | किंमत = ५₹ | मालक = [[विजय दर्डा]] | प्रकाशक = लोकमत मीडिया लिमिटेड | संपादक = विजय बाविस्कर | मुख्य संपादक = राजेंद्र जवाहरलाल दर्डा | सहसंपादक = | व्यवस्थापकीय संपादक = | वृत्तसंपादक = | व्यवस्थापकीय डिझाइन संपादक = | निवासी संपादक = | निवासी प्रमुख = | मतसंपादक = | क्रीडासंपादक = | छायाचित्रसंपादक = | पत्रकारवर्ग = | भाषा = [[मराठी]] | राजकीय बांधिलकी = | खप = | मुख्यालय = लोकमत मीडिया प्रायव्हेट लिमिटेड,<br> १३०१/२, लोधा सुप्रीमस<br> डॉ. ई. मोझेस रोड, वरळी नाका,<br> मुंबई - ४०००१८,<br> भारत | भगिनी वृत्तपत्रे = लोकमत समाचार, लोकमत टाइम्स | ISSN = | oclc = | संकेतस्थळ = http://lokmat.com/ }} '''लोकमत''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[अकोला]], [[अहमदनगर]], छत्रपती संभाजी नगर, जालना , कोल्हापूर,[[जळगाव]], [[नागपूर]], [[नाशिक]], [[पणजी]], [[पुणे]], [[मुंबई]], [[नवी दिल्ली]], [[सोलापूर]] या बारा शहरातून प्रसिद्ध होणारे वृत्तपत्र आहे. लोकमत हे [[मराठी | मराठीतील]] एक अग्रगण्य [[दैनिक]] आहे. महाराष्ट्रातील ग्रामीण भागात या दैनिकाचे वर्चस्व आहे. लोकमत हे वाचकसंख्येनुसार मराठीतील क्रमांक एकचे वृत्तपत्र असून देशात याचा क्रमांक ४था आहे. {{संदर्भ हवा}} दर्डा कुटुंबीय या वृत्तपत्राचे मालक आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/business/economy/devendra-darda-elected-abc-chairman-for-year-2020-21-6593729/|title=Devendra Darda elected ABC chairman for year 2020-21|date=2020-09-13|website=The Indian Express|language=en|access-date=2026-07-16}}</ref> ==पुरवणी== लोकमत वृत्तपत्र दैनिकासोबत दररोज वेगवेगळ्या पुरवण्या देतात. ===मंथन=== मंथन ही लोकमत वृत्तपत्र दैनिकासोबत रविवारी देण्यात येणारी पुरवणी आहे. ===सखी=== सखी ही लोकमत वृत्तपत्र दैनिकासोबत गुरुवारी देण्यात येणारी पुरवणी आहे. ===ऑक्सिजन=== ऑक्सिजन ही लोकमत वृत्तपत्र दैनिकासोबत शुक्रवारी देण्यात येणारी पुरवणी आहे. ===सी.एन.एक्स=== सी.एन .एक्स ही करमणूक व मनोरंजन संदर्भातील पुरवणी असून ती सोमवार , बुधवार ,शुक्रवार व शनिवारी मुख्य अंकासोबत येते. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{मुंबईतील वृत्तपत्रे}} {{मुंबई}} [[वर्ग:मुंबईतील वृत्तपत्रे]] [[वर्ग:मराठी भाषेमधील वृत्तपत्रे]] fzf05wc6jfndv3j6w6cmil7xl6fo68h 2704385 2704384 2026-08-22T06:43:12Z Amit Gajanan 185232 added information 2704385 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} {{माहितीचौकट वृत्तपत्र | नाव = लोकमत | लोगो = LokmatLogo.jpg | लोगो रुंदी = | चित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = लोकमत | प्रकार = [[दैनिक]] वृत्तपत्र | आकारमान = ७४९ बाय ५९७ मीमी | स्थापना = ९ जानेवारी इ:स १९८१ | प्रकाशन बंद = | किंमत = ५₹ | मालक = [[विजय दर्डा]] | प्रकाशक = लोकमत मीडिया लिमिटेड | संपादक = विजय बाविस्कर | मुख्य संपादक = राजेंद्र जवाहरलाल दर्डा | सहसंपादक = | व्यवस्थापकीय संपादक = | वृत्तसंपादक = | व्यवस्थापकीय डिझाइन संपादक = | निवासी संपादक = | निवासी प्रमुख = | मतसंपादक = | क्रीडासंपादक = | छायाचित्रसंपादक = | पत्रकारवर्ग = | भाषा = [[मराठी]] | राजकीय बांधिलकी = | खप = | मुख्यालय = लोकमत मीडिया प्रायव्हेट लिमिटेड,<br> १३०१/२, लोधा सुप्रीमस<br> डॉ. ई. मोझेस रोड, वरळी नाका,<br> मुंबई - ४०००१८,<br> भारत | भगिनी वृत्तपत्रे = लोकमत समाचार, लोकमत टाइम्स | ISSN = | oclc = | संकेतस्थळ = http://lokmat.com/ |संस्थापक संपादक=जवाहरलाल दर्डा}} '''लोकमत''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[अकोला]], [[अहमदनगर]], छत्रपती संभाजी नगर, जालना , कोल्हापूर,[[जळगाव]], [[नागपूर]], [[नाशिक]], [[पणजी]], [[पुणे]], [[मुंबई]], [[नवी दिल्ली]], [[सोलापूर]] या बारा शहरातून प्रसिद्ध होणारे वृत्तपत्र आहे. लोकमत हे [[मराठी | मराठीतील]] एक अग्रगण्य [[दैनिक]] आहे. महाराष्ट्रातील ग्रामीण भागात या दैनिकाचे वर्चस्व आहे. लोकमत हे वाचकसंख्येनुसार मराठीतील क्रमांक एकचे वृत्तपत्र असून देशात याचा क्रमांक ४था आहे. {{संदर्भ हवा}} दर्डा कुटुंबीय या वृत्तपत्राचे मालक आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/business/economy/devendra-darda-elected-abc-chairman-for-year-2020-21-6593729/|title=Devendra Darda elected ABC chairman for year 2020-21|date=2020-09-13|website=The Indian Express|language=en|access-date=2026-07-16}}</ref> ==पुरवणी== लोकमत वृत्तपत्र दैनिकासोबत दररोज वेगवेगळ्या पुरवण्या देतात. ===मंथन=== मंथन ही लोकमत वृत्तपत्र दैनिकासोबत रविवारी देण्यात येणारी पुरवणी आहे. ===सखी=== सखी ही लोकमत वृत्तपत्र दैनिकासोबत गुरुवारी देण्यात येणारी पुरवणी आहे. ===ऑक्सिजन=== ऑक्सिजन ही लोकमत वृत्तपत्र दैनिकासोबत शुक्रवारी देण्यात येणारी पुरवणी आहे. ===सी.एन.एक्स=== सी.एन .एक्स ही करमणूक व मनोरंजन संदर्भातील पुरवणी असून ती सोमवार , बुधवार ,शुक्रवार व शनिवारी मुख्य अंकासोबत येते. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{मुंबईतील वृत्तपत्रे}} {{मुंबई}} [[वर्ग:मुंबईतील वृत्तपत्रे]] [[वर्ग:मराठी भाषेमधील वृत्तपत्रे]] p5gsmjsh6dm9h8duetof8zgusx2xlxt 2704386 2704385 2026-08-22T06:45:41Z Amit Gajanan 185232 2704386 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} {{माहितीचौकट वृत्तपत्र | नाव = लोकमत | लोगो = LokmatLogo.jpg | लोगो रुंदी = | चित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = लोकमत | प्रकार = [[दैनिक]] वृत्तपत्र | आकारमान = ७४९ बाय ५९७ मीमी | स्थापना = ९ जानेवारी इ:स १९५२ | प्रकाशन बंद = | किंमत = ५₹ | मालक = [[विजय दर्डा]] | प्रकाशक = लोकमत मीडिया लिमिटेड | संपादक = विजय बाविस्कर | मुख्य संपादक = राजेंद्र जवाहरलाल दर्डा | सहसंपादक = | व्यवस्थापकीय संपादक = | वृत्तसंपादक = | व्यवस्थापकीय डिझाइन संपादक = | निवासी संपादक = | निवासी प्रमुख = | मतसंपादक = | क्रीडासंपादक = | छायाचित्रसंपादक = | पत्रकारवर्ग = | भाषा = [[मराठी]] | राजकीय बांधिलकी = | खप = | मुख्यालय = लोकमत मीडिया प्रायव्हेट लिमिटेड,<br> १३०१/२, लोधा सुप्रीमस<br> डॉ. ई. मोझेस रोड, वरळी नाका,<br> मुंबई - ४०००१८,<br> भारत | भगिनी वृत्तपत्रे = लोकमत समाचार, लोकमत टाइम्स | ISSN = | oclc = | संकेतस्थळ = http://lokmat.com/ |संस्थापक संपादक=जवाहरलाल दर्डा}} '''लोकमत''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[अकोला]], [[अहमदनगर]], छत्रपती संभाजी नगर, जालना , कोल्हापूर,[[जळगाव]], [[नागपूर]], [[नाशिक]], [[पणजी]], [[पुणे]], [[मुंबई]], [[नवी दिल्ली]], [[सोलापूर]] या बारा शहरातून प्रसिद्ध होणारे वृत्तपत्र आहे. लोकमत हे [[मराठी | मराठीतील]] एक अग्रगण्य [[दैनिक]] आहे. महाराष्ट्रातील ग्रामीण भागात या दैनिकाचे वर्चस्व आहे. लोकमत हे वाचकसंख्येनुसार मराठीतील क्रमांक एकचे वृत्तपत्र असून देशात याचा क्रमांक ४था आहे. {{संदर्भ हवा}} दर्डा कुटुंबीय या वृत्तपत्राचे मालक आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/business/economy/devendra-darda-elected-abc-chairman-for-year-2020-21-6593729/|title=Devendra Darda elected ABC chairman for year 2020-21|date=2020-09-13|website=The Indian Express|language=en|access-date=2026-07-16}}</ref> ==पुरवणी== लोकमत वृत्तपत्र दैनिकासोबत दररोज वेगवेगळ्या पुरवण्या देतात. ===मंथन=== मंथन ही लोकमत वृत्तपत्र दैनिकासोबत रविवारी देण्यात येणारी पुरवणी आहे. ===सखी=== सखी ही लोकमत वृत्तपत्र दैनिकासोबत गुरुवारी देण्यात येणारी पुरवणी आहे. ===ऑक्सिजन=== ऑक्सिजन ही लोकमत वृत्तपत्र दैनिकासोबत शुक्रवारी देण्यात येणारी पुरवणी आहे. ===सी.एन.एक्स=== सी.एन .एक्स ही करमणूक व मनोरंजन संदर्भातील पुरवणी असून ती सोमवार , बुधवार ,शुक्रवार व शनिवारी मुख्य अंकासोबत येते. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{मुंबईतील वृत्तपत्रे}} {{मुंबई}} [[वर्ग:मुंबईतील वृत्तपत्रे]] [[वर्ग:मराठी भाषेमधील वृत्तपत्रे]] sxad15s6awvgs5q4fxt9qjuojdjmlb4 2704390 2704386 2026-08-22T07:07:46Z Amit Gajanan 185232 2704390 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} {{माहितीचौकट वृत्तपत्र | नाव = लोकमत | लोगो = LokmatLogo.jpg | लोगो रुंदी = | चित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = लोकमत | प्रकार = [[दैनिक]] वृत्तपत्र | आकारमान = ७४९ बाय ५९७ मीमी | स्थापना = ९ जानेवारी इ:स १९५२ | प्रकाशन बंद = | किंमत = ५₹ | मालक = [[विजय दर्डा]] | प्रकाशक = लोकमत मीडिया लिमिटेड | संपादक = विजय बाविस्कर | मुख्य संपादक = राजेंद्र जवाहरलाल दर्डा | सहसंपादक = | व्यवस्थापकीय संपादक = | वृत्तसंपादक = | व्यवस्थापकीय डिझाइन संपादक = | निवासी संपादक = | निवासी प्रमुख = | मतसंपादक = | क्रीडासंपादक = | छायाचित्रसंपादक = | पत्रकारवर्ग = | भाषा = [[मराठी]] | राजकीय बांधिलकी = | खप = | मुख्यालय = लोकमत मीडिया प्रायव्हेट लिमिटेड,<br> १३०१/२, लोधा सुप्रीमस<br> डॉ. ई. मोझेस रोड, वरळी नाका,<br> मुंबई - ४०००१८,<br> भारत | भगिनी वृत्तपत्रे = लोकमत समाचार, लोकमत टाइम्स | ISSN = | oclc = | संकेतस्थळ = http://lokmat.com/ |संस्थापक संपादक=जवाहरलाल दर्डा}} '''लोकमत''' हे मराठी भाषेतील दैनिक वृत्तपत्र आहे. जवाहरलाल दर्डा यांनी १९५२ मध्ये साप्ताहिक म्हणून सुरू केलेले हे वृत्तपत्र १९७१ मध्ये दैनिक स्वरूपात रूपांतरित झाले. [[भारत|भारताच्या]] [[अकोला]], [[अहमदनगर]], छत्रपती संभाजी नगर, जालना , कोल्हापूर,[[जळगाव]], [[नागपूर]], [[नाशिक]], [[पणजी]], [[पुणे]], [[मुंबई]], [[नवी दिल्ली]], [[सोलापूर]] या बारा शहरातून प्रसिद्ध होणारे वृत्तपत्र आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://india.mom-gmr.org/en/media/detail/outlet/lokmat/|title=Lokmat|website=india.mom-gmr.org|language=en|access-date=2026-08-22}}</ref> लोकमत हे [[मराठी | मराठीतील]] एक अग्रगण्य [[दैनिक]] आहे. महाराष्ट्रातील ग्रामीण भागात या दैनिकाचे वर्चस्व आहे. लोकमत हे वाचकसंख्येनुसार मराठीतील क्रमांक एकचे वृत्तपत्र असून देशात याचा क्रमांक ४था आहे. {{संदर्भ हवा}} दर्डा कुटुंबीय या वृत्तपत्राचे मालक आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/business/economy/devendra-darda-elected-abc-chairman-for-year-2020-21-6593729/|title=Devendra Darda elected ABC chairman for year 2020-21|date=2020-09-13|website=The Indian Express|language=en|access-date=2026-07-16}}</ref> ==पुरवणी== लोकमत वृत्तपत्र दैनिकासोबत दररोज वेगवेगळ्या पुरवण्या देतात. ===मंथन=== मंथन ही लोकमत वृत्तपत्र दैनिकासोबत रविवारी देण्यात येणारी पुरवणी आहे. ===सखी=== सखी ही लोकमत वृत्तपत्र दैनिकासोबत गुरुवारी देण्यात येणारी पुरवणी आहे. ===ऑक्सिजन=== ऑक्सिजन ही लोकमत वृत्तपत्र दैनिकासोबत शुक्रवारी देण्यात येणारी पुरवणी आहे. ===सी.एन.एक्स=== सी.एन .एक्स ही करमणूक व मनोरंजन संदर्भातील पुरवणी असून ती सोमवार , बुधवार ,शुक्रवार व शनिवारी मुख्य अंकासोबत येते. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{मुंबईतील वृत्तपत्रे}} {{मुंबई}} [[वर्ग:मुंबईतील वृत्तपत्रे]] [[वर्ग:मराठी भाषेमधील वृत्तपत्रे]] 6x9omn1je1nm4a7oe62okzvvg36lw1v 0 16028 2704443 2620525 2026-08-22T11:27:29Z ~2026-45722-86 186548 /* जिजाऊ सृष्टी */ 2704443 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} '''शिवधर्म''' हा एक भारतीय धर्म असून तो वैदिक परंपरेपासून फारकत असलेला आहे, आणि १२ जानेवारी २००५ रोजी सुमारे १५ लाख मराठ्यांच्या उपस्थितीत [[सिंदखेड राजा]] येथे शिवधर्माची प्रगटन झाले<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=शिवधर्म गाथा|publisher=शिवधर्म प्रकाशन}}</ref>. मराठा साम्राज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या नावावरून या धर्माची स्थापना करण्यात आली आहे. हिंदू धर्मामध्ये असलेल्या असमानता व चातुर्वर्ण्यापासून मुक्तीच्या विचाराने शिवधर्माची स्थापना करण्यात आली, वैदिक धर्म हा ब्राह्मणी आहे. जनमानसास संभ्रमित करून समाजात फुट पाडण्याचे ध्येय डोळ्यापुढे ठेवुन वैदिक धर्म काम करत आहे, असा विचार शिवधर्म करतो. प्रामुख्याने [[मराठा]] समाजातील व्यक्ती शिवधर्माच्या अनुयायी आहेत. ==स्थापना== १२ जानेवारी २००५ रोजी [[सिंदखेड राजा]] येथे शिवधर्माची प्रगटन झाले. तेथे जमलेला १५ लाख मराठा समाजाचा समुदाय डोळे दिपवून टाकणारा होता. आपल्याला आत्मभान येऊ लागलं आहे, आपल्या अस्तित्वाचा अर्थ कळू लागला आहे,हे आपल्या वाटचालीचं मोठं यश आहे.आपण यथार्थ अभिमान बाळगावा,समाधान मानावं, कृतार्थता अनुभवावी,असं बरंच काही आता घडलं आहे, यात शंका नाही. ==विचारधारा== शिवधर्माची प्राथमिक संहिता मानवी जीवनात जे जे उदात्त,उत्तम,निकोप ,न्यायपूर्ण आणि मानवाच्या सर्व अंतःशक्ती विधायक मार्गाने फुलविनारे असे असते ते ते सर्व शिव स्वरूप असते;म्हनुनच शिवधर्म हे एका निर्मळ-निरामय समाजरचनेचे वास्तव रूप आहे. शिवधर्म हा अतिप्राचीन असून वास्तवाचे ज्ञान आणि विज्ञानाचे भान या पायावर मानवाच्या सुंदर,समृद्ध आणि परस्परपुरक जगण्यासाठीची उन्नती ही या धर्माची अनादीकालापासूनची प्रेरणा राहिली आहे. शिवधर्म हा अत्यंत प्राचीन धर्म असल्यामुले वंश, वर्ण , जात याबाबत या धर्माने आदिम कालापासून भेदाभेद केलेला नाही किंवा या बाबतीत उच्चनीचता, न्यून-अधिकता मानलेली नाही.मानवामध्ये निसर्गतः असनारया नर आणि मादी या स्तरावर समान असनारया शिव-शक्तीच्या रूपांना स्त्री आणि पुरुषाच्या स्वरूपाकड़े "जात" म्हणून आदिमपासून पाहिले जाते. शिवखंडात आदिम काळात निर्माण झालेली शिवसंस्कृती सिंधुसंस्कृती म्हणून अभ्यासकानी मान्य केलि.ही संस्कृती संपूर्ण शिवखंडात पसरलेली होती.त्याचे पुरावे सर्वत्र उत्खननात सापड़ले आहेत.या संस्कृतीचा धर्म हा शिवधर्म होता.असा निकोप शिवधर्म इसवी सन पूर्व १७५० पर्यंत शिवखंडात पसरलेला होता. "मराठा सेवा संघ" या मध्य भारतात स्थापन झालेल्या शिवधर्मीय चलवलिने मानवाच्या सर्वांगीं उन्नतीसाठी पुन्हा एकदा शिवधर्माचे प्रकटन केले आहे. १२ जानेवारी २००५ सिंदखेड राजा येथे शिवधर्म पीठावरून शिवधर्माचे प्रकटन करण्यात आले जातीय अस्मितेतुन तयार झालेल्या संस्था संघटनांना जेव्हा, हिंदू संस्कृती संपवण्यात अपयश येत आहे असे दिसु लागले तेव्हा, "धर्म" या मानवी मनास भुरळ घालणा-या संकल्प्नेचा आधार घेत, काही तथाकथित विचारवंतांनी "शिवधर्म" सुरू केला. शिवाजी महाराजांच्या नावाशी साधर्म्य असल्याने सुरुवातीस अनेक लोक इकडे आकृष्ट झाले,पण यातील फोल पणा समजल्यावर या पंथाची भारतात म्हणावी इतकी प्रगती झालेली दिसुन येत नाही.{{संदर्भ हवा}} ==जिजाऊ सृष्टी== जगाच्या इतिहासात २४ सप्तेम्बर २००७ हा दिवस रत्नजडित सुवर्नाक्षरात लिहीला जाईल. १२ जानेवारी २००५ रोजी वैदिक ब्राम्हणी धर्माची कोळीष्टके,जळमट झाडून सुमारे १५ लाख लोकांनी शिवधर्माचं प्रकटन केलं. शिवधर्मदिक्षेपूर्वीची तयारी म्हनून शिवधर्मपीठाची २४ सप्तेम्बर २००७ला जिजाऊसृष्टी [[सिंदखेड राजा]] ([[बुलढाणा जिल्हा]]) महाराष्ट्र येथे विधिवत स्थापना करन्यात आली. जिजाऊसृष्टि व शिवधर्मपीठ ,[[सिंदखेड राजा]] येथे साकार होत आहे ,अंतिम मोठा प्रकल्प उभा करण्यासाठी अत्यावश्यक स्वरूपाचे मह्त्वाचे व तात्पुरते बांधकाम हाती घेतले आहे ,सुमारे २५० लाख रुपये अंदाजित किमतीच्या हया टप्प्यात खालील काही बाबिंचा समावेश आहे. १) प्रार्थना सभागृह:- १५० फुट लांब व १०५ फुट रुंदीचे आणि मध्यभागी सुमारे ४५ उंचीचे लोखंडी कमान व रंगित पत्र्याचे छत. २)शिव सेवक निवास व्यवस्था:- ३)सामूहिक निवास व्यवस्था:- ४)प्रशिक्षन केंद्र:- ५)विश्रामभवन:- ६)स्वागत व माहितीकेंद्र:- ७)स्वयंपाक व भोजनगृह:- ८)मान्यवर निवासगृहे व अभ्यासकक्ष:- ९)सामूहिक स्नानगृहे इत्यादी .....व आणखीही बरेच काही... बहुजन समाजाच्या उद्धारासाठी शिवश्री युगपुरुष [[पुरुषोत्तम खेडेकर]] यांनी स्थापन केलेल्या शिवधर्मात लाखो बहुजन मराठा समाजाने प्रवेश केला असून यावर काव्यमय इतिहास सांगणारी शिवधमर्मगाथा पत्रकार कवी,[[दशरथ यादव]] यांनी लिहिली असून पाच हजार ओव्या लिहिण्याचा संकल्प आहे.त्यातील निम्मे काम झाले आहे. जिजाऊ शिवाचा। आहे जो बछडा। तोचिरे फाकडा। शिवधर्मी।।१।।{{संदर्भ हवा}} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतीय धर्म]] [[वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती]] [[वर्ग:शिवाजी महाराज यांच्या नावे असलेल्या गोष्टी]] mzrh21yt337g8926fcwgwgp4m6476dv 0 16367 2704426 2370330 2026-08-22T10:34:28Z ~2026-45970-62 186556 added the missing data 2704426 wikitext text/x-wiki {{हे सुद्धा पहा|दसलक्ष}} ''''' १,००,००० - एक लाख '''''   ही एक संख्या आहे, ती ९९,९९९  नंतरची आणि  १,००,००१  पूर्वीची [[नैसर्गिक संख्या]] आहे.'''लक्ष''' किंवा '''लाख''' (१,००,०००) हा मूळ संस्कृत शब्द: लक्ष पासून घेतला आहे. [[दशमान पद्धत|भारतीय संख्या पद्धतीत]] दहाच्या [https://vishvo.com/telangana-police-recruitment-2026/ प्रत्येक] वर्गास (१०^० पासून १०^१७) नाव आहे.  इंग्रजीत: 100000 - One lakh, One hundred thousand . एक लाखला '''लक्ष''' असेही म्हणतात. [[नियुत]] म्हणजे एक लाख. {{माहितीचौकट संख्या |संख्या=१००००० |मागील_संख्या= ९९९९९ |पुढील_संख्या= १००००१ |अक्षरी= एक लाख |रोमन= |संख्या_इंग्रजी= 100000 |इंग्रजी_अक्षरी= One lakh, One hundred thousand |बायनरी= |ऑक्टल= ३०३२४० |हेक्साडेसिमल= १८६A० }} == गुणधर्म== {| class="wikitable" style="text-align: center; background: white" |+ संख्येवरील क्रिया |- ! [[संख्या]] (x)!! [[गुणाकार व्यस्त संख्या|गुणाकार व्यस्त]] (१/x)!! [[वर्गमूळ]] (√x)!! [[वर्ग (गणित)|वर्ग]] (x^२)!! [[घनमूळ]] (^३√x)!! [[घन (गणित)|घन]] (x^३) |- |१००००० || ०.००००१ || ३१६.२२७७६६०१६८३८ || १०००००००००० = १०^१० || ४६.३९८०७८९९८२१२५ || १०^१५ |} *  १००००० =  १०^५ *  एक लाख =  १०० हजार == हे सुद्धा पहा == * [[संख्या]] * [[अंक]] * [[अंकगणित]] * [[गणित]] [[वर्ग: पूर्णांक संख्या]] [[वर्ग: संख्या]] nbgrmszx7pq5h8pgiu06j3dxwvkzzxr 0 25343 2704255 2148725 2026-08-21T14:30:25Z अभय नातू 206 माहिती 2704255 wikitext text/x-wiki {{ऑगस्ट दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|ऑगस्ट|२२|२३४|२३५}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == === चौदावे शतक === * [[इ.स. १३५०|१३५०]] - [[जॉन दुसरा, फ्रान्स|दुसरा जॉन]] फ्रान्सच्या गादीवर आला. === सोळावे शतक === * [[इ.स. १५४५|१५४५]] - [[शेरशाह सूरी]]च्या मृत्यूनंतर त्यांचा मुलगा [[इस्लाम शाह सूरी]] दिल्लीच्या गादीवर आला.<ref>{{cite book |last=श्रीवास्तव |first=आशीर्वादलाल |title=मुघल कालीन भारत |publisher=शिवलाल अगरवाल अँड कंपनी |year=१९६५}}</ref> === सत्रावे शतक === * [[इ.स. १६३९|१६३९]] - ईस्ट इंडिया कंपनीने [[विजयनागर साम्राज्य|विजयनगरच्या]] राजाकडून जमीन विकत घेऊन [[चेन्नई|मद्रास]] (आत्ताचे चेन्नई) शहराची पायाभरणी केली.<ref name="loksatta-chennai">{{cite news |title=मद्रास Day: इतिहास चेन्नई शहराचा |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |date=२२ ऑगस्ट २०२१ |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १६४२|१६४२]] - [[इंग्लंड]]मध्ये गृहयुद्धाची औपचारिक सुरुवात झाली.<ref>{{cite book |last=हिल |first=क्रिस्टोफर |title=द सेन्चुरी ऑफ क्रांती |publisher=रूटलेज |year=२००१}}</ref> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७७०|१७७०]] - कॅप्टन [[जेम्स कूक]]ने पूर्व ऑस्ट्रेलियावर ग्रेट ब्रिटनचा हक्क घोषित केला. * [[इ.स. १७९१|१७९१]] - [[सेंट डोमिंग्यू]] (आताचे [[हैती]]) येथे गुलामांचा उठाव झाला, ज्यातून हैतीयन क्रांतीची सुरुवात झाली.<ref>{{cite book |last=जेम्स |first=सी. एल. आर. |title=द ब्लॅक जॅकोबिन्स |publisher=विंटेज बुक्स |year=१९८९}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८४८|१८४८]] - अमेरिकेने न्यू मेक्सिको आपल्या राज्यात समाविष्ट केले. * [[इ.स. १८६४|१८६४]] - १२ देशांनी पहिल्या जनिव्हा करारावर स्वाक्षऱ्या केल्या, ज्यातून 'रेड क्रॉस' आंतरराष्ट्रीय संस्थेचा पाया रचला गेला.<ref>{{cite web |title=Geneva Convention History |url=https://www.icrc.org/ |publisher=आंतरराष्ट्रीय रेड क्रॉस समिती |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १८९४|१८९४]] - [[महात्मा गांधी|महात्मा गांधींनी]] दक्षिण आफ्रिकेतील भारतीयांविरुद्धच्या भेदभावाविरुद्ध लढ्यासाठी [[नाताळ भारतीय काँग्रेस]]ची स्थापना केली.<ref name="loksatta-gandhi">{{cite news |title=नाताळ भारतीय काँग्रेसची स्थापना |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |date=२२ ऑगस्ट २०२० |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९०७|१९०७]] - [[मादाम कामा]] यांनी स्टुटगार्ट (जर्मनी) येथील आंतरराष्ट्रीय समाजवादी परिषदेत भारताचा पहिला राष्ट्रध्वज फडकवला.<ref name="esakal-cama">{{cite news |title=मादाम कामा यांनी परदेशात फडकवला पहिला भारतीय ध्वज |url=https://www.esakal.com/ |work=[[सकाळ]] |date=२२ ऑगस्ट २०२२ |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९२१|१९२१]] - [[महात्मा गांधी|महात्मा गांधींनी]] मुंबईतील [[एलफिन्स्टन मिल]]च्या मैदानात परदेशी कपड्यांची पहिली जाहीर होळी केली.<ref name="maharashtratimes-swadeshi">{{cite news |title=स्वदेशी आंदोलन आणि परदेशी कपड्यांची होळी |url=https://maharashtratimes.com/ |work=[[महाराष्ट्र टाइम्स]] |date=२२ ऑगस्ट २०१८ |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९६९|१९६९]] - [[अमेरिका|अमेरिकेचे]] [[मॅरिनर ६]] आणि [[मॅरिनर ७]] हे अंतराळयान मंगळ ग्रहाचे छायाचित्रे पाठवून मोहिमेत यशस्वी झाले. * [[इ.स. १९७२|१९७२]] - [[ऱ्होडेशिया|ऱ्होडेशियाला]] त्याच्या वर्णद्वेषी धोरणांमुळे [[आंतरराष्ट्रीय ऑलिंपिक समिती]]ने निष्कासित केले.<ref>{{cite news |title=Rhodesia expelled from Olympic Games |url=https://www.bbc.com/news |publisher=[[बीबीसी न्यूझ]] |date=२२ ऑगस्ट १९७२ |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १७६०|१७६०]] - [[पोप लिओ बारावा|पोप लिओ १२वा]] (मृत्यू: [[इ.स. १८२९|१८२९]]). * [[इ.स. १८६०|१८६०]] - [[पॉल गोतिये]], नोबेल शांतता पुरस्कार विजेते फ्रेंच राजकारणी (मृत्यू: [[इ.स. १९३६|१९३६]]). * [[इ.स. १८९३|१८९३]] - [[डोरोथी पार्कर]], अमेरिकन लेखिका व कवी (मृत्यू: [[इ.स. १९६७|१९६७]]). * [[इ.स. १९०४|१९०४]] - [[डेंग श्यावपिंग]], चीनचे प्रमुख नेते आणि आधुनिक चीनचे शिल्पकार (मृत्यू: [[इ.स. १९९७|१९९७]]).<ref>{{cite book |last=व्होगेल |first=एझ्रा एफ. |title=देंग शियाओपिंग अँड द ट्रान्सफॉर्मेशन ऑफ चायना |publisher=हार्वर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस |year=२०११}}</ref> * [[इ.स. १९१५|१९१५]] - [[एडवर्ड झेझेपानिक]], पोलंडचे पंतप्रधान (मृत्यू: [[इ.स. २००५|२००५]]). * [[इ.स. १९२०|१९२०]] - [[डेंटन कूली]], मानवावर पहिले कृत्रिम हृदय रोपण करणारे अमेरिकन हृदयशल्यविशारद (मृत्यू: [[इ.स. २०१६|२०१६]]). * [[इ.स. १९२४|१९२४]] - [[हरिशंकर परसाई]], प्रसिद्ध हिंदी व्यंगचित्रकार व लेखक (मृत्यू: [[इ.स. १९९५|१९९५]]).<ref>{{cite news |title=हरिशंकर परसाई जयंती |url=https://www.esakal.com/ |work=[[सकाळ]] |date=२२ ऑगस्ट २०२१ |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९५५|१९५५]] - [[चिरंजीवी (अभिनेता)|चिरंजीवी]], दाक्षिणात्य व हिंदी चित्रपट अभिनेता आणि राजकारणी.<ref name="loksatta-chiranjeevi">{{cite news |title=अभिनेते चिरंजीवी यांचा वाढदिवस |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |date=२२ ऑगस्ट २०२३ |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९६४|१९६४]] - [[मॅट्स विलॅंडर]], स्वीडनचा माजी जागतिक क्रमांक १ टेनिस खेळाडू. == मृत्यू == * [[इ.स. १३५०|१३५०]] - [[सहावा फिलिप, फ्रान्स|सहावा फिलिप]], फ्रान्सचा राजा (जन्म: [[इ.स. १२९३|१२९३]]). * [[इ.स. १४८५|१४८५]] - [[रिचर्ड तिसरा, इंग्लंड|रिचर्ड ३रा]], इंग्लंडचा राजा (बोसवर्थच्या युद्धात मारला गेला) (जन्म: [[इ.स. १४५२|१४५२]]).<ref>{{cite book |last=हिक्स |first=मायकेल |title=रिचर्ड तिसरा |publisher=टेम्पस पब्लिशिंग |year=२००३}}</ref> * [[इ.स. १८१८|१८१८]] - [[वॉरेन हेस्टिंग्स]], ईस्ट इंडिया कंपनीचे भारतातील पहिले गव्हर्नर जनरल (जन्म: [[इ.स. १७३२|१७३२]]).<ref>{{cite book |last=मून |first=पेंडरेल |title=वॉरेन हेस्टिंग्स अँड ब्रिटिश इंडिया |publisher=हज अँड स्टॉटन |year=१९४७}}</ref> * [[इ.स. १९०३|१९०३]] - [[रॉबर्ट गॅस्कोइन-सेसिल]], युनायटेड किंगडमचे पंतप्रधान (जन्म: [[इ.स. १८३०|१८३०]]). * [[इ.स. १९५८|१९५८]] - [[रॉजर मार्टिन दु गार्द]], नोबेल पारितोषिक विजेते फ्रेंच लेखक (जन्म: [[इ.स. १८८१|१८८१]]). * [[इ.स. २०१४|२०१४]] - [[यू. आर. अनंतमूर्ती]], प्रसिद्ध कानडी साहित्यिक व ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेते (जन्म: [[इ.स. १९३२|१९३२]]).<ref name="maharashtratimes-ananthamurthy">{{cite news |title=ज्येष्ठ साहित्यिक यु. आर. अनंतमूर्ती यांचे निधन |url=https://maharashtratimes.com/ |work=[[महाराष्ट्र टाइम्स]] |date=२२ ऑगस्ट २०१४ |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == * मद्रास दिवस (चेन्नई शहर स्थापना दिन - भारत)<ref name="loksatta-chennai" /> * धर्म किंवा श्रद्धेवर आधारित हिंसाचाराच्या बळी ठरलेल्यांच्या आठवणीचा आंतरराष्ट्रीय दिन (संयुक्त राष्ट्रे)<ref>{{cite web |title=International Day Commemorating the Victims of Acts of Violence Based on Religion or Belief |url=https://www.un.org/ |publisher=[[संयुक्त राष्ट्रे]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||august/22}} ---- [[ऑगस्ट २०]] - [[ऑगस्ट २१]] - '''ऑगस्ट २२''' - [[ऑगस्ट २३]] - [[ऑगस्ट २४]] - [[ऑगस्ट महिना]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] ps18t6zrijjuorffbowh6aw13syykgg 2704256 2704255 2026-08-21T14:30:59Z अभय नातू 206 /* एकोणिसावे शतक */ 2704256 wikitext text/x-wiki {{ऑगस्ट दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|ऑगस्ट|२२|२३४|२३५}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == === चौदावे शतक === * [[इ.स. १३५०|१३५०]] - [[जॉन दुसरा, फ्रान्स|दुसरा जॉन]] फ्रान्सच्या गादीवर आला. === सोळावे शतक === * [[इ.स. १५४५|१५४५]] - [[शेरशाह सूरी]]च्या मृत्यूनंतर त्यांचा मुलगा [[इस्लाम शाह सूरी]] दिल्लीच्या गादीवर आला.<ref>{{cite book |last=श्रीवास्तव |first=आशीर्वादलाल |title=मुघल कालीन भारत |publisher=शिवलाल अगरवाल अँड कंपनी |year=१९६५}}</ref> === सत्रावे शतक === * [[इ.स. १६३९|१६३९]] - ईस्ट इंडिया कंपनीने [[विजयनागर साम्राज्य|विजयनगरच्या]] राजाकडून जमीन विकत घेऊन [[चेन्नई|मद्रास]] (आत्ताचे चेन्नई) शहराची पायाभरणी केली.<ref name="loksatta-chennai">{{cite news |title=मद्रास Day: इतिहास चेन्नई शहराचा |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |date=२२ ऑगस्ट २०२१ |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १६४२|१६४२]] - [[इंग्लंड]]मध्ये गृहयुद्धाची औपचारिक सुरुवात झाली.<ref>{{cite book |last=हिल |first=क्रिस्टोफर |title=द सेन्चुरी ऑफ क्रांती |publisher=रूटलेज |year=२००१}}</ref> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७७०|१७७०]] - कॅप्टन [[जेम्स कूक]]ने पूर्व ऑस्ट्रेलियावर ग्रेट ब्रिटनचा हक्क घोषित केला. * [[इ.स. १७९१|१७९१]] - [[सेंट डोमिंग्यू]] (आताचे [[हैती]]) येथे गुलामांचा उठाव झाला, ज्यातून हैतीयन क्रांतीची सुरुवात झाली.<ref>{{cite book |last=जेम्स |first=सी. एल. आर. |title=द ब्लॅक जॅकोबिन्स |publisher=विंटेज बुक्स |year=१९८९}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८४८|१८४८]] - [[न्यू मेक्सिको]]ला [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] राज्याचा दर्जा मिळाला. * [[इ.स. १८६४|१८६४]] - १२ देशांनी पहिल्या जनिव्हा करारावर स्वाक्षऱ्या केल्या, ज्यातून 'रेड क्रॉस' आंतरराष्ट्रीय संस्थेचा पाया रचला गेला.<ref>{{cite web |title=Geneva Convention History |url=https://www.icrc.org/ |publisher=आंतरराष्ट्रीय रेड क्रॉस समिती |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १८९४|१८९४]] - [[महात्मा गांधी|महात्मा गांधींनी]] दक्षिण आफ्रिकेतील भारतीयांविरुद्धच्या भेदभावाविरुद्ध लढ्यासाठी [[नाताळ भारतीय काँग्रेस]]ची स्थापना केली.<ref name="loksatta-gandhi">{{cite news |title=नाताळ भारतीय काँग्रेसची स्थापना |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |date=२२ ऑगस्ट २०२० |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९०७|१९०७]] - [[मादाम कामा]] यांनी स्टुटगार्ट (जर्मनी) येथील आंतरराष्ट्रीय समाजवादी परिषदेत भारताचा पहिला राष्ट्रध्वज फडकवला.<ref name="esakal-cama">{{cite news |title=मादाम कामा यांनी परदेशात फडकवला पहिला भारतीय ध्वज |url=https://www.esakal.com/ |work=[[सकाळ]] |date=२२ ऑगस्ट २०२२ |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९२१|१९२१]] - [[महात्मा गांधी|महात्मा गांधींनी]] मुंबईतील [[एलफिन्स्टन मिल]]च्या मैदानात परदेशी कपड्यांची पहिली जाहीर होळी केली.<ref name="maharashtratimes-swadeshi">{{cite news |title=स्वदेशी आंदोलन आणि परदेशी कपड्यांची होळी |url=https://maharashtratimes.com/ |work=[[महाराष्ट्र टाइम्स]] |date=२२ ऑगस्ट २०१८ |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९६९|१९६९]] - [[अमेरिका|अमेरिकेचे]] [[मॅरिनर ६]] आणि [[मॅरिनर ७]] हे अंतराळयान मंगळ ग्रहाचे छायाचित्रे पाठवून मोहिमेत यशस्वी झाले. * [[इ.स. १९७२|१९७२]] - [[ऱ्होडेशिया|ऱ्होडेशियाला]] त्याच्या वर्णद्वेषी धोरणांमुळे [[आंतरराष्ट्रीय ऑलिंपिक समिती]]ने निष्कासित केले.<ref>{{cite news |title=Rhodesia expelled from Olympic Games |url=https://www.bbc.com/news |publisher=[[बीबीसी न्यूझ]] |date=२२ ऑगस्ट १९७२ |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १७६०|१७६०]] - [[पोप लिओ बारावा|पोप लिओ १२वा]] (मृत्यू: [[इ.स. १८२९|१८२९]]). * [[इ.स. १८६०|१८६०]] - [[पॉल गोतिये]], नोबेल शांतता पुरस्कार विजेते फ्रेंच राजकारणी (मृत्यू: [[इ.स. १९३६|१९३६]]). * [[इ.स. १८९३|१८९३]] - [[डोरोथी पार्कर]], अमेरिकन लेखिका व कवी (मृत्यू: [[इ.स. १९६७|१९६७]]). * [[इ.स. १९०४|१९०४]] - [[डेंग श्यावपिंग]], चीनचे प्रमुख नेते आणि आधुनिक चीनचे शिल्पकार (मृत्यू: [[इ.स. १९९७|१९९७]]).<ref>{{cite book |last=व्होगेल |first=एझ्रा एफ. |title=देंग शियाओपिंग अँड द ट्रान्सफॉर्मेशन ऑफ चायना |publisher=हार्वर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस |year=२०११}}</ref> * [[इ.स. १९१५|१९१५]] - [[एडवर्ड झेझेपानिक]], पोलंडचे पंतप्रधान (मृत्यू: [[इ.स. २००५|२००५]]). * [[इ.स. १९२०|१९२०]] - [[डेंटन कूली]], मानवावर पहिले कृत्रिम हृदय रोपण करणारे अमेरिकन हृदयशल्यविशारद (मृत्यू: [[इ.स. २०१६|२०१६]]). * [[इ.स. १९२४|१९२४]] - [[हरिशंकर परसाई]], प्रसिद्ध हिंदी व्यंगचित्रकार व लेखक (मृत्यू: [[इ.स. १९९५|१९९५]]).<ref>{{cite news |title=हरिशंकर परसाई जयंती |url=https://www.esakal.com/ |work=[[सकाळ]] |date=२२ ऑगस्ट २०२१ |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९५५|१९५५]] - [[चिरंजीवी (अभिनेता)|चिरंजीवी]], दाक्षिणात्य व हिंदी चित्रपट अभिनेता आणि राजकारणी.<ref name="loksatta-chiranjeevi">{{cite news |title=अभिनेते चिरंजीवी यांचा वाढदिवस |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |date=२२ ऑगस्ट २०२३ |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९६४|१९६४]] - [[मॅट्स विलॅंडर]], स्वीडनचा माजी जागतिक क्रमांक १ टेनिस खेळाडू. == मृत्यू == * [[इ.स. १३५०|१३५०]] - [[सहावा फिलिप, फ्रान्स|सहावा फिलिप]], फ्रान्सचा राजा (जन्म: [[इ.स. १२९३|१२९३]]). * [[इ.स. १४८५|१४८५]] - [[रिचर्ड तिसरा, इंग्लंड|रिचर्ड ३रा]], इंग्लंडचा राजा (बोसवर्थच्या युद्धात मारला गेला) (जन्म: [[इ.स. १४५२|१४५२]]).<ref>{{cite book |last=हिक्स |first=मायकेल |title=रिचर्ड तिसरा |publisher=टेम्पस पब्लिशिंग |year=२००३}}</ref> * [[इ.स. १८१८|१८१८]] - [[वॉरेन हेस्टिंग्स]], ईस्ट इंडिया कंपनीचे भारतातील पहिले गव्हर्नर जनरल (जन्म: [[इ.स. १७३२|१७३२]]).<ref>{{cite book |last=मून |first=पेंडरेल |title=वॉरेन हेस्टिंग्स अँड ब्रिटिश इंडिया |publisher=हज अँड स्टॉटन |year=१९४७}}</ref> * [[इ.स. १९०३|१९०३]] - [[रॉबर्ट गॅस्कोइन-सेसिल]], युनायटेड किंगडमचे पंतप्रधान (जन्म: [[इ.स. १८३०|१८३०]]). * [[इ.स. १९५८|१९५८]] - [[रॉजर मार्टिन दु गार्द]], नोबेल पारितोषिक विजेते फ्रेंच लेखक (जन्म: [[इ.स. १८८१|१८८१]]). * [[इ.स. २०१४|२०१४]] - [[यू. आर. अनंतमूर्ती]], प्रसिद्ध कानडी साहित्यिक व ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेते (जन्म: [[इ.स. १९३२|१९३२]]).<ref name="maharashtratimes-ananthamurthy">{{cite news |title=ज्येष्ठ साहित्यिक यु. आर. अनंतमूर्ती यांचे निधन |url=https://maharashtratimes.com/ |work=[[महाराष्ट्र टाइम्स]] |date=२२ ऑगस्ट २०१४ |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == * मद्रास दिवस (चेन्नई शहर स्थापना दिन - भारत)<ref name="loksatta-chennai" /> * धर्म किंवा श्रद्धेवर आधारित हिंसाचाराच्या बळी ठरलेल्यांच्या आठवणीचा आंतरराष्ट्रीय दिन (संयुक्त राष्ट्रे)<ref>{{cite web |title=International Day Commemorating the Victims of Acts of Violence Based on Religion or Belief |url=https://www.un.org/ |publisher=[[संयुक्त राष्ट्रे]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||august/22}} ---- [[ऑगस्ट २०]] - [[ऑगस्ट २१]] - '''ऑगस्ट २२''' - [[ऑगस्ट २३]] - [[ऑगस्ट २४]] - [[ऑगस्ट महिना]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] ez2npo8kg17gpxpbstldlbruv6zxm2l 0 25344 2704257 2529130 2026-08-21T14:33:22Z अभय नातू 206 माहिती 2704257 wikitext text/x-wiki {{ऑगस्ट दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|ऑगस्ट|२३|२३५|२३६}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == === चौदावे शतक === * [[इ.स. १३०५|१३०५]] - [[स्कॉटलंड]]चा स्वातंत्र्यसैनिक [[विल्यम वॉलेस]] याला [[लंडन]]मध्ये फाशी देण्यात आली. === सोळावे शतक === * [[इ.स. १५७२|१५७२]] - [[फ्रान्स]]मध्ये 'सेंट बार्थोलोम्यू डे हत्याकांड' (St. Bartholomew's Day massacre) घडले, ज्यात हजारो ह्युगेनॉट्स (प्रोटेस्टंट) मारले गेले. === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७९९|१७९९]] - [[नेपोलियन बोनापार्ट]]ने इजिप्त सोडले व फ्रान्सकडे प्रयाण केले. === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८३३|१८३३]] - [[ब्रिटिश साम्राज्य|ब्रिटिश साम्राज्यात]] गुलामीची प्रथा नष्ट करणारा कायदा संमत झाला. * [[इ.स. १८४२| १८४२]] - [[चीन]] आणि [[युनायटेड किंगडम|ब्रिटन]] यांच्यात नॅंकिंगचा तह होऊन [[पहिले अफीम युद्ध]] संपले. === विसावे शतक === * [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[दुसरे महायुद्ध]]: [[सोवियेत संघ]] आणि [[नाझी जर्मनी]] यांच्यात 'मॉलॉटॉव्ह-रिबेनट्रॉप करार' (नाझी-सोव्हिएत अनाक्रमण करार) स्वाक्षरीत झाला.<ref>{{cite book |last=रॉबर्ट्स |first=जेफ्री |title=स्टालिन वॉर्स |publisher=येल युनिव्हर्सिटी प्रेस |year=२००६}}</ref> * [[इ.स. १९४२|१९४२]] - [[दुसरे महायुद्ध]]: इतिहासप्रसिद्ध [[स्टालिनग्राडची लढाई]] सुरू झाली.<ref>{{cite book |last=बीव्हर |first=अँटनी |title=स्टालिनग्राड |publisher=पेन्गुइन बुक्स |year=१९९८}}</ref> * [[इ.स. १९४४|१९४४]] - [[दुसरे महायुद्ध]]: [[रोमानिया]]चे राजे मायकेल यांनी नाझी ध्येयधोरणांचा त्याग करत दोस्त राष्ट्रांना पाठिंबा दिला. * [[इ.स. १९४७|१९४७]] - [[स्वातंत्र्यलढा]]: [[वल्लभभाई पटेल|सरदार वल्लभभाई पटेल]] यांची भारताचे पहिले उपपंतप्रधान म्हणून अधिकृत घोषणा करण्यात आली.<ref name="loksatta-patel">{{cite news |title=सरदार पटेल आणि भारताचे एकत्रीकरण |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |date=२३ ऑगस्ट २०२० |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९९०|१९९०]] - पूर्व आणि पश्चिम जर्मनीने ३ ऑक्टोबर रोजी एकत्रीकरण करण्याची घोषणा केली. === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २०११|२०११]] - [[लिबिया]]तील क्रांतीदरम्यान बंडखोरांनी [[मुअम्मर गडाफी]] यांच्या अल-अझिझिया या बालेकिल्ल्यावर ताबा मिळवला. * [[इ.स. २०२३|२०२३]] - [[भारत|भारताच्या]] [[भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था|इस्रो]] (ISRO) संस्थेने [[चंद्रयान-३]] मोहिमेअंतर्गत चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवावर यशस्वी 'सॉफ्ट लँडिंग' करून जगभरात इतिहास रचला. भारत हा चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवावर उतरणारा जगातील पहिला देश ठरला.<ref name="esakal-chandrayaan">{{cite news |title=चंद्रयान-३ ची ऐतिहासिक कामगिरी |url=https://www.esakal.com/ |work=[[सकाळ]] |date=२३ ऑगस्ट २०२३ |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १७५४|१७५४]] - [[सोळावा लुई, फ्रान्स|सोळावा लुई]], फ्रान्सचा राजा (मृत्यू: [[इ.स. १७९३|१७९३]]). * [[इ.स. १८४५| १८४५]] - [[गंगाप्रसाद वर्मा]], संयुक्त प्रांतातील (उत्तर प्रदेश) पहिले भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस नेते (मृत्यू: [[इ.स. १९१४|१९१४]]). * [[इ.स. १९१८|१९१८]] - [[हन्ना रेइच]], प्रसिद्ध जर्मन महिला वैमानिक (मृत्यू: [[इ.स. १९७९|१९७९]]). * [[इ.स. १९२३|१९२३]] - [[बलराम जाखड]], भारतीय राजकारणी व लोकसभेचे माजी अध्यक्ष (मृत्यू: [[इ.स. २०१६|२०१६]]). * [[इ.स. १९४४|१९४४]] - [[सायरा बानो]], प्रसिद्ध हिंदी चित्रपट अभिनेत्री.<ref name="loksatta-sairabano">{{cite news |title=ज्येष्ठ अभिनेत्री सायरा बानो यांचा वाढदिवस |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |date=२३ ऑगस्ट २०२१ |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९६८|१९६८]] - [[कृष्णकुमार कुन्नथ]] (केके), प्रसिद्ध भारतीय पार्श्वगायक (मृत्यू: [[इ.स. २०२२|२०२२]]).<ref name="maharashtratimes-kk">{{cite news |title=पार्श्वगायक केके यांची जयंती |url=https://maharashtratimes.com/ |work=[[महाराष्ट्र टाइम्स]] |date=२३ ऑगस्ट २०२२ |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९७८|१९७८]] - [[कोबी ब्रायंट]], प्रसिद्ध अमेरिकन बास्केटबॉल खेळाडू (मृत्यू: [[इ.स. २०२०|२०२०]]). == मृत्यू == * [[इ.स. १३०५|१३०५]] - [[विल्यम वॉलेस]], स्कॉटलंडचा स्वातंत्र्यसैनिक (जन्म: [[इ.स. १२७०|१२७०]]). * [[इ.स. १८०६|१८०६]] - [[चाार्ल्स ऑस्टिन द कुलॉम्ब]], फ्रेंच भौतिकशास्त्रज्ञ (विद्युतप्रभाराचे एकक 'कुलॉम्ब' यांच्या नावाने ओळखले जाते) (जन्म: [[इ.स. १७३६|१७३६]]). * [[इ.स. १९४४|१९४४]] - [[अब्दुल मजीद दुसरा]], ऑटोमन साम्राज्याचे (तुर्कस्तान) अंतिम खलिफा (जन्म: [[इ.स. १८६८|१८६८]]). * [[इ.स. १९७५|१९७५]] - [[विनायकराव पटवर्धन]], प्रसिद्ध भारतीय शास्त्रीय गायक व ग्वाल्हेर घराण्याचे संगीतकार (जन्म: [[इ.स. १८९८|१८९८]]).<ref name="loksatta-patwardhan">{{cite news |title=शास्त्रीय गायक विनायकराव पटवर्धन स्मृतिदिन |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |date=२३ ऑगस्ट २०१८ |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९९४|१९९४]] - [[आरती प्रभू]] (चिंतामणी त्र्यंबक खानोलकर), प्रसिद्ध मराठी कवी, नाटककार व कादंबरीकार (जन्म: [[इ.स. १९३०|१९३०]]).<ref name="esakal-aartiprabhu">{{cite news |title=कवी आरती प्रभू यांचे साहित्यविश्व |url=https://www.esakal.com/ |work=[[सकाळ]] |date=२३ ऑगस्ट २०२० |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. २०२०|२०२०]] - [[ए. बी. राज]], प्रसिद्ध मल्याळम चित्रपट दिग्दर्शक (जन्म: [[इ.स. १९२५|१९२५]]). == प्रतिवार्षिक पालन == * राष्ट्रीय अंतराळ दिन (भारत - चंद्रयान-३ च्या लँडिंगच्या स्मरणार्थ)<ref name="esakal-chandrayaan" /> * गुलामगिरीची व्यापार आणि तिच्या निर्मूलनाच्या आठवणीसाठी आंतरराष्ट्रीय दिन (संयुक्त राष्ट्रे)<ref>{{cite web |title=International Day for the Remembrance of the Slave Trade and its Abolition |url=https://www.un.org/ |publisher=[[संयुक्त राष्ट्रे]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||august/23}} [[ऑगस्ट २१]] - [[ऑगस्ट २२]] - '''ऑगस्ट २३''' - [[ऑगस्ट २४]] - [[ऑगस्ट २५]] - [[ऑगस्ट महिना]] ---- == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] t4c40nn9qydz6l9zsklfwmgcvdeiy5n 0 32403 2704296 2640791 2026-08-21T18:21:41Z ~2026-45686-74 186537 2704296 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट वाहतूक | नाव = मुंबई उपनगरी रेल्वे | चित्र = Mumbai Train.JPG | चित्र२ = | स्थान = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | प्रकार = सार्वजनिक परिवहन | मार्ग = ३ ([[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य]], [[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम]] आणि [[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर]]) | लांबी = ४२७.५ | स्थानके = १५२ | प्रवासी = ८० लाख | आरंभ = १६ एप्रिल १८५३ | वेब = | नकाशा = }} '''मुंबई उपनगरी रेल्वे''' ही [[मुंबई]] शहर आणि उपनगरात असलेली एक सार्वजनिक वाहतूक प्रणाली आहे. [[भारतीय रेल्वे]]चे [[मध्य रेल्वे]] व [[पश्चिम रेल्वे]] हे दोन क्षेत्रीय विभाग ती चालवते. उपनगरी रेल्वेने मुंबईत ८० लाखांहून अधिक प्रवासी दररोज प्रवास करतात. ही संख्या संपूर्ण भारतीय रेल्वेच्या एकूण प्रवासीसंख्येच्या अर्ध्याहून जास्त आहे. जगातल्या सर्वात अधिक प्रवासी घनता असणाऱ्या शहरी रेल्वे प्रणालींपैकी ही एक आहे. सर्वसामान्य लोक या मार्गांवर चालणाऱ्या गाड्यांना '''लोकल ट्रेन''' असे म्हणतात. भारतीय रेल्वेची तशीच मुंबई उपनगरी रेल्वेची सुरुवात ब्रिटिशांनी भारतात व [[आशिया]] खंडात १६ एप्रिल १८५३ मध्ये बांधलेल्या पहिल्या रेल्वे मार्गावर झाली. या मार्गावर पहिली आगगाडी [[मुंबई]] पासून ३४ कि.मी. अंतरावर असलेल्या [[ठाणे]] स्थानकापर्यंत धावली. मुंबई बेटाची पश्चिम-पूर्व रुंदी फारच कमी आहे. त्यामुळे मुंबईची लोकसंख्या उत्तरेकडे असलेल्या उपनगरांच्या दिशेने वाढत गेली. मात्र, मुंबईतील प्रमुख व्यापारी संस्था आणि त्यांची कार्यालये दक्षिण मुंबईत आहेत. या स्थितीत या कार्यालयांत येण्याकरिता दक्षिणोत्तर धावणारी ही रेल्वेव्यवस्था लोकांसाठी जनवाहतुकीची प्राथमिक प्रणाली झाली. मागील काही दशकांत भारताच्या अन्य भागांतून मुंबईत स्थलांतर करणाऱ्या लोकांमुळे मुंबईची लोकसंख्या अफाट वाढली व त्यामुळे लोकल गाड्यांमध्ये प्रचंड गर्दी होते. त्याकरिता, या वाढत्या प्रवाशांना सामावून घेण्यासाठी मुंबईत [[मुंबई मेट्रो|मेट्रो]] प्रणाली व [[मुंबई मोनोरेल|मोनो]] प्रणाली बांधली आहे. == सेवा व सुविधा == ह्या सेवेत एकूण ४६५ किलोमीटर लांबीचे मार्ग आहेत. [[डहाणू रोड]] ते [[चर्चगेट]] तसेच [[कसारा]], [[खोपोली]], [[पनवेल]] ते [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]], [[ठाणे]] ते [[वाशी]], [[नेरूळ]] ते [[उरण]] या मार्गांवर धावणाऱ्या उपनगरी रेल्वेच्या गाड्या या गाड्यांच्या वर असलेल्या विजेच्या तारांमधून मिळणाऱ्या २५,००० व्होल्ट ए.सी. वीज पुरवठ्यावर चालतात. ह्या रेल्वेगाड्यांना प्रत्येकी ३ किंवा ४ ई.एम.यू. (इलेक्ट्रिकल मल्टिपल युनिट) जोडलेली असतात. युनिटच्या संख्येनुसार गाडीला १२ किंवा १५ डबे असतात. अशा एकूण १९१ गाड्यांद्वारे २,३४२ फेऱ्यांतून रोज सुमारे ७५ लाखांहून जास्त प्रवासी प्रवास करतात. == क्षेत्र व मार्ग == [[पश्चिम रेल्वे]] व [[मध्य रेल्वे]] हे [[भारतीय रेल्वे]]चे दोन क्षेत्रीय विभाग ही रेल्वे प्रणाली चालवतात. सध्या मध्य व पश्चिम या दोन्ही मार्गांवर जलद उपनगरी गाड्या, मालगाड्या व दूर अंतरापर्यंत चालणाऱ्या मुख्य रेल्वे मार्गावरच्या गाड्या एकाच रूळजोडीवर धावतात. हार्बर मार्गावरच्या सेवा मध्य तसेच पश्चिम या दोन्ही विभागांच्या लोहमार्गांवर चालवल्या जातात. * [[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]] * [[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]] * [[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] * [[ट्रान्सहार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|ट्रान्सहार्बर मार्ग]] * [[बंदर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|बंदर मार्ग]] * [[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]] * [[पनवेल-कर्जत रेल्वेमार्ग]] === पश्चिम रेल्वे === पश्चिम रेल्वेची उपनगरीय सेवा [[चर्चगेट रेल्वे स्थानक|चर्चगेट]] पासून [[डहाणू रोड]] पर्यंत चालवली जाते. समुद्रकिनाऱ्याला साधारणतः समांतर असे १२४ किमी ये-जा करणाऱ्या या मार्गावर दोन स्थानिक मंदगती, दोन द्रुतगती असे चार लोहमार्ग आहेत. चर्चगेट ते [[विरार रेल्वे स्थानक|विरार]] दरम्यानच्या ६० किलोमीटर अंतरावर ई.एम.यूने ही सेवा पुरवली जाते तर विरार-डहाणू रोड मार्गावर (६४ किमी) एम.ई.एम.यू (मल्टिपल इलेक्ट्रिकल मेनलाइन युनिट किंवा मेमू) द्वारे ही सेवा पुरवली जाते. या मेमू गाड्यांच्या काही फेऱ्या [[डहाणू रोड]]पासून [[दिवा]]मार्गे [[रोहे]]लाही जातात. उपनगरी गाड्यांच्या दुरुस्ती आणि देखभालीसाठी [[महालक्ष्मी रेल्वे स्थानक|महालक्ष्मी]] येथे कार्यशाळा आहे. शिवाय छोट्यामोठ्या दुरुस्तीसाठी तसेच रात्रीच्या मुक्कामास नेण्यासाठी [[मुंबई सेंट्रल]] आणि [[कांदिवली]] येथे कार्यशाळा (कारशेड) आहेत. याशिवाय विरारमध्ये एक नवीन कार्यशाळा बांधली आहे. ही नवीन कार्यशाळा आशियातील सगळ्यात मोठी कार्यशाळा आहे. पश्चिम रेल्वेच्या ई.एम.यू. गाड्या १२ किंवा क्वचित १५ डब्यांच्या असतात. या गाड्या मंदगती (सगळ्या स्थानकांवर थांबणाऱ्या) किंवा जलदगती (विशिष्ट स्थानकांवरच थांबणाऱ्या) सेवा पुरवतात. उपनगरी फेऱ्या बहुधा मोठ्या व महत्त्वाच्या स्थानकांपासून तशाच दुसऱ्या महत्त्वाच्या स्थानकांपर्यंत असतात. या सेवांचे गंतव्यस्थान पहिल्या डब्याच्या दर्शनी भागात असते. हे गंतव्यस्थान रोमन लिपीतील एक किंवा दोन अक्षरांनी दर्शविले जाते. === मध्य रेल्वे === मध्य रेल्वेची सेवा [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]] पासून उत्तरेकडे [[कल्याण रेल्वे स्थानक|कल्याण]] पर्यंत (५३ कि.मी.) व त्यापुढे विभाजित होऊन ईशान्य दिशेत [[कसारा रेल्वे स्थानक|कसारा]] (६७ कि.मी.) आणि आग्नेय दिशेत [[खोपोली रेल्वे स्थानक|खोपोली]] पर्यंत (६१ कि.मी) उपलब्ध आहे. यात सुद्धा सी.एस.एम.टी. ते [[कुर्ला रेल्वे स्थानक|कुर्ला]] ४ लोहमार्ग आणि [[कुर्ला]] ते [[कल्याण]] येथे ६ लोहमार्ग आहेत. [[कल्याण]] पुढे [[कसारा]] आणि [[कर्जत रेल्वे स्थानक|कर्जत]]पर्यंत प्रत्येकी दोन तर [[कर्जत]] ते [[खोपोली]]पर्यंत १ लोहमार्ग आहे. [[दादर]] आणि [[परळ]] या दोन स्थानकांमध्ये मध्य रेल्वे वरून पश्चिम रेल्वे वर मार्गांतरण करता येते. मध्य रेल्वेवर 'धीमी' व 'जलद' अशा दोन प्रकारच्या सेवा आहेत. धिम्या सेवेतील गाड्या सर्व स्थानकांवर थांबतात. जलद गाड्या थोड्याफार फरकाने [[भायखळा]], [[दादर]], [[कुर्ला]], [[घाटकोपर]], [[विक्रोळी]], [[भांडुप]], [[मुलुंड]], [[ठाणे]], [[दिवा]], [[डोंबिवली]] आणि [[कल्याण]] या स्थानकांवर थांबतात. [[कल्याण]]पुढे गाड्या सर्व स्थानकांवर थांबतात. == हे सुद्धा पहा == * [[मुंबई रेल्वे विकास प्राधिकरण]] * [[मुंबई उपनगरी रेल्वे स्थानकांची यादी]] * [[पुणे उपनगरी रेल्वे]] {{भारत जलद वाहतूक}} [[वर्ग:भारतामधील उपनगरी रेल्वे]] [[वर्ग:मुंबई उपनगरी रेल्वे| ]] j1mkse5ltt9l3cfy88hrf964wj7vllp 2704315 2704296 2026-08-21T19:52:45Z ~2026-45686-74 186537 /* हे सुद्धा पहा */ 2704315 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट वाहतूक | नाव = मुंबई उपनगरी रेल्वे | चित्र = Mumbai Train.JPG | चित्र२ = | स्थान = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | प्रकार = सार्वजनिक परिवहन | मार्ग = ३ ([[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य]], [[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम]] आणि [[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर]]) | लांबी = ४२७.५ | स्थानके = १५२ | प्रवासी = ८० लाख | आरंभ = १६ एप्रिल १८५३ | वेब = | नकाशा = }} '''मुंबई उपनगरी रेल्वे''' ही [[मुंबई]] शहर आणि उपनगरात असलेली एक सार्वजनिक वाहतूक प्रणाली आहे. [[भारतीय रेल्वे]]चे [[मध्य रेल्वे]] व [[पश्चिम रेल्वे]] हे दोन क्षेत्रीय विभाग ती चालवते. उपनगरी रेल्वेने मुंबईत ८० लाखांहून अधिक प्रवासी दररोज प्रवास करतात. ही संख्या संपूर्ण भारतीय रेल्वेच्या एकूण प्रवासीसंख्येच्या अर्ध्याहून जास्त आहे. जगातल्या सर्वात अधिक प्रवासी घनता असणाऱ्या शहरी रेल्वे प्रणालींपैकी ही एक आहे. सर्वसामान्य लोक या मार्गांवर चालणाऱ्या गाड्यांना '''लोकल ट्रेन''' असे म्हणतात. भारतीय रेल्वेची तशीच मुंबई उपनगरी रेल्वेची सुरुवात ब्रिटिशांनी भारतात व [[आशिया]] खंडात १६ एप्रिल १८५३ मध्ये बांधलेल्या पहिल्या रेल्वे मार्गावर झाली. या मार्गावर पहिली आगगाडी [[मुंबई]] पासून ३४ कि.मी. अंतरावर असलेल्या [[ठाणे]] स्थानकापर्यंत धावली. मुंबई बेटाची पश्चिम-पूर्व रुंदी फारच कमी आहे. त्यामुळे मुंबईची लोकसंख्या उत्तरेकडे असलेल्या उपनगरांच्या दिशेने वाढत गेली. मात्र, मुंबईतील प्रमुख व्यापारी संस्था आणि त्यांची कार्यालये दक्षिण मुंबईत आहेत. या स्थितीत या कार्यालयांत येण्याकरिता दक्षिणोत्तर धावणारी ही रेल्वेव्यवस्था लोकांसाठी जनवाहतुकीची प्राथमिक प्रणाली झाली. मागील काही दशकांत भारताच्या अन्य भागांतून मुंबईत स्थलांतर करणाऱ्या लोकांमुळे मुंबईची लोकसंख्या अफाट वाढली व त्यामुळे लोकल गाड्यांमध्ये प्रचंड गर्दी होते. त्याकरिता, या वाढत्या प्रवाशांना सामावून घेण्यासाठी मुंबईत [[मुंबई मेट्रो|मेट्रो]] प्रणाली व [[मुंबई मोनोरेल|मोनो]] प्रणाली बांधली आहे. == सेवा व सुविधा == ह्या सेवेत एकूण ४६५ किलोमीटर लांबीचे मार्ग आहेत. [[डहाणू रोड]] ते [[चर्चगेट]] तसेच [[कसारा]], [[खोपोली]], [[पनवेल]] ते [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]], [[ठाणे]] ते [[वाशी]], [[नेरूळ]] ते [[उरण]] या मार्गांवर धावणाऱ्या उपनगरी रेल्वेच्या गाड्या या गाड्यांच्या वर असलेल्या विजेच्या तारांमधून मिळणाऱ्या २५,००० व्होल्ट ए.सी. वीज पुरवठ्यावर चालतात. ह्या रेल्वेगाड्यांना प्रत्येकी ३ किंवा ४ ई.एम.यू. (इलेक्ट्रिकल मल्टिपल युनिट) जोडलेली असतात. युनिटच्या संख्येनुसार गाडीला १२ किंवा १५ डबे असतात. अशा एकूण १९१ गाड्यांद्वारे २,३४२ फेऱ्यांतून रोज सुमारे ७५ लाखांहून जास्त प्रवासी प्रवास करतात. == क्षेत्र व मार्ग == [[पश्चिम रेल्वे]] व [[मध्य रेल्वे]] हे [[भारतीय रेल्वे]]चे दोन क्षेत्रीय विभाग ही रेल्वे प्रणाली चालवतात. सध्या मध्य व पश्चिम या दोन्ही मार्गांवर जलद उपनगरी गाड्या, मालगाड्या व दूर अंतरापर्यंत चालणाऱ्या मुख्य रेल्वे मार्गावरच्या गाड्या एकाच रूळजोडीवर धावतात. हार्बर मार्गावरच्या सेवा मध्य तसेच पश्चिम या दोन्ही विभागांच्या लोहमार्गांवर चालवल्या जातात. * [[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]] * [[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]] * [[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] * [[ट्रान्सहार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|ट्रान्सहार्बर मार्ग]] * [[बंदर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|बंदर मार्ग]] * [[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]] * [[पनवेल-कर्जत रेल्वेमार्ग]] === पश्चिम रेल्वे === पश्चिम रेल्वेची उपनगरीय सेवा [[चर्चगेट रेल्वे स्थानक|चर्चगेट]] पासून [[डहाणू रोड]] पर्यंत चालवली जाते. समुद्रकिनाऱ्याला साधारणतः समांतर असे १२४ किमी ये-जा करणाऱ्या या मार्गावर दोन स्थानिक मंदगती, दोन द्रुतगती असे चार लोहमार्ग आहेत. चर्चगेट ते [[विरार रेल्वे स्थानक|विरार]] दरम्यानच्या ६० किलोमीटर अंतरावर ई.एम.यूने ही सेवा पुरवली जाते तर विरार-डहाणू रोड मार्गावर (६४ किमी) एम.ई.एम.यू (मल्टिपल इलेक्ट्रिकल मेनलाइन युनिट किंवा मेमू) द्वारे ही सेवा पुरवली जाते. या मेमू गाड्यांच्या काही फेऱ्या [[डहाणू रोड]]पासून [[दिवा]]मार्गे [[रोहे]]लाही जातात. उपनगरी गाड्यांच्या दुरुस्ती आणि देखभालीसाठी [[महालक्ष्मी रेल्वे स्थानक|महालक्ष्मी]] येथे कार्यशाळा आहे. शिवाय छोट्यामोठ्या दुरुस्तीसाठी तसेच रात्रीच्या मुक्कामास नेण्यासाठी [[मुंबई सेंट्रल]] आणि [[कांदिवली]] येथे कार्यशाळा (कारशेड) आहेत. याशिवाय विरारमध्ये एक नवीन कार्यशाळा बांधली आहे. ही नवीन कार्यशाळा आशियातील सगळ्यात मोठी कार्यशाळा आहे. पश्चिम रेल्वेच्या ई.एम.यू. गाड्या १२ किंवा क्वचित १५ डब्यांच्या असतात. या गाड्या मंदगती (सगळ्या स्थानकांवर थांबणाऱ्या) किंवा जलदगती (विशिष्ट स्थानकांवरच थांबणाऱ्या) सेवा पुरवतात. उपनगरी फेऱ्या बहुधा मोठ्या व महत्त्वाच्या स्थानकांपासून तशाच दुसऱ्या महत्त्वाच्या स्थानकांपर्यंत असतात. या सेवांचे गंतव्यस्थान पहिल्या डब्याच्या दर्शनी भागात असते. हे गंतव्यस्थान रोमन लिपीतील एक किंवा दोन अक्षरांनी दर्शविले जाते. === मध्य रेल्वे === मध्य रेल्वेची सेवा [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]] पासून उत्तरेकडे [[कल्याण रेल्वे स्थानक|कल्याण]] पर्यंत (५३ कि.मी.) व त्यापुढे विभाजित होऊन ईशान्य दिशेत [[कसारा रेल्वे स्थानक|कसारा]] (६७ कि.मी.) आणि आग्नेय दिशेत [[खोपोली रेल्वे स्थानक|खोपोली]] पर्यंत (६१ कि.मी) उपलब्ध आहे. यात सुद्धा सी.एस.एम.टी. ते [[कुर्ला रेल्वे स्थानक|कुर्ला]] ४ लोहमार्ग आणि [[कुर्ला]] ते [[कल्याण]] येथे ६ लोहमार्ग आहेत. [[कल्याण]] पुढे [[कसारा]] आणि [[कर्जत रेल्वे स्थानक|कर्जत]]पर्यंत प्रत्येकी दोन तर [[कर्जत]] ते [[खोपोली]]पर्यंत १ लोहमार्ग आहे. [[दादर]] आणि [[परळ]] या दोन स्थानकांमध्ये मध्य रेल्वे वरून पश्चिम रेल्वे वर मार्गांतरण करता येते. मध्य रेल्वेवर 'धीमी' व 'जलद' अशा दोन प्रकारच्या सेवा आहेत. धिम्या सेवेतील गाड्या सर्व स्थानकांवर थांबतात. जलद गाड्या थोड्याफार फरकाने [[भायखळा]], [[दादर]], [[कुर्ला]], [[घाटकोपर]], [[विक्रोळी]], [[भांडुप]], [[मुलुंड]], [[ठाणे]], [[दिवा]], [[डोंबिवली]] आणि [[कल्याण]] या स्थानकांवर थांबतात. [[कल्याण]]पुढे गाड्या सर्व स्थानकांवर थांबतात. == हे सुद्धा पहा == * [[मुंबई रेल्वे विकास प्राधिकरण]] * [[मुंबई उपनगरी रेल्वे स्थानकांची यादी]] * [[पुणे उपनगरी रेल्वे]] * [[माथेरान डोंगरी रेल्वे]] {{भारत जलद वाहतूक}} [[वर्ग:भारतामधील उपनगरी रेल्वे]] [[वर्ग:मुंबई उपनगरी रेल्वे| ]] 7hmn04dzd68oj5yyi6xtoumnc1ndbz0 0 33423 2704423 2269391 2026-08-22T10:14:35Z ~2026-45692-10 186555 /* कौटुंबिक */ 2704423 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = भारती आचरेकर | चित्र = Bharti Achrekar.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = भारती आचरेकर | पूर्ण_नाव = भारती आचरेकर | जन्म_दिनांक = १३ फेब्रुवारी, १९६० | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय | राष्ट्रीयत्व =[[भारतीय]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | कारकीर्द_काळ = | प्रमुख_नाटके = हमीदाबाईची कोठी | प्रमुख_चित्रपट = अगं बाई अरेच्या, वळू | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = वागळे की दुनिया, चोरावर मोर | पुरस्कार = | वडील_नाव = | आई_नाव = माणिक वर्मा | पती_नाव = विजय आचरेकर | पत्नी_नाव = | अपत्ये = सिद्धार्थ (पुत्र) | संकेतस्थळ = | तळटिपा = }} '''भारती आचरेकर''' या [[माणिक वर्मा]] यांच्या कन्या. त्यांचे पूर्ण नाव सौ.भारती विजय आचरेकर. त्यांची जन्मतारीख १३फेब्रुवारी १९६० ही आहे. भारती आचरेकर या एक उत्तम गायक नाट्य‍अभिनेत्री आहेत. ==शिक्षण== वसंतराव कुलकर्णी यांच्याकडे भारती आचरेकरांनी शास्त्रीय संगीताचे धडे घेतले. एस.एन.डी.टी. महाविद्यालयातून संगीत हा विषय घेऊन त्यांनी एम.ए. केले आहे. आई माणिक वर्मा यांना गाण्याच्या कार्यक्रमांत भारतीबाईंनी अनेकदा साथ केली. त्यांनी कारकिर्दीच्या सुरुवातीच्या काळात मकरंद सोसायटीने बसविलेल्या ’तुझं आहे तुजपाशी’ या नाटकात काम केले होते. त्यातील बेबीराजेंच्या भूमिकेसाठी भारती आचरेकर यांना महाराष्ट्र राज्य नाट्यस्पर्धेत उत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेत्रीचा पुरस्कार मिळाला होता. मिफ्टा (मराठी इंटरनॅशनल फिल्म अँड थिएटर) २०११ या लंडनमध्ये २२ सप्टेंबर ते २५ सप्टेंबर २०११ यादरम्यान झालेल्या सोहळ्यात त्या नाट्यस्पर्धेच्या तिघांपैकी एक परीक्षक होत्या. जानेवारी-फेब्रुवारीत दूरचित्रवाणीवर मराठी गमभन या कार्यक्रमात झालेल्या अभिनेत्यांच्या गीतगायन स्पर्धेतही त्या परीक्षक होत्या. ==कौटुंबिक== भारती आचरेकर ३४ वर्षांच्या असताना त्यांचे पती विजय आचरेकर अचानक निर्वतले तेव्हा त्यांचा मुलगा सिद्धार्थ ९ वर्षांचा होता. आता (इ.स.२०१३मधे) छायाचित्रणातल्या ’स्पेशल इफेक्ट्स’ मध्ये तो मास्टर आहे. कॉम्प्यूटर गेम्समध्ये त्याने स्पेशलायझेशन केले आहे, त्यात सुवर्णपदकही मिळविले आहे. सून स्वरूपा ही चित्रकार आहे. हे दोघेही परदेशात स्थायिक झाले आहेत. ;'''भारती आचरेकरांनी भूमिका केलेली मराठी नाटके :''' * चारचौघी * ती वेळच तशी होती * थांब लक्ष्मी * दुभंग * धन्य ते गायनी कळा * नस्तं झेंगट * पप्पा सांगा कुणाचे * महासागर * मार्ग सुखाचा * मुखवटे * विठोबा रखुमाई * सख्या * हमीदाबाईची कोठी * हा मार्ग सुखाचा ;'''चित्रपट :''' * अगं बाई अरेच्या * चमेली की शादी (हिंदी) * बेटा (हिंदी) * वळू * संजोग (हिंदी) ;'''दूरदर्शन मालिका''': * अपराधी कौन * आ बैल मुझे मार * कच्ची धूप * चिडियाघर * चेहेरे * चोरावर मोर * दर्पण * बुनियाद * वागळे की दुनिया * सुमित सभांल लेगा == सदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:आचरेकर, भारती}} [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेत्री|आचरेकर, भारती]] [[वर्ग:इ.स. १९६० मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]] ciwamy5jale95zrmvqggruupcz4dlt0 2704424 2704423 2026-08-22T10:19:41Z Maheshbeauty 186554 2704424 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = भारती आचरेकर | चित्र = Bharti Achrekar.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = भारती आचरेकर | पूर्ण_नाव = भारती आचरेकर | जन्म_दिनांक = १३ फेब्रुवारी, १९६० | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय | राष्ट्रीयत्व =[[भारतीय]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | कारकीर्द_काळ = | प्रमुख_नाटके = हमीदाबाईची कोठी | प्रमुख_चित्रपट = अगं बाई अरेच्या, वळू | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = वागळे की दुनिया, चोरावर मोर | पुरस्कार = | वडील_नाव = | आई_नाव = माणिक वर्मा | पती_नाव = विजय आचरेकर | पत्नी_नाव = | अपत्ये = सिद्धार्थ (पुत्र) | संकेतस्थळ = | तळटिपा = }} '''भारती आचरेकर''' या [[माणिक वर्मा]] यांच्या कन्या. त्यांचे पूर्ण नाव सौ.भारती विजय आचरेकर. त्यांची जन्मतारीख १३ फेब्रुवारी १९६० ही आहे. भारती आचरेकर या एक उत्तम गायक नाट्य‍अभिनेत्री आहेत. ==शिक्षण== वसंतराव कुलकर्णी यांच्याकडे भारती आचरेकरांनी शास्त्रीय संगीताचे धडे घेतले. एस.एन.डी.टी. महाविद्यालयातून संगीत हा विषय घेऊन त्यांनी एम.ए. केले आहे. आई माणिक वर्मा यांना गाण्याच्या कार्यक्रमांत भारतीबाईंनी अनेकदा साथ केली. त्यांनी कारकिर्दीच्या सुरुवातीच्या काळात मकरंद सोसायटीने बसविलेल्या ’तुझं आहे तुजपाशी’ या नाटकात काम केले होते. त्यातील बेबीराजेंच्या भूमिकेसाठी भारती आचरेकर यांना महाराष्ट्र राज्य नाट्यस्पर्धेत उत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेत्रीचा पुरस्कार मिळाला होता. [[मिफ्टा (मराठी इंटरनॅशनल फिल्म अँड थिएटर)]] २०११ या लंडनमध्ये २२ सप्टेंबर ते २५ सप्टेंबर २०११ यादरम्यान झालेल्या सोहळ्यात त्या नाट्यस्पर्धेच्या तिघांपैकी एक परीक्षक होत्या. जानेवारी-फेब्रुवारीत दूरचित्रवाणीवर मराठी गमभन या कार्यक्रमात झालेल्या अभिनेत्यांच्या गीतगायन स्पर्धेतही त्या परीक्षक होत्या. ==कौटुंबिक== भारती आचरेकर ३४ वर्षांच्या असताना त्यांचे पती विजय आचरेकर अचानक निर्वतले तेव्हा त्यांचा मुलगा सिद्धार्थ ९ वर्षांचा होता. आता (इ.स.२०१३मध्ये) छायाचित्रणातल्या ’स्पेशल इफेक्ट्स’ मध्ये तो मास्टर आहे. कॉम्प्यूटर गेम्समध्ये त्याने स्पेशलायझेशन केले आहे, त्यात सुवर्णपदकही मिळविले आहे. सून स्वरूपा ही चित्रकार आहे. हे दोघेही परदेशात स्थायिक झाले आहेत. ;'''भारती आचरेकरांनी भूमिका केलेली मराठी नाटके:''' * चारचौघी * ती वेळच तशी होती * थांब लक्ष्मी * दुभंग * धन्य ते गायनी कळा * नस्तं झेंगट * पप्पा सांगा कुणाचे * महासागर * मार्ग सुखाचा * मुखवटे * विठोबा रखुमाई * सख्या * हमीदाबाईची कोठी * हा मार्ग सुखाचा ; ;'''चित्रपट:''' * अगं बाई अरेच्या * चमेली की शादी (हिंदी) * बेटा (हिंदी) * वळू * संजोग (हिंदी) ; ;'''दूरदर्शन मालिका''': * अपराधी कौन * आ बैल मुझे मार * कच्ची धूप * चिडियाघर * चेहेरे * चोरावर मोर * दर्पण * बुनियाद * वागळे की दुनिया * सुमित सभांल लेगा == सदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:आचरेकर, भारती}} [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेत्री|आचरेकर, भारती]] [[वर्ग:इ.स. १९६० मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]] rvzhsq6czz4yaaxmnq5b5q6t6tci775 0 39993 2704316 2327765 2026-08-21T19:53:25Z ~2026-45686-74 186537 /* हे सुद्धा पहा */ 2704316 wikitext text/x-wiki '''कसारा लोकल''' ही [[मध्य रेल्वे]]ची सेवा [[मुंबई]] [[छत्रपती शिवाजी टर्मिनस]] ते [[कसारा]] अशी चालते. बहुतेक वेळा ही लोकल [[कल्याण]] आणि [[मुंबई]] [[छत्रपती शिवाजी टर्मिनस]] दरम्यान येता जाता द्रुतगतीने धावते व मोजक्याच स्थानकांवर थांबते. [[कल्याण]] ते [[कसारा]] ती सर्व स्थानकांवर थांबते. या लोकलच्या वेळापत्रकला जोडलेले एस्टी महामंडळाच्या बसेसचे वेळापत्रक आहे. त्यामुळे [[नाशिक]] येथुनही कसारा लोकल मार्गे [[मुंबई]]ला पोहोचणे शक्य आहे. == हे सुद्धा पहा== * [[भारतीय रेल्वे]] * [[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)]] [[वर्ग:मुंबई उपनगरी रेल्वे]] 0e6hy6bowm8w542dfhvk7nbdnpsndgw 0 40847 2704370 2654016 2026-08-22T05:21:24Z ~2026-45722-86 186548 /* संदर्भ */ 2704370 wikitext text/x-wiki {{हेही बघा|छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या किल्ल्यांची यादी}}[[चित्र:Raigad fort long view.jpeg|अल्ट=रायगड - १६७० आणि ८० च्या दशकांतील मराठ्यांची राजधानी|इवलेसे|[[रायगड किल्ला]] - हिंदवी स्वराज्याची राजधानी १६७४ ते १६८९]] [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] जवळपास ४०० हून अधिक [[किल्ला|किल्ल्यांची]] यादी खाली दिली आहे. बऱ्याच किल्ल्यांना एकापेक्षा अधिक नावाने ओळखले जाते. काही किल्ल्यांचे इतिहासात वेगळ्या नावाने संदर्भ आहेत, पण आता त्यांना त्या नावाने ओळखले जात नाही. बऱ्याच किल्ल्यांचे ऐतिहासिक संदर्भ तर आढळतात पण त्यांच्या खुणा ह्या पूर्णपणे नष्ट झाल्या आहेत, तर बरेच किल्ले हे नष्ट होण्याच्या मार्गावर आहेत. महाराष्ट्रात वनदुर्ग, जलदुर्ग, भुईकोट व गिरिदुर्ग या प्रकारचे किल्ले आहेत.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=गड किल्ले महाराष्ट्राचे|last=मांडे|first=प्रमोद|publisher=मराठीदेशा फौंडेशन, कोल्हापूर}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=दुर्गम दुर्ग|last=चिले|first=भगवान|publisher=शिवस्पर्श प्रकाशन कोल्हापूर}}</ref> ==किल्ल्यांची यादी== _{'''टीप''': जिल्ह्याच्या नावापुढे अनुक्रमे जिल्हातील किल्ल्यांची यादी आहे. या किल्ल्यांशिवाय आणखीही काही लहान किल्ले असू शकतात.} === विभाग 1 : कोकण विभाग === {| class="wikitable" |+[[कोकण विभाग]] <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=किल्ले महाराष्ट्र - कोकण विभाग|last=पाटील|first=नि. रा.|publisher=सुमेरू प्रकाशन|year=२०१३}}</ref> !अनुक्रम !जिल्हा ठाणे !किल्ला/ दुर्ग !तालुका |- | rowspan="25" |१ | rowspan="25" |[[पालघर जिल्हा]] |१. [[बल्लाळगड]] |[[तलासरी तालुका|तलासरी]] |- |२. [[डहाणूचा किल्ला|डहाणू]] | rowspan="3" |[[डहाणू तालुका|डहाणू]] |- |३. [[गंभीरगड]] |- |४. [[सेगवा किल्ला|सेगवा]] |- |५. [[तारापूर किल्ला|तारापूर]] | rowspan="14" |[[पालघर तालुका|पालघर]] |- |६. [[असावगड/ असावागड]] |- |७. [[अशेरीगड]] |- |८. [[भूपतगड किल्ला|भूपतगड/ भोपटगड]] |- |९. [[काळदुर्ग]] |- |१०. [[तांदूळवाडी किल्ला|तांदुळवाडी]] |- |११. [[शिरगाव]] |- |१२. [[माहीमचा किल्ला]]|[[महिकावती|माहीम]] |- |१३. [[केळवे किल्ला|केळवे]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.discovermh.com/kelve-fort/|title=%%title%% %%sep%% %%sitename%% {{!}} केळवे चा समुद्रकिनारा|last=Maharashtra|first=Discover|date=2020-08-02|website=Discover Maharashtra|language=en-US|access-date=2022-06-19}}</ref> |- |१४. [[केळवे पाणकोट]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.discovermh.com/kelve-pankot/|title=केळवे पाणकोट {{!}} Kelve Pankot|last=Maharashtra|first=Discover|date=2020-08-01|website=Discover Maharashtra|language=en-US|access-date=2022-06-19}}</ref> |- |१५. [[भवानगड]] |- |१६. [[टकमक किल्ला|टकमक]] |- |१७. [[मनोर]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://prahaar.in/%e0%a4%b2%e0%a4%a2%e0%a4%be%e0%a4%88-%e0%a4%ae%e0%a4%a8%e0%a5%8b%e0%a4%b0%e0%a4%9a%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a4%a2%e0%a4%be%e0%a4%88-%e0%a4%ae%e0%a4%a8%e0%a5%8b%e0%a4%b0%e0%a4%9a%e0%a5%8d/|title=लढाई मनोरच्यालढाई मनोरच्या किल्ल्याची {{!}}|last=Gaikwad|first=Priyanka|language=en-US|access-date=2022-06-19}}{{मृत दुवा|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |१८. [[दातिवरे किल्ला|दातिवरे]] |- |१९. [[कोहोजगड|कोहोज/ कोंजचा किल्ला]] |[[वाडा तालुका|वाडा]] |- |२०. [[जिवदानी देवी|जीवदानी]]/ जीवधन <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.discovermh.com/fort-jivdhan-pune/|title=किल्ले जीवधन {{!}} Fort Jivdhan|last=Maharashtra|first=Discover|date=2020-06-09|website=Discover Maharashtra|language=en-US|access-date=2022-06-19}}</ref> | rowspan="6" |[[वसई तालुका|वसई]] |- |२१. [[कामनदुर्ग]] |- |२२. [[वसईचा किल्ला|वसई]] |- |२३. [[अर्नाळा किल्ला|अर्नाळा]] |- |२४. [[वज्रगड किल्ला|वज्रगड]] |- |२५. मांडवी <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://prahaar.in/%e0%a4%b5%e0%a4%bf%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%ae%e0%a5%83%e0%a4%a4%e0%a5%80%e0%a4%a4%e0%a5%80%e0%a4%b2-%e0%a4%97%e0%a5%8c%e0%a4%b0%e0%a4%b5%e0%a4%b6%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a5%80-%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%82/|title=विस्मृतीतील गौरवशाली मांडवी {{!}}|last=trainee|language=en-US|access-date=2022-06-19|archive-date=2022-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220619181416/https://prahaar.in/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2-%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%82/|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan="15" |२ | rowspan="15" |[[ठाणे जिल्हा]] |१. बळवंतगड | rowspan="4" |[[शहापूर तालुका|शहापूर]] |- |२. [[पळसगड|पळसदुर्ग/ पळसगड]] |- |३. [[माहुलीगड]] |- |४. [[भंडारगड|भंडारदुर्ग/भंडारगड]] |- |५. गुमतारा |[[भिवंडी तालुका|भिवंडी]] |- |६. धारावीचा किल्ला | rowspan="3" |[[ठाणे तालुका|ठाणे]] |- |७. [[घोडबंदर किल्ला|घोडबंदर]] |- |८. [[बेलापूरचा किल्ला]] |- |९. [[दुर्गाडी किल्ला|दुर्गाडी]]/ कल्याणचा किल्ला |[[कल्याण तालुका|कल्याण]] |- |१०. [[मलंगगड|श्रीमलंगगड]] | rowspan="2" |[[अंबरनाथ तालुका|अंबरनाथ]] |- |११. [[चंदेरी किल्ला|चंदेरी]] |- |१२. [[सिद्धगड]]/ नरटक्का | rowspan="4" |[[मुरबाड तालुका|मुरबाड]] |- |१३. [[गोरखगड]]/गोरक्षगड (देहरी) |- |१४. मच्छिंद्रगड (देहरी) |- |१५. भैरवगड (मोरोशी) |- | rowspan="8" |२ | rowspan="8" |मुंबई जिल्हा |१. [[काळा किल्ला]] |[[धारावी]] |- |२. [[शीवचा किल्ला|शीव]] |सायन |- |३. [[माहीमचा किल्ला|माहीम]] |[[माहीम]] |- |४. [[वरळीचा किल्ला|वरळी]] |[[वरळी]] |- |५. [[शिवडीचा किल्ला|शिवडी]] |[[शिवडी]] |- |६. मुंबई किल्ला (फोर्ट) |[[फोर्ट (मुंबई)|फोर्ट]] |- |७. [[वांद्रेचा किल्ला]] |[[वांद्रे]] |- |८. [[मढचा किल्ला|वेसावे/ वर्सोवा/ मढचा किल्ला]] |[[वर्सोवा]] |- | rowspan="53" |३ | rowspan="53" |[[रायगड जिल्हा]] <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=रायगड जिल्ह्याचे दुर्गवैभव|last=जोशी|first=सचिन|publisher=बुकमार्क पब्लिकेशन्स}}</ref> |१. [[प्रबळगड - मुरंजन|प्रबळगड/ मुरंजन]] | rowspan="3" |[[पनवेल तालुका|पनवेल]] |- |२. [[कर्नाळा किल्ला|कर्नाळा]] |- |३. [[माणिकगड]] |- |४. [[इरशाळगड|इर्शाळगड/ इरशाळगड]] |[[खालापूर तालुका|खालापूर]] |- |५. [[पेब|पेब/ विकटगड]] | rowspan="8" |[[कर्जत तालुका, रायगड जिल्हा|कर्जत]] |- |६. [[पदरगड किल्ला|पदरगड]] |- |७. [[कोथळीगड|कोथळीगड/ पेठचा किल्ला]] |- |८. भिवगड/ भिमगड |- |९. [[बहिरी - गडदचा बहिरी|ढाक बहिरी]] |- |१०. सोनगिरी |- |११. सोंडाई |- |१२. [[तुंगी किल्ला|तुंगी]] |- |१३. घारापुरी | rowspan="2" |[[उरण तालुका|उरण]] |- |१४. द्रोणागिरी/ करंजा |- |१५. [[सांकशी किल्ला|सांकशी]] | rowspan="3" |[[पेण तालुका|पेण]] |- |१६. रतनगड/ रत्‍नगड |- |१७. मिरगड |- |१८. [[खांदेरी किल्ला|खांदेरी]] | rowspan="10" |[[अलिबाग तालुका|अलिबाग]] |- |१९. [[उंदेरी किल्ला|उंदेरी/ जयदुर्ग]] |- |२०. खुबलढा किल्ला/ थळचा किल्ला |- |२१. [[कुलाबा किल्ला|कुलाबा/ अलिबाग]] |- |२२. सर्जेकोट (कुलाबा) |- |२३. [[सागरगड|सागरगड/ खेडदुर्ग]]/ खेडटक्का |- |२४. [[रेवदंडा किल्ला|रेवदंडा]] |- |२५. [[अलिबाग - हिराकोट|हिराकोट]] |- |२६. रामदरणे |- |२७. [[चौल-रेवदंडा#चौलमधील भेट देण्यासारखी स्थळे|राजकोट/ चौलचा किल्ला]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://durgbharari.in/भटकंती/दुर्ग/आगरकोट/|title=आगरकोट|website=Durgbharari|language=en-US|access-date=2022-06-16}}</ref> |- |२८. [[कोर्लई|कोरलाई/ कोर्लई किल्ला]] | rowspan="4" |[[मुरूड तालुका|मुरुड]] |- |२९. सामराजगड/ दंडाराजपुरी किल्ला |- |३०. [[पद्मदुर्ग|कांसा/ पद्मदुर्ग]] |- |३१. [[मुरुड जंजिरा|जंजिरा/ जजीरे मेहरुब]] |- |३२. मृगगड | rowspan="3" |[[सुधागड तालुका|सुधागड]] |- |३३. [[सरसगड]] |- |३४. [[सुधागड]]/भोरपगड |- |३५. [[अवचितगड]] | rowspan="4" |[[रोहा तालुका|रोहा]] |- |३६. [[सुरगड|सूरगड/ घेरासुरगड]] |- |३७. [[बिरवाडी किल्ला|बिरवाडी/ खाचीमेट]] |- |३८. [[घोसाळगड|घोसाळगड/ वीरगड]] |- |३९. [[तळगड|तळागड/ तळगड]] |[[तळा तालुका|तळा]] |- |४०. [[कुर्डूगड - विश्रामगड|कुर्डूगड/ विश्रामगड]] | rowspan="3" |[[माणगाव तालुका|माणगाव]] |- |४१. [[मानगड]]/ महानगड/ विंझाई |- |४२. पन्हाळेदुर्ग/ पन्हाळघर |- |४३. [[रायगड (किल्ला)|रायगड]] | rowspan="8" |[[महाड तालुका|महाड]] |- |४४. [[पाचाड|पाचाड कोट]] |- |४५. [[लिंगाणा]] |- |४६. सोनगड |- |४७. [[चांभारगड|चांभारगड/ महेंद्रगड]] |- |४८. [[मंगळगड|मंगळगड/ कांगोरी]]<nowiki/>गड |- |४९. कोकणदिवा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/trekit/kokandiva-fort-in-maharashtra-999033/|title=कोकणदिवा|website=Loksatta|language=mr|access-date=2022-06-16}}</ref> |- |५०. दासगाव/ दौलतगड/ भोपाळगड <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://trekshitiz.com/marathi/Dasgaon_Fort-Trek-Raigad-District.html|title=Dasgaon Fort, Raigad District, Sahyadri,Shivaji,Trekking,Marathi,Maharastra|website=trekshitiz.com|access-date=2022-06-16|archive-date=2023-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408141633/http://trekshitiz.com/marathi/Dasgaon_Fort-Trek-Raigad-District.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://durgbharari.in/daulatgad/|title=DAULATGAD|website=Durgbharari|language=en-US|access-date=2022-06-16}}</ref> |- |५१. मदगड |[[श्रीवर्धन तालुका|श्रीवर्धन]] |- |५२. [[चंद्रगड|चंद्रगड/ ढवळगड/ गहनगड]] | rowspan="2" |[[पोलादपूर तालुका|पोलादपूर]] |- |५३. कोंढवी |- | rowspan="27" |४ | rowspan="27" |[[रत्‍नागिरी जिल्हा]] <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=रत्‍नागिरी जिल्ह्याची दुर्गजिज्ञासा|last=जोशी|first=सचिन|publisher=बुकमार्क पब्लिकेशन्स}}</ref> |१. [[बाणकोट किल्ला|बाणकोट किल्ला/ हिंमतगड/ फोर्ट व्हिक्टोरिया]] | rowspan="2" |[[मंडणगड तालुका|मंडणगड]] |- |२. मंडणगड |- |३. [[गोवागड]]/ हर्णे | rowspan="5" |[[दापोली तालुका|दापोली]] |- |४. [[फत्तेगड|फत्तेदुर्ग/ फत्तेगड]] |- |५. [[कनकदुर्ग]] |- |६. [[सुवर्णदुर्ग]] |- |७. पद्मनाभदुर्ग/ प्रणालकदुर्ग <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathivishwakosh.org/37809/|title=पद्मनाभदुर्ग (Padmanabhdurg)|date=2020-08-14|website=मराठी विश्वकोश|language=mr-IN|access-date=2022-06-13|archive-date=2023-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408153147/https://marathivishwakosh.org/37809/|url-status=dead}}</ref> |- |८. पालगड <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathivishwakosh.org/37804/|title=पालगड (Palgad)|date=2020-08-14|website=मराठी विश्वकोश|language=mr-IN|access-date=2022-06-13|archive-date=2022-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220614184412/https://marathivishwakosh.org/37804/|url-status=dead}}</ref> | rowspan="4" |[[खेड तालुका (रत्‍नागिरी)|खेड]] |- |९. [[महिपतगड|महीपतगड]] |- |१०. [[सुमारगड]] |- |११. [[रसाळगड]] |- |१२. [[गोवळकोट किल्ला|गोवळकोट/ गोविंदगड]] | rowspan="3" |[[चिपळूण तालुका|चिपळूण]] |- |१३. बारवाई |- |१४. कोळकेवाडी |- |१५. [[अंजनवेल|गोपाळगड/ अंजनवेल]] | rowspan="3" |[[गुहागर तालुका|गुहागर]] |- |१६. कासारदुर्ग <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathivishwakosh.org/41647/|title=कासारदुर्ग (Kasardurg)|date=2020-12-14|website=मराठी विश्वकोश|language=mr-IN|access-date=2022-06-13|archive-date=2022-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220614184407/https://marathivishwakosh.org/41647/|url-status=dead}}</ref> |- |१७. [[विजयगड]] |- |१८. [[जयगड]] | rowspan="3" |[[रत्‍नागिरी तालुका|रत्‍नागिरी]] |- |१९. [[रत्‍नदुर्ग|रत्‍नदुर्ग/ भगवती/ रत्‍नागिरी किल्ला]] |- |२०. [[पूर्णगड किल्ला|पूर्णगड]] |- |२१. साटवली <ref name=":2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/kokan/satavali-historical-place-condition-46449|title=ऐतिहासिक गढी मोजतेय अखेरच्या घटका|website=eSakal - Marathi Newspaper|language=mr-IN|access-date=2022-06-13}}</ref> |[[लांजा तालुका|लांजा]] |- |२२. भवानीगड | rowspan="3" |[[संगमेश्वर तालुका|संगमेश्वर]] |- |२३. महीमतगड |- |२४. [[प्रचितगड]] |- |२५. [[आंबोळगड]] | rowspan="3" |[[राजापूर तालुका|राजापूर]] |- |२६. [[यशवंतगड (जैतापूर)|यशवंतगड]] (नाटे) |- |२७. राजापूर गढी/ इंग्रज वखार <ref name=":2" /> |- | | |२८. रामगड / रामदुर्ग |खेड |- | rowspan="25" |५ | rowspan="25" |[[सिंधुदुर्ग जिल्हा]] <ref name=":3">{{स्रोत पुस्तक|title=सिंधुदुर्ग जिल्ह्याचा दुर्गवेध|last=जोशी|first=सचिन|publisher=बुकमार्क पब्लिकेशन्स|pages=}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=गड-किल्ले सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील|last=अक्कलकोट|first=सतीश|publisher=सह्याद्री प्रकाशन|year=२०१२}}</ref> |१. [[विजयदुर्ग|विजयदुर्ग/ घेरिया किल्ला]] | rowspan="3" |[[देवगड तालुुका|देवगड]] |- |२. [[देवगड किल्ला|देवगड]] |- |३. सदानंदगड |- |४. रामगड | rowspan="9" |[[मालवण तालुका|मालवण]] |- |५. [[भगवंतगड]] |- |६. [[भरतगड]] |- |७. सिद्धगड |- |८. [[वेताळगड किल्ला|वेताळगड]] |- |९. [[सर्जेकोट]] (मालवण) |- |१०. [[राजकोट किल्ला|राजकोट]] |- |११. पद्मगड/ पदमगड |- |१२. [[सिंधुदुर्ग]] |- |१३. [[निवती किल्ला|निवती]] | rowspan="2" |[[वेंगुर्ला तालुका|वेंगुर्ले]] |- |१४. [[यशवंतगड (रेडी)|यशवंतगड/ रेडी]] |- |१५. [[डच वखार (वेंगुर्ला)|डच वखार]] (वेंगुर्ला कोट) | |- |१६. [[खारेपाटण]] | rowspan="2" |[[कणकवली तालुका|कणकवली]] |- |१७. भैरवगड (नरडवे) |- |१८. [[मनोहरगड]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sindhudurg.nic.in/dummy-news-4-8/|title=मनोहरगड किल्ला {{!}} सिंधुदुर्ग {{!}} India|language=mr|access-date=2022-06-13}}</ref> | rowspan="3" |[[कुडाळ तालुका|कुडाळ]] |- |१९. [[मनसंतोषगड]] |- |२०. सोनगड (घोटगे)/ नृसिंहगड <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://durgbharari.in/songad-ghotge/|title=SONGAD-GHOTGE|last=durgbharari|date=2020-10-12|website=Durgbharari|language=en-US|access-date=2022-06-13}}</ref> |- |२१. नारायणगड (आंबोली) | rowspan="3" |[[सावंतवाडी तालुका|सावंतवाडी]] |- |२२. महादेवगड |- |२३. बांदा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://durgbharari.in/भटकंती/दुर्ग/बांदा/|title=बांदा|last=durgbharari|date=2020-08-07|website=Durgbharari|language=en-US|access-date=2022-06-13}}</ref> |- |२४. सावंतवाडी कोट <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://durgbharari.in/sawantwadi/|title=SAWANTWADI|last=durgbharari|date=2020-11-23|website=Durgbharari|language=en-US|access-date=2022-06-13}}</ref> | |- |२४. हनुमंतगड <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://durgbharari.in/भटकंती/दुर्ग/हनुमंतगड-सिंधुदुर्ग/|title=हनुमंतगड-सिंधुदुर्ग|last=durgbharari|date=2020-09-05|website=Durgbharari|language=en-US|access-date=2022-06-13}}</ref> |[[दोडामार्ग तालुका|दोडामार्ग]] |- |} === विभाग 2 : नाशिक विभाग === {| class="wikitable" |+[[नाशिक विभाग]] !अनुक्रम !जिल्हा !किल्ला/ दुर्ग !तालुका |- | rowspan="8" |१ | rowspan="8" |[[नंदुरबार जिल्हा]] |१. अक्काराणीचा किल्ला / अक्राणी महाल |[[धडगाव तालुका|धडगाव]] |- |२. फत्तेपूर | rowspan="3" |[[नंदुरबार तालुका|नंदुरबार]] |- |३. नंदूरबार |- |४. नारायणपूर |- |५. सुलतानपूर | rowspan="4" |[[शहादा तालुका|शहादा]] |- |६. मंदाने |- |७. जयनगर |- |८. कोंढवळ |- | rowspan="5" |२ | rowspan="5" |[[धुळे जिल्हा]] |१. [[रायकोट]] | rowspan="2" |[[साक्री तालुका|साक्री]] |- |२. [[भामेर किल्ला|भामेर]] |- |३. [[थाळनेर किल्ला|थाळनेर]] |[[शिरपूर तालुका|शिरपूर]] |- |४. [[सोनगिर किल्ला|सोनगीर]] | rowspan="2" |[[धुळे तालुका|धुळे]] |- |५. [[लळिंग किल्ला|लळींग]] |- | rowspan="11" |३ | rowspan="11" |[[जळगाव जिल्हा]] |१. लासूर | rowspan="2" |[[चोपडा तालुका|चोपडा]] |- |२. चौगाव |- |३. पाल | rowspan="2" |[[रावेर तालुका|रावेर]] |- |४. रसलपूर |- |५. [[अंमळनेरचा किल्ला|अंमळनेर]] |[[अमळनेर तालुका|अमळनेर]] |- |६. [[पारोळ्याचा किल्ला|पारोळा]] |[[पारोळा तालुका|पारोळा]] |- |७. नशिराबाद |[[जळगाव तालुका|जळगाव]] |- |८. वरखेडा |[[भुसावळ तालुका|भुसावळ]] |- |९. तोडापूर |[[जामनेर तालुका|जामनेर]] |- |१०. [[कन्हेरगड]] | rowspan="2" |[[चाळीसगाव तालुका|चाळीसगाव]] |- |११. ढेरी/ राजदेहेर <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.discovermh.com/rajdeher-fort/|title=राजदेहेर उर्फ ढेरी किल्ला|last=Maharashtra|first=Discover|date=2020-07-01|website=Discover Maharashtra|language=en-US|access-date=2022-06-10}}</ref> |- | | |[[बहादरपूर किल्ला]] | |- | rowspan="58" |४ | rowspan="58" |[[नाशिक जिल्हा]] <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=महाराष्ट्राची दुर्गपंढरी नाशिक जिल्ह्यातील किल्ले|last=तापकीर|first=संदीप|publisher=विश्वकर्मा प्रकाशन}}</ref> |१. [[न्हावीगड|रतनगड/ न्हावीगड]] | rowspan="14" |[[सटाणा|सटाणे]] |- |२. पिसोळगड |- |३. [[डेरमाळ]] |- |४. [[साल्हेर]] |- |५. [[सालोटा किल्ला|सालोटा]] |- |६. [[हरगड]] |- |७. [[मुल्हेर]] |- |८. [[मोरागड]] |- |९. भिलाई |- |१०. [[चौल्हेर|चौल्हेर/ चौरगड/ तिळवण किल्ला]] |- |११. बिष्टा |- |१२. [[कऱ्हेगड|कऱ्हेगड/ कऱ्हा]] |- |१३. दुंधागड |- |१४. अजमेर |- |१५. [[हातगड|हातगड/ हतगड]] |[[सुरगाणा तालुका|सुरगणा]] |- |१६. कंडाळा/ पिंपळागड <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/travel-news/kandala-fort/articleshow/27690061.cms|title=किल्ले कंडाळा|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2022-06-10}}</ref> | rowspan="11" |[[कळवण तालुका|कळवण]] |- |१७. प्रेमगिरी |- |१८. [[अचला|अचला/अचलगड]] |- |१९. [[अहिवंत]] |- |२०. [[मार्कंड्या किल्ला|मार्कंड्या किल्ला/ मार्कंडेय दुर्ग]] |- |२१. [[रवळ्या-जवळ्या|रवळ्या]] |- |२२. [[रवळ्या-जवळ्या|जवळ्या]] |- |२३. [[कण्हेरगड|कणहेरगड]] |- |२४. [[धोडप]] |- |२५. [[कांचनगड|कांचनगड/कांचना]] |- |२६. मोहनदर <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/trekit/mohandar-fort-in-maharashtra-kalwan-district-1031485/|title=किल्ले मोहनदर|website=Loksatta|language=mr|access-date=2022-06-10}}</ref> |- |२७. [[गाळणा]] | rowspan="3" |[[मालेगाव तालुका|मालेगाव]] |- |२८. [[कंक्राळा]] |- |२९. [[मालेगावचा किल्ला]] |- |३०. सोनगिरी | rowspan="2" |[[पेठ तालुका|पेठ]] |- |३१. [[खैराई किल्ला|खैराई]] |- |३२. [[रामशेज किल्ला|रामशेज]] | |- |३३. देहेरगड/ भोरगड |[[दिंडोरी तालुका|दिंडोरी]] |- |३४. [[राजधेर]] | rowspan="5" |[[चांदवड तालुका|चांदवड]] |- |३५. [[कोळधेर किल्ला|कोळधेर]] |- |३६. [[इंद्राई|इंद्राई किलला]] |- |३७. चांदवड |- |३८. मेसणा |- |३९. कात्रा | rowspan="3" |[[येवला तालुका|येवला]] |- |४०. [[अंकाई]] |- |४१. [[टंकाई]] |- |४२. मणिकपुंज |[[नांदगाव तालुका|नांदगाव]] |- |४३. [[वाघेरा किल्ला|वाघेरा]] | rowspan="4" |[[त्र्यंबकेश्वर तालुका|त्र्यंबकेश्वर]] |- |४४. [[बसगड किल्ला|भास्करगड/ बसगड]] |- |४५. हर्षगड ([[हरिहर किल्ला|हरिहर]]) |- |४६. [[ब्रह्मगिरी किल्ला|श्रीगड/ त्र्यंबकगड/ ब्रह्मगिरी/ दुर्गभांडार]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://durgwedh.blogspot.com/2016/10/blog-post_8.html|title=ब्रम्हगिरी/त्र्यंबकगड आणि थरारक वाटेचा दुर्गभांडार|website=ब्रम्हगिरी/त्र्यंबकगड आणि थरारक वाटेचा दुर्गभांडार|access-date=2022-06-10}}</ref> |- |४७. [[अंजनेरी]] | rowspan="3" |[[नाशिक तालुका|नाशिक]] |- |४८. रांजणगिरी |- |४९. [[गडगडा किल्ला|गडगडा/ घारगड किल्ला]] |- |५०. [[कावनई किल्ला|कावनई]] | rowspan="4" |[[इगतपुरी तालुका|इगतपुरी]] |- |५१. [[त्रिंगलवाडी किल्ला|त्रिंगलवाडी]] |- |५२. मोरधन |- |५३. बहुला/ बहुळा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.discovermh.com/bahula-fort-nashik/|title=%%title%% %%sep%% %%sitename%% {{!}} Bahula Fort, Nashik|last=Maharashtra|first=Discover|date=2021-08-18|website=Discover Maharashtra|language=en-US|access-date=2022-06-10}}</ref> |- |५४. [[औंढ|औंढा/अवंध]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.discovermh.com/aundha-fort/|title=औंढा किल्ला {{!}} Aundha Fort|last=Maharashtra|first=Discover|date=2020-05-01|website=Discover Maharashtra|language=en-US|access-date=2022-06-10}}</ref> | rowspan="5" |[[सिन्नर तालुका|सिन्नर]] |- |५५. आड |- |५६. डुबेरगड/ डुबेरा |- |५७. पर्वतगड |- |५८. [[सोनगड]] |- | rowspan="19" |५ | rowspan="19" |[[अहमदनगर जिल्हा]] |१. [[पट्टागड|पट्टागड/ विश्रामगड]] | rowspan="12" |[[अकोले तालुका|अकोले]] |- |२. [[बितनगड किल्ला|बितनगड]] |- |३. [[कुलंगगड]] |- |४. [[मदनगड]] |- |५. [[अलंगगड]] |- |६. [[रतनगड]] |- |७. [[कलाडगड]] |- |८. भैरवगड (शिरपुंजे) |- |९. [[पाबरगड]] |- |१०. [[हरिश्चंद्रगड]] |- |११. [[कोथळ्याचा भैरवगड|भैरवगड (कोथळे)]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.garvanemarathi.com/2020/06/bhairavgad-kothale-fort.html|title=कोथळ्याचा भैरवगड / बहिरोबागड / कोथळे किल्ला / Bhairavgad / Kothale fort|access-date=2022-05-31}}</ref> |- |१२. [[कुंजरगड|कुंजरगड/ कोंबडा किल्ला]] <ref name=":1">https://www.maharashtratourism.gov.in/treasures/forts</ref> |- |१३. [[पेमगिरी]]/ भिमगड/ शहागड <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.garvanemarathi.com/search/label/%E0%A4%97%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A5%87?updated-max=2020-05-02T17%3A43%3A00%2B05%3A30&max-results=5#PageNo=1|title=All forts in Maharashtra|last=|first=|date=|website=|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> |[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] |- |१४. पळशी <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.garvanemarathi.com/2020/06/palashi-fort.html|title=पळशीचा भुईकोट किल्ला/ पळशीची गढी/ पळशीकर वाडा (Palashi Fort)|access-date=2022-05-31}}</ref> | rowspan="2" |[[पारनेर तालुका|पारनेर]] |- |१५. जामगाव |- |१६. [[बहादूरगड|बहादूरगड/ पेडगावचा किल्ला/ धर्मवीरगड]] |[[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]] |- |१७. [[खर्डा (किल्ला)|खर्डा]]/ शिवपट्टण |[[जामखेड तालुका|जामखेड]] |- |१८. [[अहमदनगरचा भुईकोट किल्ला]] | rowspan="2" |[[अहमदनगर तालुका|अहमदनगर]] |- |१९. मांजरसुंबा गड <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/ahmadnagar/manjarsumba-fort-attraction-day-trip-a694/|title=एक दिवसाच्या पर्यटनासाठीचे आकर्षण मांजरसुंबा गड|last=author/lokmat-news-network|date=2021-08-22|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2022-05-31}}</ref> |} === विभाग 3 : पुणे विभाग === {| class="wikitable" |+[[पुणे विभाग]] !अनुक्रम !जिल्हा !किल्ला/ दुर्ग !तालुका |- | rowspan="32" |१ | rowspan="32" |[[पुणे जिल्हा]] <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=महाराजांच्या जहागिरीतून... पुणे जिल्ह्यातील ३२ किल्ले|last=तापकीर|first=संदीप|publisher=गरुडझेप प्रकाशन|year=२०१२|location=पुणे}}</ref> |१. [[सिंदोळा किल्ला|सिंदोळा]] | rowspan="९" |[[जुन्नर तालुका|जुन्नर]] |- |२ [[बेल्हे भुईकोटकिल्ला (नवाबगढी बेल्हे)]] |- |३. जुन्नर |- |४. [[हडसर]] |- |५. [[निमगिरी किल्ला|निमगिरी]] |- |६. [[जीवधन]] |- |७. [[चावंड]] |- |८. [[शिवनेरी]] |- |९. [[नारायणगड]] |- |१०. [[भोरगिरी किल्ला|भोरगिरी]] | rowspan="2" |[[खेड तालुका|खेड]] |- |११ [[चाकणचा किल्ला|चाकण]]/ संग्रामदुर्ग |- |१२. [[राजमाची]] | rowspan="8" |मावळ |- |१३. इंदुरीची गढी |- |१४. [[विसापूर|विसापूर/ संबळगड]] |- |१५. [[लोहगड]] |- |१६. अणघाई |- |१७. [[मोरगिरी]] |- |१८. [[तुंग|तुंग/ कठीणगड]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/trekit/tung-fort-near-lonavala-793096/|title=उत्तुंग ‘तुंग’!|website=Loksatta|language=mr|access-date=2022-06-14}}</ref> |- |१९. [[तिकोना|तिकोना/ वितंडगड]] |- २०. [[कोरीगड - कोराईगड|कोरीगड/ कोराई/ कुवारी'''/''' कोर्हा/ कोरा]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.marathibuzz.com/koraigad-fort-in-paud-vallery|title=पौड खोऱ्यातील कोरीगड|last=Codingest|date=2020-12-07|website=Marathi Buzz|language=en|access-date=2022-05-31}}</ref> | rowspan="3" |[[मुळशी तालुका|मुळशी]] |- |२१. [[घनगड]]/ एकोल्याचा गड |- |२२. कैलासगड |- |२३. [[सिंहगड|सिंहगड/ कोंढाणा]] |[[हवेली तालुका|हवेली]] |- |२४. [[सोनोरीगड|सोनोरीगड/ मल्हारगड]] | rowspan="4" |[[पुरंदर तालुका|पुरंदर]] |- |२५. [[दौलतमंगळ]] |- |२६. [[पुरंदर किल्ला|पुरंदर]] |- |२७. [[वज्रगड किल्ला|वज्रगड]] |- |२८. [[तोरणा]] | rowspan="2" |[[वेल्हे बुद्रुक|वेल्हे]] |- |२९. [[राजगड]] |- |३०. [[कावळ्या किल्ला]] | rowspan="2" |[[भोर तालुका|भोर]] |- |३१. [[रोहिडा|रोहिडा/ विचित्रगड]] |३२. [[रायरेश्वर]] |- | rowspan="25" |२ | rowspan="25" |[[सातारा जिल्हा]] |१. [[पांडवगड]] | rowspan="6" |[[वाई तालुका|वाई]] |- |२. [[केंजळगड]] |- |३. [[कमळगड]] |- |४. [[वैराटगड]] |- |५. [[चंदनगड]] |- |६. [[वंदनगड]] |- |७. [[कल्याणगड|नांदगिरी/ कल्याणगड]] |[[कोरेगाव तालुका|कोरेगाव]] |- |८. [[वर्धनगड]] | rowspan="3" |[[खटाव तालुका|खटाव]] |- |९. [[भूषणगड]] |- |१०. नांदोशी |- |११. [[महिमानगड|महीमानगड]] |[[माण तालुका|माण]] |- |१२. ताथवड्याचा किल्ला/ [[संतोषगड]] | rowspan="2" |[[फलटण तालुका|फलटण]] |- |१३. [[वारूगड]] |- |१४. [[प्रतापगड]] |[[महाबळेश्वर तालुका|महाबळेश्वर]] |- |१५. [[मधुमकरंदगड|मधुमकरंदगड/ मकरंदगड]] | rowspan="3" |[[जावळी तालुका|जावळी]] |- |१६. [[महिमंडणगड|महीमंडणगड]] |- |१७. [[वासोटा]] |- |१८. [[सज्जनगड]] | rowspan="2" |[[सातारा तालुका|सातारा]] |- |१९. [[अजिंक्यतारा]] |- |२०. [[जंगली जयगड]] | rowspan="4" |[[पाटण तालुका, सातारा|पाटण]] |- |२१. [[दातेगड|दातेगड/ सुंदरगड]] |- |२२. [[भैरवगड|बहिरवगड/ भैरवगड]] |- |२३. [[गुणवंतगड]] |- |२४. [[वसंतगड]] | rowspan="2" |[[कऱ्हाड तालुका|कराड]] |- |२५. [[सदाशिवगड (कराड)|सदाशिवगड]] |- | rowspan="12" |३ | rowspan="12" |[[सांगली जिल्हा]] |१. [[प्रचितगड]] | rowspan="2" |[[शिराळा तालुका|शिराळा]] |- |२. शिराळा |- |३. [[मच्छिंद्रगड]] | rowspan="4" |[[वाळवा तालुका|वाळवा]] |- |४. [[विलासगड]] |- |५. [[बहादूरवाडी]] |- |६. बागणी |- |७. सांगलीचा भुईकोट किल्ला/ गणेशदुर्ग/ दरबार हॉल |[[सांगली तालुका|सांगली]] |- |८. मिरज | rowspan="2" |[[मिरज तालुका|मिरज]] |- |९. जुना पन्हाळा |- |१०. कोळदुर्ग | rowspan="2" |[[खानापूर (विटा) तालुका|खानापूर]] |- |११. [[बाणूरगड|भूपाळगड/बाणूरगड]] |- |१२. रामदुर्ग/ [[रामगड]] |[[जत तालुका|जत]] |- | rowspan="15" |४ | rowspan="15" |[[कोल्हापूर जिल्हा]] |१. [[विशाळगड]] |[[शाहूवाडी तालुका|शाहूवाडी]] |- |२. पावनगड | rowspan="3" |[[पन्हाळा तालुका|पन्हाळा]] |- |३. [[पन्हाळा]] |- |४. मुडागड |- |५. गगनगड/ बावडा/ [[गगनबावडा]] | rowspan="2" |[[गगनबावडा तालुका|गगनबावडा]] |- |६. साळवणचा किल्ला <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dainikchaluwartha.com/archives/7078|title=किल्ले साळवणचा इतिहास होणार प्रकाशित|url-status=dead|access-date=2022-07-09|archive-date=2022-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20221126220412/https://www.dainikchaluwartha.com/archives/7078}}</ref> |- |७. [[शिवगड]] |[[राधानगरी तालुका|राधानगरी]] |- |८. [[रांगणा]] | rowspan="2" |[[भुदरगड तालुका|भुदरगड]] |- |९. [[भुदरगड|भूदरगड]] |- |१०. [[सामानगड]] |[[गडहिंग्लज तालुका|गडहिंग्लज]] |- |११. [[गंधर्वगड]] | rowspan="4" |[[चंदगड तालुका|चंदगड]] |- |१२. महीपालगड |- |१३. [[कलानिधीगड|कलानंदीगड/ कलानिधीगड]] |- |१४. पारगड |- |१५. राजगोली भुईकोट |- |१६. कोट करवीर/ कोल्हापूरचा भुईकोट किल्ला |[[करवीर तालुका|करवीर]] |- | rowspan="9" |५ | rowspan="9" |[[सोलापूर जिल्हा]] |१. करमाळा |[[करमाळा तालुका|करमाळा]] |- |२. माढा |[[माढा तालुका|माढा]] |- |३. मोहोळ |[[मोहोळ तालुका|मोहोळ]] |- |४. अकलूज/ शिवसृष्टी किल्ला | rowspan="2" |[[माळशिरस तालुका|माळशिरस]] |- |५. पिलीव |- |६. सांगोला |[[सांगोला तालुका|सांगोला]] |- |७. मंगळवेढे | rowspan="2" |[[मंगळवेढा तालुका|मंगळवेढे]] |- |८. [[माचणूरचा किल्ला]] |- |९. [[भुईकोट किल्ला, सोलापूर|सोलापूर]]<nowiki/>चा भुईकोट किल्ला |[[सोलापूर तालुका|सोलापूर]] |} === विभाग 4 : मराठवाडा(छत्रपती संभाजीनगर विभाग) === {| class="wikitable" |+[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग]] !अनुक्रम !जिल्हा !किल्ला/ दुर्ग !तालुका |- | rowspan="12" |१ | rowspan="12" |([[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा]]) |१. फर्दापूर सराई | rowspan="4" |[[सोयगांव तालुका|सोयगाव]] |- |२. [[वेताळगड|वेताळगड/ वेताळवाडीचा किल्ला]] |- |३. [[जंजाळा किल्ला|तलतम/ जंजाळा/ वैशागड]] |- |४. सुतोंडा |- |५. अजिंठा सराई | rowspan="2" |[[सिल्लोड तालुका|सिल्लोड]] |- |६. अजिंठा |- |७. [[अंतूर किल्ला|अंतूर]] | rowspan="3" |[[कन्नड तालुका|कन्नड]] |- |८. [[लोंझा किल्ला|लोंझा / महादेव टाक किल्ला]] |- |९. पेडका |- |१०. [[लहूगड]] |[[फुलंब्री तालुका|फुलंब्री]] |- |११. [[देवगिरी किल्ला]] | rowspan="2" |[[औरंगाबाद तालुका |औरंगाबाद]] |- |१२. [[भांगशीमाता गड|भांगशीगड]] |- | rowspan="2" |२ | rowspan="2" |[[जालना जिल्हा]] |१. [[मस्तगड|मस्तगड]]<ref>https://durgbharari.in/mastgad/</ref> |[[जालना तालुका|जालना]] |- |२. [[रोहिलागड|रोहिलगड]] |[[अंबड तालुका|अंबड]] |- | rowspan="2" |३ | rowspan="2" |[[परभणी जिल्हा]] |१. जिंतूर |[[जिंतूर तालुका|जिंतूर]] |- |२. पाथरी |[[पाथरी तालुका|पाथरी]] |- | rowspan="3" |४ | rowspan="3" |[[नांदेड जिल्हा]] |१. माहूर |[[माहूर तालुका|माहूर]] |- |२. नांदेड |[[नांदेड तालुका|नांदेड]] |- |३. [[कंधारचा किल्ला|कंधार]] |[[कंधार तालुका|कंधार]] |- | rowspan="2" |५ | rowspan="2" |[[बीड जिल्हा]] |१. धारुर |[[धारुर तालुका|धारुर]] |- |२. धर्मापुरी |[[अंबेजोगाई तालुका|अंबेजोगाई]] |- | rowspan="2" |६ | rowspan="2" |[[धाराशिव जिल्हा]] |१. [[परंडा किल्ला|परांडा]] |[[परांडा तालुका|परांडा]] |- |२. [[नळदुर्ग]] |[[तुळजापूर तालुका|तुळजापूर]] |- | rowspan="2" |७ | rowspan="2" |[[लातूर जिल्हा]] |१. [[औसा किल्ला|औसा]] |[[औसा तालुका|औसा]] |- |२. [[उदगीरचा किल्ला|उदगीर]] |[[उदगीर तालुका|उदगीर]] |} === विभाग 5 : विदर्भ (अमरावती विभाग) === {| class="wikitable" |+[[अमरावती विभाग]] <ref name=":4">{{स्रोत पुस्तक|title=विदर्भातील किल्ले|last=चितळे|first=श्रीपाद|publisher=श्री मंगेश प्रकाशन (नागपूर)}}</ref> !अनुक्रम !जिल्हा !किल्ला/ दुर्ग !तालुका |- | rowspan="7" |१ | rowspan="7" |[[बुलढाणा जिल्हा]] |१. [[मैलगड]] |[[जळगाव (जामोद) तालुका|जळगाव (जामोद)]] |- |२. मलकापूर |[[मलकापूर तालुका|मलकापूर]] |- |३. खामगाव | rowspan="2" |[[खामगाव तालुका|खामगाव]] |- |४. गोधनपूर |- |५. रोहिणखेड |[[मोताळा तालुका|मोताळा]] |- |६. सिंदखेड राजा |[[सिंदखेडराजा तालुका|सिंदखेडराजा]] |- |७. देऊळगाव राजा |[[देऊळगांव राजा तालुका|देऊळगाव राजा]] |- | rowspan="4" |२ | rowspan="4" |[[अकोला जिल्हा]] |१. भैरवगड (वारी) |[[तेल्हारा तालुका|तेल्हारा]] |- |२. [[नरनाळा किल्ला|नरनाळा]] |[[अकोट तालुका|अकोट]] |- |३. [[बाळापूर किल्ला|बाळापूर]] |[[बाळापूर तालुका|बाळापूर]] |- |४. [[अकोला किल्ला|अकोला किल्ला / असदगड]] |[[अकोला तालुका|अकोला]] |- | rowspan="3" |३ | rowspan="3" |[[अमरावती जिल्हा]] |१. [[आमनेरचा किल्ला|झिल्पी आमनेर]] |[[धारणी तालुका|धारणी]] |- |२. [[गाविलगड|गाविलगड/ गवळीगड]] |[[मेळघाट तालुका|मेळघाट]] |- |३. अचलपूर |[[अचलपूर तालुका|अचलपूर]] |- | rowspan="4" |४ | rowspan="4" |[[यवतमाळ जिल्हा]] |१. कळंब | rowspan="2" |[[कळंब तालुका, यवतमाळ|कळंब]] |- |२. दुर्ग |- |३. रावेरी |[[राळेगाव तालुका|राळेगाव]] |- |४. कायर |[[वणी तालुका, यवतमाळ|वणी]] |} === विभाग 6 : विदर्भ (नागपूर विभाग) === {| class="wikitable" |+[[नागपूर विभाग]] <ref name=":4" /> |- !अनुक्रम !जिल्हा !किल्ला/ दुर्ग !तालुका |- | rowspan="7" |१ | rowspan="7" |[[वर्धा जिल्हा]] |१. अंजी (मोठी) |[[वर्धा तालुका|वर्धा]] |- |२. पवनार |[[पवनार तालुका|पवनार]] |- |३. हिंगणी |[[सेलू तालुका|सेलू]] |- |४. केळझर | |- |५. नाचणगाव |[[देवळी तालुका|देवळी]] |- |६. सोनेगाव (आबाजी) | |- |७. अल्लीपूर |[[हिंगणघाट तालुका|हिंगणघाट]] |- | rowspan="10" |२ | rowspan="10" |[[नागपूर जिल्हा]] |१. [[भिवगड]] (कॅुँआरा) |[[पारशिवणी तालुका|पारशिवणी]] |- |२. रामटेक | rowspan="2" |[[रामटेक तालुका|रामटेक]] |- |३. [[नगरधाण|नगरधन/ नगरधाण]] |- |४. जलालखेडा |[[नरखेड तालुका|नरखेड]] |- |५. आडम | rowspan="2" |[[उमरेड तालुका|उमरेड]] |- |६. [[उमरेडचा किल्ला|उमरेड]] |- |७. भिवापूर |[[भिवापूर तालुका|भिवापूर]] |- |८. [[सिताबर्डीचा किल्ला]] | rowspan="2" |[[नागपूर शहर]] |- |९. [[गोंड राजाचा किल्ला]] |- |१०. महदागड |[[नागपूर ग्रामीण तालुका|नागपूर ग्रामीण]] |- | rowspan="6" |३ | rowspan="6" |[[चंद्रपूर जिल्हा]] |१. चिमूर |[[चिमूर तालुका|चिमूर]] |- |२. शेगाव |[[वरोडा तालुका|वरोडा]] |- |३. भांदक/ भद्रावती<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/historical-bhadravati/articleshow/46126407.cms|title=वैभवशाली खुणांचे ऐतिहासिक भद्रावती|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2022-06-01}}</ref> |[[भद्रावती तालुका|भद्रावती]] |- |४. [[चंद्रपूर किल्ला|चंद्रपूर भुईकोट किल्ला]] | rowspan="2" |[[चंद्रपूर तालुका|चंद्रपूर]] |- |५. बल्लारपुर/ बल्लारशाह<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/chandrapur/historical-fort-ballarpur-now-focuses-shiv-jayanti/|title=बल्लारपुरातील ऐतिहासिक किल्ल्याच्या महत्त्वात आता शिवजयंतीची भर !|last=author/admin|date=2016-02-25|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2022-06-01}}</ref> |- |६. माणिकगड |[[गडचांदूर तालुका|गडचांदूर]] |- | rowspan="4" |४ | rowspan="4" |[[भंडारा जिल्हा]] |१. चांदपूर | rowspan="2" |[[तुमसर तालुका|तुमसर]] |- |२. [[अंबागड]] |- |३. [[सानगडीचा किल्ला|सानगडी/ सहानगड]] |[[साकोली तालुका|साकोली]] |- |४. [[पवनीचा किल्ला|पवनी]] |[[पवनी तालुका|पवनी]] |- | rowspan="3" |५ | rowspan="3" |[[गोंदिया जिल्हा]] |१. कामठा |[[गोंदिया तालुका|गोंदिया]] |- |२. [[कचारगड]] |[[सालेकसा तालुका|सालेकसा]] |- |३. [[गोंदियाचा प्रतापगड|प्रतापगड]] |[[अर्जुनी मोरगाव तालुका|अर्जुनीमोरगाव]] |- | rowspan="3" |६ | rowspan="3" |[[गडचिरोली जिल्हा]] |१. वैरागड |[[आरमोरी तालुका|आरमोरी]] |- |२. टिपागड |[[मुरुमगाव तालुका|मुरुमगाव]] |- |३. सूरजागड |[[एटापल्ली तालुका|एटापल्ली]] |} == चित्रदालन == {{चित्र दालन |title= |width=180 |align=center |File:Raigad fort towers.jpg|[[रायगड (किल्ला)|रायगड]] |File:Daulatabad Fort & Chand Minar Aurangabad Maharashtra.jpg|[[दौलताबाद|देवगिरी]] |File:Ambarkhana on Panhala.jpg|[[पन्हाळा]] |File:Janjira001.jpg|[[मुरूड-जंजिरा|मुरुड-जंजिरा]] |File:Pratapgad-Satara-Maharashtra-O0A0812.jpg|[[प्रतापगड]] |File:Nagardhan Fort entrance.jpg|[[नगरधन]] |File:Inner reservoir with fortifications, Naldurg fort.jpg|[[नळदुर्ग]] |File:Lohgad entry gate.jpg|[[लोहगड]] |File:Rajgad Fort in Pune, Maharashtra.jpg|[[राजगड]] |File:Towards SHIVNERI FORT, MAHARASHTRA.jpg|[[शिवनेरी]] |File:Bastions_of_vijaydurg.jpg|[[विजयदुर्ग]]}} == यादीत समावेश नसलेले किल्ले == === सीमेलगत असलेले किल्ले === ही किल्ले महाराष्ट्र राज्यात येत नाहीत परंतु महाराष्ट्राच्या सीमेपासून खूप जवळ आहेत. # [[इंद्रगड]] - [[गुजरात]] # [[उंबरगांव]] - गुजरात # [[संजाण]] - गुजरात === सध्या अस्तित्वात नसलेले किल्ले === * रिवा - मुंबई * चिमूर - चंद्रपूर * नांदोस - मालवण तालुका, सिंधुदुर्ग <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://durgbharari.in/भटकंती/दुर्ग/नांदोस/|title=नांदोस|last=durgbharari|date=2020-10-02|website=Durgbharari|language=en-US|access-date=2022-06-13}}</ref><ref name=":3" /> * कोटकामते - देवगड तालुका, सिंधुदुर्ग <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://durgbharari.in/भटकंती/दुर्ग/कोटकामते/|title=कोटकामते|last=durgbharari|date=2020-09-10|website=Durgbharari|language=en-US|access-date=2022-06-13}}</ref><ref name=":3" /> * कुडाळचा किल्ला - कुडाळ तालुका, सिंधुदुर्ग <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://durgbharari.in/भटकंती/दुर्ग/कुडाळ/|title=कुडाळ|last=durgbharari|date=2020-09-10|website=Durgbharari|language=en-US|access-date=2022-06-13}}</ref><ref name=":3" /> * आवाडे कोट/ आवर किल्ला - दोडामार्ग तालुका, सिंधुदुर्ग <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://durgbharari.in/भटकंती/दुर्ग/आवाडे-कोट/|title=आवाडे कोट|last=durgbharari|date=2020-08-01|website=Durgbharari|language=en-US|access-date=2022-06-13}}</ref><ref name=":3" /> * मणेरी किल्ला - दोडामार्ग तालुका, सिंधुदुर्ग <ref name=":3" /> * माणिकदुर्ग - चिपळूण तालुका, रत्‍नागिरी <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.discovermh.com/manikdurg-fort-info-in-marathi/|title=माणिकदुर्ग|last=Maharashtra|first=Discover|date=2020-03-08|website=Discover Maharashtra|language=en-US|access-date=2022-06-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathivishwakosh.org/41400/|title=माणिकदुर्ग (Manikdurg)|date=2020-10-26|website=मराठी विश्वकोश|language=mr-IN|access-date=2022-06-14|archive-date=2022-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220614184705/https://marathivishwakosh.org/41400/|url-status=dead}}</ref> * किल्ले नवते/ गुढे - चिपळूण तालुका, रत्‍नागिरी <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathivishwakosh.org/41406/|title=नवतेदुर्ग (गुढेदुर्ग) (Navatedurg) (Gudhedurg)|date=2020-12-07|website=मराठी विश्वकोश|language=mr-IN|access-date=2022-06-14}}{{मृत दुवा|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *नळदुर्ग - नारिवली, मुरबाड तालुका, ठाणे <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://durgbharari.in/naldurg-thane/|title=NALDURG-THANE|website=Durgbharari|language=en-US|access-date=2022-06-19}}</ref> *ठाण्याचा किल्ला - ठाणे तालुका, ठाणे <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mr.vikaspedia.in/education/apala-maharashtra/92e93993e93093e93794d91f94d930-91593f93294d932947/92093e92394d92f93e91a93e-91593f93294d93293e|title=vikaspedia Domains|website=mr.vikaspedia.in|access-date=2022-06-19}}</ref> *पारसिक - मुंब्रा, ठाणे <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/thane/mystery-of-the-parsic-fort/articleshow/65178217.cms|title=पारसिक किल्ल्याचे रहस्य|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2022-06-19}}</ref> *दांडा किल्ला - पालघर तालुका, पालघर <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://prahaar.in/%e0%a4%a6%e0%a4%be%e0%a4%82%e0%a4%a1%e0%a4%be-%e0%a4%95%e0%a5%8b%e0%a4%9f-2/|title=दांडा कोट {{!}}|last=trainee|language=en-US|access-date=2022-06-19|archive-date=2022-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220619181414/https://prahaar.in/%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%9F-2/|url-status=dead}}</ref> ==हे सुद्धा पहा== * [[दुर्ग]] * [[महाराष्ट्रातील घाट रस्ते]] * [[महाराष्ट्रातील किल्ले - प्रकार आणि अवयव]] * छत्रपती [[शिवाजी महाराजांच्या किल्ल्यांची यादी]] * [[जिंजीचा किल्ला]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]] [[वर्ग:भारतातील किल्ले]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] poweepu4nfw1las3bsidbmxyu85dho1 0 44751 2704260 2688864 2026-08-21T14:53:41Z Itsharshitt28 186525 2704260 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''राणी मुखर्जी''' (जन्म २१ मार्च १९७८) या हिंदी चित्रपटांमध्ये काम करणाऱ्या भारतीय अभिनेत्री आहेत. २००० च्या दशकातील सर्वाधिक मानधन घेणाऱ्या अभिनेत्रींपैकी एक असलेल्या राणी मुखर्जी यांनी राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार आणि आठ फिल्मफेअर पुरस्कारांसह अनेक पुरस्कार जिंकले आहेत| मुखर्जी-समर्थ कुटुंबात जन्मलेल्या मुखर्जी यांनी किशोरवयातच अभिनयाच्या क्षेत्रात पदार्पण केले; त्यांनी त्यांचे वडील राम मुखर्जी यांच्या '''बियेर फूल''' या बंगाली चित्रपटात आणि '''राजा की आएगी बारात''' या सामाजिक चित्रपटात (दोन्ही १९९६) काम केले| ''गुलाम'' या ॲक्शन चित्रपटाद्वारे त्यांना पहिले व्यावसायिक यश मिळाले, तर [[कुछ कुछ होता है]] या रोमँटिक चित्रपटामुळे (दोन्ही १९९८) त्यांना मोठी ओळख मिळाली| काही काळ अपयशाचा सामना केल्यानंतर, २००२ हे वर्ष त्यांच्या कारकिर्दीत एक महत्त्वपूर्ण वळण ठरले; कारण या काळात यश राज फिल्म्सने त्यांना [[साथिया]] या चित्रपटात मुख्य भूमिकेसाठी निवडले| [[चलते चलते]] (2003), [[हम तुम]] आणि [[वीर-झारा]] (दोन्ही 2004), आणि [[कभी अलविदा ना कहना]] (2006), तसेच क्राइम कॉमेडी [[बंटी और बबली]] (2005) यासह अनेक व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी रोमँटिक चित्रपटांमध्ये भूमिका करून मुखर्जींनी स्वतःची स्थापना केली| '''युवा''' (२००४) या राजकीय चित्रपटातील छळ सोसणाऱ्या पत्नीची भूमिका आणि '''ब्लॅक''' (२००५) या चित्रपटातील कर्णबधिर व अंध महिलेची भूमिका यांच्यासाठीही तिला प्रशंसा मिळाली. २००७ ते २०१० या काळात यश राज फिल्म्ससोबतच्या तिच्या सहयोगातून अनेक अयशस्वी चित्रपट आले आणि समीक्षकांनी तिच्या भूमिकांच्या निवडीवर कडक टीका केली| '''नो वन किल्ड जेसिका''' (२०११) या चरित्रात्मक थरारपटात एका जिद्दी पत्रकाराची भूमिका साकारल्यानंतर यात बदल झाला. त्यानंतर 'तलाश' (२०१२), '''मर्दानी''' (२०१४), '''मर्दानी २''' (२०१९) आणि '''मर्दानी ३''' (२०२६) यांसारखे थरारपट; तिचा सर्वाधिक कमाई करणारा चित्रपट ठरलेला सामाजिक विषयावरील '''हिचकी''' (२०१८); तसेच '''मिसेस चॅटर्जी व्हर्सेस नॉर्वे''' (२०२३) हा चित्रपट, ज्यासाठी तिला सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला, यांतून तिला पुढील यश मिळाले| मुखर्जी या मानवतावादी कार्यात सक्रियपणे सहभागी असतात आणि महिला व मुलांशी संबंधित मुद्द्यांवर आपली मते मांडतात| त्यांनी संगीत दौरे आणि स्टेज शोमध्ये सहभाग घेतला आहे, तसेच २००९ मधील 'डान्स प्रीमियर लीग' या रिअ‍ॅलिटी शोमध्ये परीक्षक म्हणूनही काम केले आहे. मुखर्जी यांचे लग्न चित्रपट निर्माते [[आदित्य चोप्रा]] यांच्याशी झाले असून, त्यांना एक मुलगी आहे| ==सुरुवातीचे आयुष्य आणि पार्श्वभूमी== मुखर्जी यांचा जन्म २१ मार्च १९७८ रोजी बॉम्बे (आता [[मुंबई]]) येथे मुखर्जी-समर्थ कुटुंबात झाला| त्यांचे वडील, [[राम मुखर्जी]], एक माजी चित्रपट दिग्दर्शक आणि फिल्मलय स्टुडिओच्या संस्थापकांपैकी एक होते| त्यांची आई, कृष्णा मुखर्जी, एक माजी पार्श्वगायिका आहेत| त्यांचे मोठे भाऊ, राजा मुखर्जी, एक चित्रपट निर्माता आणि दिग्दर्शक आहेत त्यांची आत्या, देबाश्री रॉय, एक बंगाली चित्रपट अभिनेत्री आहेत आणि त्यांची चुलत बहीण, काजोल , एक हिंदी चित्रपट अभिनेत्री आणि त्यांची समकालीन आहे| आणखी एक चुलत भाऊ, अयान मुखर्जी, एक पटकथा लेखक आणि चित्रपट दिग्दर्शक आहे| त्यांचे आई-वडील आणि अनेक नातेवाईक भारतीय चित्रपटसृष्टीशी संबंधित असूनही, मुखर्जी यांना चित्रपटांमध्ये करिअर करण्यात रस नव्हता. [ ११ ] त्या म्हणाल्या, "कुटुंबामध्ये आधीच खूप अभिनेत्री होत्या आणि मला काहीतरी वेगळे व्हायचे होते"| मुखर्जी यांनी जुहू येथील मानेकजी कूपर हायस्कूलमध्ये शिक्षण घेतले आणि एसएनडीटी महिला विद्यापीठातून गृहविज्ञान विषयात पदवी प्राप्त केली [ 11 ] [ 13 ] . त्या एक प्रशिक्षित ओडिसी नृत्यांगना आहेत आणि त्यांनी दहावीत असताना हा नृत्य प्रकार शिकायला सुरुवात केली. वार्षिक परंपरेनुसार, मुखर्जी कुटुंब दरवर्षी सांताक्रूझच्या उपनगरीय परिसरात [[दुर्गापूजेचा]] सण साजरा करते| मुखर्जी, ज्या एक धर्माभिमुख [[हिंदू]] आहेत , त्या आपल्या संपूर्ण कुटुंबासह या उत्सवात सहभागी होतात| १९९४ मध्ये, दिग्दर्शक सलीम खान यांनी त्यांच्या 'आ गले लग जा' या चित्रपटात मुख्य स्त्री भूमिकेसाठी मुखर्जी यांच्याशी संपर्क साधला. इतक्या लहान वयात तिने पूर्णवेळ चित्रपट कारकीर्द करावी याला तिच्या वडिलांचा पाठिंबा नव्हता, त्यामुळे तिने ती ऑफर नाकारली| वयाच्या १८ व्या वर्षी, अभिनयात प्रयोग करावा या तिच्या आईच्या सल्ल्यानुसार, मुखर्जीने '''राजा की आयेगी बारात''' (खान यांची तिला आलेली दुसरी ऑफर) या सामाजिक नाटकात आणि तिच्या वडिलांच्या '''बीर फूल''' या बंगाली चित्रपटात मुख्य भूमिका स्वीकारल्या, हे दोन्ही चित्रपट १८ ऑक्टोबर १९९६ रोजी प्रदर्शित झाले| 'राजा की आयेगी बारात'वर काम सुरू करण्यापूर्वी, मुखर्जीने रोशन तनेजा यांच्या अभिनय संस्थेत प्रशिक्षण घेतले होते| तिने एका बलात्कार पीडितेची भूमिका साकारली होती, जिला तिच्यावर बलात्कार करणाऱ्याशी लग्न करण्यास भाग पाडले जाते| जरी हा चित्रपट व्यावसायिकदृष्ट्या अयशस्वी ठरला असला तरी, मुखर्जीच्या अभिनयामुळे तिला वार्षिक स्क्रीन अवॉर्ड्स सोहळ्यात विशेष सन्मान ट्रॉफी मिळाली| चित्रपटाच्या खराब बॉक्स ऑफिस कामगिरीनंतर, मुखर्जी आपले शिक्षण पूर्ण करण्यासाठी महाविद्यालयात परतल्या| तथापि, त्यांची चुलत बहीण काजोलच्या हिंदी चित्रपटांतील यशाने प्रेरित होऊन, त्यांनी चित्रपटांमध्ये पूर्णवेळ करिअर करण्याचा निर्णय घेतला| ==उपजीविका== '''यश आणि सुरुवातीचा संघर्ष (१९९८–२००१)''' १९९८ मध्ये, मुखर्जीने विक्रम भट्ट यांच्या 'गुलाम' या अॅक्शन चित्रपटात आमिर खानसोबत काम केले, जो तिचा पहिला व्यावसायिक यशस्वी चित्रपट ठरला. चित्रपटात तिची भूमिका छोटी असली तरी, 'आती क्या खंडाला' या गाण्यामुळे तिला प्रसिद्धी मिळाली. मुखर्जीचा आवाज जड असल्यामुळे, भट्ट यांनी तिचे संवाद उंच पट्टीतल्या व्यक्तीकडून डब करून घेतले; मुखर्जीने सांगितले की तिचा आवाज "पात्राला शोभत नव्हता" म्हणून असे केले गेले. त्याच वर्षी, करण जोहरने त्याच्या दिग्दर्शकीय पदार्पणातील ' कुछ कुछ होता है' या चित्रपटात तिला शाहरुख खान आणि काजोल यांच्यासोबत कास्ट केले. ही भूमिका मूळतः ट्विंकल खन्नासाठी लिहिली होती , परंतु तिने आणि इतर अनेक अभिनेत्रींनी नकार दिल्यानंतर, खान आणि चित्रपट निर्माता आदित्य चोप्रा यांच्या आग्रहावरून जोहरने मुखर्जीला साइन केले . तिने खानच्या पात्राची मैत्रीण आणि नंतर पत्नी, टीनाची भूमिका साकारली, जिचा मुलीला जन्म दिल्यानंतर मृत्यू होतो. जोहरने सुरुवातीला मुखर्जीचा आवाज डब करण्याचा विचार केला होता, परंतु तिने तिचा उच्चार सुधारला आणि अखेरीस स्वतःचा आवाज दिला. इंडिया टुडेसाठी चित्रपटाचे पुनरावलोकन करताना, नंदिता चौधरी यांनी लिहिले की, "सुंदर राणी मने जिंकते. तिच्या अस्तित्वाच्या प्रत्येक भागातून मोहक आकर्षण पसरवत, ती हे देखील सिद्ध करते की तिची वेळ आली आहे." 'कुछ कुछ होता है' हा चित्रपट मुखर्जीसाठी एक मोठे यश ठरला; त्याने ₹१.०३ अब्ज (US$११ दशलक्ष) पेक्षा जास्त कमाई केली आणि त्या वर्षातील सर्वाधिक कमाई करणारा हिंदी चित्रपट ठरला. आणि मुखर्जीसाठी सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीसह आठ फिल्मफेअर पुरस्कार जिंकले. त्यानंतर, तिने 'मेहंदी' (१९९८ चित्रपट) आणि 'हॅलो ब्रदर' (१९९९) मध्ये मुख्य भूमिका साकारल्या, जे समीक्षकांच्या आणि व्यावसायिक दृष्ट्या अयशस्वी ठरले आणि तिच्या कारकिर्दीला चालना देण्यात अपयशी ठरले. [[File:Rani Mukerji 2001.jpg|thumb|upright=0.8|2001 मध्ये [[चोरी चोरी चुपके चुपके]] या ऑडिओ रिलीज कार्यक्रमात राणी मुखर्जी]] २००० सालापर्यंत, मुखर्जींना "एक सामान्य हिंदी चित्रपट नायिका" म्हणून एकाच प्रकारच्या भूमिकांमध्ये अडकणे टाळायचे होते आणि त्यांनी ग्लॅमरस मुख्य भूमिकांच्या पलीकडे जाऊन अधिक आव्हानात्मक भूमिका करण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी 'बादल' आणि 'बिच्छू' या दोन पुरुष-प्रधान ॲक्शन ड्रामा चित्रपटांमध्ये (दोन्हीमध्ये बॉबी देओल मुख्य भूमिकेत होता ) भूमिका साकारल्या, ज्यांना समीक्षकांकडून फारशी प्रशंसा मिळाली नाही. कमल हासन यांच्या 'हे राम' या द्विभाषिक चित्रपटातील एक सहाय्यक भूमिका अधिक अर्थपूर्ण ठरली. हा चित्रपट महात्मा गांधींच्या हत्येचे अंशतः काल्पनिक चित्रण होते आणि यात मुखर्जींनी एका बंगाली शिक्षिकेची भूमिका साकारली होती, जिच्यावर कलकत्त्यातील जातीय दंगलीदरम्यान बलात्कार करून तिची हत्या केली जाते. यापूर्वी केवळ ग्लॅमरस भूमिका साकारलेल्या मुखर्जींसाठी, हासन यांचा वास्तववादावरचा भर आणि मेकअपशिवाय पडद्यावर दिसण्याची गरज आव्हानात्मक होती; त्यांच्या मते या अनुभवाने अभिनयाकडे पाहण्याचा त्यांचा दृष्टिकोन बदलला. 'हे राम'च्या वादग्रस्त विषयामुळे चित्रपटाला बॉक्स ऑफिसवर कमी यश मिळाले, परंतु समीक्षकांनी त्याचे कौतुक केले आणि ऑस्करसाठी भारताची अधिकृत प्रवेशिका म्हणून त्याची निवड झाली. डेक्कन हेराल्डच्या समीक्षकाने तिच्या कामगिरीचे कौतुक केले . [ 42 ] तिने रोमँटिक कॉमेडी हद कर दी आपने आणि कहें प्यार ना हो जाये मध्ये देखील काम केले. में अभिनय करने के बाद , मुखर्जी ने सलमान खान और प्रीति जिंटा के साथ रोमांटिक कॉमेडी ' हर दिल जो प्यार करेगा' में अभिनय किया , जिसके लिए उन्हें सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के लिए फिल्मफेयर पुरस्कार के लिए दूसरा नामांकन मिला। स्क्रीन के पद्मराज नायर ने उनकी भूमिका को "खुद को साबित करने के लिए बहुत कम" पाया, लेकिन साथ ही कहा कि "उन्हें जो भी दृश्य दिए गए हैं, उनमें वह काफी अच्छी हैं"। यह फिल्म बॉक्स ऑफिस पर औसत रूप से सफल रही। मुखर्जीचा २००१ सालचा पदार्पणाचा चित्रपट, 'चोरी चोरी चुपके चुपके' , मुंबई अंडरवर्ल्डने केलेल्या आर्थिक मदतीवरून झालेल्या वादामुळे काही महिन्यांच्या विलंबानंतर प्रदर्शित झाला . [ ४९ ] सरोगसीवर आधारित असलेला हा चित्रपट, सलमान खान आणि झिंटा यांच्यासोबतचा तिचा दुसरा चित्रपट होता. चित्रपट समीक्षक सुकन्या वर्मा यांना मुखर्जी "अशा भूमिकेत मर्यादित वाटली ज्यात तिला फारसा वाव नव्हता" आणि त्यांनी झिंटाच्या "अधिक महत्त्वपूर्ण" भूमिकेला पसंती दिली. या चित्रपटाने बॉक्स ऑफिसवर चांगली कामगिरी केली. मुखर्जीने 'बस इतना सा ख्वाब है' आणि 'नायक: द रिअल हीरो' या चित्रपटांमध्ये अनुक्रमे अभिषेक बच्चन आणि अनिल कपूर यांच्या प्रेयसीची भूमिका साकारली , जे चित्रपटगृहांमध्ये मोठ्या प्रमाणात प्रेक्षकांना आकर्षित करण्यात अयशस्वी ठरले. नंतरच्या चित्रपटाच्या समीक्षणात, Rediff.com च्या सरिता तंवर यांनी खेद व्यक्त केला की, "काही उत्कृष्टपणे चित्रित केलेल्या गाण्यांचा भाग असण्याव्यतिरिक्त, तिला करण्यासारखे फारच कमी होते". त्या वर्षी प्रदर्शित झालेल्या तिच्या शेवटच्या चित्रपट, 'कभी खुशी कभी गम' मध्ये तिची एक विस्तारित पाहुणी भूमिका होती . 'मिंट' मधील एका लेखात असा सारांश दिला होता की 'कुछ कुछ होता है' नंतर तिच्या बहुतेक भूमिका "नगण्य" होत्या. '''प्रस्थापित अभिनेत्री (२००२–२००६)''' मुखर्जीने २००२ मध्ये यश राज फिल्म्ससोबत काम करण्यास सुरुवात केली , जेव्हा कंपनीने तिला दोन चित्रपटांमध्ये कास्ट केले: 'मुझसे दोस्ती करोगे! ' [ 56 ] , हृतिक रोशन आणि करीना कपूर यांच्यासोबतची एक रोमँटिक कॉमेडी , आणि 'साथिया' , जो तमिळ रोमान्स 'अलायपायुथे'चा रिमेक होता. [ 57 ] पहिला चित्रपट बॉक्स ऑफिसवर फ्लॉप झाला, त्याचप्रमाणे त्याच वर्षी गोविंदासोबतचे तिचे दोन चित्रपट : 'प्यार दीवाना होता है' आणि 'चलो इश्क लडाए' हे देखील फ्लॉप झाले. [ 58 ] [ 59 ] तथापि, रोमँटिक ड्रामा 'साथिया' तिच्या कारकिर्दीतील एक महत्त्वाचा टप्पा ठरला. [ 22 ] ४८ व्या फिल्मफेअर पुरस्कार सोहळ्यात, तिला सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीसाठी पहिले नामांकन मिळाले आणि तिला सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा समीक्षक पुरस्कार ( कंपनी चित्रपटासाठी मनीषा कोईरालासोबत विभागून ) प्रदान करण्यात आला . [ ४५ ] [ ६० ] [ ६१ ] शाद अलीने तिला सुहानी शर्माच्या भूमिकेसाठी निवडले, जी लहान वयात झालेल्या लग्नाच्या अडचणींशी झगडणारी एक वैद्यकीय विद्यार्थिनी होती, कारण त्याला तिच्यात एक उपजत संवेदनशीलता दिसली. [ ६२ ] तिने सुरुवातीला ही ऑफर नाकारली कारण तिला एका यशस्वी चित्रपटाचा रिमेक करण्याची कल्पना आवडली नाही, परंतु चित्रपटाचे निर्माते, आदित्य चोप्रा यांनी तिला भूमिका स्वीकारण्यासाठी पटवून दिले. यामध्ये, तिने विवेक ओबेरॉयच्या विरुद्ध भूमिका साकारली , ज्याच्यासोबत काम करण्याचा तिला आनंद झाला नाही, तिने म्हटले की त्याचा "दृष्टिकोन त्रासदायक होता". [ ६३ ] 'साथिया' व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी ठरला. बीबीसीने लिहिले की "मुखर्जी एका मध्यमवर्गीय मुलीची भूमिका मोठ्या आत्मविश्वासाने साकारते", [ ६४ ] आणि मिड-डेच्या उदिता झुनझुनवाला म्हणाल्या की "तिला अगदी योग्य असलेल्या भूमिकेत तिचे हावभाव आणि अभिनय सहज आहेत". [[File:Rani Mukerji 2003.jpg|thumb|upright|2003 मध्ये [[चलते चलते]] च्या ऑडिओ रिलीज कार्यक्रमात राणी मुखर्जी]] २००३ हे वर्ष मुखर्जींच्या कारकिर्दीतील सर्वात यशस्वी टप्प्याची सुरुवात ठरले. [ 66 ] अझीझ मिर्झा यांच्या ' चलते चलते' या रोमँटिक चित्रपटात शाहरुख खानच्या विरुद्ध मुख्य भूमिका साकारण्यासाठी त्यांनी ऐश्वर्या रायची जागा घेतली . [ 67 ] माध्यमांतील वृत्तांनुसार, चित्रपटाच्या सेटवर तिचा तत्कालीन प्रियकर सलमान खानसोबत झालेल्या भांडणानंतर रायला काढून टाकण्यात आले होते , परंतु शाहरुख खानने आग्रह धरला की या भूमिकेसाठी मुखर्जी हीच मूळ निवड होती. [ 67 ] [ 68 ] मुखर्जींचा असा विश्वास होता की 'चलते चलते'ची कथा, जी एका विवाहित जोडप्यामधील गैरसमजांवर आधारित होती, ती 'साथिया'च्या कथेसारखीच होती आणि त्यांनी "स्वतःला एका वेगळ्या पार्श्वभूमीवर ठेवून" भूमिकेत विविधता आणण्याचा प्रयत्न केला. [ 69 ] त्यांनी सांगितले आहे की शाहरुख खानसोबत काम करणे हा त्यांच्यासाठी एक शिकण्याचा अनुभव होता आणि जर त्यांचा अभिनय अपुरा असेल तर ते त्यांना अनेकदा रागावत असत. चित्रपट व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी ठरला आणि बॉक्स ऑफिस इंडियाने त्याचे वर्णन मुखर्जीच्या कारकिर्दीतील पुनरागमन असे केले, आणि तिला सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीसाठी फिल्मफेअर पुरस्कारासाठी दुसरे नामांकन मिळाले. [ 45 ] [ 70 ] त्या वर्षी प्रदर्शित झालेले तिचे इतर चित्रपट – चोरी चोरी, कलकत्ता मेल आणि एलओसी: कारगिल – फारसा प्रभाव पाडू शकले नाहीत. [ 70 ] [ 71 ] ५० व्या फिल्मफेअर पुरस्कार सोहळ्यात, मुखर्जीने सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री आणि सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री हे दोन्ही पुरस्कार जिंकले, आणि एकाच वर्षात हे दोन्ही पुरस्कार जिंकणारी ती एकमेव अभिनेत्री ठरली. [ 72 ] [ 73 ] सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीचा पुरस्कार मणिरत्नम यांच्या 'युवा' (२००४) या चित्रपटाला मिळाला, जो एक मिश्र-वंशीय आणि अनेक कलाकारांचा समावेश असलेला चित्रपट होता. हा चित्रपट समाजाच्या वेगवेगळ्या स्तरांतील तीन तरुणांची कथा होती, ज्यांचे आयुष्य एका कार अपघातामुळे एकमेकांशी जोडले जाते; मुखर्जीने शशी बिस्वासची भूमिका साकारली होती, जी एक गरीब बंगाली गृहिणी असते आणि तिचा नवरा, एक स्थानिक गुंड ( अभिषेक बच्चन ), तिचा छळ करत असतो. तिने तिच्या पतीने अत्याचार केलेल्या घरगुती नोकरांवर आधारित तिचे पात्र साकारले आणि त्यांच्या देहबोलीचे व लकबींचे निरीक्षण केले. तरण आदर्श यांनी लिहिले, "प्रमुख अभिनेत्रींमध्ये राणी मुखर्जी सर्वोत्तम आहे . या भूमिकेसाठी एका सशक्त अभिनेत्रीची गरज होती आणि राणीने अपेक्षा पूर्ण केल्या. " कुणाल कोहलीचा चित्रपट ' हम तुम'(२००४) मध्ये रिया प्रकाशच्या मुख्य भूमिकेसाठी तिला सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा पुरस्कार मिळाला. हा चित्रपट दोन दृढनिश्चयी व्यक्तींची एक रोमँटिक कॉमेडी आहे, जे त्यांच्या आयुष्याच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांवर भेटतात. तिने या चित्रपटात सैफ अली खानसोबत काम केले आणि हा चित्रपट त्या वर्षातील सर्वात मोठ्या व्यावसायिक यशांपैकी एक ठरला. [ ७५ ] [ ७६ ] [ ७७ ] 'द हिंदू'ने मुखर्जीच्या रियाच्या भूमिकेचे वर्णन "आत्मविश्वासू" असे केले आणि Rediff.com चे तन्मय कुमार नंदा यांनी लिहिले, "राणी नेहमीप्रमाणेच संयमित आहे, सरड्यासारख्या सहजतेने आपल्या पात्राच्या अनेक छटांमध्ये जुळवून घेते." [ ७८ ] [ ७९ ] यश चोप्रा यांनी त्यांच्या 'वीर-झारा' (२००४) या पीरियड रोमँटिक ड्रामामध्ये तिला कास्ट करून तिचे यश अधिक पक्के केले . भारत-पाकिस्तान संबंधांच्या पार्श्वभूमीवर आधारित, हा चित्रपट दोन दुर्दैवी प्रेमींची (शाहरुख खान आणि प्रिती झिंटा) कथा सांगतो. [ 80 ] मूळतः पुरुषासाठी लिहिलेल्या भूमिकेत, मुखर्जीने एका पाकिस्तानी वकिलाची भूमिका साकारली, जी त्या जोडप्याला मदत करण्याचा प्रयत्न करते. जगभरात ₹९४० दशलक्ष (US$९.८ दशलक्ष) कमाईसह , [ 30 ] 'वीर-झारा' त्या वर्षातील सर्वाधिक कमाई करणारा हिंदी चित्रपट ठरला आणि नंतर बर्लिन आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात प्रदर्शित झाला. [ 81 ] [ 82 ] 'व्हेरायटी'चे डेरेक एली यांनी मुखर्जीच्या "शांत आणि प्रतिष्ठित अभिनयाची" प्रशंसा केली आणि बीबीसीने म्हटले, "ती तिच्या अभिनयासाठी कौतुकास पात्र आहे. संवादाशिवाय डोळ्यांनी अभिनय करणे ही एक कला आहे. राणीने त्यात प्राविण्य मिळवले आहे." [ 83 ] [ 84]] उन्होंने सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के लिए आईआईएफए पुरस्कार जीता , और फिल्मफेयर में उसी श्रेणी में अपना चौथा नामांकन प्राप्त किया। मुखर्जी अप्सरा पुरस्कार सोहळ्यात, जिथे त्यांना 'ब्लॅक ' (२००५) चित्रपटातील भूमिकेसाठी सर्वोत्कृष्ट मुख्य अभिनेत्री म्हणून प्रोड्युसर्स फिल्म गिल्ड पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. २००५ मध्ये, आउटलुक मासिकाने वृत्त दिले की मुखर्जी यांनी समकालीन हिंदी चित्रपटसृष्टीतील सर्वात यशस्वी अभिनेत्रींपैकी एक म्हणून स्वतःला स्थापित केले आहे. त्याच वर्षी त्यांची पहिली चित्रपटातील भूमिका संजय लीला भन्साळी यांच्या ' ब्लॅक' या चित्रपटात अमिताभ बच्चन यांच्यासोबत होती . हा चित्रपट एका मद्यपी माणसाची कथा आहे जो आपले जीवन एका अंध आणि कर्णबधिर मुलीला संवाद साधायला शिकवण्यासाठी समर्पित करतो. [ 85 ] भन्साळींनी त्या कर्णबधिर आणि अंध मुलीची भूमिका खास मुखर्जींसाठी लिहिली होती, जी सुरुवातीला या भूमिकेच्या "आव्हानात्मक" विषयामुळे ती स्वीकारण्यास संकोच करत होती. [ 86 ] एकदा भन्साळींनी तिच्यावर विश्वास दाखवल्यावर, ती तयार झाली आणि मुंबईतील हेलन केलर इन्स्टिट्यूटमध्ये व्यावसायिकांकडून सांकेतिक भाषेचा अभ्यास सुरू केला. [ 87 ] 'ब्लॅक'ने दोन राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार आणि ११ फिल्मफेअर पुरस्कारांसह अनेक पुरस्कार जिंकले, [ 88 ] आणि टाईम मासिकाचे रिचर्ड कोरलिस यांनी या चित्रपटाला वर्षातील पाचवा सर्वोत्कृष्ट चित्रपट म्हणून सूचीबद्ध केले . [ 90 ] एम्पायर मॅगझिनने मुखर्जीच्या अभिनयाचे वर्णन "अद्भुत" असे केले [ 91 ] , आणि फिल्मफेअरने तिच्या कामाचा भारतीय सिनेमातील "80 सर्वात प्रतिष्ठित अभिनयांच्या" यादीत समावेश केला, आणि लिहिले की, "राणीने या भूमिकेतून एक कायमस्वरूपी छाप सोडली आहे, जी भूमिका बहुतेक लोकांना आयुष्यात एकदाच मिळते" [ 92 ] . फिल्मफेअर पुरस्कार सोहळ्यात सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री आणि सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री - समीक्षक हे दोन्ही पुरस्कार जिंकणारी ती एकमेव अभिनेत्री ठरली. अभिषेक बच्चनसोबत ' बंटी और बबली'मधील तिच्या अभिनयासाठी मुखर्जीला त्या वर्षी फिल्मफेअरमध्ये सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीसाठी दुसरे आणि एकूण पाचवे नामांकन मिळाले. यशराज फिल्म्ससोबतचा हा तिचा पाचवा चित्रपट होता . 'कभी अलविदा ना कहना' हा चित्रपट लोकप्रिय ठरला, ज्याने ₹1.13 अब्ज (US$12 दशलक्ष) पेक्षा जास्त कमाई केली आणि त्या वेळी परदेशात सर्वाधिक कमाई करणारा हिंदी चित्रपट ठरला. राजीव मसंद यांनी लिहिले की, "सातत्याने सक्षम असलेली राणी मुखर्जी चित्रपटातील सर्वात कठीण भूमिका साकारते – एक असे पात्र ज्याच्याबद्दल सहानुभूती वाटणे कठीण आहे – परंतु ती त्यात कोमलता आणि विश्वासार्हता आणते", परंतु इंडिया टुडेच्या कावेरी बामझाई यांनी या भूमिकेला तिच्या अशा भूमिकांपैकी एक म्हणून फेटाळून लावले, ज्यासाठी "भरपूर रडण्याची आणि धैर्याने हसण्याची कला" आवश्यक असते. या चित्रपटासाठी मुखर्जीला तिचा सलग तिसरा आयफा सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री पुरस्कार आणि सहावे फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री नामांकन मिळाले. फ्लॉप झालेला 'बाबुल' हा मेलोड्रामा त्या वर्षीचा तिचा शेवटचा चित्रपट होता.93]। उन्होंने बबली का मुख्य किरदार निभाया, जो एक ठग महिला थी[94]। यह फिल्म 2005 की दूसरी सबसे अधिक कमाई करने वाली हिंदी फिल्म थी[95]। आउटलुक की नम्रता जोशी ने लिखा कि वह "दर्शकों को सहजता से लुभाती हैं"[96]। इसके बाद मुखर्जी ने अमोल पालेकर की फंतासी फिल्म पहेली में काम किया, जिसमें उन्होंने शाहरुख खान के साथ फिर से अभिनय किया। यह फिल्म भारत में बॉक्स ऑफिस पर फ्लॉप रही, लेकिन इसे अंतरराष्ट्रीय स्तर पर ज़बरदस्त रिलीज़ मिली; इसे सनडांस फिल्म फेस्टिवल में प्रदर्शित किया गया और 79वें अकादमी पुरस्कारों में सर्वश्रेष्ठ विदेशी भाषा फिल्म के लिए भारत की ओर से भेजा गया था। Rediff.com के राजा सेन फिल्म के साथ-साथ मुखर्जी के अभिनय से भी प्रभावित हुए, जिसे उन्होंने "एक और बेहतरीन ढंग से निभाया गया किरदार" कहा[99]। साल की मुखर्जी की आखिरी रिलीज़ पीरियड फिल्म मंगल पांडे: द राइजिंग थी , जो इसी नाम के सैनिक के बारे में थी [100]। निर्देशक केतन मेहता ने शुरू में उनसे एक कैमियो भूमिका के लिए संपर्क किया था, जिसे फिल्मांकन के दौरान एक बड़ी भूमिका में बदल दिया गया। उनकी भूमिका हीरा की थी, जो एक वेश्या है और पांडे (आमिर खान) की प्रेमिका बन जाती है[102]। डेरेक एली ने उल्लेख किया कि एक छोटी भूमिका के बावजूद, मुखर्जी ने "अपनी जोशीली नाचने वाली लड़की" का भरपूर आनंद उठाया[103]। मुखर्जी ने मीरा नायर के अंग्रेजी फिल्म 'द नेम्सके' में अभिनय करने के प्रस्ताव को ठुकरा दिया और इसके बजाय करण जौहर के साथ कभी अलविदा ना कहना (2006) में फिर से काम करना चुना, जो बेवफाई पर आधारित एक ड्रामा फिल्म थी[104][105]। शाहरुख खान, अभिषेक बच्चन और ज़िंटा के साथ एक बार फिर काम करते हुए, उन्होंने एक दुखी विवाहित महिला की भूमिका निभाई, जिसका एक विवाहित पुरुष के साथ अफेयर होता है। अपनी भूमिका की विवादास्पद प्रकृति पर टिप्पणी करते हुए, मुखर्जी ने कहा कि इसने प्रेम और विवाह के प्रति उनकी अपनी धारणा को बदल दिया| '''व्यावसायिक क्षेत्रातील अपयश (२००७-२००९)''' 'बाबुल'च्या अपयशानंतर, यश राज फिल्म्सने सिद्धार्थ आनंदच्या ' ता रा रम पम' या कौटुंबिक ड्रामामध्ये मुखर्जीला कास्ट केले, ज्यात तिने एका रेसिंग ड्रायव्हरच्या (सैफ अली खान) पत्नीची आणि दोन मुलांच्या आईची भूमिका साकारली. पहिल्यांदाच आईची भूमिका साकारायला मिळाल्याने ती खूप उत्साहित होती आणि तिने आपल्या पात्राची रचना स्वतःच्या आईच्या धर्तीवर केली होती. [ 111 ] 2007 मध्ये प्रदर्शित झालेला हा चित्रपट आर्थिकदृष्ट्या यशस्वी ठरला , परंतु समीक्षकांकडून त्याला संमिश्र प्रतिसाद मिळाला . खालिद मोहम्मदने मुखर्जीच्या अभिनयाचे वर्णन "जवळजवळ निर्दोष" असे केले, परंतु राजीव मसंद यांचा विश्वास होता की ती किंवा खान दोघेही "फारसा प्रभाव पाडत नाहीत कारण त्यांची पात्रे खूप एकसुरी आणि कंटाळवाणी आहेत". दिग्दर्शक प्रदीप सरकार यांच्या 'लागा चुनरी में दाग' या ड्रामामध्ये , मुखर्जीने एका तरुण स्त्रीची भूमिका साकारली, जिला आपल्या कुटुंबाचा उदरनिर्वाह करण्यासाठी वेश्याव्यवसायाचा आधार घ्यावा लागतो . तिच्या अभिनयामुळे तिला फिल्मफेअरमध्ये सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीसाठी सातवे नामांकन मिळाले, परंतु चित्रपटाला समीक्षकांकडून आणि आर्थिकदृष्ट्याही फारसा प्रतिसाद मिळाला नाही. द इंडियन एक्सप्रेसच्या शुभ्रा गुप्ता यांनी टिप्पणी केली की, भोळी मुलगी आणि वेश्या या दोन्ही भूमिकांमध्ये नावीन्याचा अभाव असूनही, मुखर्जी "चित्रपटाला तारून नेण्यासाठी" जबाबदार होत्या . [[File:Rani Mukerji 2009.jpg|thumb|upright=1|left|alt=राणी मुखर्जी कॅमेऱ्यापासून दुसरीकडे पाहते|२००९ मध्ये 'दिल बोले हडिप्पा!' च्या एका प्रसिद्धी कार्यक्रमात मुखर्जी]] फ्योदोर दोस्तोयेवस्कीच्या 'व्हाईट नाईट्स'वर आधारित, भन्सालीच्या 'सावरिया' या चित्रपटात मुखर्जीने पुन्हा एकदा एका वेश्येची भूमिका साकारली, ज्यात रणबीर कपूर आणि सोनम कपूर सह-कलाकार होते . [ 119 ] तिने यावर जोर दिला की तिने साकारलेल्या एकामागून एक वेश्यांच्या भूमिका एकमेकांपेक्षा वेगळ्या होत्या आणि 'सावरिया'मधील वेश्येला "तिच्या व्यवसायाबद्दल कोणतीही अडचण नव्हती". [ 120 ] यशराज फिल्म्सने निर्मिती न केलेला तीन वर्षांतील तिचा हा एकमेव चित्रपट होता, आणि हॉलीवूड स्टुडिओ सोनी पिक्चर्सने निर्मिती केलेला हा पहिला भारतीय चित्रपट होता. [ 121 ] हा चित्रपट बॉक्स ऑफिसवर अयशस्वी ठरला आणि समीक्षकांकडून त्याला खराब प्रतिसाद मिळाला. [ 122 ] 'द न्यूयॉर्क टाइम्स'चे ए.ओ. स्कॉट यांनी "दिव्य" असे वर्णन केलेल्या मुखर्जीच्या अभिनयामुळे तिला त्या वर्षी दुसरे फिल्मफेअर नामांकन मिळाले, यावेळी सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीसाठी, जे या श्रेणीतील तिचे पाचवे नामांकन होते. [ 45 ] [ 123 ] २००७ च्या अखेरीस, मुखर्जीची लोकप्रियता कमी होऊ लागली होती. [ 124 ] Rediff.com ने याचे कारण त्याच त्याच कलाकारांच्या गटासोबत तिची "एकसुरी जोडी" असल्याचे म्हटले; हिंदुस्तान टाइम्सने वृत्त दिले की ती "एक ठराविक यशराज नायिका" बनली होती, ज्यामुळे इतर चित्रपट निर्माते तिच्याशी संपर्क साधण्यापासून परावृत्त झाले .125][126]। कई नाटकीय भूमिकाओं के बाद, मुखर्जी ने एक हल्के-फुल्के किरदार की तलाश की, जो उन्हें कुणाल कोहली की फिल्म थोड़ा प्यार थोड़ा मैजिक (2008) में मिला। यह एक बच्चों की फिल्म थी जिसमें एक देवदूत पृथ्वी पर आकर चार परेशान बच्चों की मदद करता है[127]। एक तीखी समीक्षा में, खालिद मोहम्मद ने मुखर्जी के किरदारों के चुनाव की आलोचना करते हुए लिखा कि "वह एक आयामी हैं, या तो खुलकर मुस्कुराती हैं या चिड़चिड़ी भौंहें चढ़ाती हैं। उनके परिधान भी आंखों को भाते नहीं हैं"[128]। फिल्म ने बॉक्स ऑफिस पर कम कमाई की और इससे मुखर्जी के करियर की संभावनाओं में और गिरावट आई[129]। इंडिया टुडे के एक लेख में उनके "बॉक्स ऑफिस पर भाग्य का साथ छूटने" की बात कही गई और उनके विज्ञापन सौदों में गिरावट का उल्लेख किया गया[130]। या घसरणीतून सावरण्याच्या प्रयत्नात, मुखर्जीने वजन कमी केले आणि मेकओव्हर करून घेतला. [ 131 ] तिने यश राज फिल्म्ससोबत काम करणे सुरू ठेवले आणि ' दिल बोले हडिप्पा! ' (२००९) या रोमँटिक कॉमेडीमध्ये शाहिद कपूरच्या विरुद्ध मुख्य भूमिका साकारली . मुखर्जीला या चित्रपटाकडून खूप अपेक्षा होत्या, ज्यामध्ये तिने क्रिकेटवेड्या पंजाबी गावच्या मुलीची भूमिका साकारली होती, जी पुरुषाचा वेश धारण करते. या चित्रपटाचा जागतिक प्रीमियर टोरोंटो आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात झाला होता. [ 132 ] 'द इकॉनॉमिक टाइम्स'चे समीक्षक गौरव मलानी या चित्रपटाने निराश झाले होते. त्यांनी लिहिले की, मुखर्जी "उत्साहपूर्ण अभिनय करते, पण तिचे कृत्रिम रडणे आणि आक्रोश करणे आता मनोरंजक वाटत नाही. एका टप्प्यानंतर, या आकर्षक अभिनेत्रीला मिशा असलेल्या पुरुष खेळाडूच्या भूमिकेत पाहणे तुम्हाला आवडत नाही." [ 133 ] हा चित्रपट मुखर्जीचा सलग चौथा अयशस्वी चित्रपट ठरला . [ 134 ] यश राज फिल्म्स बॅनरसोबतच्या तिच्या अलीकडील फ्लॉप चित्रपटांच्या मालिकेबद्दल विचारले असता, तिने तिच्या सहकार्याचे समर्थन करत म्हटले, "त्या चित्रपटांचे भवितव्य काहीही असो, मी त्यांच्या पाठीशी उभी आहे." [ 135 ] त्याच वर्षी नंतर, तिने सोनी एंटरटेनमेंट टेलिव्हिजनच्या 'डान्स प्रीमियर लीग' या रिॲलिटी शोमध्ये टॅलेंट जज म्हणून भाग घेतला. तिच्या चित्रपट कारकिर्दीतील कठीण काळात प्रसिद्धी मिळवण्यासाठी ती टेलिव्हिजनवर येण्यास तयार झाली . ==थ्रिलर आणि हिचकीमधील यश (२०१०-२०१९)== [[File:Mukerji at Audio release of Talaash.jpg|thumb|right|alt=राणी मुखर्जी कॅमेऱ्याकडे न पाहता हसते | २०१२ मध्ये 'तलाश: द आन्सर लाइज विदिन' च्या ऑडिओ प्रकाशनप्रसंगी मुखर्जी]] डेली न्यूज अँड ॲनालिसिसचे अनिरुद्ध गुहा यांनी २०११ च्या 'नो वन किल्ड जेसिका' चित्रपटातील मुखर्जीच्या अभिनयाचे वर्णन "तिच्या आजवरच्या सर्वोत्कृष्ट अभिनयांपैकी एक" असे केले. [ 137 ] विद्या बालनसोबत सह -कलाकार असलेला हा चित्रपट, 'ता रा रम पम' नंतर मुखर्जीचे पहिले व्यावसायिक यश होते आणि विशेषतः पुरुष नायकाच्या अनुपस्थितीत मिळालेल्या यशासाठी तो ओळखला गेला. [ 138 ] [ 139 ] जेसिका लाल हत्याकांडावर आधारित , मुखर्जीने एका काल्पनिक, शिवीगाळ करणाऱ्या पत्रकाराची भूमिका साकारली होती, जी या प्रकरणात खोलवर गुंतते. [ 140 ] ही भूमिका तिच्या पूर्वीच्या भूमिकांपेक्षा किती वेगळी होती याचे वर्णन करताना ती म्हणाली, "मला प्रत्यक्षात एका पुरुषाची भूमिका साकारायची होती!" [ 141 ] तथापि, अनुपमा चोप्रा यांच्यासह काही समीक्षकांनी तिच्या अभिनयावर टीका केली, ज्यांनी तिच्या भूमिकेला "घातक, हास्यास्पद" म्हटले आणि असा युक्तिवाद केला की "हे पात्र वरवरचे लिहिले आहे आणि राणीचे चित्रण तितकेच नीरस आहे. हे सर्व देखाव्याबद्दल आहे. ती खूप वाद घालते आणि स्वतःला अभिमानाने 'बदमाशीण' म्हणवते, पण तिचे केस अगदी व्यवस्थित विंचरलेले असतात आणि शेवटी, तिला सुपरहिरोप्रमाणे स्लो मोशनमध्ये चालायलाही मिळते." [ 142 ] असे असूनही, या भूमिकेमुळे तिला तिचा तिसरा फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार मिळाला . [ 143 ] त्यानंतर मुखर्जीने 'अय्या' (२०१२) या विनोदी चित्रपटात मुख्य भूमिका स्वीकारली . सचिन कुंडलकर दिग्दर्शित या चित्रपटात, तिने अत्यंत संवेदनशील वास घेणाऱ्या एका स्त्रीची भूमिका साकारली, जिला पृथ्वीराज सुकुमारनच्या पात्राबद्दल एकतर्फी आकर्षण वाटते. या चित्रपटात काम करण्याचा तिचा निर्णय समीक्षकांच्या आणि व्यावसायिक दृष्ट्या अयशस्वी ठरला. [ 144 ] [ 145 ] Rediff.com ने तिच्या निर्णयावर टीका केली, आणि लिहिले की "तिचे पात्र, जसे लिहिले आहे, त्याला कोणताही आधार मिळत नाही". [ 146 ] रीमा कागती यांच्या ' तलाश: द आन्सर लाइज विदिन' या मानसशास्त्रीय थ्रिलरमध्ये आपल्या मुलाच्या मृत्यूमुळे दुःखी असलेल्या आई, रोशनी शेखावतची भूमिका साकारून तिला अधिक यश मिळाले . [ 147 ] आमिर खान आणि करीना कपूर अभिनीत या चित्रपटाने जगभरात ₹1.74 अब्ज (US$18 दशलक्ष) पेक्षा जास्त कमाई केली आणि त्या वर्षातील आठवा सर्वाधिक कमाई करणारा हिंदी चित्रपट ठरला. [ 148 ] व्हरायटीचे रॉनी शाइब यांनी मुखर्जी यांचे वर्णन "शांतपणे सहानुभूतीपूर्ण भूमिकेत चैतन्यमय" असे केले. [ 149 ]आणि तिला सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीसाठी फिल्मफेअर पुरस्कारासाठी सातवे नामांकन मिळाले [ 150 ] . 2013 मध्ये, मुखर्जीने 'बॉम्बे टॉकीज' या अँथॉलॉजी चित्रपटात काम केले, ज्यात चार लघुपट होते [ 151 ] . ती जोहर दिग्दर्शित भागाचा एक भाग होती, ज्यात तिने एका पत्रकाराची भूमिका साकारली होती, जिला कळते की तिचा पती (रणदीप हुडा) समलिंगी आहे. हा चित्रपट 2013 च्या कान्स चित्रपट महोत्सवात प्रदर्शित झाला होता [ 152 ] . बॉक्स ऑफिसवर कमी कमाई करूनही [ 153 ] , 'बॉम्बे टॉकीज'चे समीक्षकांनी कौतुक केले, विशेषतः जोहरच्या भागासाठी; 'डेली न्यूज अँड ॲनालिसिस'चे तुषार जोशी यांनी मुखर्जीच्या अभिनयातील सूक्ष्मतेची प्रशंसा केली [ 154 ] [ 155 ] . पुढच्या वर्षी, मुखर्जीने प्रदीप सरकार यांच्या ' मर्दानी ' या क्राईम थ्रिलरमध्ये काम केले , ज्यात तिने शिवानी शिवाजी रॉय या मराठी पोलीस महिलेची मुख्य भूमिका साकारली . ही महिला एका अपहरण प्रकरणात अडकते, ज्यामुळे ती मानवी तस्करीची रहस्ये उघडकीस आणते . मुलींना "स्वतःचे संरक्षण कसे करावे" हे दाखवण्यासाठी तिने ही भूमिका स्वीकारली. तयारीदरम्यान , तिने मुंबई पोलिसांच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांशी संवाद साधला आणि इस्रायली स्व-संरक्षण तंत्र 'क्रॅव्ह मागा' शिकून घेतले . राजीव मसंद यांनी मुखर्जीची प्रशंसा करताना म्हटले की , "तिने शिवानीच्या भूमिकेत शारीरिक शक्ती आणि भावनिक धैर्य दोन्ही आणले, ज्यामुळे आम्हाला एक अशी नायिका मिळाली जिच्याबद्दल आम्हाला नैसर्गिकरित्या सहानुभूती वाटते" . [ 159 ], और अनुपमा चोपड़ा ने उनके किरदार को "दृढ़ संकल्प" और "भावनात्मक गहराई" प्रदान करने के लिए उनकी सराहना की[160]। यह फिल्म व्यावसायिक रूप से सफल रही और मुखर्जी को सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए फिल्मफेयर पुरस्कार के लिए आठवां नामांकन मिला[161][162][163]। [[File:Rani Mukerji in 2019.jpg|thumb|upright=1.2|left|2019 मध्ये '''मर्दानी 2''' चे प्रमोशन करताना मुखर्जी]] आपल्या मुलीच्या जन्मानंतर, मुकर्जीने आपल्या मुलीवर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी चार वर्षांचा ब्रेक घेतला आणि तिचा पती आदित्य चोप्राने तिला अभिनयात परत येण्यासाठी राजी केले . [ 164 ] ती अशा प्रोजेक्टवर काम करण्यास उत्सुक होती, जो तिच्या मातृत्वाच्या जबाबदाऱ्या सांभाळू शकेल आणि तिला तो 'हिचकी' (2018) या कॉमेडी-ड्रामामध्ये मिळाला. [ 165 ] ब्रॅड कोहेनच्या 'फ्रंट ऑफ द क्लास' या आत्मचरित्रापासून प्रेरित, हा चित्रपट नैना माथूरची कथा सांगतो, जी टुरेट सिंड्रोम असलेली एक महत्त्वाकांक्षी शिक्षिका आहे आणि तिला वंचित मुलांना शिक्षण देऊन स्वतःला सिद्ध करायचे आहे. [ 166 ] मुकर्जीने कोहेनशी संवाद साधला आणि प्रशिक्षण घेतले, जेणेकरून तिच्या पात्राच्या शारीरिक आणि आवाजाच्या हालचाली नैसर्गिक वाटतील, सराव केलेल्या नाहीत. एका संमिश्र समीक्षेत, फर्स्टपोस्टच्या ॲना एम.एम. वेट्टिकॅड यांनी लिहिले की, "ती प्रत्येक वेळी पडद्यावर दिसताना 'हिचकी'ला जिवंत करते, नैनाच्या पात्रात सहानुभूती आणि आकर्षण आणते, आणि प्रेक्षकांच्या दयेची कधीही याचना करत नाही" . [ 167 ] या चित्रपटाने जगभरात ₹२.३३ अब्ज (US$२४ दशलक्ष) कमावले, ज्यातील बहुतेक कमाई चीनी बॉक्स ऑफिसमधून झाली. या यशामुळे मुखर्जीने भविष्यात अधिक वेळा काम करण्याची इच्छा व्यक्त केली [ 168 ] [ 169 ] . तिला सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीसाठी फिल्मफेअर पुरस्कारासाठी नववे नामांकन मिळाले [ 170 ] . मुखर्जीने 'मर्दानी २ ' (२०१९) मध्ये शिवानी शिवाजी रॉयची भूमिका पुन्हा साकारली . या चित्रपटाचे दिग्दर्शन गोपी पुथरन यांनी केले होते , ज्यांनी पहिल्या चित्रपटाचे लेखनही केले होते [ 171 ] . यामध्ये, रॉय एका तरुण बलात्कारीचा (विशाल जेठवा) सामना करते. इंडियन एक्सप्रेसने लिहिले की, "संपूर्ण चित्रपटात मुखर्जीचे तिच्या अभिनयावर पूर्ण नियंत्रण आहे, कारण पटकथा तिला प्रत्येक संधीवर पुढे ढकलते", परंतु फिल्म कंपॅनियनचे राहुल देसाई यांनी रॉयचे पात्र पोलीस अधिकाऱ्याऐवजी "धूम फ्रँचायझीमधील पात्रासारखे" साकारल्याबद्दल तिच्यावर टीका केली. [ 172 ] [ 173 ] मर्दानी 2 ने बॉक्स ऑफिसवर चांगली कामगिरी केली आणि तिला सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीसाठी फिल्मफेअर पुरस्कारासाठी तिचे दहावे नामांकन मिळाले| ==तात्पुरते काम (२०२० पासून आतापर्यंत)== २०२१ मध्ये, मुखर्जीने 'बंटी और बबली २' मध्ये तिची भूमिका पुन्हा साकारली , जो तिच्या २००५ च्या 'बंटी और बबली' चित्रपटाचा सिक्वेल होता, ज्यात तिने सैफ अली खानसोबत काम केले होते. या चित्रपटाला समीक्षकांकडून नकारात्मक प्रतिसाद मिळाला आणि तो व्यावसायिकदृष्ट्या अयशस्वी ठरला, तरीही मुखर्जीच्या अभिनयाची आणि विनोदी वृत्तीची प्रशंसा झाली. [ 176 ] [ 177 ] [ 178 ] यानंतर ती 'मिसेस चॅटर्जी व्हर्सेस नॉर्वे' या कायदेशीर नाटकात दिसली , जे एका बंगाली स्थलांतरित जोडप्याच्या खऱ्या आयुष्याच्या कथेवर आधारित होते, ज्यांची मुले नॉर्वेजियन बाल कल्याण सेवांनी (Norwegian Child Welfare Services) त्यांच्यापासून दूर नेली होती. . यशराज फिल्म्सने निर्मिती न केलेला, एका दशकातील हा तिचा पहिलाच प्रकल्प होता. [ 181 ] तिने तिच्या पात्राचा उच्चार आणि लकबी तिच्या स्वतःच्या आईवर आधारित ठेवल्या होत्या . ​​तरीही, हा चित्रपट स्लीपर हिट ठरला आणि मुखर्जीला अनेक पुरस्कार मिळाले, ज्यात तिचा तिसरा फिल्मफेअर क्रिटिक्स अवॉर्ड फॉर बेस्ट ॲक्ट्रेस ( थ्री ऑफ अस साठी शेफाली शाहसोबत विभागून ), तिचा चौथा आयफा अवॉर्ड फॉर बेस्ट ॲक्ट्रेस, तिचा पहिला नॅशनल फिल्म अवॉर्ड फॉर बेस्ट ॲक्ट्रेस इन अ लीडिंग रोल, तसेच फिल्मफेअर अवॉर्ड फॉर बेस्ट ॲक्ट्रेससाठी तिचे अकरावे नामांकन यांचा समावेश आहे. मुखर्जीने क्राईम-थ्रिलर चित्रपट ' मर्दानी ३' मध्ये शिवानी शिवाजी रॉयची भूमिका पुन्हा साकारली [ १८९ ] . चित्रपटाला प्रेक्षकांकडून सकारात्मक प्रतिसाद मिळाला आणि त्याने मागील चित्रपटांपेक्षा जास्त कमाई करून बॉक्स ऑफिसवर यश मिळवले. द टाइम्स ऑफ इंडियाचे धवल रॉय यांनी असा निष्कर्ष काढला की, "मर्दानी ३ मध्ये काही त्रुटी आहेत, परंतु राणी मुखर्जीच्या उत्कृष्ट अभिनयामुळे हा एक दमदार फ्रँचायझी चित्रपट ठरतो" [ १९० ] . यानंतर ती सिद्धार्थ आनंद दिग्दर्शित अॅक्शन-थ्रिलर 'किंग' मध्ये शाहरुख खानसोबत पुन्हा एकत्र दिसणार आहे [ १९१ ] . ==खाजगी जीवन== मुखर्जींना त्यांचे वैयक्तिक आयुष्य सार्वजनिक करायला आवडत नाही. त्या माध्यमांशी क्वचितच संवाद साधतात आणि त्यांना कधीकधी एकांतप्रिय म्हटले जाते; त्यांनी २०११ च्या एका मुलाखतीत म्हटले होते: "आजकालचे अभिनेते माध्यमांशी अधिक मोकळेपणाने वागू लागले आहेत. पण त्यामुळे माझ्यासारख्या कलाकारांसाठी समस्या निर्माण झाली आहे, कारण जर मी तसे केले नाही, तर मला एकांतप्रिय म्हटले जाते. त्यामुळे आता मी स्वतःमध्ये बदल केला आहे आणि मी लोकांना सहज भेटू शकते" [ 192 ] . मुखर्जींनी अनेकदा शाहरुख खान आणि आमिर खान यांसारख्या अभिनेत्यांसोबत आणि चित्रपट निर्माता करण जोहरसोबत काम केले आहे आणि त्यांच्याशी त्यांची घनिष्ठ मैत्री आहे [ 193 ] [ 194 ] . त्यांचे कोणतेही सोशल मीडिया अकाउंट नाही, कारण त्या प्रसिद्धीपासून दूर राहणे पसंत करतात [ 195 ] . चित्रपट निर्माता आदित्य चोप्रा यांच्यासोबतच्या मुखर्जींच्या संबंधांच्या स्वरूपावर भारतीय टॅब्लॉइड वृत्तपत्रांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर चर्चा झाली, तरीही त्यांनी याबद्दल सार्वजनिकपणे बोलण्यास नकार दिला. [ 196 ] [ 197 ] २१ एप्रिल २०१४ रोजी, त्यांनी इटलीमध्ये एका खाजगी बंगाली समारंभात चोप्रा यांच्याशी लग्न केले . [ 198 ] पुढच्याच वर्षी, त्यांनी त्यांची मुलगी अदिराला जन्म दिला. [ 199 ] त्यांनी म्हटले आहे की, "मातृत्व हा माझ्या आयुष्यातील सर्वात आनंदी काळ आहे". [ 200 ] मुखर्जींनी सांगितले आहे की, मातृत्वानंतर त्या कार्य-जीवन संतुलन राखण्यावर विश्वास ठेवतात, आणि त्या म्हणतात की, "आईसाठी करिअर असणे आणि आपला वेळ विधायकपणे वापरणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे". [ 201 ] २०२३ मध्ये, त्यांनी खुलासा केला की २०२० मध्ये, त्यांच्या दुसऱ्या गर्भधारणेच्या पाचव्या महिन्यात त्यांचा गर्भपात झाला होता . [ 202 ] एक धर्माचरण करणारे हिंदू असल्याने , मुखर्जी दुर्गा पूजेसह हिंदू सणांमध्ये सहभागी होतात| ==पडद्यामागील काम== [[File:Rani Mukerji at Lonely Planet Magazine India Awards 2012 (11).jpg|thumb|रंमंचावरील कार्यक्रम आणि इतर निर्मिती]] मुखर्जी यांनी असंख्य कॉन्सर्ट टूर, जागतिक दौरे आणि दूरदर्शनवर प्रसारित होणाऱ्या पुरस्कार सोहळ्यांमध्ये भाग घेतला आहे. त्यांचा पहिला कॉन्सर्ट टूर, "द मॅग्निफिसेंट फाईव्ह," १९९९ मध्ये झाला, जिथे त्यांनी आमिर खान, ऐश्वर्या राय, अक्षय खन्ना आणि ट्विंकल खन्ना यांसारख्या कलाकारांसोबत सादरीकरण केले . [ 205 ] "टेम्पटेशन्स २००४" कॉन्सर्टमध्ये, मुखर्जी यांनी शाहरुख खान, सैफ अली खान, प्रिती झिंटा, अर्जुन रामपाल आणि प्रियांका चोप्रा यांच्यासोबत सादरीकरण केले . [ 206 ] हा बॉलीवूडचा सर्वात प्रमुख आंतरराष्ट्रीय कॉन्सर्ट होता, जो जगभरातील २२ हून अधिक देशांमध्ये सादर करण्यात आला. [ 207 ] पुढच्या वर्षी, त्यांनी नवी दिल्लीत "टेम्पटेशन्स २००५" कॉन्सर्टमध्ये शाहरुख खान, फरदीन खान, अमिशा पटेल आणि मलायका अरोरा खान यांच्यासोबत भाग घेतला ; हा कार्यक्रम नॅशनल सेंटर फॉर प्रमोशन ऑफ एम्प्लॉयमेंट फॉर पर्सन्स विथ डिसॅबिलिटीज (NCPEDP) साठी निधी उभारण्यासाठी आयोजित करण्यात आला होता . [ 208 ] २०१० मध्ये, मुखर्जीने बांगलादेशातील ढाका येथील आर्मी स्टेडियममध्ये शाहरुख खान, रामपाल आणि ईशा कोप्पिकर यांच्यासह अनेक बॉलीवूड कलाकारांसोबत एका कॉन्सर्टमध्ये सादरीकरण केले. [ 209 ] २०१२ मध्ये जकार्ता येथे आयोजित "टेम्पटेशन्स रिलोडेड" कॉन्सर्टमध्ये , मुखर्जीने शाहरुख खान, झिंटा आणि बिपाशा बसू यांच्यासोबत सादरीकरण केले . २०१३ मध्ये ऑकलंड येथे त्याच नावाच्या कॉन्सर्टमध्ये, तिने शाहरुख खान, माधुरी दीक्षित आणि जॅकलिन फर्नांडिस यांच्यासोबत सादरीकरण केले आणि २०१४ मध्ये, तिने मलेशियामध्ये शाहरुख खान, दीक्षित, यो यो हनी सिंग आणि अरिजित सिंग यांच्यासोबत सादरीकरण केले . [210] [211] [212] मुखर्जी अनेक माहितीपटांमध्ये दिसली आहे, ज्यात बॉलीवूड इम आल्पेनराउश, गॅम्बलिंग , ऑफवर्ल्डआउटरद,एलएसडीअँडगॉड्स [ 213 ] [ 214 ] [ 215 ] [ 216 ] . मुखर्जी अदनान सामीसोबत "तेरा चेहरा" या म्युझिक व्हिडिओमध्येही दिसले . [ 217 ] ==मानवतावादी कार्य== तिच्या अभिनय कारकिर्दीसोबतच, मुखर्जी मानवतावादी कार्यातही सक्रियपणे सहभागी आहे आणि महिला व मुलांसमोरील समस्यांबद्दल ती आवाज उठवते. [ 20 ] [ 218 ] मुलांच्या शिक्षणाला प्रोत्साहन देण्यासाठी, प्रॉक्टर अँड गॅम्बल आणि गैर-सरकारी संस्था (NGO) चाइल्ड राइट्स अँड यू यांनी मुखर्जीला त्यांच्या संयुक्त उपक्रम, शिक्षण राजदूत (Education Ambassador) म्हणून नियुक्त केले. 2011 मध्ये, तिने इंडियन स्ट्रोक असोसिएशनच्या सहकार्याने आर्थिकदृष्ट्या दुर्बळ स्ट्रोक रुग्णांच्या उपचारांसाठी एक स्ट्रोक उपचार निधी स्थापन केला. [ 219 ] तिने इतर धर्मादाय संस्था आणि कार्यांच्या समर्थनार्थ सार्वजनिक ठिकाणी हजेरी लावली आहे. मार्च 2004 मध्ये, तिने एनडीटीव्हीच्या 'जय जवान' या रिॲलिटी शोसाठी सैनिकांशी संवाद साधण्याकरिता राजस्थानमधील पोखरण येथील भारतीय लष्कराच्या तुकडीला भेट दिली. [ 220 ] एका दशकानंतर, ऑगस्ट 2014 मध्ये, ती बारामुल्ला येथे पुन्हा सैनिकांना भेटली . \मार्च २००६ मध्ये, मुकर्जीने हेलन केलर इन्स्टिट्यूटमधील शारीरिकदृष्ट्या अपंग मुलांसोबत आपला वाढदिवस साजरा केला; तिने यापूर्वी 'ब्लॅक' चित्रपटातील तिच्या भूमिकेची तयारी करताना त्यांच्यासोबत काम केले होते. [ २२३ ] नोव्हेंबर २०१० मध्ये, ती "बिकॉझ आय एम अ गर्ल" या धर्मादाय मोहिमेसाठी निधी उभारणाऱ्या एका लिलावाचा भाग होती. [ २२४ ] २०१४ मध्ये, मुकर्जीने लंडनमध्ये ब्रिटिश एशियन ट्रस्टने आयोजित केलेल्या बाल तस्करीवरील एका धर्मादाय भोजनाला हजेरी लावली, जिथे 'मर्दानी'मधील तिच्या कामाद्वारे या समस्येबद्दल जागरूकता निर्माण केल्याबद्दल प्रिन्स चार्ल्स यांनी तिचा सन्मान केला. [ २२५ ] मुकर्जीने २०१२ मध्ये मुंबईतील एचआर कॉलेजच्या रोटरॅक्ट क्लबने आयोजित केलेल्या "जुनून" धर्मादाय क्रिकेट सामन्यातही भाग घेतला होता. [ २२६ ] मुखर्जी 'कौन बनेगा करोडपती'च्या हिंदी आणि बंगाली आवृत्त्यांमध्ये सेलिब्रिटी पाहुण्या म्हणून दिसल्या , त्यानंतर त्यांनी बक्षिसाची रक्कम सामाजिक कार्यांसाठी दान केली. [ 227 ] त्यांनी हिंदी आवृत्तीची बक्षिसाची रक्कम वांद्रे होली फॅमिली हॉस्पिटलच्या NICU केंद्राला आणि बंगाली आवृत्तीची रक्कम इतर धर्मादाय कार्यांसाठी दान केली. [ 228 ] 2012 मध्ये, पेटा इंडियाने प्राण्यांप्रति असलेल्या त्यांच्या दयाळू कार्यासाठी मुखर्जी यांना 'हीरो टू ॲनिमल्स' पुरस्काराने सन्मानित केले. [ 229 ] त्या कर्करोगाशी संबंधित उपक्रमांना पाठिंबा देतात आणि जनजागृती करण्यासाठी 'कॅन्सर पेशंट्स एड असोसिएशन (CPAA)' या स्वयंसेवी संस्थेसोबत काम करतात. [ 230 ] [ 231 ] 2023 मध्ये, फेमिनाने अमिताभ बच्चन फाउंडेशन, इंडियन कॅन्सर सोसायटी, टीच फॉर इंडिया कार्यक्रम आणि स्वच्छ भारत अभियान (जिथे त्यांनी स्वच्छ भारत राजदूत म्हणून काम केले) यांच्याशी असलेल्या त्यांच्या संबंधाबद्दल त्यांना सन्मानित केले . ==कलात्मकता आणि पडद्यावरील व्यक्तिमत्व== माध्यमांमध्ये मुखर्जी यांना मुख्य प्रवाहातील हिंदी चित्रपटसृष्टीतील सर्वात लोकप्रिय आणि यशस्वी अभिनेत्रींपैकी एक म्हणून ओळखले जाते. [ 1 ] [ 233 ] [ 234 ] त्यांच्या कारकिर्दीच्या विश्लेषणाचा भाग म्हणून, सुकन्या वर्मा यांनी अहवाल दिला की चित्रपटांमध्ये अपारंपरिक पदार्पण केल्यानंतर, मुखर्जी यांनी "स्टार, परफॉर्मर आणि शो-गर्ल" हा दर्जा प्राप्त करण्यापूर्वी काही वर्षे यश आणि अपयश यांच्यात हेलकावे खाल्ले. [ 235 ] इंडो-एशियन न्यूज सर्व्हिसने अहवाल दिला की इंडस्ट्रीतील त्यांच्या सुरुवातीच्या काळात, मुखर्जी यांना "जाड" आणि "बुटक्या" असल्यामुळे यशस्वी काजोलची 'गरीब चुलत बहीण' म्हणून पाहिले जात होते. राजा सेन म्हणाले की असे असूनही, मुखर्जी यांनी "चिकाटी आणि समर्पणाने कठोर परिश्रम केले" आणि एक यशस्वी स्टार म्हणून उदयास आल्या. [[File:Rani Mukerji 2009 (3).jpg|thumb|२०१५ मध्ये एका कार्यक्रमात मुखर्जी]] फोर्ब्स इंडियाने तिच्या अभिनयकौशल्याबद्दल लिहिले आहे की, तिने "आपल्या कलेत इतके प्रावीण्य मिळवले आहे की ती साकारत असलेल्या पात्रांमधील बारकावे सहजपणे आत्मसात करू शकते आणि पडद्यावर सहजतेने ती व्यक्ती बनू शकते". [ 236 ] मुखर्जीचे दिग्दर्शक प्रदीप सरकार आणि रीमा कागती यांनी मुखर्जी तिच्या भूमिकांसाठी करत असलेल्या व्यापक तयारीची नोंद घेतली आहे, कागती पुढे म्हणाल्या, "ती भूमिकेत पूर्णपणे रमून जाते आणि तिला तिच्या पात्राबद्दल सर्व काही जाणून घ्यायचे असते. तिच्या पात्राची पार्श्वभूमी काय आहे, एका विशिष्ट क्षणी त्यांच्या मनात काय चालले आहे" [ 236 ] [ 237 ] . मुखर्जींनी २०१२ मध्ये अभिनयाबद्दलचा आपला दृष्टिकोन सांगितला: चित्रीकरण सुरू होण्याच्या एक महिना आधी, मी माझ्या दिग्दर्शकासोबत बसते, ते पडद्यावर पात्राची कशी कल्पना करत आहेत हे समजून घेण्याचा प्रयत्न करते आणि नोंदी घेते. मग मी सर्वात मूलभूत गोष्टीवर काम करायला सुरुवात करते – तो म्हणजे लूक. पात्राचे शारीरिक स्वरूप निश्चित असणे खूप महत्त्वाचे आहे, कारण जर मी त्या पात्रासारखी दिसले, तर ते अधिक विश्वासार्ह वाटते. एकदा ते झाले की, मी मुलीच्या व्यक्तिमत्त्वातील बारकावे, तिची पार्श्वभूमी यावर लक्ष केंद्रित करते. आणि तिथून पुढे, मला उच्चारशैली परिपूर्ण करावी लागते. [ 238 ] माध्यमे तिचे वर्णन "अपारंपरिक सौंदर्य" असे करतात—तिचा भारदस्त आवाज, डोळे आणि हास्य ही तिची खास वैशिष्ट्ये आहेत. [ 239 ] बरद्वाज रंगन यांचा विश्वास आहे की मुखर्जींचा "खरखरीत, खरखरीत, जणू काही सर्दीतून बरी होत असल्यासारखा" आवाज तिला तिच्या समकालीन अभिनेत्रींपेक्षा वेगळे ठरवतो. फिल्मफेअरने तिच्या पडद्यावरील उपस्थितीचे वर्णन "निरोगी, उत्साही आणि उत्कट " असे केले आहे. [ 240 ] मुकर्जी लग्नानंतर आणि मातृत्वानंतरही आपले करिअर टिकवून ठेवण्यासाठी ओळखल्या जातात [ 241 ] [ 242 ] . जेव्हा मुकर्जी 'हिचकी' चित्रपटाद्वारे पडद्यावर परतल्या, तेव्हा नयनदीप रक्षितने त्यांचे महत्त्व टिकवून ठेवल्याबद्दल त्यांची प्रशंसा केली [ 243 ] . त्यांच्या लग्नानंतर प्रदर्शित झालेल्या 'हिचकी' आणि 'मर्दानी २' च्या व्यावसायिक यशामुळे, फिल्मफेअरने मुकर्जी यांना 'बॉलिवूडमध्ये लग्न आणि मुले म्हणजे अभिनेत्रीच्या करिअरचा शेवट असतो' हा 'पिढ्यानपिढ्या अभिनेत्रींना सामोरे जावा लागणारा रूढ समज मोडून काढण्याचे' श्रेय दिले [ 244 ] . ==माध्यमांमध्ये== मुखर्जींचा खरखरीत आवाज, बाहेर आलेले डोळे आणि स्मितहास्य ही माध्यमांनी त्यांची ओळख म्हणून ओळखली आहे. मुखर्जींचा भारदस्त आवाज, मोठे डोळे आणि हास्य ही त्यांची ओळख म्हणून माध्यमांनी ओळखली आहे. मुखर्जींची गणना बॉलिवूडमधील सर्वाधिक मानधन घेणाऱ्या अभिनेत्रींमध्ये केली जाते. मुखर्जी सलग सहा वर्षे बॉक्स ऑफिस इंडियाच्या "टॉप बॉलिवूड अभिनेत्री" यादीत होत्या आणि सलग दोन वर्षे (2005-2006) त्यांनी अव्वल स्थान पटकावले होते. "सर्वकालीन सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री" यादीत त्या तिसऱ्या क्रमांकावर होत्या आणि 2000 ते 2009 पर्यंतच्या सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रींच्या यादीत दुसऱ्या क्रमांकावर होत्या . Rediff.com च्या "सर्वोत्कृष्ट बॉलिवूड अभिनेत्री" च्या वार्षिक यादीत त्यांनी सलग तीन वर्षे (2004-2006) अव्वल स्थान पटकावले. २००३ मध्ये ती दुसऱ्या क्रमांकावर होती, [ 251 ] २००७ मध्ये पाचव्या क्रमांकावर [ 252 ] , २०१२ मध्ये दहाव्या क्रमांकावर [ 253 ] , २०१४ मध्ये सातव्या क्रमांकावर [ 254 ] , २०१८ मध्ये दहाव्या क्रमांकावर [ 255 ] , आणि २०२३ मध्ये पाचव्या क्रमांकावर [ 256 ] होती. मुखर्जी यांचा Rediff.com च्या इतर याद्यांमध्येही समावेश करण्यात आला आहे—"पॉवरलिस्ट: टॉप बॉलीवूड अभिनेत्री" [ 257 ] , "बॉलीवूडच्या सर्वकालीन सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री" [ 258 ] , "बॉलीवूडच्या वंडर वुमन" [ 259 ] , "अनेक रूपे असलेल्या स्त्रिया" [ 260 ] , आणि हिंदी सिनेमातील "सर्वोत्कृष्ट पोशाख परिधान करणाऱ्या स्त्रिया" [ 261 ] . २०१३ मध्ये, भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या १०० वर्षांच्या स्मरणार्थ यूकेमध्ये आयोजित केलेल्या एका सर्वेक्षणात मुखर्जी यांचा "बॉलीवूडच्या महानतम ताऱ्यांमध्ये" समावेश करण्यात आला होता. [ २६२ ] [ २६३ ] फिल्मफेअरने सलग दोन वर्षे (२००५-२००६) "बॉलीवूडमधील दहा सर्वात शक्तिशाली व्यक्ती" यांच्या यादीत त्यांचा समावेश केला. [ २६४ ] त्यानंतर २००३ ते २००६ पर्यंत "टॉप टेन अभिनेत्रीं"मध्ये त्यांना स्थान देण्यात आले. [ २६५ ] [ २६६ ] [ २६७ ] आउटलुक इंडियाने मुखर्जी यांचा ७५ महानतम बॉलीवूड अभिनेत्रींच्या यादीत समावेश केला. [ २६८ ] इंडिया टुडेनेही अशाच प्रकारच्या शीर्ष बॉलीवूड अभिनेत्रींच्या यादीत त्यांचा समावेश केला. सर्वात सुंदर अभिनेत्रींच्या काही याद्यांमध्ये मुखर्जींचा समावेश करण्यात आला आहे. फेमिनाने 2007 आणि 2008 मध्ये तिचा "50 सर्वात सुंदर महिला" यादीत समावेश केला होता. [ 271 ] यूकेमधील ईस्टर्न आय या मासिकाने 2006 ते 2012 दरम्यान तिला "आशियातील सर्वात सेक्सी महिला" म्हणून सूचीबद्ध केले होते. [ 272 ] [ 273 ] टाइम्स ऑफ इंडियाच्या "सर्वात आकर्षक महिला" यादीत, 2009 मध्ये तिला 46 वे स्थान मिळाले होते. [ 274 ] 2011 मध्ये, अमेरिकन हिप हॉप जोडी ब्लू स्कॉलर्सने त्यांच्या सिनेमॅट्रोपोलिस या अल्बममधील एका गाण्याला मुखर्जींचे नाव दिले. [ 275 ] [ 276 ] 2014 मध्ये, बराक ओबामा यांच्या शपथविधीच्या दिवशी अमेरिकन कौन्सिलने भारतीय चित्रपटसृष्टीतील योगदानाबद्दल मुखर्जींचा सन्मान केला . 2017 मध्ये, मॉरिशस सरकारने तिला सिनेमातील उत्कृष्ट योगदानासाठी पुरस्कार देऊन सन्मानित केले आणि 2018 मध्ये, तिला मेलबर्नच्या भारतीय चित्रपट महोत्सवात सिनेमातील उत्कृष्टतेसाठी पुरस्कार मिळाला. IIFA-FICCI फ्रेम्स मोस्ट पॉवरफुल एंटरटेनर्स ऑफ द डिकेड पुरस्काराच्या दहा प्राप्तकर्त्यांमध्ये मुखर्जीचा समावेश होता. [ 280 ] मुखर्जी डाबर आवळा, टायटन रागा, [ 281 ] नेस्ले मंच, [ 282 ] फँटा आणि गुड नाईट यांसारख्या अनेक ब्रँड्स आणि उत्पादनांसाठी सेलिब्रिटी एंडोर्सर राहिली आहे. [ 283 ] 2007 पासून, मुखर्जीची लोकप्रियता कमी झाली आणि तिने तिचे ब्रँड एंडोर्समेंट अनेक तरुण अभिनेत्रींकडे गमावले . ==चित्रपट यादी== {| class="wikitable sortable" |- !वर्ष ! चित्रपट ! भूमिका |- |1996 | ''बियेर फूल'' || मिली चटर्जी |- |1997 | ''राजा की आयेगी बरात'' || माला |- | rowspan="3" |1998 | ''गुलाम'' || अलिशा |- | ''[[कुछ कुछ होता है]]'' || टीना मल्होत्रा |- | ''मेहंदी'' || पूजा |- | rowspan="2" |1999 | ''मन'' || पूजा |- | ''[[हॅलो ब्रदर (हिंदी चित्रपट)|हॅलो ब्रदर]]'' || रानी |- | rowspan="6" |2000 | ''बादल'' || रानी |- | ''हे राम'' || अपर्णा राम |- | ''हद कर दी आपने'' || अंजली खन्ना |- | ''बिच्छू'' || किरण बाली |- | ''हर दिल जो प्यार करेगा'' || पूजा ओबेरॉय |- | ''कहीं प्यारना हो जाये''|| प्रिया शर्मा |- | rowspan="4" |2001 | ''[[चोरी चोरी चुपके चुपके]]'' || प्रिया मल्होत्रा |- | ''[[बस इतना सा ख्वाब है]]'' || पूजा श्रीवास्तव |- | ''नायक'' || मंजिरी |- | ''[[कभी खुशी कभी गम]]'' || नैना कपूर |- | rowspan="4" |2002 | ''प्यार दिवाना होता है'' || पायल खुराणा |- | ''[[मुझसे दोस्ती करोगे!]]'' || पूजा सहानी |- | ''[[साथिया]]''|| डॉ.सुहानी शर्मा सेहगल |- | ''चलो इश्क लडायें'' || सपना |- | rowspan="5" |2003 | ''चलते चलते''|| प्रिया चोप्रा |- | ''चोरी चोरी''|| ख़ुशी मल्होत्रा |- | ''कलकत्ता मेल''|| बुलबुल / रीमा |- | ''[[कल होना हो|कल हो ना हो]]'' || |- | ''एल.ओ.सी. कारगिल''|| हेमा |- | rowspan="3" |2004 | ''युवा'' || शशी बिस्वास |- | ''[[हम तुम]]'' || रहेजा प्रकाश |- | ''[[वीर-झारा]]'' || सानिया सिद्दिकी |- | rowspan="4" |2005 | ''[[ब्लॅक (चित्रपट)|ब्लॅक]]'' || मिशेल मॅकनॅली |- | ''[[बंटी और बबली]]'' || बबली |- | ''पहेली'' || लंचची भंवरलाल |- | ''मंगल पांडे''|| हिरा |- | rowspan="2" |2006 | ''[[कभी अलविदाना कहना]]'' || माया तलवार |- | ''बाबुल''|| मिली कपूर |- | rowspan="4" |2007 | ''[[ता रा रम पम]]''|| राधिका "शोना" शेखर राय बॅनर्जी |- | ''[[लागा चुनरी में दाग]]''|| विभावरी "बेडकी" साहाय्य / नताशा |- | ''सावरिया''|| गुलाब |- | ''[[ॐ शांति ॐ (चित्रपट)|ॐ शांति ॐ]]'' || - |- | rowspan="2" |2008 | ''[[थोडा प्यार थोडा मॅजिक]]'' || गीता |- | ''[[रब ने बना दी जोडी]]'' || |- | rowspan="2" |2009 | ''[[लक बाय चान्स]]'' || |- | ''[[दिल बोले हडिप्पा!]]'' || वीरा कौर / वीर प्रताप सिंग |- |2011 | ''[[नो वन किल्ड जेसिका]]'' || मीरा गैटी |- | rowspan="2" |2012 | ''ऐय्या'' || मीनाक्षी देशपांडे |- | ''तलाश'' || रोशनी शेखावत |- |2014 |''मर्दानी'' ||शिवानी शिवाजी रॉय |- | rowspan="3" |2018 |''हिचकी'' ||नैना माथुर |- | ''जीरो'' || |- |} ==पुरस्कार== *[[फिल्मफेर पुरस्कार]] **[[फिल्मफेर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्तम सहायक अभिनेत्री]] - [[कुछ कुछ होता है]] (१९९९) **[[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेत्री समीक्षक पुरस्कार|सर्वोत्तम अभिनेत्री (समीक्षक)]] - [[साथिया]] (२००३) **[[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्तम अभिनेत्री]] - [[हम तुम]] (२००५) **[[फिल्मफेर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्तम सहायक अभिनेत्री]] - युवा (२००५) **[[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्तम अभिनेत्री]] - ब्लॅक (२००६) **[[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेत्री समीक्षक पुरस्कार|सर्वोत्तम अभिनेत्री (समीक्षक)]] - [[ब्लॅक (चित्रपट)|ब्लॅक]] (२००६) **[[फिल्मफेर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्तम सहायक अभिनेत्री]] -नो वन किल्ड जेसिका (२०१२) {{फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेत्री पुरस्कार}} ==बाह्य दुवे== *{{आय.एम.डी.बी. नाव|0611552}} {{कॉमन्स वर्ग|Rani Mukerji|{{लेखनाव}}}} {{DEFAULTSORT:मुखर्जी राणी}} [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] mqol7cezbtmt7gapx4nhr0h3lh09new 2704261 2704260 2026-08-21T14:53:44Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — शहराचे अचूक नाव ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#शहराचे अचूक नाव|अधिक माहिती]]) 2704261 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''राणी मुखर्जी''' (जन्म २१ मार्च १९७८) या हिंदी चित्रपटांमध्ये काम करणाऱ्या भारतीय अभिनेत्री आहेत. २००० च्या दशकातील सर्वाधिक मानधन घेणाऱ्या अभिनेत्रींपैकी एक असलेल्या राणी मुखर्जी यांनी राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार आणि आठ फिल्मफेअर पुरस्कारांसह अनेक पुरस्कार जिंकले आहेत| मुखर्जी-समर्थ कुटुंबात जन्मलेल्या मुखर्जी यांनी किशोरवयातच अभिनयाच्या क्षेत्रात पदार्पण केले; त्यांनी त्यांचे वडील राम मुखर्जी यांच्या '''बियेर फूल''' या बंगाली चित्रपटात आणि '''राजा की आएगी बारात''' या सामाजिक चित्रपटात (दोन्ही १९९६) काम केले| ''गुलाम'' या ॲक्शन चित्रपटाद्वारे त्यांना पहिले व्यावसायिक यश मिळाले, तर [[कुछ कुछ होता है]] या रोमँटिक चित्रपटामुळे (दोन्ही १९९८) त्यांना मोठी ओळख मिळाली| काही काळ अपयशाचा सामना केल्यानंतर, २००२ हे वर्ष त्यांच्या कारकिर्दीत एक महत्त्वपूर्ण वळण ठरले; कारण या काळात यश राज फिल्म्सने त्यांना [[साथिया]] या चित्रपटात मुख्य भूमिकेसाठी निवडले| [[चलते चलते]] (2003), [[हम तुम]] आणि [[वीर-झारा]] (दोन्ही 2004), आणि [[कभी अलविदा ना कहना]] (2006), तसेच क्राइम कॉमेडी [[बंटी और बबली]] (2005) यासह अनेक व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी रोमँटिक चित्रपटांमध्ये भूमिका करून मुखर्जींनी स्वतःची स्थापना केली| '''युवा''' (२००४) या राजकीय चित्रपटातील छळ सोसणाऱ्या पत्नीची भूमिका आणि '''ब्लॅक''' (२००५) या चित्रपटातील कर्णबधिर व अंध महिलेची भूमिका यांच्यासाठीही तिला प्रशंसा मिळाली. २००७ ते २०१० या काळात यश राज फिल्म्ससोबतच्या तिच्या सहयोगातून अनेक अयशस्वी चित्रपट आले आणि समीक्षकांनी तिच्या भूमिकांच्या निवडीवर कडक टीका केली| '''नो वन किल्ड जेसिका''' (२०११) या चरित्रात्मक थरारपटात एका जिद्दी पत्रकाराची भूमिका साकारल्यानंतर यात बदल झाला. त्यानंतर 'तलाश' (२०१२), '''मर्दानी''' (२०१४), '''मर्दानी २''' (२०१९) आणि '''मर्दानी ३''' (२०२६) यांसारखे थरारपट; तिचा सर्वाधिक कमाई करणारा चित्रपट ठरलेला सामाजिक विषयावरील '''हिचकी''' (२०१८); तसेच '''मिसेस चॅटर्जी व्हर्सेस नॉर्वे''' (२०२३) हा चित्रपट, ज्यासाठी तिला सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला, यांतून तिला पुढील यश मिळाले| मुखर्जी या मानवतावादी कार्यात सक्रियपणे सहभागी असतात आणि महिला व मुलांशी संबंधित मुद्द्यांवर आपली मते मांडतात| त्यांनी संगीत दौरे आणि स्टेज शोमध्ये सहभाग घेतला आहे, तसेच २००९ मधील 'डान्स प्रीमियर लीग' या रिअ‍ॅलिटी शोमध्ये परीक्षक म्हणूनही काम केले आहे. मुखर्जी यांचे लग्न चित्रपट निर्माते [[आदित्य चोप्रा]] यांच्याशी झाले असून, त्यांना एक मुलगी आहे| ==सुरुवातीचे आयुष्य आणि पार्श्वभूमी== मुखर्जी यांचा जन्म २१ मार्च १९७८ रोजी बॉम्बे (आता [[मुंबई]]) येथे मुखर्जी-समर्थ कुटुंबात झाला| त्यांचे वडील, [[राम मुखर्जी]], एक माजी चित्रपट दिग्दर्शक आणि फिल्मलय स्टुडिओच्या संस्थापकांपैकी एक होते| त्यांची आई, कृष्णा मुखर्जी, एक माजी पार्श्वगायिका आहेत| त्यांचे मोठे भाऊ, राजा मुखर्जी, एक चित्रपट निर्माता आणि दिग्दर्शक आहेत त्यांची आत्या, देबाश्री रॉय, एक बंगाली चित्रपट अभिनेत्री आहेत आणि त्यांची चुलत बहीण, काजोल , एक हिंदी चित्रपट अभिनेत्री आणि त्यांची समकालीन आहे| आणखी एक चुलत भाऊ, अयान मुखर्जी, एक पटकथा लेखक आणि चित्रपट दिग्दर्शक आहे| त्यांचे आई-वडील आणि अनेक नातेवाईक भारतीय चित्रपटसृष्टीशी संबंधित असूनही, मुखर्जी यांना चित्रपटांमध्ये करिअर करण्यात रस नव्हता. [ ११ ] त्या म्हणाल्या, "कुटुंबामध्ये आधीच खूप अभिनेत्री होत्या आणि मला काहीतरी वेगळे व्हायचे होते"| मुखर्जी यांनी जुहू येथील मानेकजी कूपर हायस्कूलमध्ये शिक्षण घेतले आणि एसएनडीटी महिला विद्यापीठातून गृहविज्ञान विषयात पदवी प्राप्त केली [ 11 ] [ 13 ] . त्या एक प्रशिक्षित ओडिसी नृत्यांगना आहेत आणि त्यांनी दहावीत असताना हा नृत्य प्रकार शिकायला सुरुवात केली. वार्षिक परंपरेनुसार, मुखर्जी कुटुंब दरवर्षी सांताक्रूझच्या उपनगरीय परिसरात [[दुर्गापूजेचा]] सण साजरा करते| मुखर्जी, ज्या एक धर्माभिमुख [[हिंदू]] आहेत , त्या आपल्या संपूर्ण कुटुंबासह या उत्सवात सहभागी होतात| १९९४ मध्ये, दिग्दर्शक सलीम खान यांनी त्यांच्या 'आ गले लग जा' या चित्रपटात मुख्य स्त्री भूमिकेसाठी मुखर्जी यांच्याशी संपर्क साधला. इतक्या लहान वयात तिने पूर्णवेळ चित्रपट कारकीर्द करावी याला तिच्या वडिलांचा पाठिंबा नव्हता, त्यामुळे तिने ती ऑफर नाकारली| वयाच्या १८ व्या वर्षी, अभिनयात प्रयोग करावा या तिच्या आईच्या सल्ल्यानुसार, मुखर्जीने '''राजा की आयेगी बारात''' (खान यांची तिला आलेली दुसरी ऑफर) या सामाजिक नाटकात आणि तिच्या वडिलांच्या '''बीर फूल''' या बंगाली चित्रपटात मुख्य भूमिका स्वीकारल्या, हे दोन्ही चित्रपट १८ ऑक्टोबर १९९६ रोजी प्रदर्शित झाले| 'राजा की आयेगी बारात'वर काम सुरू करण्यापूर्वी, मुखर्जीने रोशन तनेजा यांच्या अभिनय संस्थेत प्रशिक्षण घेतले होते| तिने एका बलात्कार पीडितेची भूमिका साकारली होती, जिला तिच्यावर बलात्कार करणाऱ्याशी लग्न करण्यास भाग पाडले जाते| जरी हा चित्रपट व्यावसायिकदृष्ट्या अयशस्वी ठरला असला तरी, मुखर्जीच्या अभिनयामुळे तिला वार्षिक स्क्रीन अवॉर्ड्स सोहळ्यात विशेष सन्मान ट्रॉफी मिळाली| चित्रपटाच्या खराब बॉक्स ऑफिस कामगिरीनंतर, मुखर्जी आपले शिक्षण पूर्ण करण्यासाठी महाविद्यालयात परतल्या| तथापि, त्यांची चुलत बहीण काजोलच्या हिंदी चित्रपटांतील यशाने प्रेरित होऊन, त्यांनी चित्रपटांमध्ये पूर्णवेळ करिअर करण्याचा निर्णय घेतला| ==उपजीविका== '''यश आणि सुरुवातीचा संघर्ष (१९९८–२००१)''' १९९८ मध्ये, मुखर्जीने विक्रम भट्ट यांच्या 'गुलाम' या अॅक्शन चित्रपटात आमिर खानसोबत काम केले, जो तिचा पहिला व्यावसायिक यशस्वी चित्रपट ठरला. चित्रपटात तिची भूमिका छोटी असली तरी, 'आती क्या खंडाला' या गाण्यामुळे तिला प्रसिद्धी मिळाली. मुखर्जीचा आवाज जड असल्यामुळे, भट्ट यांनी तिचे संवाद उंच पट्टीतल्या व्यक्तीकडून डब करून घेतले; मुखर्जीने सांगितले की तिचा आवाज "पात्राला शोभत नव्हता" म्हणून असे केले गेले. त्याच वर्षी, करण जोहरने त्याच्या दिग्दर्शकीय पदार्पणातील ' कुछ कुछ होता है' या चित्रपटात तिला शाहरुख खान आणि काजोल यांच्यासोबत कास्ट केले. ही भूमिका मूळतः ट्विंकल खन्नासाठी लिहिली होती , परंतु तिने आणि इतर अनेक अभिनेत्रींनी नकार दिल्यानंतर, खान आणि चित्रपट निर्माता आदित्य चोप्रा यांच्या आग्रहावरून जोहरने मुखर्जीला साइन केले . तिने खानच्या पात्राची मैत्रीण आणि नंतर पत्नी, टीनाची भूमिका साकारली, जिचा मुलीला जन्म दिल्यानंतर मृत्यू होतो. जोहरने सुरुवातीला मुखर्जीचा आवाज डब करण्याचा विचार केला होता, परंतु तिने तिचा उच्चार सुधारला आणि अखेरीस स्वतःचा आवाज दिला. इंडिया टुडेसाठी चित्रपटाचे पुनरावलोकन करताना, नंदिता चौधरी यांनी लिहिले की, "सुंदर राणी मने जिंकते. तिच्या अस्तित्वाच्या प्रत्येक भागातून मोहक आकर्षण पसरवत, ती हे देखील सिद्ध करते की तिची वेळ आली आहे." 'कुछ कुछ होता है' हा चित्रपट मुखर्जीसाठी एक मोठे यश ठरला; त्याने ₹१.०३ अब्ज (US$११ दशलक्ष) पेक्षा जास्त कमाई केली आणि त्या वर्षातील सर्वाधिक कमाई करणारा हिंदी चित्रपट ठरला. आणि मुखर्जीसाठी सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीसह आठ फिल्मफेअर पुरस्कार जिंकले. त्यानंतर, तिने 'मेहंदी' (१९९८ चित्रपट) आणि 'हॅलो ब्रदर' (१९९९) मध्ये मुख्य भूमिका साकारल्या, जे समीक्षकांच्या आणि व्यावसायिक दृष्ट्या अयशस्वी ठरले आणि तिच्या कारकिर्दीला चालना देण्यात अपयशी ठरले. [[File:Rani Mukerji 2001.jpg|thumb|upright=0.8|2001 मध्ये [[चोरी चोरी चुपके चुपके]] या ऑडिओ रिलीज कार्यक्रमात राणी मुखर्जी]] २००० सालापर्यंत, मुखर्जींना "एक सामान्य हिंदी चित्रपट नायिका" म्हणून एकाच प्रकारच्या भूमिकांमध्ये अडकणे टाळायचे होते आणि त्यांनी ग्लॅमरस मुख्य भूमिकांच्या पलीकडे जाऊन अधिक आव्हानात्मक भूमिका करण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी 'बादल' आणि 'बिच्छू' या दोन पुरुष-प्रधान ॲक्शन ड्रामा चित्रपटांमध्ये (दोन्हीमध्ये बॉबी देओल मुख्य भूमिकेत होता ) भूमिका साकारल्या, ज्यांना समीक्षकांकडून फारशी प्रशंसा मिळाली नाही. कमल हासन यांच्या 'हे राम' या द्विभाषिक चित्रपटातील एक सहाय्यक भूमिका अधिक अर्थपूर्ण ठरली. हा चित्रपट महात्मा गांधींच्या हत्येचे अंशतः काल्पनिक चित्रण होते आणि यात मुखर्जींनी एका बंगाली शिक्षिकेची भूमिका साकारली होती, जिच्यावर कलकत्त्यातील जातीय दंगलीदरम्यान बलात्कार करून तिची हत्या केली जाते. यापूर्वी केवळ ग्लॅमरस भूमिका साकारलेल्या मुखर्जींसाठी, हासन यांचा वास्तववादावरचा भर आणि मेकअपशिवाय पडद्यावर दिसण्याची गरज आव्हानात्मक होती; त्यांच्या मते या अनुभवाने अभिनयाकडे पाहण्याचा त्यांचा दृष्टिकोन बदलला. 'हे राम'च्या वादग्रस्त विषयामुळे चित्रपटाला बॉक्स ऑफिसवर कमी यश मिळाले, परंतु समीक्षकांनी त्याचे कौतुक केले आणि ऑस्करसाठी भारताची अधिकृत प्रवेशिका म्हणून त्याची निवड झाली. डेक्कन हेराल्डच्या समीक्षकाने तिच्या कामगिरीचे कौतुक केले . [ 42 ] तिने रोमँटिक कॉमेडी हद कर दी आपने आणि कहें प्यार ना हो जाये मध्ये देखील काम केले. में अभिनय करने के बाद , मुखर्जी ने सलमान खान और प्रीति जिंटा के साथ रोमांटिक कॉमेडी ' हर दिल जो प्यार करेगा' में अभिनय किया , जिसके लिए उन्हें सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के लिए फिल्मफेयर पुरस्कार के लिए दूसरा नामांकन मिला। स्क्रीन के पद्मराज नायर ने उनकी भूमिका को "खुद को साबित करने के लिए बहुत कम" पाया, लेकिन साथ ही कहा कि "उन्हें जो भी दृश्य दिए गए हैं, उनमें वह काफी अच्छी हैं"। यह फिल्म बॉक्स ऑफिस पर औसत रूप से सफल रही। मुखर्जीचा २००१ सालचा पदार्पणाचा चित्रपट, 'चोरी चोरी चुपके चुपके' , मुंबई अंडरवर्ल्डने केलेल्या आर्थिक मदतीवरून झालेल्या वादामुळे काही महिन्यांच्या विलंबानंतर प्रदर्शित झाला . [ ४९ ] सरोगसीवर आधारित असलेला हा चित्रपट, सलमान खान आणि झिंटा यांच्यासोबतचा तिचा दुसरा चित्रपट होता. चित्रपट समीक्षक सुकन्या वर्मा यांना मुखर्जी "अशा भूमिकेत मर्यादित वाटली ज्यात तिला फारसा वाव नव्हता" आणि त्यांनी झिंटाच्या "अधिक महत्त्वपूर्ण" भूमिकेला पसंती दिली. या चित्रपटाने बॉक्स ऑफिसवर चांगली कामगिरी केली. मुखर्जीने 'बस इतना सा ख्वाब है' आणि 'नायक: द रिअल हीरो' या चित्रपटांमध्ये अनुक्रमे अभिषेक बच्चन आणि अनिल कपूर यांच्या प्रेयसीची भूमिका साकारली , जे चित्रपटगृहांमध्ये मोठ्या प्रमाणात प्रेक्षकांना आकर्षित करण्यात अयशस्वी ठरले. नंतरच्या चित्रपटाच्या समीक्षणात, Rediff.com च्या सरिता तंवर यांनी खेद व्यक्त केला की, "काही उत्कृष्टपणे चित्रित केलेल्या गाण्यांचा भाग असण्याव्यतिरिक्त, तिला करण्यासारखे फारच कमी होते". त्या वर्षी प्रदर्शित झालेल्या तिच्या शेवटच्या चित्रपट, 'कभी खुशी कभी गम' मध्ये तिची एक विस्तारित पाहुणी भूमिका होती . 'मिंट' मधील एका लेखात असा सारांश दिला होता की 'कुछ कुछ होता है' नंतर तिच्या बहुतेक भूमिका "नगण्य" होत्या. '''प्रस्थापित अभिनेत्री (२००२–२००६)''' मुखर्जीने २००२ मध्ये यश राज फिल्म्ससोबत काम करण्यास सुरुवात केली , जेव्हा कंपनीने तिला दोन चित्रपटांमध्ये कास्ट केले: 'मुझसे दोस्ती करोगे! ' [ 56 ] , हृतिक रोशन आणि करीना कपूर यांच्यासोबतची एक रोमँटिक कॉमेडी , आणि 'साथिया' , जो तमिळ रोमान्स 'अलायपायुथे'चा रिमेक होता. [ 57 ] पहिला चित्रपट बॉक्स ऑफिसवर फ्लॉप झाला, त्याचप्रमाणे त्याच वर्षी गोविंदासोबतचे तिचे दोन चित्रपट : 'प्यार दीवाना होता है' आणि 'चलो इश्क लडाए' हे देखील फ्लॉप झाले. [ 58 ] [ 59 ] तथापि, रोमँटिक ड्रामा 'साथिया' तिच्या कारकिर्दीतील एक महत्त्वाचा टप्पा ठरला. [ 22 ] ४८ व्या फिल्मफेअर पुरस्कार सोहळ्यात, तिला सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीसाठी पहिले नामांकन मिळाले आणि तिला सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा समीक्षक पुरस्कार ( कंपनी चित्रपटासाठी मनीषा कोईरालासोबत विभागून ) प्रदान करण्यात आला . [ ४५ ] [ ६० ] [ ६१ ] शाद अलीने तिला सुहानी शर्माच्या भूमिकेसाठी निवडले, जी लहान वयात झालेल्या लग्नाच्या अडचणींशी झगडणारी एक वैद्यकीय विद्यार्थिनी होती, कारण त्याला तिच्यात एक उपजत संवेदनशीलता दिसली. [ ६२ ] तिने सुरुवातीला ही ऑफर नाकारली कारण तिला एका यशस्वी चित्रपटाचा रिमेक करण्याची कल्पना आवडली नाही, परंतु चित्रपटाचे निर्माते, आदित्य चोप्रा यांनी तिला भूमिका स्वीकारण्यासाठी पटवून दिले. यामध्ये, तिने विवेक ओबेरॉयच्या विरुद्ध भूमिका साकारली , ज्याच्यासोबत काम करण्याचा तिला आनंद झाला नाही, तिने म्हटले की त्याचा "दृष्टिकोन त्रासदायक होता". [ ६३ ] 'साथिया' व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी ठरला. बीबीसीने लिहिले की "मुखर्जी एका मध्यमवर्गीय मुलीची भूमिका मोठ्या आत्मविश्वासाने साकारते", [ ६४ ] आणि मिड-डेच्या उदिता झुनझुनवाला म्हणाल्या की "तिला अगदी योग्य असलेल्या भूमिकेत तिचे हावभाव आणि अभिनय सहज आहेत". [[File:Rani Mukerji 2003.jpg|thumb|upright|2003 मध्ये [[चलते चलते]] च्या ऑडिओ रिलीज कार्यक्रमात राणी मुखर्जी]] २००३ हे वर्ष मुखर्जींच्या कारकिर्दीतील सर्वात यशस्वी टप्प्याची सुरुवात ठरले. [ 66 ] अझीझ मिर्झा यांच्या ' चलते चलते' या रोमँटिक चित्रपटात शाहरुख खानच्या विरुद्ध मुख्य भूमिका साकारण्यासाठी त्यांनी ऐश्वर्या रायची जागा घेतली . [ 67 ] माध्यमांतील वृत्तांनुसार, चित्रपटाच्या सेटवर तिचा तत्कालीन प्रियकर सलमान खानसोबत झालेल्या भांडणानंतर रायला काढून टाकण्यात आले होते , परंतु शाहरुख खानने आग्रह धरला की या भूमिकेसाठी मुखर्जी हीच मूळ निवड होती. [ 67 ] [ 68 ] मुखर्जींचा असा विश्वास होता की 'चलते चलते'ची कथा, जी एका विवाहित जोडप्यामधील गैरसमजांवर आधारित होती, ती 'साथिया'च्या कथेसारखीच होती आणि त्यांनी "स्वतःला एका वेगळ्या पार्श्वभूमीवर ठेवून" भूमिकेत विविधता आणण्याचा प्रयत्न केला. [ 69 ] त्यांनी सांगितले आहे की शाहरुख खानसोबत काम करणे हा त्यांच्यासाठी एक शिकण्याचा अनुभव होता आणि जर त्यांचा अभिनय अपुरा असेल तर ते त्यांना अनेकदा रागावत असत. चित्रपट व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी ठरला आणि बॉक्स ऑफिस इंडियाने त्याचे वर्णन मुखर्जीच्या कारकिर्दीतील पुनरागमन असे केले, आणि तिला सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीसाठी फिल्मफेअर पुरस्कारासाठी दुसरे नामांकन मिळाले. [ 45 ] [ 70 ] त्या वर्षी प्रदर्शित झालेले तिचे इतर चित्रपट – चोरी चोरी, कलकत्ता मेल आणि एलओसी: कारगिल – फारसा प्रभाव पाडू शकले नाहीत. [ 70 ] [ 71 ] ५० व्या फिल्मफेअर पुरस्कार सोहळ्यात, मुखर्जीने सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री आणि सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री हे दोन्ही पुरस्कार जिंकले, आणि एकाच वर्षात हे दोन्ही पुरस्कार जिंकणारी ती एकमेव अभिनेत्री ठरली. [ 72 ] [ 73 ] सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीचा पुरस्कार मणिरत्नम यांच्या 'युवा' (२००४) या चित्रपटाला मिळाला, जो एक मिश्र-वंशीय आणि अनेक कलाकारांचा समावेश असलेला चित्रपट होता. हा चित्रपट समाजाच्या वेगवेगळ्या स्तरांतील तीन तरुणांची कथा होती, ज्यांचे आयुष्य एका कार अपघातामुळे एकमेकांशी जोडले जाते; मुखर्जीने शशी बिस्वासची भूमिका साकारली होती, जी एक गरीब बंगाली गृहिणी असते आणि तिचा नवरा, एक स्थानिक गुंड ( अभिषेक बच्चन ), तिचा छळ करत असतो. तिने तिच्या पतीने अत्याचार केलेल्या घरगुती नोकरांवर आधारित तिचे पात्र साकारले आणि त्यांच्या देहबोलीचे व लकबींचे निरीक्षण केले. तरण आदर्श यांनी लिहिले, "प्रमुख अभिनेत्रींमध्ये राणी मुखर्जी सर्वोत्तम आहे . या भूमिकेसाठी एका सशक्त अभिनेत्रीची गरज होती आणि राणीने अपेक्षा पूर्ण केल्या. " कुणाल कोहलीचा चित्रपट ' हम तुम'(२००४) मध्ये रिया प्रकाशच्या मुख्य भूमिकेसाठी तिला सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा पुरस्कार मिळाला. हा चित्रपट दोन दृढनिश्चयी व्यक्तींची एक रोमँटिक कॉमेडी आहे, जे त्यांच्या आयुष्याच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांवर भेटतात. तिने या चित्रपटात सैफ अली खानसोबत काम केले आणि हा चित्रपट त्या वर्षातील सर्वात मोठ्या व्यावसायिक यशांपैकी एक ठरला. [ ७५ ] [ ७६ ] [ ७७ ] 'द हिंदू'ने मुखर्जीच्या रियाच्या भूमिकेचे वर्णन "आत्मविश्वासू" असे केले आणि Rediff.com चे तन्मय कुमार नंदा यांनी लिहिले, "राणी नेहमीप्रमाणेच संयमित आहे, सरड्यासारख्या सहजतेने आपल्या पात्राच्या अनेक छटांमध्ये जुळवून घेते." [ ७८ ] [ ७९ ] यश चोप्रा यांनी त्यांच्या 'वीर-झारा' (२००४) या पीरियड रोमँटिक ड्रामामध्ये तिला कास्ट करून तिचे यश अधिक पक्के केले . भारत-पाकिस्तान संबंधांच्या पार्श्वभूमीवर आधारित, हा चित्रपट दोन दुर्दैवी प्रेमींची (शाहरुख खान आणि प्रिती झिंटा) कथा सांगतो. [ 80 ] मूळतः पुरुषासाठी लिहिलेल्या भूमिकेत, मुखर्जीने एका पाकिस्तानी वकिलाची भूमिका साकारली, जी त्या जोडप्याला मदत करण्याचा प्रयत्न करते. जगभरात ₹९४० दशलक्ष (US$९.८ दशलक्ष) कमाईसह , [ 30 ] 'वीर-झारा' त्या वर्षातील सर्वाधिक कमाई करणारा हिंदी चित्रपट ठरला आणि नंतर बर्लिन आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात प्रदर्शित झाला. [ 81 ] [ 82 ] 'व्हेरायटी'चे डेरेक एली यांनी मुखर्जीच्या "शांत आणि प्रतिष्ठित अभिनयाची" प्रशंसा केली आणि बीबीसीने म्हटले, "ती तिच्या अभिनयासाठी कौतुकास पात्र आहे. संवादाशिवाय डोळ्यांनी अभिनय करणे ही एक कला आहे. राणीने त्यात प्राविण्य मिळवले आहे." [ 83 ] [ 84]] उन्होंने सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के लिए आईआईएफए पुरस्कार जीता , और फिल्मफेयर में उसी श्रेणी में अपना चौथा नामांकन प्राप्त किया। मुखर्जी अप्सरा पुरस्कार सोहळ्यात, जिथे त्यांना 'ब्लॅक ' (२००५) चित्रपटातील भूमिकेसाठी सर्वोत्कृष्ट मुख्य अभिनेत्री म्हणून प्रोड्युसर्स फिल्म गिल्ड पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. २००५ मध्ये, आउटलुक मासिकाने वृत्त दिले की मुखर्जी यांनी समकालीन हिंदी चित्रपटसृष्टीतील सर्वात यशस्वी अभिनेत्रींपैकी एक म्हणून स्वतःला स्थापित केले आहे. त्याच वर्षी त्यांची पहिली चित्रपटातील भूमिका संजय लीला भन्साळी यांच्या ' ब्लॅक' या चित्रपटात अमिताभ बच्चन यांच्यासोबत होती . हा चित्रपट एका मद्यपी माणसाची कथा आहे जो आपले जीवन एका अंध आणि कर्णबधिर मुलीला संवाद साधायला शिकवण्यासाठी समर्पित करतो. [ 85 ] भन्साळींनी त्या कर्णबधिर आणि अंध मुलीची भूमिका खास मुखर्जींसाठी लिहिली होती, जी सुरुवातीला या भूमिकेच्या "आव्हानात्मक" विषयामुळे ती स्वीकारण्यास संकोच करत होती. [ 86 ] एकदा भन्साळींनी तिच्यावर विश्वास दाखवल्यावर, ती तयार झाली आणि मुंबईतील हेलन केलर इन्स्टिट्यूटमध्ये व्यावसायिकांकडून सांकेतिक भाषेचा अभ्यास सुरू केला. [ 87 ] 'ब्लॅक'ने दोन राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार आणि ११ फिल्मफेअर पुरस्कारांसह अनेक पुरस्कार जिंकले, [ 88 ] आणि टाईम मासिकाचे रिचर्ड कोरलिस यांनी या चित्रपटाला वर्षातील पाचवा सर्वोत्कृष्ट चित्रपट म्हणून सूचीबद्ध केले . [ 90 ] एम्पायर मॅगझिनने मुखर्जीच्या अभिनयाचे वर्णन "अद्भुत" असे केले [ 91 ] , आणि फिल्मफेअरने तिच्या कामाचा भारतीय सिनेमातील "80 सर्वात प्रतिष्ठित अभिनयांच्या" यादीत समावेश केला, आणि लिहिले की, "राणीने या भूमिकेतून एक कायमस्वरूपी छाप सोडली आहे, जी भूमिका बहुतेक लोकांना आयुष्यात एकदाच मिळते" [ 92 ] . फिल्मफेअर पुरस्कार सोहळ्यात सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री आणि सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री - समीक्षक हे दोन्ही पुरस्कार जिंकणारी ती एकमेव अभिनेत्री ठरली. अभिषेक बच्चनसोबत ' बंटी और बबली'मधील तिच्या अभिनयासाठी मुखर्जीला त्या वर्षी फिल्मफेअरमध्ये सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीसाठी दुसरे आणि एकूण पाचवे नामांकन मिळाले. यशराज फिल्म्ससोबतचा हा तिचा पाचवा चित्रपट होता . 'कभी अलविदा ना कहना' हा चित्रपट लोकप्रिय ठरला, ज्याने ₹1.13 अब्ज (US$12 दशलक्ष) पेक्षा जास्त कमाई केली आणि त्या वेळी परदेशात सर्वाधिक कमाई करणारा हिंदी चित्रपट ठरला. राजीव मसंद यांनी लिहिले की, "सातत्याने सक्षम असलेली राणी मुखर्जी चित्रपटातील सर्वात कठीण भूमिका साकारते – एक असे पात्र ज्याच्याबद्दल सहानुभूती वाटणे कठीण आहे – परंतु ती त्यात कोमलता आणि विश्वासार्हता आणते", परंतु इंडिया टुडेच्या कावेरी बामझाई यांनी या भूमिकेला तिच्या अशा भूमिकांपैकी एक म्हणून फेटाळून लावले, ज्यासाठी "भरपूर रडण्याची आणि धैर्याने हसण्याची कला" आवश्यक असते. या चित्रपटासाठी मुखर्जीला तिचा सलग तिसरा आयफा सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री पुरस्कार आणि सहावे फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री नामांकन मिळाले. फ्लॉप झालेला 'बाबुल' हा मेलोड्रामा त्या वर्षीचा तिचा शेवटचा चित्रपट होता.93]। उन्होंने बबली का मुख्य किरदार निभाया, जो एक ठग महिला थी[94]। यह फिल्म 2005 की दूसरी सबसे अधिक कमाई करने वाली हिंदी फिल्म थी[95]। आउटलुक की नम्रता जोशी ने लिखा कि वह "दर्शकों को सहजता से लुभाती हैं"[96]। इसके बाद मुखर्जी ने अमोल पालेकर की फंतासी फिल्म पहेली में काम किया, जिसमें उन्होंने शाहरुख खान के साथ फिर से अभिनय किया। यह फिल्म भारत में बॉक्स ऑफिस पर फ्लॉप रही, लेकिन इसे अंतरराष्ट्रीय स्तर पर ज़बरदस्त रिलीज़ मिली; इसे सनडांस फिल्म फेस्टिवल में प्रदर्शित किया गया और 79वें अकादमी पुरस्कारों में सर्वश्रेष्ठ विदेशी भाषा फिल्म के लिए भारत की ओर से भेजा गया था। Rediff.com के राजा सेन फिल्म के साथ-साथ मुखर्जी के अभिनय से भी प्रभावित हुए, जिसे उन्होंने "एक और बेहतरीन ढंग से निभाया गया किरदार" कहा[99]। साल की मुखर्जी की आखिरी रिलीज़ पीरियड फिल्म मंगल पांडे: द राइजिंग थी , जो इसी नाम के सैनिक के बारे में थी [100]। निर्देशक केतन मेहता ने शुरू में उनसे एक कैमियो भूमिका के लिए संपर्क किया था, जिसे फिल्मांकन के दौरान एक बड़ी भूमिका में बदल दिया गया। उनकी भूमिका हीरा की थी, जो एक वेश्या है और पांडे (आमिर खान) की प्रेमिका बन जाती है[102]। डेरेक एली ने उल्लेख किया कि एक छोटी भूमिका के बावजूद, मुखर्जी ने "अपनी जोशीली नाचने वाली लड़की" का भरपूर आनंद उठाया[103]। मुखर्जी ने मीरा नायर के अंग्रेजी फिल्म 'द नेम्सके' में अभिनय करने के प्रस्ताव को ठुकरा दिया और इसके बजाय करण जौहर के साथ कभी अलविदा ना कहना (2006) में फिर से काम करना चुना, जो बेवफाई पर आधारित एक ड्रामा फिल्म थी[104][105]। शाहरुख खान, अभिषेक बच्चन और ज़िंटा के साथ एक बार फिर काम करते हुए, उन्होंने एक दुखी विवाहित महिला की भूमिका निभाई, जिसका एक विवाहित पुरुष के साथ अफेयर होता है। अपनी भूमिका की विवादास्पद प्रकृति पर टिप्पणी करते हुए, मुखर्जी ने कहा कि इसने प्रेम और विवाह के प्रति उनकी अपनी धारणा को बदल दिया| '''व्यावसायिक क्षेत्रातील अपयश (२००७-२००९)''' 'बाबुल'च्या अपयशानंतर, यश राज फिल्म्सने सिद्धार्थ आनंदच्या ' ता रा रम पम' या कौटुंबिक ड्रामामध्ये मुखर्जीला कास्ट केले, ज्यात तिने एका रेसिंग ड्रायव्हरच्या (सैफ अली खान) पत्नीची आणि दोन मुलांच्या आईची भूमिका साकारली. पहिल्यांदाच आईची भूमिका साकारायला मिळाल्याने ती खूप उत्साहित होती आणि तिने आपल्या पात्राची रचना स्वतःच्या आईच्या धर्तीवर केली होती. [ 111 ] 2007 मध्ये प्रदर्शित झालेला हा चित्रपट आर्थिकदृष्ट्या यशस्वी ठरला , परंतु समीक्षकांकडून त्याला संमिश्र प्रतिसाद मिळाला . खालिद मोहम्मदने मुखर्जीच्या अभिनयाचे वर्णन "जवळजवळ निर्दोष" असे केले, परंतु राजीव मसंद यांचा विश्वास होता की ती किंवा खान दोघेही "फारसा प्रभाव पाडत नाहीत कारण त्यांची पात्रे खूप एकसुरी आणि कंटाळवाणी आहेत". दिग्दर्शक प्रदीप सरकार यांच्या 'लागा चुनरी में दाग' या ड्रामामध्ये , मुखर्जीने एका तरुण स्त्रीची भूमिका साकारली, जिला आपल्या कुटुंबाचा उदरनिर्वाह करण्यासाठी वेश्याव्यवसायाचा आधार घ्यावा लागतो . तिच्या अभिनयामुळे तिला फिल्मफेअरमध्ये सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीसाठी सातवे नामांकन मिळाले, परंतु चित्रपटाला समीक्षकांकडून आणि आर्थिकदृष्ट्याही फारसा प्रतिसाद मिळाला नाही. द इंडियन एक्सप्रेसच्या शुभ्रा गुप्ता यांनी टिप्पणी केली की, भोळी मुलगी आणि वेश्या या दोन्ही भूमिकांमध्ये नावीन्याचा अभाव असूनही, मुखर्जी "चित्रपटाला तारून नेण्यासाठी" जबाबदार होत्या . [[File:Rani Mukerji 2009.jpg|thumb|upright=1|left|alt=राणी मुखर्जी कॅमेऱ्यापासून दुसरीकडे पाहते|२००९ मध्ये 'दिल बोले हडिप्पा!' च्या एका प्रसिद्धी कार्यक्रमात मुखर्जी]] फ्योदोर दोस्तोयेवस्कीच्या 'व्हाईट नाईट्स'वर आधारित, भन्सालीच्या 'सावरिया' या चित्रपटात मुखर्जीने पुन्हा एकदा एका वेश्येची भूमिका साकारली, ज्यात रणबीर कपूर आणि सोनम कपूर सह-कलाकार होते . [ 119 ] तिने यावर जोर दिला की तिने साकारलेल्या एकामागून एक वेश्यांच्या भूमिका एकमेकांपेक्षा वेगळ्या होत्या आणि 'सावरिया'मधील वेश्येला "तिच्या व्यवसायाबद्दल कोणतीही अडचण नव्हती". [ 120 ] यशराज फिल्म्सने निर्मिती न केलेला तीन वर्षांतील तिचा हा एकमेव चित्रपट होता, आणि हॉलीवूड स्टुडिओ सोनी पिक्चर्सने निर्मिती केलेला हा पहिला भारतीय चित्रपट होता. [ 121 ] हा चित्रपट बॉक्स ऑफिसवर अयशस्वी ठरला आणि समीक्षकांकडून त्याला खराब प्रतिसाद मिळाला. [ 122 ] 'द न्यू यॉर्क टाइम्स'चे ए.ओ. स्कॉट यांनी "दिव्य" असे वर्णन केलेल्या मुखर्जीच्या अभिनयामुळे तिला त्या वर्षी दुसरे फिल्मफेअर नामांकन मिळाले, यावेळी सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीसाठी, जे या श्रेणीतील तिचे पाचवे नामांकन होते. [ 45 ] [ 123 ] २००७ च्या अखेरीस, मुखर्जीची लोकप्रियता कमी होऊ लागली होती. [ 124 ] Rediff.com ने याचे कारण त्याच त्याच कलाकारांच्या गटासोबत तिची "एकसुरी जोडी" असल्याचे म्हटले; हिंदुस्तान टाइम्सने वृत्त दिले की ती "एक ठराविक यशराज नायिका" बनली होती, ज्यामुळे इतर चित्रपट निर्माते तिच्याशी संपर्क साधण्यापासून परावृत्त झाले .125][126]। कई नाटकीय भूमिकाओं के बाद, मुखर्जी ने एक हल्के-फुल्के किरदार की तलाश की, जो उन्हें कुणाल कोहली की फिल्म थोड़ा प्यार थोड़ा मैजिक (2008) में मिला। यह एक बच्चों की फिल्म थी जिसमें एक देवदूत पृथ्वी पर आकर चार परेशान बच्चों की मदद करता है[127]। एक तीखी समीक्षा में, खालिद मोहम्मद ने मुखर्जी के किरदारों के चुनाव की आलोचना करते हुए लिखा कि "वह एक आयामी हैं, या तो खुलकर मुस्कुराती हैं या चिड़चिड़ी भौंहें चढ़ाती हैं। उनके परिधान भी आंखों को भाते नहीं हैं"[128]। फिल्म ने बॉक्स ऑफिस पर कम कमाई की और इससे मुखर्जी के करियर की संभावनाओं में और गिरावट आई[129]। इंडिया टुडे के एक लेख में उनके "बॉक्स ऑफिस पर भाग्य का साथ छूटने" की बात कही गई और उनके विज्ञापन सौदों में गिरावट का उल्लेख किया गया[130]। या घसरणीतून सावरण्याच्या प्रयत्नात, मुखर्जीने वजन कमी केले आणि मेकओव्हर करून घेतला. [ 131 ] तिने यश राज फिल्म्ससोबत काम करणे सुरू ठेवले आणि ' दिल बोले हडिप्पा! ' (२००९) या रोमँटिक कॉमेडीमध्ये शाहिद कपूरच्या विरुद्ध मुख्य भूमिका साकारली . मुखर्जीला या चित्रपटाकडून खूप अपेक्षा होत्या, ज्यामध्ये तिने क्रिकेटवेड्या पंजाबी गावच्या मुलीची भूमिका साकारली होती, जी पुरुषाचा वेश धारण करते. या चित्रपटाचा जागतिक प्रीमियर टोरोंटो आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात झाला होता. [ 132 ] 'द इकॉनॉमिक टाइम्स'चे समीक्षक गौरव मलानी या चित्रपटाने निराश झाले होते. त्यांनी लिहिले की, मुखर्जी "उत्साहपूर्ण अभिनय करते, पण तिचे कृत्रिम रडणे आणि आक्रोश करणे आता मनोरंजक वाटत नाही. एका टप्प्यानंतर, या आकर्षक अभिनेत्रीला मिशा असलेल्या पुरुष खेळाडूच्या भूमिकेत पाहणे तुम्हाला आवडत नाही." [ 133 ] हा चित्रपट मुखर्जीचा सलग चौथा अयशस्वी चित्रपट ठरला . [ 134 ] यश राज फिल्म्स बॅनरसोबतच्या तिच्या अलीकडील फ्लॉप चित्रपटांच्या मालिकेबद्दल विचारले असता, तिने तिच्या सहकार्याचे समर्थन करत म्हटले, "त्या चित्रपटांचे भवितव्य काहीही असो, मी त्यांच्या पाठीशी उभी आहे." [ 135 ] त्याच वर्षी नंतर, तिने सोनी एंटरटेनमेंट टेलिव्हिजनच्या 'डान्स प्रीमियर लीग' या रिॲलिटी शोमध्ये टॅलेंट जज म्हणून भाग घेतला. तिच्या चित्रपट कारकिर्दीतील कठीण काळात प्रसिद्धी मिळवण्यासाठी ती टेलिव्हिजनवर येण्यास तयार झाली . ==थ्रिलर आणि हिचकीमधील यश (२०१०-२०१९)== [[File:Mukerji at Audio release of Talaash.jpg|thumb|right|alt=राणी मुखर्जी कॅमेऱ्याकडे न पाहता हसते | २०१२ मध्ये 'तलाश: द आन्सर लाइज विदिन' च्या ऑडिओ प्रकाशनप्रसंगी मुखर्जी]] डेली न्यूज अँड ॲनालिसिसचे अनिरुद्ध गुहा यांनी २०११ च्या 'नो वन किल्ड जेसिका' चित्रपटातील मुखर्जीच्या अभिनयाचे वर्णन "तिच्या आजवरच्या सर्वोत्कृष्ट अभिनयांपैकी एक" असे केले. [ 137 ] विद्या बालनसोबत सह -कलाकार असलेला हा चित्रपट, 'ता रा रम पम' नंतर मुखर्जीचे पहिले व्यावसायिक यश होते आणि विशेषतः पुरुष नायकाच्या अनुपस्थितीत मिळालेल्या यशासाठी तो ओळखला गेला. [ 138 ] [ 139 ] जेसिका लाल हत्याकांडावर आधारित , मुखर्जीने एका काल्पनिक, शिवीगाळ करणाऱ्या पत्रकाराची भूमिका साकारली होती, जी या प्रकरणात खोलवर गुंतते. [ 140 ] ही भूमिका तिच्या पूर्वीच्या भूमिकांपेक्षा किती वेगळी होती याचे वर्णन करताना ती म्हणाली, "मला प्रत्यक्षात एका पुरुषाची भूमिका साकारायची होती!" [ 141 ] तथापि, अनुपमा चोप्रा यांच्यासह काही समीक्षकांनी तिच्या अभिनयावर टीका केली, ज्यांनी तिच्या भूमिकेला "घातक, हास्यास्पद" म्हटले आणि असा युक्तिवाद केला की "हे पात्र वरवरचे लिहिले आहे आणि राणीचे चित्रण तितकेच नीरस आहे. हे सर्व देखाव्याबद्दल आहे. ती खूप वाद घालते आणि स्वतःला अभिमानाने 'बदमाशीण' म्हणवते, पण तिचे केस अगदी व्यवस्थित विंचरलेले असतात आणि शेवटी, तिला सुपरहिरोप्रमाणे स्लो मोशनमध्ये चालायलाही मिळते." [ 142 ] असे असूनही, या भूमिकेमुळे तिला तिचा तिसरा फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार मिळाला . [ 143 ] त्यानंतर मुखर्जीने 'अय्या' (२०१२) या विनोदी चित्रपटात मुख्य भूमिका स्वीकारली . सचिन कुंडलकर दिग्दर्शित या चित्रपटात, तिने अत्यंत संवेदनशील वास घेणाऱ्या एका स्त्रीची भूमिका साकारली, जिला पृथ्वीराज सुकुमारनच्या पात्राबद्दल एकतर्फी आकर्षण वाटते. या चित्रपटात काम करण्याचा तिचा निर्णय समीक्षकांच्या आणि व्यावसायिक दृष्ट्या अयशस्वी ठरला. [ 144 ] [ 145 ] Rediff.com ने तिच्या निर्णयावर टीका केली, आणि लिहिले की "तिचे पात्र, जसे लिहिले आहे, त्याला कोणताही आधार मिळत नाही". [ 146 ] रीमा कागती यांच्या ' तलाश: द आन्सर लाइज विदिन' या मानसशास्त्रीय थ्रिलरमध्ये आपल्या मुलाच्या मृत्यूमुळे दुःखी असलेल्या आई, रोशनी शेखावतची भूमिका साकारून तिला अधिक यश मिळाले . [ 147 ] आमिर खान आणि करीना कपूर अभिनीत या चित्रपटाने जगभरात ₹1.74 अब्ज (US$18 दशलक्ष) पेक्षा जास्त कमाई केली आणि त्या वर्षातील आठवा सर्वाधिक कमाई करणारा हिंदी चित्रपट ठरला. [ 148 ] व्हरायटीचे रॉनी शाइब यांनी मुखर्जी यांचे वर्णन "शांतपणे सहानुभूतीपूर्ण भूमिकेत चैतन्यमय" असे केले. [ 149 ]आणि तिला सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीसाठी फिल्मफेअर पुरस्कारासाठी सातवे नामांकन मिळाले [ 150 ] . 2013 मध्ये, मुखर्जीने 'बॉम्बे टॉकीज' या अँथॉलॉजी चित्रपटात काम केले, ज्यात चार लघुपट होते [ 151 ] . ती जोहर दिग्दर्शित भागाचा एक भाग होती, ज्यात तिने एका पत्रकाराची भूमिका साकारली होती, जिला कळते की तिचा पती (रणदीप हुडा) समलिंगी आहे. हा चित्रपट 2013 च्या कान्स चित्रपट महोत्सवात प्रदर्शित झाला होता [ 152 ] . बॉक्स ऑफिसवर कमी कमाई करूनही [ 153 ] , 'बॉम्बे टॉकीज'चे समीक्षकांनी कौतुक केले, विशेषतः जोहरच्या भागासाठी; 'डेली न्यूज अँड ॲनालिसिस'चे तुषार जोशी यांनी मुखर्जीच्या अभिनयातील सूक्ष्मतेची प्रशंसा केली [ 154 ] [ 155 ] . पुढच्या वर्षी, मुखर्जीने प्रदीप सरकार यांच्या ' मर्दानी ' या क्राईम थ्रिलरमध्ये काम केले , ज्यात तिने शिवानी शिवाजी रॉय या मराठी पोलीस महिलेची मुख्य भूमिका साकारली . ही महिला एका अपहरण प्रकरणात अडकते, ज्यामुळे ती मानवी तस्करीची रहस्ये उघडकीस आणते . मुलींना "स्वतःचे संरक्षण कसे करावे" हे दाखवण्यासाठी तिने ही भूमिका स्वीकारली. तयारीदरम्यान , तिने मुंबई पोलिसांच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांशी संवाद साधला आणि इस्रायली स्व-संरक्षण तंत्र 'क्रॅव्ह मागा' शिकून घेतले . राजीव मसंद यांनी मुखर्जीची प्रशंसा करताना म्हटले की , "तिने शिवानीच्या भूमिकेत शारीरिक शक्ती आणि भावनिक धैर्य दोन्ही आणले, ज्यामुळे आम्हाला एक अशी नायिका मिळाली जिच्याबद्दल आम्हाला नैसर्गिकरित्या सहानुभूती वाटते" . [ 159 ], और अनुपमा चोपड़ा ने उनके किरदार को "दृढ़ संकल्प" और "भावनात्मक गहराई" प्रदान करने के लिए उनकी सराहना की[160]। यह फिल्म व्यावसायिक रूप से सफल रही और मुखर्जी को सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए फिल्मफेयर पुरस्कार के लिए आठवां नामांकन मिला[161][162][163]। [[File:Rani Mukerji in 2019.jpg|thumb|upright=1.2|left|2019 मध्ये '''मर्दानी 2''' चे प्रमोशन करताना मुखर्जी]] आपल्या मुलीच्या जन्मानंतर, मुकर्जीने आपल्या मुलीवर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी चार वर्षांचा ब्रेक घेतला आणि तिचा पती आदित्य चोप्राने तिला अभिनयात परत येण्यासाठी राजी केले . [ 164 ] ती अशा प्रोजेक्टवर काम करण्यास उत्सुक होती, जो तिच्या मातृत्वाच्या जबाबदाऱ्या सांभाळू शकेल आणि तिला तो 'हिचकी' (2018) या कॉमेडी-ड्रामामध्ये मिळाला. [ 165 ] ब्रॅड कोहेनच्या 'फ्रंट ऑफ द क्लास' या आत्मचरित्रापासून प्रेरित, हा चित्रपट नैना माथूरची कथा सांगतो, जी टुरेट सिंड्रोम असलेली एक महत्त्वाकांक्षी शिक्षिका आहे आणि तिला वंचित मुलांना शिक्षण देऊन स्वतःला सिद्ध करायचे आहे. [ 166 ] मुकर्जीने कोहेनशी संवाद साधला आणि प्रशिक्षण घेतले, जेणेकरून तिच्या पात्राच्या शारीरिक आणि आवाजाच्या हालचाली नैसर्गिक वाटतील, सराव केलेल्या नाहीत. एका संमिश्र समीक्षेत, फर्स्टपोस्टच्या ॲना एम.एम. वेट्टिकॅड यांनी लिहिले की, "ती प्रत्येक वेळी पडद्यावर दिसताना 'हिचकी'ला जिवंत करते, नैनाच्या पात्रात सहानुभूती आणि आकर्षण आणते, आणि प्रेक्षकांच्या दयेची कधीही याचना करत नाही" . [ 167 ] या चित्रपटाने जगभरात ₹२.३३ अब्ज (US$२४ दशलक्ष) कमावले, ज्यातील बहुतेक कमाई चीनी बॉक्स ऑफिसमधून झाली. या यशामुळे मुखर्जीने भविष्यात अधिक वेळा काम करण्याची इच्छा व्यक्त केली [ 168 ] [ 169 ] . तिला सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीसाठी फिल्मफेअर पुरस्कारासाठी नववे नामांकन मिळाले [ 170 ] . मुखर्जीने 'मर्दानी २ ' (२०१९) मध्ये शिवानी शिवाजी रॉयची भूमिका पुन्हा साकारली . या चित्रपटाचे दिग्दर्शन गोपी पुथरन यांनी केले होते , ज्यांनी पहिल्या चित्रपटाचे लेखनही केले होते [ 171 ] . यामध्ये, रॉय एका तरुण बलात्कारीचा (विशाल जेठवा) सामना करते. इंडियन एक्सप्रेसने लिहिले की, "संपूर्ण चित्रपटात मुखर्जीचे तिच्या अभिनयावर पूर्ण नियंत्रण आहे, कारण पटकथा तिला प्रत्येक संधीवर पुढे ढकलते", परंतु फिल्म कंपॅनियनचे राहुल देसाई यांनी रॉयचे पात्र पोलीस अधिकाऱ्याऐवजी "धूम फ्रँचायझीमधील पात्रासारखे" साकारल्याबद्दल तिच्यावर टीका केली. [ 172 ] [ 173 ] मर्दानी 2 ने बॉक्स ऑफिसवर चांगली कामगिरी केली आणि तिला सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीसाठी फिल्मफेअर पुरस्कारासाठी तिचे दहावे नामांकन मिळाले| ==तात्पुरते काम (२०२० पासून आतापर्यंत)== २०२१ मध्ये, मुखर्जीने 'बंटी और बबली २' मध्ये तिची भूमिका पुन्हा साकारली , जो तिच्या २००५ च्या 'बंटी और बबली' चित्रपटाचा सिक्वेल होता, ज्यात तिने सैफ अली खानसोबत काम केले होते. या चित्रपटाला समीक्षकांकडून नकारात्मक प्रतिसाद मिळाला आणि तो व्यावसायिकदृष्ट्या अयशस्वी ठरला, तरीही मुखर्जीच्या अभिनयाची आणि विनोदी वृत्तीची प्रशंसा झाली. [ 176 ] [ 177 ] [ 178 ] यानंतर ती 'मिसेस चॅटर्जी व्हर्सेस नॉर्वे' या कायदेशीर नाटकात दिसली , जे एका बंगाली स्थलांतरित जोडप्याच्या खऱ्या आयुष्याच्या कथेवर आधारित होते, ज्यांची मुले नॉर्वेजियन बाल कल्याण सेवांनी (Norwegian Child Welfare Services) त्यांच्यापासून दूर नेली होती. . यशराज फिल्म्सने निर्मिती न केलेला, एका दशकातील हा तिचा पहिलाच प्रकल्प होता. [ 181 ] तिने तिच्या पात्राचा उच्चार आणि लकबी तिच्या स्वतःच्या आईवर आधारित ठेवल्या होत्या . ​​तरीही, हा चित्रपट स्लीपर हिट ठरला आणि मुखर्जीला अनेक पुरस्कार मिळाले, ज्यात तिचा तिसरा फिल्मफेअर क्रिटिक्स अवॉर्ड फॉर बेस्ट ॲक्ट्रेस ( थ्री ऑफ अस साठी शेफाली शाहसोबत विभागून ), तिचा चौथा आयफा अवॉर्ड फॉर बेस्ट ॲक्ट्रेस, तिचा पहिला नॅशनल फिल्म अवॉर्ड फॉर बेस्ट ॲक्ट्रेस इन अ लीडिंग रोल, तसेच फिल्मफेअर अवॉर्ड फॉर बेस्ट ॲक्ट्रेससाठी तिचे अकरावे नामांकन यांचा समावेश आहे. मुखर्जीने क्राईम-थ्रिलर चित्रपट ' मर्दानी ३' मध्ये शिवानी शिवाजी रॉयची भूमिका पुन्हा साकारली [ १८९ ] . चित्रपटाला प्रेक्षकांकडून सकारात्मक प्रतिसाद मिळाला आणि त्याने मागील चित्रपटांपेक्षा जास्त कमाई करून बॉक्स ऑफिसवर यश मिळवले. द टाइम्स ऑफ इंडियाचे धवल रॉय यांनी असा निष्कर्ष काढला की, "मर्दानी ३ मध्ये काही त्रुटी आहेत, परंतु राणी मुखर्जीच्या उत्कृष्ट अभिनयामुळे हा एक दमदार फ्रँचायझी चित्रपट ठरतो" [ १९० ] . यानंतर ती सिद्धार्थ आनंद दिग्दर्शित अॅक्शन-थ्रिलर 'किंग' मध्ये शाहरुख खानसोबत पुन्हा एकत्र दिसणार आहे [ १९१ ] . ==खाजगी जीवन== मुखर्जींना त्यांचे वैयक्तिक आयुष्य सार्वजनिक करायला आवडत नाही. त्या माध्यमांशी क्वचितच संवाद साधतात आणि त्यांना कधीकधी एकांतप्रिय म्हटले जाते; त्यांनी २०११ च्या एका मुलाखतीत म्हटले होते: "आजकालचे अभिनेते माध्यमांशी अधिक मोकळेपणाने वागू लागले आहेत. पण त्यामुळे माझ्यासारख्या कलाकारांसाठी समस्या निर्माण झाली आहे, कारण जर मी तसे केले नाही, तर मला एकांतप्रिय म्हटले जाते. त्यामुळे आता मी स्वतःमध्ये बदल केला आहे आणि मी लोकांना सहज भेटू शकते" [ 192 ] . मुखर्जींनी अनेकदा शाहरुख खान आणि आमिर खान यांसारख्या अभिनेत्यांसोबत आणि चित्रपट निर्माता करण जोहरसोबत काम केले आहे आणि त्यांच्याशी त्यांची घनिष्ठ मैत्री आहे [ 193 ] [ 194 ] . त्यांचे कोणतेही सोशल मीडिया अकाउंट नाही, कारण त्या प्रसिद्धीपासून दूर राहणे पसंत करतात [ 195 ] . चित्रपट निर्माता आदित्य चोप्रा यांच्यासोबतच्या मुखर्जींच्या संबंधांच्या स्वरूपावर भारतीय टॅब्लॉइड वृत्तपत्रांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर चर्चा झाली, तरीही त्यांनी याबद्दल सार्वजनिकपणे बोलण्यास नकार दिला. [ 196 ] [ 197 ] २१ एप्रिल २०१४ रोजी, त्यांनी इटलीमध्ये एका खाजगी बंगाली समारंभात चोप्रा यांच्याशी लग्न केले . [ 198 ] पुढच्याच वर्षी, त्यांनी त्यांची मुलगी अदिराला जन्म दिला. [ 199 ] त्यांनी म्हटले आहे की, "मातृत्व हा माझ्या आयुष्यातील सर्वात आनंदी काळ आहे". [ 200 ] मुखर्जींनी सांगितले आहे की, मातृत्वानंतर त्या कार्य-जीवन संतुलन राखण्यावर विश्वास ठेवतात, आणि त्या म्हणतात की, "आईसाठी करिअर असणे आणि आपला वेळ विधायकपणे वापरणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे". [ 201 ] २०२३ मध्ये, त्यांनी खुलासा केला की २०२० मध्ये, त्यांच्या दुसऱ्या गर्भधारणेच्या पाचव्या महिन्यात त्यांचा गर्भपात झाला होता . [ 202 ] एक धर्माचरण करणारे हिंदू असल्याने , मुखर्जी दुर्गा पूजेसह हिंदू सणांमध्ये सहभागी होतात| ==पडद्यामागील काम== [[File:Rani Mukerji at Lonely Planet Magazine India Awards 2012 (11).jpg|thumb|रंमंचावरील कार्यक्रम आणि इतर निर्मिती]] मुखर्जी यांनी असंख्य कॉन्सर्ट टूर, जागतिक दौरे आणि दूरदर्शनवर प्रसारित होणाऱ्या पुरस्कार सोहळ्यांमध्ये भाग घेतला आहे. त्यांचा पहिला कॉन्सर्ट टूर, "द मॅग्निफिसेंट फाईव्ह," १९९९ मध्ये झाला, जिथे त्यांनी आमिर खान, ऐश्वर्या राय, अक्षय खन्ना आणि ट्विंकल खन्ना यांसारख्या कलाकारांसोबत सादरीकरण केले . [ 205 ] "टेम्पटेशन्स २००४" कॉन्सर्टमध्ये, मुखर्जी यांनी शाहरुख खान, सैफ अली खान, प्रिती झिंटा, अर्जुन रामपाल आणि प्रियांका चोप्रा यांच्यासोबत सादरीकरण केले . [ 206 ] हा बॉलीवूडचा सर्वात प्रमुख आंतरराष्ट्रीय कॉन्सर्ट होता, जो जगभरातील २२ हून अधिक देशांमध्ये सादर करण्यात आला. [ 207 ] पुढच्या वर्षी, त्यांनी नवी दिल्लीत "टेम्पटेशन्स २००५" कॉन्सर्टमध्ये शाहरुख खान, फरदीन खान, अमिशा पटेल आणि मलायका अरोरा खान यांच्यासोबत भाग घेतला ; हा कार्यक्रम नॅशनल सेंटर फॉर प्रमोशन ऑफ एम्प्लॉयमेंट फॉर पर्सन्स विथ डिसॅबिलिटीज (NCPEDP) साठी निधी उभारण्यासाठी आयोजित करण्यात आला होता . [ 208 ] २०१० मध्ये, मुखर्जीने बांगलादेशातील ढाका येथील आर्मी स्टेडियममध्ये शाहरुख खान, रामपाल आणि ईशा कोप्पिकर यांच्यासह अनेक बॉलीवूड कलाकारांसोबत एका कॉन्सर्टमध्ये सादरीकरण केले. [ 209 ] २०१२ मध्ये जकार्ता येथे आयोजित "टेम्पटेशन्स रिलोडेड" कॉन्सर्टमध्ये , मुखर्जीने शाहरुख खान, झिंटा आणि बिपाशा बसू यांच्यासोबत सादरीकरण केले . २०१३ मध्ये ऑकलंड येथे त्याच नावाच्या कॉन्सर्टमध्ये, तिने शाहरुख खान, माधुरी दीक्षित आणि जॅकलिन फर्नांडिस यांच्यासोबत सादरीकरण केले आणि २०१४ मध्ये, तिने मलेशियामध्ये शाहरुख खान, दीक्षित, यो यो हनी सिंग आणि अरिजित सिंग यांच्यासोबत सादरीकरण केले . [210] [211] [212] मुखर्जी अनेक माहितीपटांमध्ये दिसली आहे, ज्यात बॉलीवूड इम आल्पेनराउश, गॅम्बलिंग , ऑफवर्ल्डआउटरद,एलएसडीअँडगॉड्स [ 213 ] [ 214 ] [ 215 ] [ 216 ] . मुखर्जी अदनान सामीसोबत "तेरा चेहरा" या म्युझिक व्हिडिओमध्येही दिसले . [ 217 ] ==मानवतावादी कार्य== तिच्या अभिनय कारकिर्दीसोबतच, मुखर्जी मानवतावादी कार्यातही सक्रियपणे सहभागी आहे आणि महिला व मुलांसमोरील समस्यांबद्दल ती आवाज उठवते. [ 20 ] [ 218 ] मुलांच्या शिक्षणाला प्रोत्साहन देण्यासाठी, प्रॉक्टर अँड गॅम्बल आणि गैर-सरकारी संस्था (NGO) चाइल्ड राइट्स अँड यू यांनी मुखर्जीला त्यांच्या संयुक्त उपक्रम, शिक्षण राजदूत (Education Ambassador) म्हणून नियुक्त केले. 2011 मध्ये, तिने इंडियन स्ट्रोक असोसिएशनच्या सहकार्याने आर्थिकदृष्ट्या दुर्बळ स्ट्रोक रुग्णांच्या उपचारांसाठी एक स्ट्रोक उपचार निधी स्थापन केला. [ 219 ] तिने इतर धर्मादाय संस्था आणि कार्यांच्या समर्थनार्थ सार्वजनिक ठिकाणी हजेरी लावली आहे. मार्च 2004 मध्ये, तिने एनडीटीव्हीच्या 'जय जवान' या रिॲलिटी शोसाठी सैनिकांशी संवाद साधण्याकरिता राजस्थानमधील पोखरण येथील भारतीय लष्कराच्या तुकडीला भेट दिली. [ 220 ] एका दशकानंतर, ऑगस्ट 2014 मध्ये, ती बारामुल्ला येथे पुन्हा सैनिकांना भेटली . \मार्च २००६ मध्ये, मुकर्जीने हेलन केलर इन्स्टिट्यूटमधील शारीरिकदृष्ट्या अपंग मुलांसोबत आपला वाढदिवस साजरा केला; तिने यापूर्वी 'ब्लॅक' चित्रपटातील तिच्या भूमिकेची तयारी करताना त्यांच्यासोबत काम केले होते. [ २२३ ] नोव्हेंबर २०१० मध्ये, ती "बिकॉझ आय एम अ गर्ल" या धर्मादाय मोहिमेसाठी निधी उभारणाऱ्या एका लिलावाचा भाग होती. [ २२४ ] २०१४ मध्ये, मुकर्जीने लंडनमध्ये ब्रिटिश एशियन ट्रस्टने आयोजित केलेल्या बाल तस्करीवरील एका धर्मादाय भोजनाला हजेरी लावली, जिथे 'मर्दानी'मधील तिच्या कामाद्वारे या समस्येबद्दल जागरूकता निर्माण केल्याबद्दल प्रिन्स चार्ल्स यांनी तिचा सन्मान केला. [ २२५ ] मुकर्जीने २०१२ मध्ये मुंबईतील एचआर कॉलेजच्या रोटरॅक्ट क्लबने आयोजित केलेल्या "जुनून" धर्मादाय क्रिकेट सामन्यातही भाग घेतला होता. [ २२६ ] मुखर्जी 'कौन बनेगा करोडपती'च्या हिंदी आणि बंगाली आवृत्त्यांमध्ये सेलिब्रिटी पाहुण्या म्हणून दिसल्या , त्यानंतर त्यांनी बक्षिसाची रक्कम सामाजिक कार्यांसाठी दान केली. [ 227 ] त्यांनी हिंदी आवृत्तीची बक्षिसाची रक्कम वांद्रे होली फॅमिली हॉस्पिटलच्या NICU केंद्राला आणि बंगाली आवृत्तीची रक्कम इतर धर्मादाय कार्यांसाठी दान केली. [ 228 ] 2012 मध्ये, पेटा इंडियाने प्राण्यांप्रति असलेल्या त्यांच्या दयाळू कार्यासाठी मुखर्जी यांना 'हीरो टू ॲनिमल्स' पुरस्काराने सन्मानित केले. [ 229 ] त्या कर्करोगाशी संबंधित उपक्रमांना पाठिंबा देतात आणि जनजागृती करण्यासाठी 'कॅन्सर पेशंट्स एड असोसिएशन (CPAA)' या स्वयंसेवी संस्थेसोबत काम करतात. [ 230 ] [ 231 ] 2023 मध्ये, फेमिनाने अमिताभ बच्चन फाउंडेशन, इंडियन कॅन्सर सोसायटी, टीच फॉर इंडिया कार्यक्रम आणि स्वच्छ भारत अभियान (जिथे त्यांनी स्वच्छ भारत राजदूत म्हणून काम केले) यांच्याशी असलेल्या त्यांच्या संबंधाबद्दल त्यांना सन्मानित केले . ==कलात्मकता आणि पडद्यावरील व्यक्तिमत्व== माध्यमांमध्ये मुखर्जी यांना मुख्य प्रवाहातील हिंदी चित्रपटसृष्टीतील सर्वात लोकप्रिय आणि यशस्वी अभिनेत्रींपैकी एक म्हणून ओळखले जाते. [ 1 ] [ 233 ] [ 234 ] त्यांच्या कारकिर्दीच्या विश्लेषणाचा भाग म्हणून, सुकन्या वर्मा यांनी अहवाल दिला की चित्रपटांमध्ये अपारंपरिक पदार्पण केल्यानंतर, मुखर्जी यांनी "स्टार, परफॉर्मर आणि शो-गर्ल" हा दर्जा प्राप्त करण्यापूर्वी काही वर्षे यश आणि अपयश यांच्यात हेलकावे खाल्ले. [ 235 ] इंडो-एशियन न्यूज सर्व्हिसने अहवाल दिला की इंडस्ट्रीतील त्यांच्या सुरुवातीच्या काळात, मुखर्जी यांना "जाड" आणि "बुटक्या" असल्यामुळे यशस्वी काजोलची 'गरीब चुलत बहीण' म्हणून पाहिले जात होते. राजा सेन म्हणाले की असे असूनही, मुखर्जी यांनी "चिकाटी आणि समर्पणाने कठोर परिश्रम केले" आणि एक यशस्वी स्टार म्हणून उदयास आल्या. [[File:Rani Mukerji 2009 (3).jpg|thumb|२०१५ मध्ये एका कार्यक्रमात मुखर्जी]] फोर्ब्स इंडियाने तिच्या अभिनयकौशल्याबद्दल लिहिले आहे की, तिने "आपल्या कलेत इतके प्रावीण्य मिळवले आहे की ती साकारत असलेल्या पात्रांमधील बारकावे सहजपणे आत्मसात करू शकते आणि पडद्यावर सहजतेने ती व्यक्ती बनू शकते". [ 236 ] मुखर्जीचे दिग्दर्शक प्रदीप सरकार आणि रीमा कागती यांनी मुखर्जी तिच्या भूमिकांसाठी करत असलेल्या व्यापक तयारीची नोंद घेतली आहे, कागती पुढे म्हणाल्या, "ती भूमिकेत पूर्णपणे रमून जाते आणि तिला तिच्या पात्राबद्दल सर्व काही जाणून घ्यायचे असते. तिच्या पात्राची पार्श्वभूमी काय आहे, एका विशिष्ट क्षणी त्यांच्या मनात काय चालले आहे" [ 236 ] [ 237 ] . मुखर्जींनी २०१२ मध्ये अभिनयाबद्दलचा आपला दृष्टिकोन सांगितला: चित्रीकरण सुरू होण्याच्या एक महिना आधी, मी माझ्या दिग्दर्शकासोबत बसते, ते पडद्यावर पात्राची कशी कल्पना करत आहेत हे समजून घेण्याचा प्रयत्न करते आणि नोंदी घेते. मग मी सर्वात मूलभूत गोष्टीवर काम करायला सुरुवात करते – तो म्हणजे लूक. पात्राचे शारीरिक स्वरूप निश्चित असणे खूप महत्त्वाचे आहे, कारण जर मी त्या पात्रासारखी दिसले, तर ते अधिक विश्वासार्ह वाटते. एकदा ते झाले की, मी मुलीच्या व्यक्तिमत्त्वातील बारकावे, तिची पार्श्वभूमी यावर लक्ष केंद्रित करते. आणि तिथून पुढे, मला उच्चारशैली परिपूर्ण करावी लागते. [ 238 ] माध्यमे तिचे वर्णन "अपारंपरिक सौंदर्य" असे करतात—तिचा भारदस्त आवाज, डोळे आणि हास्य ही तिची खास वैशिष्ट्ये आहेत. [ 239 ] बरद्वाज रंगन यांचा विश्वास आहे की मुखर्जींचा "खरखरीत, खरखरीत, जणू काही सर्दीतून बरी होत असल्यासारखा" आवाज तिला तिच्या समकालीन अभिनेत्रींपेक्षा वेगळे ठरवतो. फिल्मफेअरने तिच्या पडद्यावरील उपस्थितीचे वर्णन "निरोगी, उत्साही आणि उत्कट " असे केले आहे. [ 240 ] मुकर्जी लग्नानंतर आणि मातृत्वानंतरही आपले करिअर टिकवून ठेवण्यासाठी ओळखल्या जातात [ 241 ] [ 242 ] . जेव्हा मुकर्जी 'हिचकी' चित्रपटाद्वारे पडद्यावर परतल्या, तेव्हा नयनदीप रक्षितने त्यांचे महत्त्व टिकवून ठेवल्याबद्दल त्यांची प्रशंसा केली [ 243 ] . त्यांच्या लग्नानंतर प्रदर्शित झालेल्या 'हिचकी' आणि 'मर्दानी २' च्या व्यावसायिक यशामुळे, फिल्मफेअरने मुकर्जी यांना 'बॉलिवूडमध्ये लग्न आणि मुले म्हणजे अभिनेत्रीच्या करिअरचा शेवट असतो' हा 'पिढ्यानपिढ्या अभिनेत्रींना सामोरे जावा लागणारा रूढ समज मोडून काढण्याचे' श्रेय दिले [ 244 ] . ==माध्यमांमध्ये== मुखर्जींचा खरखरीत आवाज, बाहेर आलेले डोळे आणि स्मितहास्य ही माध्यमांनी त्यांची ओळख म्हणून ओळखली आहे. मुखर्जींचा भारदस्त आवाज, मोठे डोळे आणि हास्य ही त्यांची ओळख म्हणून माध्यमांनी ओळखली आहे. मुखर्जींची गणना बॉलिवूडमधील सर्वाधिक मानधन घेणाऱ्या अभिनेत्रींमध्ये केली जाते. मुखर्जी सलग सहा वर्षे बॉक्स ऑफिस इंडियाच्या "टॉप बॉलिवूड अभिनेत्री" यादीत होत्या आणि सलग दोन वर्षे (2005-2006) त्यांनी अव्वल स्थान पटकावले होते. "सर्वकालीन सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री" यादीत त्या तिसऱ्या क्रमांकावर होत्या आणि 2000 ते 2009 पर्यंतच्या सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रींच्या यादीत दुसऱ्या क्रमांकावर होत्या . Rediff.com च्या "सर्वोत्कृष्ट बॉलिवूड अभिनेत्री" च्या वार्षिक यादीत त्यांनी सलग तीन वर्षे (2004-2006) अव्वल स्थान पटकावले. २००३ मध्ये ती दुसऱ्या क्रमांकावर होती, [ 251 ] २००७ मध्ये पाचव्या क्रमांकावर [ 252 ] , २०१२ मध्ये दहाव्या क्रमांकावर [ 253 ] , २०१४ मध्ये सातव्या क्रमांकावर [ 254 ] , २०१८ मध्ये दहाव्या क्रमांकावर [ 255 ] , आणि २०२३ मध्ये पाचव्या क्रमांकावर [ 256 ] होती. मुखर्जी यांचा Rediff.com च्या इतर याद्यांमध्येही समावेश करण्यात आला आहे—"पॉवरलिस्ट: टॉप बॉलीवूड अभिनेत्री" [ 257 ] , "बॉलीवूडच्या सर्वकालीन सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री" [ 258 ] , "बॉलीवूडच्या वंडर वुमन" [ 259 ] , "अनेक रूपे असलेल्या स्त्रिया" [ 260 ] , आणि हिंदी सिनेमातील "सर्वोत्कृष्ट पोशाख परिधान करणाऱ्या स्त्रिया" [ 261 ] . २०१३ मध्ये, भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या १०० वर्षांच्या स्मरणार्थ यूकेमध्ये आयोजित केलेल्या एका सर्वेक्षणात मुखर्जी यांचा "बॉलीवूडच्या महानतम ताऱ्यांमध्ये" समावेश करण्यात आला होता. [ २६२ ] [ २६३ ] फिल्मफेअरने सलग दोन वर्षे (२००५-२००६) "बॉलीवूडमधील दहा सर्वात शक्तिशाली व्यक्ती" यांच्या यादीत त्यांचा समावेश केला. [ २६४ ] त्यानंतर २००३ ते २००६ पर्यंत "टॉप टेन अभिनेत्रीं"मध्ये त्यांना स्थान देण्यात आले. [ २६५ ] [ २६६ ] [ २६७ ] आउटलुक इंडियाने मुखर्जी यांचा ७५ महानतम बॉलीवूड अभिनेत्रींच्या यादीत समावेश केला. [ २६८ ] इंडिया टुडेनेही अशाच प्रकारच्या शीर्ष बॉलीवूड अभिनेत्रींच्या यादीत त्यांचा समावेश केला. सर्वात सुंदर अभिनेत्रींच्या काही याद्यांमध्ये मुखर्जींचा समावेश करण्यात आला आहे. फेमिनाने 2007 आणि 2008 मध्ये तिचा "50 सर्वात सुंदर महिला" यादीत समावेश केला होता. [ 271 ] यूकेमधील ईस्टर्न आय या मासिकाने 2006 ते 2012 दरम्यान तिला "आशियातील सर्वात सेक्सी महिला" म्हणून सूचीबद्ध केले होते. [ 272 ] [ 273 ] टाइम्स ऑफ इंडियाच्या "सर्वात आकर्षक महिला" यादीत, 2009 मध्ये तिला 46 वे स्थान मिळाले होते. [ 274 ] 2011 मध्ये, अमेरिकन हिप हॉप जोडी ब्लू स्कॉलर्सने त्यांच्या सिनेमॅट्रोपोलिस या अल्बममधील एका गाण्याला मुखर्जींचे नाव दिले. [ 275 ] [ 276 ] 2014 मध्ये, बराक ओबामा यांच्या शपथविधीच्या दिवशी अमेरिकन कौन्सिलने भारतीय चित्रपटसृष्टीतील योगदानाबद्दल मुखर्जींचा सन्मान केला . 2017 मध्ये, मॉरिशस सरकारने तिला सिनेमातील उत्कृष्ट योगदानासाठी पुरस्कार देऊन सन्मानित केले आणि 2018 मध्ये, तिला मेलबर्नच्या भारतीय चित्रपट महोत्सवात सिनेमातील उत्कृष्टतेसाठी पुरस्कार मिळाला. IIFA-FICCI फ्रेम्स मोस्ट पॉवरफुल एंटरटेनर्स ऑफ द डिकेड पुरस्काराच्या दहा प्राप्तकर्त्यांमध्ये मुखर्जीचा समावेश होता. [ 280 ] मुखर्जी डाबर आवळा, टायटन रागा, [ 281 ] नेस्ले मंच, [ 282 ] फँटा आणि गुड नाईट यांसारख्या अनेक ब्रँड्स आणि उत्पादनांसाठी सेलिब्रिटी एंडोर्सर राहिली आहे. [ 283 ] 2007 पासून, मुखर्जीची लोकप्रियता कमी झाली आणि तिने तिचे ब्रँड एंडोर्समेंट अनेक तरुण अभिनेत्रींकडे गमावले . ==चित्रपट यादी== {| class="wikitable sortable" |- !वर्ष ! चित्रपट ! भूमिका |- |1996 | ''बियेर फूल'' || मिली चटर्जी |- |1997 | ''राजा की आयेगी बरात'' || माला |- | rowspan="3" |1998 | ''गुलाम'' || अलिशा |- | ''[[कुछ कुछ होता है]]'' || टीना मल्होत्रा |- | ''मेहंदी'' || पूजा |- | rowspan="2" |1999 | ''मन'' || पूजा |- | ''[[हॅलो ब्रदर (हिंदी चित्रपट)|हॅलो ब्रदर]]'' || रानी |- | rowspan="6" |2000 | ''बादल'' || रानी |- | ''हे राम'' || अपर्णा राम |- | ''हद कर दी आपने'' || अंजली खन्ना |- | ''बिच्छू'' || किरण बाली |- | ''हर दिल जो प्यार करेगा'' || पूजा ओबेरॉय |- | ''कहीं प्यारना हो जाये''|| प्रिया शर्मा |- | rowspan="4" |2001 | ''[[चोरी चोरी चुपके चुपके]]'' || प्रिया मल्होत्रा |- | ''[[बस इतना सा ख्वाब है]]'' || पूजा श्रीवास्तव |- | ''नायक'' || मंजिरी |- | ''[[कभी खुशी कभी गम]]'' || नैना कपूर |- | rowspan="4" |2002 | ''प्यार दिवाना होता है'' || पायल खुराणा |- | ''[[मुझसे दोस्ती करोगे!]]'' || पूजा सहानी |- | ''[[साथिया]]''|| डॉ.सुहानी शर्मा सेहगल |- | ''चलो इश्क लडायें'' || सपना |- | rowspan="5" |2003 | ''चलते चलते''|| प्रिया चोप्रा |- | ''चोरी चोरी''|| ख़ुशी मल्होत्रा |- | ''कलकत्ता मेल''|| बुलबुल / रीमा |- | ''[[कल होना हो|कल हो ना हो]]'' || |- | ''एल.ओ.सी. कारगिल''|| हेमा |- | rowspan="3" |2004 | ''युवा'' || शशी बिस्वास |- | ''[[हम तुम]]'' || रहेजा प्रकाश |- | ''[[वीर-झारा]]'' || सानिया सिद्दिकी |- | rowspan="4" |2005 | ''[[ब्लॅक (चित्रपट)|ब्लॅक]]'' || मिशेल मॅकनॅली |- | ''[[बंटी और बबली]]'' || बबली |- | ''पहेली'' || लंचची भंवरलाल |- | ''मंगल पांडे''|| हिरा |- | rowspan="2" |2006 | ''[[कभी अलविदाना कहना]]'' || माया तलवार |- | ''बाबुल''|| मिली कपूर |- | rowspan="4" |2007 | ''[[ता रा रम पम]]''|| राधिका "शोना" शेखर राय बॅनर्जी |- | ''[[लागा चुनरी में दाग]]''|| विभावरी "बेडकी" साहाय्य / नताशा |- | ''सावरिया''|| गुलाब |- | ''[[ॐ शांति ॐ (चित्रपट)|ॐ शांति ॐ]]'' || - |- | rowspan="2" |2008 | ''[[थोडा प्यार थोडा मॅजिक]]'' || गीता |- | ''[[रब ने बना दी जोडी]]'' || |- | rowspan="2" |2009 | ''[[लक बाय चान्स]]'' || |- | ''[[दिल बोले हडिप्पा!]]'' || वीरा कौर / वीर प्रताप सिंग |- |2011 | ''[[नो वन किल्ड जेसिका]]'' || मीरा गैटी |- | rowspan="2" |2012 | ''ऐय्या'' || मीनाक्षी देशपांडे |- | ''तलाश'' || रोशनी शेखावत |- |2014 |''मर्दानी'' ||शिवानी शिवाजी रॉय |- | rowspan="3" |2018 |''हिचकी'' ||नैना माथुर |- | ''जीरो'' || |- |} ==पुरस्कार== *[[फिल्मफेर पुरस्कार]] **[[फिल्मफेर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्तम सहायक अभिनेत्री]] - [[कुछ कुछ होता है]] (१९९९) **[[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेत्री समीक्षक पुरस्कार|सर्वोत्तम अभिनेत्री (समीक्षक)]] - [[साथिया]] (२००३) **[[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्तम अभिनेत्री]] - [[हम तुम]] (२००५) **[[फिल्मफेर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्तम सहायक अभिनेत्री]] - युवा (२००५) **[[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्तम अभिनेत्री]] - ब्लॅक (२००६) **[[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेत्री समीक्षक पुरस्कार|सर्वोत्तम अभिनेत्री (समीक्षक)]] - [[ब्लॅक (चित्रपट)|ब्लॅक]] (२००६) **[[फिल्मफेर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्तम सहायक अभिनेत्री]] -नो वन किल्ड जेसिका (२०१२) {{फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेत्री पुरस्कार}} ==बाह्य दुवे== *{{आय.एम.डी.बी. नाव|0611552}} {{कॉमन्स वर्ग|Rani Mukerji|{{लेखनाव}}}} {{DEFAULTSORT:मुखर्जी राणी}} [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] oba9wvh9ajt1r51vkhxzjflcx6a8rmv 2704371 2704261 2026-08-22T05:27:51Z Itsharshitt28 186525 /* चित्रपट यादी */ 2704371 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''राणी मुखर्जी''' (जन्म २१ मार्च १९७८) या हिंदी चित्रपटांमध्ये काम करणाऱ्या भारतीय अभिनेत्री आहेत. २००० च्या दशकातील सर्वाधिक मानधन घेणाऱ्या अभिनेत्रींपैकी एक असलेल्या राणी मुखर्जी यांनी राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार आणि आठ फिल्मफेअर पुरस्कारांसह अनेक पुरस्कार जिंकले आहेत| मुखर्जी-समर्थ कुटुंबात जन्मलेल्या मुखर्जी यांनी किशोरवयातच अभिनयाच्या क्षेत्रात पदार्पण केले; त्यांनी त्यांचे वडील राम मुखर्जी यांच्या '''बियेर फूल''' या बंगाली चित्रपटात आणि '''राजा की आएगी बारात''' या सामाजिक चित्रपटात (दोन्ही १९९६) काम केले| ''गुलाम'' या ॲक्शन चित्रपटाद्वारे त्यांना पहिले व्यावसायिक यश मिळाले, तर [[कुछ कुछ होता है]] या रोमँटिक चित्रपटामुळे (दोन्ही १९९८) त्यांना मोठी ओळख मिळाली| काही काळ अपयशाचा सामना केल्यानंतर, २००२ हे वर्ष त्यांच्या कारकिर्दीत एक महत्त्वपूर्ण वळण ठरले; कारण या काळात यश राज फिल्म्सने त्यांना [[साथिया]] या चित्रपटात मुख्य भूमिकेसाठी निवडले| [[चलते चलते]] (2003), [[हम तुम]] आणि [[वीर-झारा]] (दोन्ही 2004), आणि [[कभी अलविदा ना कहना]] (2006), तसेच क्राइम कॉमेडी [[बंटी और बबली]] (2005) यासह अनेक व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी रोमँटिक चित्रपटांमध्ये भूमिका करून मुखर्जींनी स्वतःची स्थापना केली| '''युवा''' (२००४) या राजकीय चित्रपटातील छळ सोसणाऱ्या पत्नीची भूमिका आणि '''ब्लॅक''' (२००५) या चित्रपटातील कर्णबधिर व अंध महिलेची भूमिका यांच्यासाठीही तिला प्रशंसा मिळाली. २००७ ते २०१० या काळात यश राज फिल्म्ससोबतच्या तिच्या सहयोगातून अनेक अयशस्वी चित्रपट आले आणि समीक्षकांनी तिच्या भूमिकांच्या निवडीवर कडक टीका केली| '''नो वन किल्ड जेसिका''' (२०११) या चरित्रात्मक थरारपटात एका जिद्दी पत्रकाराची भूमिका साकारल्यानंतर यात बदल झाला. त्यानंतर 'तलाश' (२०१२), '''मर्दानी''' (२०१४), '''मर्दानी २''' (२०१९) आणि '''मर्दानी ३''' (२०२६) यांसारखे थरारपट; तिचा सर्वाधिक कमाई करणारा चित्रपट ठरलेला सामाजिक विषयावरील '''हिचकी''' (२०१८); तसेच '''मिसेस चॅटर्जी व्हर्सेस नॉर्वे''' (२०२३) हा चित्रपट, ज्यासाठी तिला सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला, यांतून तिला पुढील यश मिळाले| मुखर्जी या मानवतावादी कार्यात सक्रियपणे सहभागी असतात आणि महिला व मुलांशी संबंधित मुद्द्यांवर आपली मते मांडतात| त्यांनी संगीत दौरे आणि स्टेज शोमध्ये सहभाग घेतला आहे, तसेच २००९ मधील 'डान्स प्रीमियर लीग' या रिअ‍ॅलिटी शोमध्ये परीक्षक म्हणूनही काम केले आहे. मुखर्जी यांचे लग्न चित्रपट निर्माते [[आदित्य चोप्रा]] यांच्याशी झाले असून, त्यांना एक मुलगी आहे| ==सुरुवातीचे आयुष्य आणि पार्श्वभूमी== मुखर्जी यांचा जन्म २१ मार्च १९७८ रोजी बॉम्बे (आता [[मुंबई]]) येथे मुखर्जी-समर्थ कुटुंबात झाला| त्यांचे वडील, [[राम मुखर्जी]], एक माजी चित्रपट दिग्दर्शक आणि फिल्मलय स्टुडिओच्या संस्थापकांपैकी एक होते| त्यांची आई, कृष्णा मुखर्जी, एक माजी पार्श्वगायिका आहेत| त्यांचे मोठे भाऊ, राजा मुखर्जी, एक चित्रपट निर्माता आणि दिग्दर्शक आहेत त्यांची आत्या, देबाश्री रॉय, एक बंगाली चित्रपट अभिनेत्री आहेत आणि त्यांची चुलत बहीण, काजोल , एक हिंदी चित्रपट अभिनेत्री आणि त्यांची समकालीन आहे| आणखी एक चुलत भाऊ, अयान मुखर्जी, एक पटकथा लेखक आणि चित्रपट दिग्दर्शक आहे| त्यांचे आई-वडील आणि अनेक नातेवाईक भारतीय चित्रपटसृष्टीशी संबंधित असूनही, मुखर्जी यांना चित्रपटांमध्ये करिअर करण्यात रस नव्हता. [ ११ ] त्या म्हणाल्या, "कुटुंबामध्ये आधीच खूप अभिनेत्री होत्या आणि मला काहीतरी वेगळे व्हायचे होते"| मुखर्जी यांनी जुहू येथील मानेकजी कूपर हायस्कूलमध्ये शिक्षण घेतले आणि एसएनडीटी महिला विद्यापीठातून गृहविज्ञान विषयात पदवी प्राप्त केली [ 11 ] [ 13 ] . त्या एक प्रशिक्षित ओडिसी नृत्यांगना आहेत आणि त्यांनी दहावीत असताना हा नृत्य प्रकार शिकायला सुरुवात केली. वार्षिक परंपरेनुसार, मुखर्जी कुटुंब दरवर्षी सांताक्रूझच्या उपनगरीय परिसरात [[दुर्गापूजेचा]] सण साजरा करते| मुखर्जी, ज्या एक धर्माभिमुख [[हिंदू]] आहेत , त्या आपल्या संपूर्ण कुटुंबासह या उत्सवात सहभागी होतात| १९९४ मध्ये, दिग्दर्शक सलीम खान यांनी त्यांच्या 'आ गले लग जा' या चित्रपटात मुख्य स्त्री भूमिकेसाठी मुखर्जी यांच्याशी संपर्क साधला. इतक्या लहान वयात तिने पूर्णवेळ चित्रपट कारकीर्द करावी याला तिच्या वडिलांचा पाठिंबा नव्हता, त्यामुळे तिने ती ऑफर नाकारली| वयाच्या १८ व्या वर्षी, अभिनयात प्रयोग करावा या तिच्या आईच्या सल्ल्यानुसार, मुखर्जीने '''राजा की आयेगी बारात''' (खान यांची तिला आलेली दुसरी ऑफर) या सामाजिक नाटकात आणि तिच्या वडिलांच्या '''बीर फूल''' या बंगाली चित्रपटात मुख्य भूमिका स्वीकारल्या, हे दोन्ही चित्रपट १८ ऑक्टोबर १९९६ रोजी प्रदर्शित झाले| 'राजा की आयेगी बारात'वर काम सुरू करण्यापूर्वी, मुखर्जीने रोशन तनेजा यांच्या अभिनय संस्थेत प्रशिक्षण घेतले होते| तिने एका बलात्कार पीडितेची भूमिका साकारली होती, जिला तिच्यावर बलात्कार करणाऱ्याशी लग्न करण्यास भाग पाडले जाते| जरी हा चित्रपट व्यावसायिकदृष्ट्या अयशस्वी ठरला असला तरी, मुखर्जीच्या अभिनयामुळे तिला वार्षिक स्क्रीन अवॉर्ड्स सोहळ्यात विशेष सन्मान ट्रॉफी मिळाली| चित्रपटाच्या खराब बॉक्स ऑफिस कामगिरीनंतर, मुखर्जी आपले शिक्षण पूर्ण करण्यासाठी महाविद्यालयात परतल्या| तथापि, त्यांची चुलत बहीण काजोलच्या हिंदी चित्रपटांतील यशाने प्रेरित होऊन, त्यांनी चित्रपटांमध्ये पूर्णवेळ करिअर करण्याचा निर्णय घेतला| ==उपजीविका== '''यश आणि सुरुवातीचा संघर्ष (१९९८–२००१)''' १९९८ मध्ये, मुखर्जीने विक्रम भट्ट यांच्या 'गुलाम' या अॅक्शन चित्रपटात आमिर खानसोबत काम केले, जो तिचा पहिला व्यावसायिक यशस्वी चित्रपट ठरला. चित्रपटात तिची भूमिका छोटी असली तरी, 'आती क्या खंडाला' या गाण्यामुळे तिला प्रसिद्धी मिळाली. मुखर्जीचा आवाज जड असल्यामुळे, भट्ट यांनी तिचे संवाद उंच पट्टीतल्या व्यक्तीकडून डब करून घेतले; मुखर्जीने सांगितले की तिचा आवाज "पात्राला शोभत नव्हता" म्हणून असे केले गेले. त्याच वर्षी, करण जोहरने त्याच्या दिग्दर्शकीय पदार्पणातील ' कुछ कुछ होता है' या चित्रपटात तिला शाहरुख खान आणि काजोल यांच्यासोबत कास्ट केले. ही भूमिका मूळतः ट्विंकल खन्नासाठी लिहिली होती , परंतु तिने आणि इतर अनेक अभिनेत्रींनी नकार दिल्यानंतर, खान आणि चित्रपट निर्माता आदित्य चोप्रा यांच्या आग्रहावरून जोहरने मुखर्जीला साइन केले . तिने खानच्या पात्राची मैत्रीण आणि नंतर पत्नी, टीनाची भूमिका साकारली, जिचा मुलीला जन्म दिल्यानंतर मृत्यू होतो. जोहरने सुरुवातीला मुखर्जीचा आवाज डब करण्याचा विचार केला होता, परंतु तिने तिचा उच्चार सुधारला आणि अखेरीस स्वतःचा आवाज दिला. इंडिया टुडेसाठी चित्रपटाचे पुनरावलोकन करताना, नंदिता चौधरी यांनी लिहिले की, "सुंदर राणी मने जिंकते. तिच्या अस्तित्वाच्या प्रत्येक भागातून मोहक आकर्षण पसरवत, ती हे देखील सिद्ध करते की तिची वेळ आली आहे." 'कुछ कुछ होता है' हा चित्रपट मुखर्जीसाठी एक मोठे यश ठरला; त्याने ₹१.०३ अब्ज (US$११ दशलक्ष) पेक्षा जास्त कमाई केली आणि त्या वर्षातील सर्वाधिक कमाई करणारा हिंदी चित्रपट ठरला. आणि मुखर्जीसाठी सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीसह आठ फिल्मफेअर पुरस्कार जिंकले. त्यानंतर, तिने 'मेहंदी' (१९९८ चित्रपट) आणि 'हॅलो ब्रदर' (१९९९) मध्ये मुख्य भूमिका साकारल्या, जे समीक्षकांच्या आणि व्यावसायिक दृष्ट्या अयशस्वी ठरले आणि तिच्या कारकिर्दीला चालना देण्यात अपयशी ठरले. [[File:Rani Mukerji 2001.jpg|thumb|upright=0.8|2001 मध्ये [[चोरी चोरी चुपके चुपके]] या ऑडिओ रिलीज कार्यक्रमात राणी मुखर्जी]] २००० सालापर्यंत, मुखर्जींना "एक सामान्य हिंदी चित्रपट नायिका" म्हणून एकाच प्रकारच्या भूमिकांमध्ये अडकणे टाळायचे होते आणि त्यांनी ग्लॅमरस मुख्य भूमिकांच्या पलीकडे जाऊन अधिक आव्हानात्मक भूमिका करण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी 'बादल' आणि 'बिच्छू' या दोन पुरुष-प्रधान ॲक्शन ड्रामा चित्रपटांमध्ये (दोन्हीमध्ये बॉबी देओल मुख्य भूमिकेत होता ) भूमिका साकारल्या, ज्यांना समीक्षकांकडून फारशी प्रशंसा मिळाली नाही. कमल हासन यांच्या 'हे राम' या द्विभाषिक चित्रपटातील एक सहाय्यक भूमिका अधिक अर्थपूर्ण ठरली. हा चित्रपट महात्मा गांधींच्या हत्येचे अंशतः काल्पनिक चित्रण होते आणि यात मुखर्जींनी एका बंगाली शिक्षिकेची भूमिका साकारली होती, जिच्यावर कलकत्त्यातील जातीय दंगलीदरम्यान बलात्कार करून तिची हत्या केली जाते. यापूर्वी केवळ ग्लॅमरस भूमिका साकारलेल्या मुखर्जींसाठी, हासन यांचा वास्तववादावरचा भर आणि मेकअपशिवाय पडद्यावर दिसण्याची गरज आव्हानात्मक होती; त्यांच्या मते या अनुभवाने अभिनयाकडे पाहण्याचा त्यांचा दृष्टिकोन बदलला. 'हे राम'च्या वादग्रस्त विषयामुळे चित्रपटाला बॉक्स ऑफिसवर कमी यश मिळाले, परंतु समीक्षकांनी त्याचे कौतुक केले आणि ऑस्करसाठी भारताची अधिकृत प्रवेशिका म्हणून त्याची निवड झाली. डेक्कन हेराल्डच्या समीक्षकाने तिच्या कामगिरीचे कौतुक केले . [ 42 ] तिने रोमँटिक कॉमेडी हद कर दी आपने आणि कहें प्यार ना हो जाये मध्ये देखील काम केले. में अभिनय करने के बाद , मुखर्जी ने सलमान खान और प्रीति जिंटा के साथ रोमांटिक कॉमेडी ' हर दिल जो प्यार करेगा' में अभिनय किया , जिसके लिए उन्हें सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के लिए फिल्मफेयर पुरस्कार के लिए दूसरा नामांकन मिला। स्क्रीन के पद्मराज नायर ने उनकी भूमिका को "खुद को साबित करने के लिए बहुत कम" पाया, लेकिन साथ ही कहा कि "उन्हें जो भी दृश्य दिए गए हैं, उनमें वह काफी अच्छी हैं"। यह फिल्म बॉक्स ऑफिस पर औसत रूप से सफल रही। मुखर्जीचा २००१ सालचा पदार्पणाचा चित्रपट, 'चोरी चोरी चुपके चुपके' , मुंबई अंडरवर्ल्डने केलेल्या आर्थिक मदतीवरून झालेल्या वादामुळे काही महिन्यांच्या विलंबानंतर प्रदर्शित झाला . [ ४९ ] सरोगसीवर आधारित असलेला हा चित्रपट, सलमान खान आणि झिंटा यांच्यासोबतचा तिचा दुसरा चित्रपट होता. चित्रपट समीक्षक सुकन्या वर्मा यांना मुखर्जी "अशा भूमिकेत मर्यादित वाटली ज्यात तिला फारसा वाव नव्हता" आणि त्यांनी झिंटाच्या "अधिक महत्त्वपूर्ण" भूमिकेला पसंती दिली. या चित्रपटाने बॉक्स ऑफिसवर चांगली कामगिरी केली. मुखर्जीने 'बस इतना सा ख्वाब है' आणि 'नायक: द रिअल हीरो' या चित्रपटांमध्ये अनुक्रमे अभिषेक बच्चन आणि अनिल कपूर यांच्या प्रेयसीची भूमिका साकारली , जे चित्रपटगृहांमध्ये मोठ्या प्रमाणात प्रेक्षकांना आकर्षित करण्यात अयशस्वी ठरले. नंतरच्या चित्रपटाच्या समीक्षणात, Rediff.com च्या सरिता तंवर यांनी खेद व्यक्त केला की, "काही उत्कृष्टपणे चित्रित केलेल्या गाण्यांचा भाग असण्याव्यतिरिक्त, तिला करण्यासारखे फारच कमी होते". त्या वर्षी प्रदर्शित झालेल्या तिच्या शेवटच्या चित्रपट, 'कभी खुशी कभी गम' मध्ये तिची एक विस्तारित पाहुणी भूमिका होती . 'मिंट' मधील एका लेखात असा सारांश दिला होता की 'कुछ कुछ होता है' नंतर तिच्या बहुतेक भूमिका "नगण्य" होत्या. '''प्रस्थापित अभिनेत्री (२००२–२००६)''' मुखर्जीने २००२ मध्ये यश राज फिल्म्ससोबत काम करण्यास सुरुवात केली , जेव्हा कंपनीने तिला दोन चित्रपटांमध्ये कास्ट केले: 'मुझसे दोस्ती करोगे! ' [ 56 ] , हृतिक रोशन आणि करीना कपूर यांच्यासोबतची एक रोमँटिक कॉमेडी , आणि 'साथिया' , जो तमिळ रोमान्स 'अलायपायुथे'चा रिमेक होता. [ 57 ] पहिला चित्रपट बॉक्स ऑफिसवर फ्लॉप झाला, त्याचप्रमाणे त्याच वर्षी गोविंदासोबतचे तिचे दोन चित्रपट : 'प्यार दीवाना होता है' आणि 'चलो इश्क लडाए' हे देखील फ्लॉप झाले. [ 58 ] [ 59 ] तथापि, रोमँटिक ड्रामा 'साथिया' तिच्या कारकिर्दीतील एक महत्त्वाचा टप्पा ठरला. [ 22 ] ४८ व्या फिल्मफेअर पुरस्कार सोहळ्यात, तिला सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीसाठी पहिले नामांकन मिळाले आणि तिला सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा समीक्षक पुरस्कार ( कंपनी चित्रपटासाठी मनीषा कोईरालासोबत विभागून ) प्रदान करण्यात आला . [ ४५ ] [ ६० ] [ ६१ ] शाद अलीने तिला सुहानी शर्माच्या भूमिकेसाठी निवडले, जी लहान वयात झालेल्या लग्नाच्या अडचणींशी झगडणारी एक वैद्यकीय विद्यार्थिनी होती, कारण त्याला तिच्यात एक उपजत संवेदनशीलता दिसली. [ ६२ ] तिने सुरुवातीला ही ऑफर नाकारली कारण तिला एका यशस्वी चित्रपटाचा रिमेक करण्याची कल्पना आवडली नाही, परंतु चित्रपटाचे निर्माते, आदित्य चोप्रा यांनी तिला भूमिका स्वीकारण्यासाठी पटवून दिले. यामध्ये, तिने विवेक ओबेरॉयच्या विरुद्ध भूमिका साकारली , ज्याच्यासोबत काम करण्याचा तिला आनंद झाला नाही, तिने म्हटले की त्याचा "दृष्टिकोन त्रासदायक होता". [ ६३ ] 'साथिया' व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी ठरला. बीबीसीने लिहिले की "मुखर्जी एका मध्यमवर्गीय मुलीची भूमिका मोठ्या आत्मविश्वासाने साकारते", [ ६४ ] आणि मिड-डेच्या उदिता झुनझुनवाला म्हणाल्या की "तिला अगदी योग्य असलेल्या भूमिकेत तिचे हावभाव आणि अभिनय सहज आहेत". [[File:Rani Mukerji 2003.jpg|thumb|upright|2003 मध्ये [[चलते चलते]] च्या ऑडिओ रिलीज कार्यक्रमात राणी मुखर्जी]] २००३ हे वर्ष मुखर्जींच्या कारकिर्दीतील सर्वात यशस्वी टप्प्याची सुरुवात ठरले. [ 66 ] अझीझ मिर्झा यांच्या ' चलते चलते' या रोमँटिक चित्रपटात शाहरुख खानच्या विरुद्ध मुख्य भूमिका साकारण्यासाठी त्यांनी ऐश्वर्या रायची जागा घेतली . [ 67 ] माध्यमांतील वृत्तांनुसार, चित्रपटाच्या सेटवर तिचा तत्कालीन प्रियकर सलमान खानसोबत झालेल्या भांडणानंतर रायला काढून टाकण्यात आले होते , परंतु शाहरुख खानने आग्रह धरला की या भूमिकेसाठी मुखर्जी हीच मूळ निवड होती. [ 67 ] [ 68 ] मुखर्जींचा असा विश्वास होता की 'चलते चलते'ची कथा, जी एका विवाहित जोडप्यामधील गैरसमजांवर आधारित होती, ती 'साथिया'च्या कथेसारखीच होती आणि त्यांनी "स्वतःला एका वेगळ्या पार्श्वभूमीवर ठेवून" भूमिकेत विविधता आणण्याचा प्रयत्न केला. [ 69 ] त्यांनी सांगितले आहे की शाहरुख खानसोबत काम करणे हा त्यांच्यासाठी एक शिकण्याचा अनुभव होता आणि जर त्यांचा अभिनय अपुरा असेल तर ते त्यांना अनेकदा रागावत असत. चित्रपट व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी ठरला आणि बॉक्स ऑफिस इंडियाने त्याचे वर्णन मुखर्जीच्या कारकिर्दीतील पुनरागमन असे केले, आणि तिला सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीसाठी फिल्मफेअर पुरस्कारासाठी दुसरे नामांकन मिळाले. [ 45 ] [ 70 ] त्या वर्षी प्रदर्शित झालेले तिचे इतर चित्रपट – चोरी चोरी, कलकत्ता मेल आणि एलओसी: कारगिल – फारसा प्रभाव पाडू शकले नाहीत. [ 70 ] [ 71 ] ५० व्या फिल्मफेअर पुरस्कार सोहळ्यात, मुखर्जीने सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री आणि सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री हे दोन्ही पुरस्कार जिंकले, आणि एकाच वर्षात हे दोन्ही पुरस्कार जिंकणारी ती एकमेव अभिनेत्री ठरली. [ 72 ] [ 73 ] सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीचा पुरस्कार मणिरत्नम यांच्या 'युवा' (२००४) या चित्रपटाला मिळाला, जो एक मिश्र-वंशीय आणि अनेक कलाकारांचा समावेश असलेला चित्रपट होता. हा चित्रपट समाजाच्या वेगवेगळ्या स्तरांतील तीन तरुणांची कथा होती, ज्यांचे आयुष्य एका कार अपघातामुळे एकमेकांशी जोडले जाते; मुखर्जीने शशी बिस्वासची भूमिका साकारली होती, जी एक गरीब बंगाली गृहिणी असते आणि तिचा नवरा, एक स्थानिक गुंड ( अभिषेक बच्चन ), तिचा छळ करत असतो. तिने तिच्या पतीने अत्याचार केलेल्या घरगुती नोकरांवर आधारित तिचे पात्र साकारले आणि त्यांच्या देहबोलीचे व लकबींचे निरीक्षण केले. तरण आदर्श यांनी लिहिले, "प्रमुख अभिनेत्रींमध्ये राणी मुखर्जी सर्वोत्तम आहे . या भूमिकेसाठी एका सशक्त अभिनेत्रीची गरज होती आणि राणीने अपेक्षा पूर्ण केल्या. " कुणाल कोहलीचा चित्रपट ' हम तुम'(२००४) मध्ये रिया प्रकाशच्या मुख्य भूमिकेसाठी तिला सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा पुरस्कार मिळाला. हा चित्रपट दोन दृढनिश्चयी व्यक्तींची एक रोमँटिक कॉमेडी आहे, जे त्यांच्या आयुष्याच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांवर भेटतात. तिने या चित्रपटात सैफ अली खानसोबत काम केले आणि हा चित्रपट त्या वर्षातील सर्वात मोठ्या व्यावसायिक यशांपैकी एक ठरला. [ ७५ ] [ ७६ ] [ ७७ ] 'द हिंदू'ने मुखर्जीच्या रियाच्या भूमिकेचे वर्णन "आत्मविश्वासू" असे केले आणि Rediff.com चे तन्मय कुमार नंदा यांनी लिहिले, "राणी नेहमीप्रमाणेच संयमित आहे, सरड्यासारख्या सहजतेने आपल्या पात्राच्या अनेक छटांमध्ये जुळवून घेते." [ ७८ ] [ ७९ ] यश चोप्रा यांनी त्यांच्या 'वीर-झारा' (२००४) या पीरियड रोमँटिक ड्रामामध्ये तिला कास्ट करून तिचे यश अधिक पक्के केले . भारत-पाकिस्तान संबंधांच्या पार्श्वभूमीवर आधारित, हा चित्रपट दोन दुर्दैवी प्रेमींची (शाहरुख खान आणि प्रिती झिंटा) कथा सांगतो. [ 80 ] मूळतः पुरुषासाठी लिहिलेल्या भूमिकेत, मुखर्जीने एका पाकिस्तानी वकिलाची भूमिका साकारली, जी त्या जोडप्याला मदत करण्याचा प्रयत्न करते. जगभरात ₹९४० दशलक्ष (US$९.८ दशलक्ष) कमाईसह , [ 30 ] 'वीर-झारा' त्या वर्षातील सर्वाधिक कमाई करणारा हिंदी चित्रपट ठरला आणि नंतर बर्लिन आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात प्रदर्शित झाला. [ 81 ] [ 82 ] 'व्हेरायटी'चे डेरेक एली यांनी मुखर्जीच्या "शांत आणि प्रतिष्ठित अभिनयाची" प्रशंसा केली आणि बीबीसीने म्हटले, "ती तिच्या अभिनयासाठी कौतुकास पात्र आहे. संवादाशिवाय डोळ्यांनी अभिनय करणे ही एक कला आहे. राणीने त्यात प्राविण्य मिळवले आहे." [ 83 ] [ 84]] उन्होंने सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के लिए आईआईएफए पुरस्कार जीता , और फिल्मफेयर में उसी श्रेणी में अपना चौथा नामांकन प्राप्त किया। मुखर्जी अप्सरा पुरस्कार सोहळ्यात, जिथे त्यांना 'ब्लॅक ' (२००५) चित्रपटातील भूमिकेसाठी सर्वोत्कृष्ट मुख्य अभिनेत्री म्हणून प्रोड्युसर्स फिल्म गिल्ड पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. २००५ मध्ये, आउटलुक मासिकाने वृत्त दिले की मुखर्जी यांनी समकालीन हिंदी चित्रपटसृष्टीतील सर्वात यशस्वी अभिनेत्रींपैकी एक म्हणून स्वतःला स्थापित केले आहे. त्याच वर्षी त्यांची पहिली चित्रपटातील भूमिका संजय लीला भन्साळी यांच्या ' ब्लॅक' या चित्रपटात अमिताभ बच्चन यांच्यासोबत होती . हा चित्रपट एका मद्यपी माणसाची कथा आहे जो आपले जीवन एका अंध आणि कर्णबधिर मुलीला संवाद साधायला शिकवण्यासाठी समर्पित करतो. [ 85 ] भन्साळींनी त्या कर्णबधिर आणि अंध मुलीची भूमिका खास मुखर्जींसाठी लिहिली होती, जी सुरुवातीला या भूमिकेच्या "आव्हानात्मक" विषयामुळे ती स्वीकारण्यास संकोच करत होती. [ 86 ] एकदा भन्साळींनी तिच्यावर विश्वास दाखवल्यावर, ती तयार झाली आणि मुंबईतील हेलन केलर इन्स्टिट्यूटमध्ये व्यावसायिकांकडून सांकेतिक भाषेचा अभ्यास सुरू केला. [ 87 ] 'ब्लॅक'ने दोन राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार आणि ११ फिल्मफेअर पुरस्कारांसह अनेक पुरस्कार जिंकले, [ 88 ] आणि टाईम मासिकाचे रिचर्ड कोरलिस यांनी या चित्रपटाला वर्षातील पाचवा सर्वोत्कृष्ट चित्रपट म्हणून सूचीबद्ध केले . [ 90 ] एम्पायर मॅगझिनने मुखर्जीच्या अभिनयाचे वर्णन "अद्भुत" असे केले [ 91 ] , आणि फिल्मफेअरने तिच्या कामाचा भारतीय सिनेमातील "80 सर्वात प्रतिष्ठित अभिनयांच्या" यादीत समावेश केला, आणि लिहिले की, "राणीने या भूमिकेतून एक कायमस्वरूपी छाप सोडली आहे, जी भूमिका बहुतेक लोकांना आयुष्यात एकदाच मिळते" [ 92 ] . फिल्मफेअर पुरस्कार सोहळ्यात सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री आणि सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री - समीक्षक हे दोन्ही पुरस्कार जिंकणारी ती एकमेव अभिनेत्री ठरली. अभिषेक बच्चनसोबत ' बंटी और बबली'मधील तिच्या अभिनयासाठी मुखर्जीला त्या वर्षी फिल्मफेअरमध्ये सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीसाठी दुसरे आणि एकूण पाचवे नामांकन मिळाले. यशराज फिल्म्ससोबतचा हा तिचा पाचवा चित्रपट होता . 'कभी अलविदा ना कहना' हा चित्रपट लोकप्रिय ठरला, ज्याने ₹1.13 अब्ज (US$12 दशलक्ष) पेक्षा जास्त कमाई केली आणि त्या वेळी परदेशात सर्वाधिक कमाई करणारा हिंदी चित्रपट ठरला. राजीव मसंद यांनी लिहिले की, "सातत्याने सक्षम असलेली राणी मुखर्जी चित्रपटातील सर्वात कठीण भूमिका साकारते – एक असे पात्र ज्याच्याबद्दल सहानुभूती वाटणे कठीण आहे – परंतु ती त्यात कोमलता आणि विश्वासार्हता आणते", परंतु इंडिया टुडेच्या कावेरी बामझाई यांनी या भूमिकेला तिच्या अशा भूमिकांपैकी एक म्हणून फेटाळून लावले, ज्यासाठी "भरपूर रडण्याची आणि धैर्याने हसण्याची कला" आवश्यक असते. या चित्रपटासाठी मुखर्जीला तिचा सलग तिसरा आयफा सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री पुरस्कार आणि सहावे फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री नामांकन मिळाले. फ्लॉप झालेला 'बाबुल' हा मेलोड्रामा त्या वर्षीचा तिचा शेवटचा चित्रपट होता.93]। उन्होंने बबली का मुख्य किरदार निभाया, जो एक ठग महिला थी[94]। यह फिल्म 2005 की दूसरी सबसे अधिक कमाई करने वाली हिंदी फिल्म थी[95]। आउटलुक की नम्रता जोशी ने लिखा कि वह "दर्शकों को सहजता से लुभाती हैं"[96]। इसके बाद मुखर्जी ने अमोल पालेकर की फंतासी फिल्म पहेली में काम किया, जिसमें उन्होंने शाहरुख खान के साथ फिर से अभिनय किया। यह फिल्म भारत में बॉक्स ऑफिस पर फ्लॉप रही, लेकिन इसे अंतरराष्ट्रीय स्तर पर ज़बरदस्त रिलीज़ मिली; इसे सनडांस फिल्म फेस्टिवल में प्रदर्शित किया गया और 79वें अकादमी पुरस्कारों में सर्वश्रेष्ठ विदेशी भाषा फिल्म के लिए भारत की ओर से भेजा गया था। Rediff.com के राजा सेन फिल्म के साथ-साथ मुखर्जी के अभिनय से भी प्रभावित हुए, जिसे उन्होंने "एक और बेहतरीन ढंग से निभाया गया किरदार" कहा[99]। साल की मुखर्जी की आखिरी रिलीज़ पीरियड फिल्म मंगल पांडे: द राइजिंग थी , जो इसी नाम के सैनिक के बारे में थी [100]। निर्देशक केतन मेहता ने शुरू में उनसे एक कैमियो भूमिका के लिए संपर्क किया था, जिसे फिल्मांकन के दौरान एक बड़ी भूमिका में बदल दिया गया। उनकी भूमिका हीरा की थी, जो एक वेश्या है और पांडे (आमिर खान) की प्रेमिका बन जाती है[102]। डेरेक एली ने उल्लेख किया कि एक छोटी भूमिका के बावजूद, मुखर्जी ने "अपनी जोशीली नाचने वाली लड़की" का भरपूर आनंद उठाया[103]। मुखर्जी ने मीरा नायर के अंग्रेजी फिल्म 'द नेम्सके' में अभिनय करने के प्रस्ताव को ठुकरा दिया और इसके बजाय करण जौहर के साथ कभी अलविदा ना कहना (2006) में फिर से काम करना चुना, जो बेवफाई पर आधारित एक ड्रामा फिल्म थी[104][105]। शाहरुख खान, अभिषेक बच्चन और ज़िंटा के साथ एक बार फिर काम करते हुए, उन्होंने एक दुखी विवाहित महिला की भूमिका निभाई, जिसका एक विवाहित पुरुष के साथ अफेयर होता है। अपनी भूमिका की विवादास्पद प्रकृति पर टिप्पणी करते हुए, मुखर्जी ने कहा कि इसने प्रेम और विवाह के प्रति उनकी अपनी धारणा को बदल दिया| '''व्यावसायिक क्षेत्रातील अपयश (२००७-२००९)''' 'बाबुल'च्या अपयशानंतर, यश राज फिल्म्सने सिद्धार्थ आनंदच्या ' ता रा रम पम' या कौटुंबिक ड्रामामध्ये मुखर्जीला कास्ट केले, ज्यात तिने एका रेसिंग ड्रायव्हरच्या (सैफ अली खान) पत्नीची आणि दोन मुलांच्या आईची भूमिका साकारली. पहिल्यांदाच आईची भूमिका साकारायला मिळाल्याने ती खूप उत्साहित होती आणि तिने आपल्या पात्राची रचना स्वतःच्या आईच्या धर्तीवर केली होती. [ 111 ] 2007 मध्ये प्रदर्शित झालेला हा चित्रपट आर्थिकदृष्ट्या यशस्वी ठरला , परंतु समीक्षकांकडून त्याला संमिश्र प्रतिसाद मिळाला . खालिद मोहम्मदने मुखर्जीच्या अभिनयाचे वर्णन "जवळजवळ निर्दोष" असे केले, परंतु राजीव मसंद यांचा विश्वास होता की ती किंवा खान दोघेही "फारसा प्रभाव पाडत नाहीत कारण त्यांची पात्रे खूप एकसुरी आणि कंटाळवाणी आहेत". दिग्दर्शक प्रदीप सरकार यांच्या 'लागा चुनरी में दाग' या ड्रामामध्ये , मुखर्जीने एका तरुण स्त्रीची भूमिका साकारली, जिला आपल्या कुटुंबाचा उदरनिर्वाह करण्यासाठी वेश्याव्यवसायाचा आधार घ्यावा लागतो . तिच्या अभिनयामुळे तिला फिल्मफेअरमध्ये सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीसाठी सातवे नामांकन मिळाले, परंतु चित्रपटाला समीक्षकांकडून आणि आर्थिकदृष्ट्याही फारसा प्रतिसाद मिळाला नाही. द इंडियन एक्सप्रेसच्या शुभ्रा गुप्ता यांनी टिप्पणी केली की, भोळी मुलगी आणि वेश्या या दोन्ही भूमिकांमध्ये नावीन्याचा अभाव असूनही, मुखर्जी "चित्रपटाला तारून नेण्यासाठी" जबाबदार होत्या . [[File:Rani Mukerji 2009.jpg|thumb|upright=1|left|alt=राणी मुखर्जी कॅमेऱ्यापासून दुसरीकडे पाहते|२००९ मध्ये 'दिल बोले हडिप्पा!' च्या एका प्रसिद्धी कार्यक्रमात मुखर्जी]] फ्योदोर दोस्तोयेवस्कीच्या 'व्हाईट नाईट्स'वर आधारित, भन्सालीच्या 'सावरिया' या चित्रपटात मुखर्जीने पुन्हा एकदा एका वेश्येची भूमिका साकारली, ज्यात रणबीर कपूर आणि सोनम कपूर सह-कलाकार होते . [ 119 ] तिने यावर जोर दिला की तिने साकारलेल्या एकामागून एक वेश्यांच्या भूमिका एकमेकांपेक्षा वेगळ्या होत्या आणि 'सावरिया'मधील वेश्येला "तिच्या व्यवसायाबद्दल कोणतीही अडचण नव्हती". [ 120 ] यशराज फिल्म्सने निर्मिती न केलेला तीन वर्षांतील तिचा हा एकमेव चित्रपट होता, आणि हॉलीवूड स्टुडिओ सोनी पिक्चर्सने निर्मिती केलेला हा पहिला भारतीय चित्रपट होता. [ 121 ] हा चित्रपट बॉक्स ऑफिसवर अयशस्वी ठरला आणि समीक्षकांकडून त्याला खराब प्रतिसाद मिळाला. [ 122 ] 'द न्यू यॉर्क टाइम्स'चे ए.ओ. स्कॉट यांनी "दिव्य" असे वर्णन केलेल्या मुखर्जीच्या अभिनयामुळे तिला त्या वर्षी दुसरे फिल्मफेअर नामांकन मिळाले, यावेळी सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीसाठी, जे या श्रेणीतील तिचे पाचवे नामांकन होते. [ 45 ] [ 123 ] २००७ च्या अखेरीस, मुखर्जीची लोकप्रियता कमी होऊ लागली होती. [ 124 ] Rediff.com ने याचे कारण त्याच त्याच कलाकारांच्या गटासोबत तिची "एकसुरी जोडी" असल्याचे म्हटले; हिंदुस्तान टाइम्सने वृत्त दिले की ती "एक ठराविक यशराज नायिका" बनली होती, ज्यामुळे इतर चित्रपट निर्माते तिच्याशी संपर्क साधण्यापासून परावृत्त झाले .125][126]। कई नाटकीय भूमिकाओं के बाद, मुखर्जी ने एक हल्के-फुल्के किरदार की तलाश की, जो उन्हें कुणाल कोहली की फिल्म थोड़ा प्यार थोड़ा मैजिक (2008) में मिला। यह एक बच्चों की फिल्म थी जिसमें एक देवदूत पृथ्वी पर आकर चार परेशान बच्चों की मदद करता है[127]। एक तीखी समीक्षा में, खालिद मोहम्मद ने मुखर्जी के किरदारों के चुनाव की आलोचना करते हुए लिखा कि "वह एक आयामी हैं, या तो खुलकर मुस्कुराती हैं या चिड़चिड़ी भौंहें चढ़ाती हैं। उनके परिधान भी आंखों को भाते नहीं हैं"[128]। फिल्म ने बॉक्स ऑफिस पर कम कमाई की और इससे मुखर्जी के करियर की संभावनाओं में और गिरावट आई[129]। इंडिया टुडे के एक लेख में उनके "बॉक्स ऑफिस पर भाग्य का साथ छूटने" की बात कही गई और उनके विज्ञापन सौदों में गिरावट का उल्लेख किया गया[130]। या घसरणीतून सावरण्याच्या प्रयत्नात, मुखर्जीने वजन कमी केले आणि मेकओव्हर करून घेतला. [ 131 ] तिने यश राज फिल्म्ससोबत काम करणे सुरू ठेवले आणि ' दिल बोले हडिप्पा! ' (२००९) या रोमँटिक कॉमेडीमध्ये शाहिद कपूरच्या विरुद्ध मुख्य भूमिका साकारली . मुखर्जीला या चित्रपटाकडून खूप अपेक्षा होत्या, ज्यामध्ये तिने क्रिकेटवेड्या पंजाबी गावच्या मुलीची भूमिका साकारली होती, जी पुरुषाचा वेश धारण करते. या चित्रपटाचा जागतिक प्रीमियर टोरोंटो आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात झाला होता. [ 132 ] 'द इकॉनॉमिक टाइम्स'चे समीक्षक गौरव मलानी या चित्रपटाने निराश झाले होते. त्यांनी लिहिले की, मुखर्जी "उत्साहपूर्ण अभिनय करते, पण तिचे कृत्रिम रडणे आणि आक्रोश करणे आता मनोरंजक वाटत नाही. एका टप्प्यानंतर, या आकर्षक अभिनेत्रीला मिशा असलेल्या पुरुष खेळाडूच्या भूमिकेत पाहणे तुम्हाला आवडत नाही." [ 133 ] हा चित्रपट मुखर्जीचा सलग चौथा अयशस्वी चित्रपट ठरला . [ 134 ] यश राज फिल्म्स बॅनरसोबतच्या तिच्या अलीकडील फ्लॉप चित्रपटांच्या मालिकेबद्दल विचारले असता, तिने तिच्या सहकार्याचे समर्थन करत म्हटले, "त्या चित्रपटांचे भवितव्य काहीही असो, मी त्यांच्या पाठीशी उभी आहे." [ 135 ] त्याच वर्षी नंतर, तिने सोनी एंटरटेनमेंट टेलिव्हिजनच्या 'डान्स प्रीमियर लीग' या रिॲलिटी शोमध्ये टॅलेंट जज म्हणून भाग घेतला. तिच्या चित्रपट कारकिर्दीतील कठीण काळात प्रसिद्धी मिळवण्यासाठी ती टेलिव्हिजनवर येण्यास तयार झाली . ==थ्रिलर आणि हिचकीमधील यश (२०१०-२०१९)== [[File:Mukerji at Audio release of Talaash.jpg|thumb|right|alt=राणी मुखर्जी कॅमेऱ्याकडे न पाहता हसते | २०१२ मध्ये 'तलाश: द आन्सर लाइज विदिन' च्या ऑडिओ प्रकाशनप्रसंगी मुखर्जी]] डेली न्यूज अँड ॲनालिसिसचे अनिरुद्ध गुहा यांनी २०११ च्या 'नो वन किल्ड जेसिका' चित्रपटातील मुखर्जीच्या अभिनयाचे वर्णन "तिच्या आजवरच्या सर्वोत्कृष्ट अभिनयांपैकी एक" असे केले. [ 137 ] विद्या बालनसोबत सह -कलाकार असलेला हा चित्रपट, 'ता रा रम पम' नंतर मुखर्जीचे पहिले व्यावसायिक यश होते आणि विशेषतः पुरुष नायकाच्या अनुपस्थितीत मिळालेल्या यशासाठी तो ओळखला गेला. [ 138 ] [ 139 ] जेसिका लाल हत्याकांडावर आधारित , मुखर्जीने एका काल्पनिक, शिवीगाळ करणाऱ्या पत्रकाराची भूमिका साकारली होती, जी या प्रकरणात खोलवर गुंतते. [ 140 ] ही भूमिका तिच्या पूर्वीच्या भूमिकांपेक्षा किती वेगळी होती याचे वर्णन करताना ती म्हणाली, "मला प्रत्यक्षात एका पुरुषाची भूमिका साकारायची होती!" [ 141 ] तथापि, अनुपमा चोप्रा यांच्यासह काही समीक्षकांनी तिच्या अभिनयावर टीका केली, ज्यांनी तिच्या भूमिकेला "घातक, हास्यास्पद" म्हटले आणि असा युक्तिवाद केला की "हे पात्र वरवरचे लिहिले आहे आणि राणीचे चित्रण तितकेच नीरस आहे. हे सर्व देखाव्याबद्दल आहे. ती खूप वाद घालते आणि स्वतःला अभिमानाने 'बदमाशीण' म्हणवते, पण तिचे केस अगदी व्यवस्थित विंचरलेले असतात आणि शेवटी, तिला सुपरहिरोप्रमाणे स्लो मोशनमध्ये चालायलाही मिळते." [ 142 ] असे असूनही, या भूमिकेमुळे तिला तिचा तिसरा फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार मिळाला . [ 143 ] त्यानंतर मुखर्जीने 'अय्या' (२०१२) या विनोदी चित्रपटात मुख्य भूमिका स्वीकारली . सचिन कुंडलकर दिग्दर्शित या चित्रपटात, तिने अत्यंत संवेदनशील वास घेणाऱ्या एका स्त्रीची भूमिका साकारली, जिला पृथ्वीराज सुकुमारनच्या पात्राबद्दल एकतर्फी आकर्षण वाटते. या चित्रपटात काम करण्याचा तिचा निर्णय समीक्षकांच्या आणि व्यावसायिक दृष्ट्या अयशस्वी ठरला. [ 144 ] [ 145 ] Rediff.com ने तिच्या निर्णयावर टीका केली, आणि लिहिले की "तिचे पात्र, जसे लिहिले आहे, त्याला कोणताही आधार मिळत नाही". [ 146 ] रीमा कागती यांच्या ' तलाश: द आन्सर लाइज विदिन' या मानसशास्त्रीय थ्रिलरमध्ये आपल्या मुलाच्या मृत्यूमुळे दुःखी असलेल्या आई, रोशनी शेखावतची भूमिका साकारून तिला अधिक यश मिळाले . [ 147 ] आमिर खान आणि करीना कपूर अभिनीत या चित्रपटाने जगभरात ₹1.74 अब्ज (US$18 दशलक्ष) पेक्षा जास्त कमाई केली आणि त्या वर्षातील आठवा सर्वाधिक कमाई करणारा हिंदी चित्रपट ठरला. [ 148 ] व्हरायटीचे रॉनी शाइब यांनी मुखर्जी यांचे वर्णन "शांतपणे सहानुभूतीपूर्ण भूमिकेत चैतन्यमय" असे केले. [ 149 ]आणि तिला सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीसाठी फिल्मफेअर पुरस्कारासाठी सातवे नामांकन मिळाले [ 150 ] . 2013 मध्ये, मुखर्जीने 'बॉम्बे टॉकीज' या अँथॉलॉजी चित्रपटात काम केले, ज्यात चार लघुपट होते [ 151 ] . ती जोहर दिग्दर्शित भागाचा एक भाग होती, ज्यात तिने एका पत्रकाराची भूमिका साकारली होती, जिला कळते की तिचा पती (रणदीप हुडा) समलिंगी आहे. हा चित्रपट 2013 च्या कान्स चित्रपट महोत्सवात प्रदर्शित झाला होता [ 152 ] . बॉक्स ऑफिसवर कमी कमाई करूनही [ 153 ] , 'बॉम्बे टॉकीज'चे समीक्षकांनी कौतुक केले, विशेषतः जोहरच्या भागासाठी; 'डेली न्यूज अँड ॲनालिसिस'चे तुषार जोशी यांनी मुखर्जीच्या अभिनयातील सूक्ष्मतेची प्रशंसा केली [ 154 ] [ 155 ] . पुढच्या वर्षी, मुखर्जीने प्रदीप सरकार यांच्या ' मर्दानी ' या क्राईम थ्रिलरमध्ये काम केले , ज्यात तिने शिवानी शिवाजी रॉय या मराठी पोलीस महिलेची मुख्य भूमिका साकारली . ही महिला एका अपहरण प्रकरणात अडकते, ज्यामुळे ती मानवी तस्करीची रहस्ये उघडकीस आणते . मुलींना "स्वतःचे संरक्षण कसे करावे" हे दाखवण्यासाठी तिने ही भूमिका स्वीकारली. तयारीदरम्यान , तिने मुंबई पोलिसांच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांशी संवाद साधला आणि इस्रायली स्व-संरक्षण तंत्र 'क्रॅव्ह मागा' शिकून घेतले . राजीव मसंद यांनी मुखर्जीची प्रशंसा करताना म्हटले की , "तिने शिवानीच्या भूमिकेत शारीरिक शक्ती आणि भावनिक धैर्य दोन्ही आणले, ज्यामुळे आम्हाला एक अशी नायिका मिळाली जिच्याबद्दल आम्हाला नैसर्गिकरित्या सहानुभूती वाटते" . [ 159 ], और अनुपमा चोपड़ा ने उनके किरदार को "दृढ़ संकल्प" और "भावनात्मक गहराई" प्रदान करने के लिए उनकी सराहना की[160]। यह फिल्म व्यावसायिक रूप से सफल रही और मुखर्जी को सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए फिल्मफेयर पुरस्कार के लिए आठवां नामांकन मिला[161][162][163]। [[File:Rani Mukerji in 2019.jpg|thumb|upright=1.2|left|2019 मध्ये '''मर्दानी 2''' चे प्रमोशन करताना मुखर्जी]] आपल्या मुलीच्या जन्मानंतर, मुकर्जीने आपल्या मुलीवर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी चार वर्षांचा ब्रेक घेतला आणि तिचा पती आदित्य चोप्राने तिला अभिनयात परत येण्यासाठी राजी केले . [ 164 ] ती अशा प्रोजेक्टवर काम करण्यास उत्सुक होती, जो तिच्या मातृत्वाच्या जबाबदाऱ्या सांभाळू शकेल आणि तिला तो 'हिचकी' (2018) या कॉमेडी-ड्रामामध्ये मिळाला. [ 165 ] ब्रॅड कोहेनच्या 'फ्रंट ऑफ द क्लास' या आत्मचरित्रापासून प्रेरित, हा चित्रपट नैना माथूरची कथा सांगतो, जी टुरेट सिंड्रोम असलेली एक महत्त्वाकांक्षी शिक्षिका आहे आणि तिला वंचित मुलांना शिक्षण देऊन स्वतःला सिद्ध करायचे आहे. [ 166 ] मुकर्जीने कोहेनशी संवाद साधला आणि प्रशिक्षण घेतले, जेणेकरून तिच्या पात्राच्या शारीरिक आणि आवाजाच्या हालचाली नैसर्गिक वाटतील, सराव केलेल्या नाहीत. एका संमिश्र समीक्षेत, फर्स्टपोस्टच्या ॲना एम.एम. वेट्टिकॅड यांनी लिहिले की, "ती प्रत्येक वेळी पडद्यावर दिसताना 'हिचकी'ला जिवंत करते, नैनाच्या पात्रात सहानुभूती आणि आकर्षण आणते, आणि प्रेक्षकांच्या दयेची कधीही याचना करत नाही" . [ 167 ] या चित्रपटाने जगभरात ₹२.३३ अब्ज (US$२४ दशलक्ष) कमावले, ज्यातील बहुतेक कमाई चीनी बॉक्स ऑफिसमधून झाली. या यशामुळे मुखर्जीने भविष्यात अधिक वेळा काम करण्याची इच्छा व्यक्त केली [ 168 ] [ 169 ] . तिला सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीसाठी फिल्मफेअर पुरस्कारासाठी नववे नामांकन मिळाले [ 170 ] . मुखर्जीने 'मर्दानी २ ' (२०१९) मध्ये शिवानी शिवाजी रॉयची भूमिका पुन्हा साकारली . या चित्रपटाचे दिग्दर्शन गोपी पुथरन यांनी केले होते , ज्यांनी पहिल्या चित्रपटाचे लेखनही केले होते [ 171 ] . यामध्ये, रॉय एका तरुण बलात्कारीचा (विशाल जेठवा) सामना करते. इंडियन एक्सप्रेसने लिहिले की, "संपूर्ण चित्रपटात मुखर्जीचे तिच्या अभिनयावर पूर्ण नियंत्रण आहे, कारण पटकथा तिला प्रत्येक संधीवर पुढे ढकलते", परंतु फिल्म कंपॅनियनचे राहुल देसाई यांनी रॉयचे पात्र पोलीस अधिकाऱ्याऐवजी "धूम फ्रँचायझीमधील पात्रासारखे" साकारल्याबद्दल तिच्यावर टीका केली. [ 172 ] [ 173 ] मर्दानी 2 ने बॉक्स ऑफिसवर चांगली कामगिरी केली आणि तिला सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीसाठी फिल्मफेअर पुरस्कारासाठी तिचे दहावे नामांकन मिळाले| ==तात्पुरते काम (२०२० पासून आतापर्यंत)== २०२१ मध्ये, मुखर्जीने 'बंटी और बबली २' मध्ये तिची भूमिका पुन्हा साकारली , जो तिच्या २००५ च्या 'बंटी और बबली' चित्रपटाचा सिक्वेल होता, ज्यात तिने सैफ अली खानसोबत काम केले होते. या चित्रपटाला समीक्षकांकडून नकारात्मक प्रतिसाद मिळाला आणि तो व्यावसायिकदृष्ट्या अयशस्वी ठरला, तरीही मुखर्जीच्या अभिनयाची आणि विनोदी वृत्तीची प्रशंसा झाली. [ 176 ] [ 177 ] [ 178 ] यानंतर ती 'मिसेस चॅटर्जी व्हर्सेस नॉर्वे' या कायदेशीर नाटकात दिसली , जे एका बंगाली स्थलांतरित जोडप्याच्या खऱ्या आयुष्याच्या कथेवर आधारित होते, ज्यांची मुले नॉर्वेजियन बाल कल्याण सेवांनी (Norwegian Child Welfare Services) त्यांच्यापासून दूर नेली होती. . यशराज फिल्म्सने निर्मिती न केलेला, एका दशकातील हा तिचा पहिलाच प्रकल्प होता. [ 181 ] तिने तिच्या पात्राचा उच्चार आणि लकबी तिच्या स्वतःच्या आईवर आधारित ठेवल्या होत्या . ​​तरीही, हा चित्रपट स्लीपर हिट ठरला आणि मुखर्जीला अनेक पुरस्कार मिळाले, ज्यात तिचा तिसरा फिल्मफेअर क्रिटिक्स अवॉर्ड फॉर बेस्ट ॲक्ट्रेस ( थ्री ऑफ अस साठी शेफाली शाहसोबत विभागून ), तिचा चौथा आयफा अवॉर्ड फॉर बेस्ट ॲक्ट्रेस, तिचा पहिला नॅशनल फिल्म अवॉर्ड फॉर बेस्ट ॲक्ट्रेस इन अ लीडिंग रोल, तसेच फिल्मफेअर अवॉर्ड फॉर बेस्ट ॲक्ट्रेससाठी तिचे अकरावे नामांकन यांचा समावेश आहे. मुखर्जीने क्राईम-थ्रिलर चित्रपट ' मर्दानी ३' मध्ये शिवानी शिवाजी रॉयची भूमिका पुन्हा साकारली [ १८९ ] . चित्रपटाला प्रेक्षकांकडून सकारात्मक प्रतिसाद मिळाला आणि त्याने मागील चित्रपटांपेक्षा जास्त कमाई करून बॉक्स ऑफिसवर यश मिळवले. द टाइम्स ऑफ इंडियाचे धवल रॉय यांनी असा निष्कर्ष काढला की, "मर्दानी ३ मध्ये काही त्रुटी आहेत, परंतु राणी मुखर्जीच्या उत्कृष्ट अभिनयामुळे हा एक दमदार फ्रँचायझी चित्रपट ठरतो" [ १९० ] . यानंतर ती सिद्धार्थ आनंद दिग्दर्शित अॅक्शन-थ्रिलर 'किंग' मध्ये शाहरुख खानसोबत पुन्हा एकत्र दिसणार आहे [ १९१ ] . ==खाजगी जीवन== मुखर्जींना त्यांचे वैयक्तिक आयुष्य सार्वजनिक करायला आवडत नाही. त्या माध्यमांशी क्वचितच संवाद साधतात आणि त्यांना कधीकधी एकांतप्रिय म्हटले जाते; त्यांनी २०११ च्या एका मुलाखतीत म्हटले होते: "आजकालचे अभिनेते माध्यमांशी अधिक मोकळेपणाने वागू लागले आहेत. पण त्यामुळे माझ्यासारख्या कलाकारांसाठी समस्या निर्माण झाली आहे, कारण जर मी तसे केले नाही, तर मला एकांतप्रिय म्हटले जाते. त्यामुळे आता मी स्वतःमध्ये बदल केला आहे आणि मी लोकांना सहज भेटू शकते" [ 192 ] . मुखर्जींनी अनेकदा शाहरुख खान आणि आमिर खान यांसारख्या अभिनेत्यांसोबत आणि चित्रपट निर्माता करण जोहरसोबत काम केले आहे आणि त्यांच्याशी त्यांची घनिष्ठ मैत्री आहे [ 193 ] [ 194 ] . त्यांचे कोणतेही सोशल मीडिया अकाउंट नाही, कारण त्या प्रसिद्धीपासून दूर राहणे पसंत करतात [ 195 ] . चित्रपट निर्माता आदित्य चोप्रा यांच्यासोबतच्या मुखर्जींच्या संबंधांच्या स्वरूपावर भारतीय टॅब्लॉइड वृत्तपत्रांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर चर्चा झाली, तरीही त्यांनी याबद्दल सार्वजनिकपणे बोलण्यास नकार दिला. [ 196 ] [ 197 ] २१ एप्रिल २०१४ रोजी, त्यांनी इटलीमध्ये एका खाजगी बंगाली समारंभात चोप्रा यांच्याशी लग्न केले . [ 198 ] पुढच्याच वर्षी, त्यांनी त्यांची मुलगी अदिराला जन्म दिला. [ 199 ] त्यांनी म्हटले आहे की, "मातृत्व हा माझ्या आयुष्यातील सर्वात आनंदी काळ आहे". [ 200 ] मुखर्जींनी सांगितले आहे की, मातृत्वानंतर त्या कार्य-जीवन संतुलन राखण्यावर विश्वास ठेवतात, आणि त्या म्हणतात की, "आईसाठी करिअर असणे आणि आपला वेळ विधायकपणे वापरणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे". [ 201 ] २०२३ मध्ये, त्यांनी खुलासा केला की २०२० मध्ये, त्यांच्या दुसऱ्या गर्भधारणेच्या पाचव्या महिन्यात त्यांचा गर्भपात झाला होता . [ 202 ] एक धर्माचरण करणारे हिंदू असल्याने , मुखर्जी दुर्गा पूजेसह हिंदू सणांमध्ये सहभागी होतात| ==पडद्यामागील काम== [[File:Rani Mukerji at Lonely Planet Magazine India Awards 2012 (11).jpg|thumb|रंमंचावरील कार्यक्रम आणि इतर निर्मिती]] मुखर्जी यांनी असंख्य कॉन्सर्ट टूर, जागतिक दौरे आणि दूरदर्शनवर प्रसारित होणाऱ्या पुरस्कार सोहळ्यांमध्ये भाग घेतला आहे. त्यांचा पहिला कॉन्सर्ट टूर, "द मॅग्निफिसेंट फाईव्ह," १९९९ मध्ये झाला, जिथे त्यांनी आमिर खान, ऐश्वर्या राय, अक्षय खन्ना आणि ट्विंकल खन्ना यांसारख्या कलाकारांसोबत सादरीकरण केले . [ 205 ] "टेम्पटेशन्स २००४" कॉन्सर्टमध्ये, मुखर्जी यांनी शाहरुख खान, सैफ अली खान, प्रिती झिंटा, अर्जुन रामपाल आणि प्रियांका चोप्रा यांच्यासोबत सादरीकरण केले . [ 206 ] हा बॉलीवूडचा सर्वात प्रमुख आंतरराष्ट्रीय कॉन्सर्ट होता, जो जगभरातील २२ हून अधिक देशांमध्ये सादर करण्यात आला. [ 207 ] पुढच्या वर्षी, त्यांनी नवी दिल्लीत "टेम्पटेशन्स २००५" कॉन्सर्टमध्ये शाहरुख खान, फरदीन खान, अमिशा पटेल आणि मलायका अरोरा खान यांच्यासोबत भाग घेतला ; हा कार्यक्रम नॅशनल सेंटर फॉर प्रमोशन ऑफ एम्प्लॉयमेंट फॉर पर्सन्स विथ डिसॅबिलिटीज (NCPEDP) साठी निधी उभारण्यासाठी आयोजित करण्यात आला होता . [ 208 ] २०१० मध्ये, मुखर्जीने बांगलादेशातील ढाका येथील आर्मी स्टेडियममध्ये शाहरुख खान, रामपाल आणि ईशा कोप्पिकर यांच्यासह अनेक बॉलीवूड कलाकारांसोबत एका कॉन्सर्टमध्ये सादरीकरण केले. [ 209 ] २०१२ मध्ये जकार्ता येथे आयोजित "टेम्पटेशन्स रिलोडेड" कॉन्सर्टमध्ये , मुखर्जीने शाहरुख खान, झिंटा आणि बिपाशा बसू यांच्यासोबत सादरीकरण केले . २०१३ मध्ये ऑकलंड येथे त्याच नावाच्या कॉन्सर्टमध्ये, तिने शाहरुख खान, माधुरी दीक्षित आणि जॅकलिन फर्नांडिस यांच्यासोबत सादरीकरण केले आणि २०१४ मध्ये, तिने मलेशियामध्ये शाहरुख खान, दीक्षित, यो यो हनी सिंग आणि अरिजित सिंग यांच्यासोबत सादरीकरण केले . [210] [211] [212] मुखर्जी अनेक माहितीपटांमध्ये दिसली आहे, ज्यात बॉलीवूड इम आल्पेनराउश, गॅम्बलिंग , ऑफवर्ल्डआउटरद,एलएसडीअँडगॉड्स [ 213 ] [ 214 ] [ 215 ] [ 216 ] . मुखर्जी अदनान सामीसोबत "तेरा चेहरा" या म्युझिक व्हिडिओमध्येही दिसले . [ 217 ] ==मानवतावादी कार्य== तिच्या अभिनय कारकिर्दीसोबतच, मुखर्जी मानवतावादी कार्यातही सक्रियपणे सहभागी आहे आणि महिला व मुलांसमोरील समस्यांबद्दल ती आवाज उठवते. [ 20 ] [ 218 ] मुलांच्या शिक्षणाला प्रोत्साहन देण्यासाठी, प्रॉक्टर अँड गॅम्बल आणि गैर-सरकारी संस्था (NGO) चाइल्ड राइट्स अँड यू यांनी मुखर्जीला त्यांच्या संयुक्त उपक्रम, शिक्षण राजदूत (Education Ambassador) म्हणून नियुक्त केले. 2011 मध्ये, तिने इंडियन स्ट्रोक असोसिएशनच्या सहकार्याने आर्थिकदृष्ट्या दुर्बळ स्ट्रोक रुग्णांच्या उपचारांसाठी एक स्ट्रोक उपचार निधी स्थापन केला. [ 219 ] तिने इतर धर्मादाय संस्था आणि कार्यांच्या समर्थनार्थ सार्वजनिक ठिकाणी हजेरी लावली आहे. मार्च 2004 मध्ये, तिने एनडीटीव्हीच्या 'जय जवान' या रिॲलिटी शोसाठी सैनिकांशी संवाद साधण्याकरिता राजस्थानमधील पोखरण येथील भारतीय लष्कराच्या तुकडीला भेट दिली. [ 220 ] एका दशकानंतर, ऑगस्ट 2014 मध्ये, ती बारामुल्ला येथे पुन्हा सैनिकांना भेटली . \मार्च २००६ मध्ये, मुकर्जीने हेलन केलर इन्स्टिट्यूटमधील शारीरिकदृष्ट्या अपंग मुलांसोबत आपला वाढदिवस साजरा केला; तिने यापूर्वी 'ब्लॅक' चित्रपटातील तिच्या भूमिकेची तयारी करताना त्यांच्यासोबत काम केले होते. [ २२३ ] नोव्हेंबर २०१० मध्ये, ती "बिकॉझ आय एम अ गर्ल" या धर्मादाय मोहिमेसाठी निधी उभारणाऱ्या एका लिलावाचा भाग होती. [ २२४ ] २०१४ मध्ये, मुकर्जीने लंडनमध्ये ब्रिटिश एशियन ट्रस्टने आयोजित केलेल्या बाल तस्करीवरील एका धर्मादाय भोजनाला हजेरी लावली, जिथे 'मर्दानी'मधील तिच्या कामाद्वारे या समस्येबद्दल जागरूकता निर्माण केल्याबद्दल प्रिन्स चार्ल्स यांनी तिचा सन्मान केला. [ २२५ ] मुकर्जीने २०१२ मध्ये मुंबईतील एचआर कॉलेजच्या रोटरॅक्ट क्लबने आयोजित केलेल्या "जुनून" धर्मादाय क्रिकेट सामन्यातही भाग घेतला होता. [ २२६ ] मुखर्जी 'कौन बनेगा करोडपती'च्या हिंदी आणि बंगाली आवृत्त्यांमध्ये सेलिब्रिटी पाहुण्या म्हणून दिसल्या , त्यानंतर त्यांनी बक्षिसाची रक्कम सामाजिक कार्यांसाठी दान केली. [ 227 ] त्यांनी हिंदी आवृत्तीची बक्षिसाची रक्कम वांद्रे होली फॅमिली हॉस्पिटलच्या NICU केंद्राला आणि बंगाली आवृत्तीची रक्कम इतर धर्मादाय कार्यांसाठी दान केली. [ 228 ] 2012 मध्ये, पेटा इंडियाने प्राण्यांप्रति असलेल्या त्यांच्या दयाळू कार्यासाठी मुखर्जी यांना 'हीरो टू ॲनिमल्स' पुरस्काराने सन्मानित केले. [ 229 ] त्या कर्करोगाशी संबंधित उपक्रमांना पाठिंबा देतात आणि जनजागृती करण्यासाठी 'कॅन्सर पेशंट्स एड असोसिएशन (CPAA)' या स्वयंसेवी संस्थेसोबत काम करतात. [ 230 ] [ 231 ] 2023 मध्ये, फेमिनाने अमिताभ बच्चन फाउंडेशन, इंडियन कॅन्सर सोसायटी, टीच फॉर इंडिया कार्यक्रम आणि स्वच्छ भारत अभियान (जिथे त्यांनी स्वच्छ भारत राजदूत म्हणून काम केले) यांच्याशी असलेल्या त्यांच्या संबंधाबद्दल त्यांना सन्मानित केले . ==कलात्मकता आणि पडद्यावरील व्यक्तिमत्व== माध्यमांमध्ये मुखर्जी यांना मुख्य प्रवाहातील हिंदी चित्रपटसृष्टीतील सर्वात लोकप्रिय आणि यशस्वी अभिनेत्रींपैकी एक म्हणून ओळखले जाते. [ 1 ] [ 233 ] [ 234 ] त्यांच्या कारकिर्दीच्या विश्लेषणाचा भाग म्हणून, सुकन्या वर्मा यांनी अहवाल दिला की चित्रपटांमध्ये अपारंपरिक पदार्पण केल्यानंतर, मुखर्जी यांनी "स्टार, परफॉर्मर आणि शो-गर्ल" हा दर्जा प्राप्त करण्यापूर्वी काही वर्षे यश आणि अपयश यांच्यात हेलकावे खाल्ले. [ 235 ] इंडो-एशियन न्यूज सर्व्हिसने अहवाल दिला की इंडस्ट्रीतील त्यांच्या सुरुवातीच्या काळात, मुखर्जी यांना "जाड" आणि "बुटक्या" असल्यामुळे यशस्वी काजोलची 'गरीब चुलत बहीण' म्हणून पाहिले जात होते. राजा सेन म्हणाले की असे असूनही, मुखर्जी यांनी "चिकाटी आणि समर्पणाने कठोर परिश्रम केले" आणि एक यशस्वी स्टार म्हणून उदयास आल्या. [[File:Rani Mukerji 2009 (3).jpg|thumb|२०१५ मध्ये एका कार्यक्रमात मुखर्जी]] फोर्ब्स इंडियाने तिच्या अभिनयकौशल्याबद्दल लिहिले आहे की, तिने "आपल्या कलेत इतके प्रावीण्य मिळवले आहे की ती साकारत असलेल्या पात्रांमधील बारकावे सहजपणे आत्मसात करू शकते आणि पडद्यावर सहजतेने ती व्यक्ती बनू शकते". [ 236 ] मुखर्जीचे दिग्दर्शक प्रदीप सरकार आणि रीमा कागती यांनी मुखर्जी तिच्या भूमिकांसाठी करत असलेल्या व्यापक तयारीची नोंद घेतली आहे, कागती पुढे म्हणाल्या, "ती भूमिकेत पूर्णपणे रमून जाते आणि तिला तिच्या पात्राबद्दल सर्व काही जाणून घ्यायचे असते. तिच्या पात्राची पार्श्वभूमी काय आहे, एका विशिष्ट क्षणी त्यांच्या मनात काय चालले आहे" [ 236 ] [ 237 ] . मुखर्जींनी २०१२ मध्ये अभिनयाबद्दलचा आपला दृष्टिकोन सांगितला: चित्रीकरण सुरू होण्याच्या एक महिना आधी, मी माझ्या दिग्दर्शकासोबत बसते, ते पडद्यावर पात्राची कशी कल्पना करत आहेत हे समजून घेण्याचा प्रयत्न करते आणि नोंदी घेते. मग मी सर्वात मूलभूत गोष्टीवर काम करायला सुरुवात करते – तो म्हणजे लूक. पात्राचे शारीरिक स्वरूप निश्चित असणे खूप महत्त्वाचे आहे, कारण जर मी त्या पात्रासारखी दिसले, तर ते अधिक विश्वासार्ह वाटते. एकदा ते झाले की, मी मुलीच्या व्यक्तिमत्त्वातील बारकावे, तिची पार्श्वभूमी यावर लक्ष केंद्रित करते. आणि तिथून पुढे, मला उच्चारशैली परिपूर्ण करावी लागते. [ 238 ] माध्यमे तिचे वर्णन "अपारंपरिक सौंदर्य" असे करतात—तिचा भारदस्त आवाज, डोळे आणि हास्य ही तिची खास वैशिष्ट्ये आहेत. [ 239 ] बरद्वाज रंगन यांचा विश्वास आहे की मुखर्जींचा "खरखरीत, खरखरीत, जणू काही सर्दीतून बरी होत असल्यासारखा" आवाज तिला तिच्या समकालीन अभिनेत्रींपेक्षा वेगळे ठरवतो. फिल्मफेअरने तिच्या पडद्यावरील उपस्थितीचे वर्णन "निरोगी, उत्साही आणि उत्कट " असे केले आहे. [ 240 ] मुकर्जी लग्नानंतर आणि मातृत्वानंतरही आपले करिअर टिकवून ठेवण्यासाठी ओळखल्या जातात [ 241 ] [ 242 ] . जेव्हा मुकर्जी 'हिचकी' चित्रपटाद्वारे पडद्यावर परतल्या, तेव्हा नयनदीप रक्षितने त्यांचे महत्त्व टिकवून ठेवल्याबद्दल त्यांची प्रशंसा केली [ 243 ] . त्यांच्या लग्नानंतर प्रदर्शित झालेल्या 'हिचकी' आणि 'मर्दानी २' च्या व्यावसायिक यशामुळे, फिल्मफेअरने मुकर्जी यांना 'बॉलिवूडमध्ये लग्न आणि मुले म्हणजे अभिनेत्रीच्या करिअरचा शेवट असतो' हा 'पिढ्यानपिढ्या अभिनेत्रींना सामोरे जावा लागणारा रूढ समज मोडून काढण्याचे' श्रेय दिले [ 244 ] . ==माध्यमांमध्ये== मुखर्जींचा खरखरीत आवाज, बाहेर आलेले डोळे आणि स्मितहास्य ही माध्यमांनी त्यांची ओळख म्हणून ओळखली आहे. मुखर्जींचा भारदस्त आवाज, मोठे डोळे आणि हास्य ही त्यांची ओळख म्हणून माध्यमांनी ओळखली आहे. मुखर्जींची गणना बॉलिवूडमधील सर्वाधिक मानधन घेणाऱ्या अभिनेत्रींमध्ये केली जाते. मुखर्जी सलग सहा वर्षे बॉक्स ऑफिस इंडियाच्या "टॉप बॉलिवूड अभिनेत्री" यादीत होत्या आणि सलग दोन वर्षे (2005-2006) त्यांनी अव्वल स्थान पटकावले होते. "सर्वकालीन सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री" यादीत त्या तिसऱ्या क्रमांकावर होत्या आणि 2000 ते 2009 पर्यंतच्या सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रींच्या यादीत दुसऱ्या क्रमांकावर होत्या . Rediff.com च्या "सर्वोत्कृष्ट बॉलिवूड अभिनेत्री" च्या वार्षिक यादीत त्यांनी सलग तीन वर्षे (2004-2006) अव्वल स्थान पटकावले. २००३ मध्ये ती दुसऱ्या क्रमांकावर होती, [ 251 ] २००७ मध्ये पाचव्या क्रमांकावर [ 252 ] , २०१२ मध्ये दहाव्या क्रमांकावर [ 253 ] , २०१४ मध्ये सातव्या क्रमांकावर [ 254 ] , २०१८ मध्ये दहाव्या क्रमांकावर [ 255 ] , आणि २०२३ मध्ये पाचव्या क्रमांकावर [ 256 ] होती. मुखर्जी यांचा Rediff.com च्या इतर याद्यांमध्येही समावेश करण्यात आला आहे—"पॉवरलिस्ट: टॉप बॉलीवूड अभिनेत्री" [ 257 ] , "बॉलीवूडच्या सर्वकालीन सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री" [ 258 ] , "बॉलीवूडच्या वंडर वुमन" [ 259 ] , "अनेक रूपे असलेल्या स्त्रिया" [ 260 ] , आणि हिंदी सिनेमातील "सर्वोत्कृष्ट पोशाख परिधान करणाऱ्या स्त्रिया" [ 261 ] . २०१३ मध्ये, भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या १०० वर्षांच्या स्मरणार्थ यूकेमध्ये आयोजित केलेल्या एका सर्वेक्षणात मुखर्जी यांचा "बॉलीवूडच्या महानतम ताऱ्यांमध्ये" समावेश करण्यात आला होता. [ २६२ ] [ २६३ ] फिल्मफेअरने सलग दोन वर्षे (२००५-२००६) "बॉलीवूडमधील दहा सर्वात शक्तिशाली व्यक्ती" यांच्या यादीत त्यांचा समावेश केला. [ २६४ ] त्यानंतर २००३ ते २००६ पर्यंत "टॉप टेन अभिनेत्रीं"मध्ये त्यांना स्थान देण्यात आले. [ २६५ ] [ २६६ ] [ २६७ ] आउटलुक इंडियाने मुखर्जी यांचा ७५ महानतम बॉलीवूड अभिनेत्रींच्या यादीत समावेश केला. [ २६८ ] इंडिया टुडेनेही अशाच प्रकारच्या शीर्ष बॉलीवूड अभिनेत्रींच्या यादीत त्यांचा समावेश केला. सर्वात सुंदर अभिनेत्रींच्या काही याद्यांमध्ये मुखर्जींचा समावेश करण्यात आला आहे. फेमिनाने 2007 आणि 2008 मध्ये तिचा "50 सर्वात सुंदर महिला" यादीत समावेश केला होता. [ 271 ] यूकेमधील ईस्टर्न आय या मासिकाने 2006 ते 2012 दरम्यान तिला "आशियातील सर्वात सेक्सी महिला" म्हणून सूचीबद्ध केले होते. [ 272 ] [ 273 ] टाइम्स ऑफ इंडियाच्या "सर्वात आकर्षक महिला" यादीत, 2009 मध्ये तिला 46 वे स्थान मिळाले होते. [ 274 ] 2011 मध्ये, अमेरिकन हिप हॉप जोडी ब्लू स्कॉलर्सने त्यांच्या सिनेमॅट्रोपोलिस या अल्बममधील एका गाण्याला मुखर्जींचे नाव दिले. [ 275 ] [ 276 ] 2014 मध्ये, बराक ओबामा यांच्या शपथविधीच्या दिवशी अमेरिकन कौन्सिलने भारतीय चित्रपटसृष्टीतील योगदानाबद्दल मुखर्जींचा सन्मान केला . 2017 मध्ये, मॉरिशस सरकारने तिला सिनेमातील उत्कृष्ट योगदानासाठी पुरस्कार देऊन सन्मानित केले आणि 2018 मध्ये, तिला मेलबर्नच्या भारतीय चित्रपट महोत्सवात सिनेमातील उत्कृष्टतेसाठी पुरस्कार मिळाला. IIFA-FICCI फ्रेम्स मोस्ट पॉवरफुल एंटरटेनर्स ऑफ द डिकेड पुरस्काराच्या दहा प्राप्तकर्त्यांमध्ये मुखर्जीचा समावेश होता. [ 280 ] मुखर्जी डाबर आवळा, टायटन रागा, [ 281 ] नेस्ले मंच, [ 282 ] फँटा आणि गुड नाईट यांसारख्या अनेक ब्रँड्स आणि उत्पादनांसाठी सेलिब्रिटी एंडोर्सर राहिली आहे. [ 283 ] 2007 पासून, मुखर्जीची लोकप्रियता कमी झाली आणि तिने तिचे ब्रँड एंडोर्समेंट अनेक तरुण अभिनेत्रींकडे गमावले . ==चित्रपट यादी== {| class="wikitable sortable" |- !वर्ष ! चित्रपट ! भूमिका |- |1996 | ''बियेर फूल'' || मिली चटर्जी |- |1997 | ''राजा की आयेगी बरात'' || माला |- | rowspan="3" |1998 | ''गुलाम'' || अलिशा |- | ''[[कुछ कुछ होता है]]'' || टीना मल्होत्रा |- | ''मेहंदी'' || पूजा |- | rowspan="2" |1999 | ''मन'' || पूजा |- | ''[[हॅलो ब्रदर (हिंदी चित्रपट)|हॅलो ब्रदर]]'' || रानी |- | rowspan="6" |2000 | ''बादल'' || रानी |- | ''हे राम'' || अपर्णा राम |- | ''हद कर दी आपने'' || अंजली खन्ना |- | ''बिच्छू'' || किरण बाली |- | ''हर दिल जो प्यार करेगा'' || पूजा ओबेरॉय |- | ''कहीं प्यारना हो जाये''|| प्रिया शर्मा |- | rowspan="4" |2001 | ''[[चोरी चोरी चुपके चुपके]]'' || प्रिया मल्होत्रा |- | ''[[बस इतना सा ख्वाब है]]'' || पूजा श्रीवास्तव |- | ''नायक'' || मंजिरी |- | ''[[कभी खुशी कभी गम]]'' || नैना कपूर |- | rowspan="4" |2002 | ''प्यार दिवाना होता है'' || पायल खुराणा |- | ''[[मुझसे दोस्ती करोगे!]]'' || पूजा सहानी |- | ''[[साथिया]]''|| डॉ.सुहानी शर्मा सेहगल |- | ''चलो इश्क लडायें'' || सपना |- | rowspan="5" |2003 | ''चलते चलते''|| प्रिया चोप्रा |- | ''चोरी चोरी''|| ख़ुशी मल्होत्रा |- | ''कलकत्ता मेल''|| बुलबुल / रीमा |- | ''[[कल होना हो|कल हो ना हो]]'' || |- | ''एल.ओ.सी. कारगिल''|| हेमा |- | rowspan="3" |2004 | ''युवा'' || शशी बिस्वास |- | ''[[हम तुम]]'' || रहेजा प्रकाश |- | ''[[वीर-झारा]]'' || सानिया सिद्दिकी |- | rowspan="4" |2005 | ''[[ब्लॅक (चित्रपट)|ब्लॅक]]'' || मिशेल मॅकनॅली |- | ''[[बंटी और बबली]]'' || बबली |- | ''पहेली'' || लंचची भंवरलाल |- | ''मंगल पांडे''|| हिरा |- | rowspan="2" |2006 | ''[[कभी अलविदाना कहना]]'' || माया तलवार |- | ''बाबुल''|| मिली कपूर |- | rowspan="4" |2007 | ''[[ता रा रम पम]]''|| राधिका "शोना" शेखर राय बॅनर्जी |- | ''[[लागा चुनरी में दाग]]''|| विभावरी "बेडकी" साहाय्य / नताशा |- | ''सावरिया''|| गुलाब |- | ''[[ॐ शांति ॐ (चित्रपट)|ॐ शांति ॐ]]'' || - |- | rowspan="2" |2008 | ''[[थोडा प्यार थोडा मॅजिक]]'' || गीता |- | ''[[रब ने बना दी जोडी]]'' || |- | rowspan="2" |2009 | ''[[लक बाय चान्स]]'' || गायत्री |- | ''[[दिल बोले हडिप्पा!]]'' || वीरा कौर / वीर प्रताप सिंग |- |2011 | ''[[नो वन किल्ड जेसिका]]'' || मीरा गैटी |- | rowspan="2" |2012 | ''ऐय्या'' || मीनाक्षी देशपांडे |- | ''तलाश'' || रोशनी शेखावत |- |2014 |''मर्दानी'' ||शिवानी शिवाजी रॉय |- | rowspan="2" |2018 |''हिचकी'' ||नैना माथुर |- | ''जीरो'' || |- |2019 | ''मर्दानी 2'' ||शिवानी शिवाजी रॉय |- |2021 | ''बंटी और बबली 2'' ||बबली |- |2023 | ''मिसेज चटर्जी वर्सेस नॉर्वे'' ||देबिका चटर्जी |- | rowspan="2" |2026 |''मर्दानी 3'' ||शिवानी शिवाजी रॉय |- | ''किंग'' ||जाहीर केले जाईल |- |} ==पुरस्कार== *[[फिल्मफेर पुरस्कार]] **[[फिल्मफेर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्तम सहायक अभिनेत्री]] - [[कुछ कुछ होता है]] (१९९९) **[[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेत्री समीक्षक पुरस्कार|सर्वोत्तम अभिनेत्री (समीक्षक)]] - [[साथिया]] (२००३) **[[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्तम अभिनेत्री]] - [[हम तुम]] (२००५) **[[फिल्मफेर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्तम सहायक अभिनेत्री]] - युवा (२००५) **[[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्तम अभिनेत्री]] - ब्लॅक (२००६) **[[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेत्री समीक्षक पुरस्कार|सर्वोत्तम अभिनेत्री (समीक्षक)]] - [[ब्लॅक (चित्रपट)|ब्लॅक]] (२००६) **[[फिल्मफेर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्तम सहायक अभिनेत्री]] -नो वन किल्ड जेसिका (२०१२) {{फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेत्री पुरस्कार}} ==बाह्य दुवे== *{{आय.एम.डी.बी. नाव|0611552}} {{कॉमन्स वर्ग|Rani Mukerji|{{लेखनाव}}}} {{DEFAULTSORT:मुखर्जी राणी}} [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] 6ktdohogr15tcx5vlmwg0yomtl2vunf 0 51315 2704391 2195657 2026-08-22T07:08:20Z Abhijitsathe 4193 2704391 wikitext text/x-wiki '''संभल लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील [[संभल]] भागात स्थित असून येथील दोन [[उत्तर प्रदेश विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[मुरादाबाद जिल्हा|मुरादाबाद जिल्ह्यात]] तर उर्वरित तीन [[संभल जिल्हा]]मध्ये आहेत. == विधानसभा मतदासंघ == लोकसभा मतदारसंघ संभलमध्ये २००९ पासून खालील ५ [[उत्तर प्रदेश विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. {| class="wikitable" ! # ! नाव ! जिल्हा |- |१ | चंदौसी | rowspan=3 | [[संभल जिल्हा|संभल]] |- |२ | असमौली |- |३ | संभल |- |४ | कुंदरकी | rowspan=2 | [[मुरादाबाद जिल्हा|मुरादाबाद]] |- |५ | बिलारी |} == खासदार == {| class="wikitable" !वर्ष !लोकसभा<br>सत्र ![[खासदार]] ! colspan="2" |पक्ष |- | [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] | [[बारावी लोकसभा|बारावी]] | rowspan=2 | [[मुलायमसिंह यादव]] | rowspan=3 bgcolor=#FF3300| | rowspan=3 | [[समाजवादी पक्ष]] |- | [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | [[तेरावी लोकसभा|तेरावी]] |- | [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] | [[चौदावी लोकसभा|चौदावी]] | [[राम गोपाल यादव]] |- | [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | [[पंधरावी लोकसभा|पंधरावी ]] | [[शफिकुर रहमान बर्क]] | bgcolor=#193CB8| | [[बहुजन समाज पक्ष]] |- | [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] | [[सोळावी लोकसभा|सोळावी]] | [[सत्यपाल सिंह सैनी]] | bgcolor=#F4C430| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[सतरावी लोकसभा|सतरावी]] | [[शफिकुर रहमान बर्क]] | rowspan=2 bgcolor=#FF3300| | rowspan=2 | [[समाजवादी पक्ष]] |- | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[अठरावी लोकसभा|अठरावी]] | [[झियाउर रहमान बर्क]] |} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] {{उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:मुरादाबाद जिल्हा]] [[वर्ग:संभल जिल्हा]] b5rt5gtvry39dfsfj11k0dctpbwvvlr 0 56039 2704290 2700400 2026-08-21T17:16:39Z ~2026-45686-74 186537 /* विभाग */ 2704290 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Indian Railway zones.svg|250 px|इवलेसे|ECoR - पूर्व तटीय रेल्वे]] [[चित्र:Visakhapatnam_Railway_Station.JPG|250 px|इवलेसे|[[विशाखापट्टणम रेल्वे स्थानक]]]] '''पूर्व तटीय रेल्वे''' हे [[भारतीय रेल्वे]]च्या १८ क्षेत्रांपैकी एक क्षेत्र आहे. २००३ साली स्थापन झालेल्या पूर्व तटीय रेल्वेचे मुख्यालय [[भुवनेश्वर]]च्या [[भुवनेश्वर रेल्वे स्थानक]] येथे असून संपूर्ण [[ओडिशा]] राज्य तसेच [[छत्तीसगढ]] व [[आंध्र प्रदेश]] राज्यांचा काही भाग पूर्व तटीय रेल्वेच्या अखत्यारीत येतो. ==विभाग== पूर्व तटीय रेल्वेचे तीन विभाग आहेत. *[[संबलपूर]] विभाग *[[खुर्दा रोड]] विभाग *[[रायगडा]] विभाग ==बाह्य दुवे== *[http://www.eastcoastrail.indianrailways.gov.in/ अधिकृत संकेतस्थळ] {{भारतीय रेल्वे}} [[वर्ग:भारतीय रेल्वेचे विभाग]] [[वर्ग:ओडिशामधील रेल्वे वाहतूक]] [[वर्ग:छत्तीसगढमधील रेल्वे वाहतूक]] [[वर्ग:आंध्र प्रदेशमधील रेल्वे वाहतूक]] [[वर्ग:पूर्व तटीय रेल्वे]] busyfouz0316699thxdq8e745evwuj2 0 57090 2704380 2060453 2026-08-22T06:24:09Z ~2026-45722-86 186548 /* चैत्र महिन्यातील सण, यात्रा, जयंत्या, पुण्यतिथ्या */ 2704380 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Gudi Padwa Gudi.PNG|इवलेसे|उजवे|उभारलेली गुढी]] '''{{लेखनाव}}''' हा हिदू पंचांगातल्या शालिवाहन शकानुसार, तसेच भारतीय सौर राष्ट्रीय [[पंचांग|पंचांगानुसार]] वर्षाचा पहिला महिना आहे. हिंदू पंचागानुसार हा महिना चैत्र प्रतिपदेला (गुढी पाडव्याला) सुरू होतो. पौर्णिमान्त पंचांगात हा १५ दिवस आधीच सुरू होतो. भारतीय राष्ट्रीय पंचांगाप्रमाणे २२ किंवा (इसवी सनाच्या लीप वर्षाची) २१ मार्च ही त्या महिन्याची पहिली तारीख असते. चैत्र महिना हा ग्रेगोरियन कॅलेंडरच्या मार्च आणि एप्रिल महिन्यांत येतो. सूर्य जेव्हा मेष राशीमध्ये प्रवेश करतो, त्या वेळी [[भारतीय सौर दिनदर्शिका|भारतीय सौर]] चैत्र महिना सुरू होतो. हिंदू पंचांगाप्रमाणे सूर्य मीन राशीत असताना चैत्र महिना सुरू होतो, आणि तो सूर्याच्या मेष राशीच्या प्रवेशानंतर काही दिवसांनी संपतो. चैत्र महिन्यात [[वसंत]] ऋतूची सुरुवात होते. (ऋतूंचे नेमके महिने कोणते त्यावर विविध मते आहेत. काहींच्या मते वसंत ऋतू माघ किंवा फाल्गुन महिन्यात सुरू होतो). पण काही असले तरी चैत्र महिन्यात वसंत ऋतू असतो. पौर्णिमान्त पंचांगानुसार फाल्गुन महिन्यानंतर चैत्रातला कृष्ण पक्ष येत असला, तरी त्या महिन्यात नववर्ष सुरू होत नाही. त्यांचे नवीन शकसंवत्सर हे चैत्र शुद्ध प्रतिपदेला, गुढी पाडव्याच्या दिवशीच सुरू होते. जर चैत्राचा महिना अधिकमास असेल तर वर्षारंभ पाडव्याच्याही एक महिना आधी होतो. त्यादिवशी शकाचा अनुक्रमांक एकाने वाढतो. पौर्णिमान्त आणि अमावास्यान्त्य ह्या दोन्ही प्रकारांत अधिक मासाचे दोन्ही पक्ष एकाच कालावधीत येतात. मात्र, चैत्र महिना हा अधिक मास असण्याचे प्रसंग फार थोडे आहेत. उदा० इसवी सनाच्या १९०१ सालापासून ते २०५० सालापर्यंत सन १९४५, १९६४ आणि २०२९ ह्या तीनच वर्षी अधिक चैत्र होता.. गुढी पाडवा, उगादी आदी सण निज चैत्राच्या पहिल्या दिवशी असतात, अधिक महिन्यात सण नसतात. == चैत्र महिन्यातील सण, यात्रा, जयंत्या, पुण्यतिथ्या== * चैत्र शुद्ध प्रतिपदा ** [[गुढीपाडवा]] ** [[चेटीचंड]] (चैत्री चंद्र) ** चैत्र नवरात्रारंभ ** कृष्णाजी महाराज यात्रा, सावंगा (अमरावती) ** [[गौतम महर्षी|गौतम ऋषी]] जयंती ** भगवान झुलेलाल जयंती ** दादा ठणठणपाळ आनंद महोत्सव ** निंबादेवीची यात्रा, निंबोळा ([[बुलढाणा]]) ** बाबाजी महाराज पुण्यतिथी, लोधीखेडा ([[छिंदवाडा]]) ** [[महालक्ष्मी मंदिर (मुंबई)|महालक्ष्मी]] पालखी यात्रा (मुंबई) ** माधवनाथ महाराज जन्मोत्सव, चित्रकूट-इंदूर ** [[संभाजी महाराज]] पुण्यतिथी ** सीतारामबाबा उंडेगावकर जन्मोत्सव, उंडेगाव-परांडा ([[धाराशिव]]) ** [[केशव बळीराम हेडगेवार]] जयंती * चैत्र शुद्ध द्वितीया ** अक्कलकोट महाराज प्रकट दिन ** सिंधारा दोज ** हरिहर महाराज (त्याडी) पुण्यतिथी, अमरावती * चैत्र शुद्ध तृतीया-(गण)गौरी तृतीया; मत्स्य जयंती; सौभाग्यसुंदरी व्रत; * चैत्र शुद्ध चतुर्थी : ** [[गुरू अंगददेव]] पुण्यतिथी ** गोमाजी महाराज यात्रा, नागझरी-[[बुलढाणा जिल्हा]] * चैत्र शुद्ध पंचमी ** गुहराज निषाद जयंती ** [[गुरू गोविंदसिंह]] पुण्यतिथी ** जगदंबा यात्रा, आष्टा (नांदेड) ** जगदंबा यात्रा, गोडेगाव (श्रीरामपूर) ** पहाडसिंग महाराज पुण्यतिथी, [[खामगाव तालुका|खामगाव]] ([[बुलढाणा]]) ** पहाडसिंग महाराज पुण्यतिथी, पारखेड ([[बुलढाणा]]) ** पुंडलिकबाबा जयंती, मूर्तिजापूर (अकोला) ** मीना अवतार (मीना समाज) ** राम राज्योत्सव ** श्री पंचमी ** श्री लक्ष्मी पंचमी ** सटरफटर महाराज पुण्यतिथी, धालेवाडी, पुरंदर (पुणे) * चैत्र शुद्ध अष्टमी ** [[सम्राट अशोक]] जयंती ** अशोकाष्टमी ** साईबाबा महोत्सव प्रारंभ (शिर्डी) * चैत्र शुद्ध नवमी ** अवधिया दिवस ** चैत्री नवरात्र समाप्ती ** [[रामनवमी]] ** [[स्वामीनारायण]] जयंती * चैत्र शुद्ध दशमी ** जवारे विसर्जन ** शिर्डी साईबाबा उत्सव समाप्ती * चैत्र शुद्ध एकादशी ** [[चैत्र शुद्ध एकादशी|कामदा एकादशी]] ** चैत्री यात्रा (पंढरपूर) ** भाऊ महाराज साल्पेकर पुण्यतिथी (नागपूर) ** शंभूमहादेव यात्रा ([[शिखर शिंगणापूर]]) ** साधू महाराज पुण्यतिथी, उमरखेड (पुसद) * चैत्र शुद्ध द्वादशी ** मदन द्वादशी * चैत्र शुद्ध त्रयोदशी ** [[चैत्र शुद्ध त्रयोदशी]] ** आसरादेवी यात्रा, दोनद खुर्द (अकोला) ** [[महावीर जयंती]] * चैत्र शुद्ध चतुर्दशी ** दानक चतुर्दशी * चैत्र पौर्णिमा ** व्रत पौर्णिमा ** शिरकाईदेवी यात्रा (शिरकोली, पुणे जिल्हा). कोल्हापूर जिल्ह्यातील तारदळ गावी शिरकाई देवीची यात्रा माघ महिन्यातल्या वद्य चतुर्दशीला असते. ** [[हनुमान जयंती]] ** हाटकेश्वर जयंती * चैत्र वद्य द्वितीया ** आसों दोज ** खरमास समाप्ती ** [[श्रीधर स्वामी]] पुण्यतिथी * चैत्र वद्य तृतीया ** विशू * चैत्र वद्य पंचमी ** [[गुरू तेग बहादुर]] जयंती * वैशाख वद्य सप्तमी ** [[गुरू अर्जुनदेव]] जयंती * चैत्र वद्य एकादशी ** [[चैत्र कृष्ण एकादशी]] * चैत्र वद्य द्वादशी ** सेन जयंती (सेन समाज) * [[चैत्र अमावास्या]] ** सतुवाई अमावास्या ==चैत्र महिन्यातली विशिष्ट व्रते== ===अजादान=== अजा= [[शेळी]]. चैत्र मासी कोणत्याही शुभ दिवसापासून तीन दिवस नक्त (पाणी न वापरता शिजवलेले अन्न) भोजन करतात. दुधाने भिजवलेल्या तांदळाच्या पिठाची भाकरी हे भोज्य अन्न समजतात. भोजनापूर्वी चंदनाने पार्वतीची दशभुज प्रतिमा रेखतात. ज्वालामुखी या नावाने तिची पूजा करतात. तिसऱ्या दिवशी पाच दुधाळ शेळ्या ब्राह्मणास दान देतात. दानाचे फल-मोक्ष. ===आनंदव्रत=== या व्रतात अयाचित जलदान करावयाचे असते. व्रतावधी चैत्रादी चार महिने. व्रताच्या अंती अन्न, वस्त्र, तिलपात्र व सुवर्ण यांचे दान करावयाचे असते. फल-ब्रह्मलोकाची प्राप्ती व कल्पान्ती राजपद. ===तिथिपूजन=== प्रतिपदादी प्रत्येक तिथीला तिथिस्वामीची पूजा करून हे व्रत केले जाते. त्याचे विधिविधान असे- प्रातःस्नान उरकून वेदीवर अथवा चौरंगावर लाल वस्त्र पसरून त्यावर अक्षतांचे अष्टदल काढतात. ज्या दिवशी जी तिथी असेल त्या दिवशी त्या तिथीच्या स्वामीची सुवर्णमूर्ती अष्टदलाच्या मध्यभागी स्थापन स्थापन करून तिची पूजा करतात. निरनिराळ्या तिथींचे स्वामी पुढीलप्रमाणे आहेत : [[प्रतिपदा]]-[[अग्नी (देवता)|अग्नी]]; [[द्वितीया]]-[[ब्रह्मदेव]]; [[तृतीया]]-[[गौरी]]; [[चतुर्थी]]-[[गणपती]]; [[पंचमी]]-[[साप]]; [[षष्ठी]]-[[कार्तिकेय]]; [[सप्तमी]]-[[सूर्य]]; [[अष्टमी]]-[[शिव]] (भैरव); [[नवमी]]-[[दुर्गा]]; [[दशमी]]-अन्तक ([[यम]]); [[एकादशी]]-विश्‍वेदेवा; [[द्वादशी]]-हरी ([[विष्णु]]); [[त्रयोदशी]]-[[कामदेव]]; [[चतुर्दशी]]-[[शिव]]; [[पौर्णिमा]]-[[चंद्र]]; [[अमावास्या]]-[[पितर]]. या तिथिस्वामींचे पूजन त्या त्या तिथीला करतात, म्हणजे हर्ष, उत्साह आणि आरोग्य यांची अभिवृद्धी होते, अशी मान्यता आहे. ==चैत्रगीते== चैत्र हा कवींचा आवडता महिना आहे. चैत्रावर अनेक कवींनी कविता/गीते लिहिली आहेत. त्यांपैकी काही ही : * नटली चैत्राची नवलाई (चित्रपटगीत, चित्रपट : पहिली मंगळागौर (१९४२); कवी : बाबुराव गोखले; अभिनेत्री आणि गायिका : [[लता मंगेशकर]], [[स्नेहप्रभा प्रधान]]; संगीत : [[दादा चांदेकर]]) * भारती सृष्टीचे सौंदर्य खेळे, दावित सतत रूप आगळे | वसंत वनात जनात हसे, सृष्टीदेवी जणु नाचे उल्हासे | गातात संगीत पृथ्वीचे भाट, चैत्र वैशाखाचा ऐसा हा थाट (चित्रगीत, चित्रपट : कुंकू; कवी : [[शांताराम आठवले]]; गायिका : [[वासंती]]; संगीत : [[केशवराव भोळे]]; राग : [[राग देस|देस]]) {{भारतीय दिनदर्शिका महिना|चैत्र|फाल्गुन|वैशाख}} {{भारतीय महिने}} {{विस्तार}} {{साचा:हिंदू कालमापन}} [[वर्ग:हिंदू कालमापन]] [[वर्ग:हिंदू पंचांग]] [[वर्ग:ज्योतिष]] [[वर्ग:चैत्र महिना|*]] nb5agh76fhx6d1e7a31570tm6lvamvs 0 57099 2704381 2067767 2026-08-22T06:27:29Z ~2026-45722-86 186548 /* माघ महिन्यातील संण आणि उत्सव */ 2704381 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|माघ (कवी)}} '''{{लेखनाव}}''' हा एक भारतीय राष्ट्रीय [[पंचांग|पंचांगानुसार]] वर्षातील अकरावा महिना आहे. हा महिना ३० दिवसांचा असतो. तो २१ जानेवारीला सुरू होतो आणि फेब्रुवारी १९ रोजी संपतो. माघ महिना हा ग्रेगोरियन कॅलेंडरच्या जानेवारी आणि फेब्रुवारी महिन्यांत येतो. माघ हा हिंदू पंचागानुसारही वर्षातला अकरावा महिना आहे. ’अमावास्यान्त’ पद्धतीनुसार माघ महिना माघ शुक्ल प्रतिपदेला सुरू होतो आणि माघ अमावास्येला संपतो. पौर्णिमान्त पद्धतीनुसार हा महिना १५ दिवस आधी सुरू होतो आणि १५ दिवस आधी म्हणजे पौर्णिमेला संपतो. म्हणजे जेव्हा अमावास्यान्त पद्धतीची कार्तिक वद्य प्रतिपदा असते, तेव्हा पौर्णिमान्त पद्धतीची माघ वद्य प्रतिपदा असते. दोन्ही पद्धतींतला शुक्लपक्ष एकच असतो. ==माघ महिन्यातील संण आणि उत्सव== * माघ शुद्ध प्रतिपदा : कलावतीदेवी पुण्यतिथी ([[बेळगांव]]); श्रीचिंतामणी यात्रा (कळंब-[[यवतमाळ]]) * माघ शुद्ध द्वितीया : धर्मनाथ बीजोत्सव (धामोरी, ब्रह्मगड, सोनेवाडी -[[कोपरगाव तालुका]]) * माघ शुद्ध तृतीया : जागजई (यवतमाळ) येथील झेबूजीमहाराज पुण्यतिथी यात्रा; [[मार्कंडेय]] जयंती. * माघ शुद्ध चतुर्थी : तिलकुंद चतुर्थी; वरद चतुर्थी,; गणेश जयंती; राऊळ महाराज पुण्यतिथी पालखी यात्रा ([[मोरगाव]]) * माघ शुद्ध पंचमी : वसंत पंचमी; शांतादुर्गा रथोत्सव; गणेश महाराज पुण्यतितिथी ([[पणजी]]); सखाराम महाराज पुण्यतिथी (इलोरा-[[बुलढाणा]]); विठ्ठल रखुमाई यात्रा (धोपेवाडा-नागपूर); मन्मथस्वामी जन्मोत्सव (कपिलधार-बीड), * [[संत तुकाराम|संत तुकाराम महाराजांचा]] जन्मदिवस * माघ शुद्ध षष्ठी : मारोतराव मार्लेगावकर पुण्यतिथी (नागापूर- नांदेड) * माघ शुद्ध सप्तमी : [[रथसप्तमी]]; [[नर्मदा जयंती]]; नानाजी महाराज दहीहंडी यात्रा (कापशी-वर्धा); कश्यपाचार्य जयंती ([[राजगुरुनगर]]-पुणे) * माघ शुद्ध अष्टमी : भीमाष्टमी; बेंडोजीबाबा यात्रा (घुईखेड-अमरावती); भगवती येवलेकरस्वामी पुण्यतिथी (कोपरगाव) * माघ शुद्ध नवमी : मधुसूदन महाराज पुण्यतिथी (सोनगीर-धुळे) * माघ शुद्ध दशमी : भक्त पुंडलिक उत्सव (पंढरपूर); [[संत तुकाराम ]]महाराज अनुग्रह दिन : या दिवसापासून सुरू होणाऱ्या सप्ताहात भंडारा डोंगरावर कीर्तनादी कार्यक्रम होतात. * माघ वद्य अष्टमी : जानकी जयंती; सीता प्रकट-दिन.. * माघ वद्य नवमी : रामदास जयंती- दास नवमी. * माघ वद्य एकादशी : [[माघ कृष्ण एकादशी|विजया एकादशी]] * माघ वद्य त्रयोदशी : [[महाशिवरात्री]] {{भारतीय दिनदर्शिका महिना|माघ|पौष|फाल्गुन}} {{विस्तार}} {{भारतीय महिने}} {{साचा:हिंदू कालमापन}} [[वर्ग:हिंदू कालमापन]] [[वर्ग:हिंदू पंचांग]] [[वर्ग:ज्योतिष]] [[वर्ग:माघ महिना|*]] 2aaby9fky9hni7zfqbvlozxmsfftgrv 2704382 2704381 2026-08-22T06:28:45Z ~2026-45722-86 186548 /* */ 2704382 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|माघ (कवी)}} '''{{लेखनाव}}''' हा एक भारतीय राष्ट्रीय [[पंचांग|पंचांगानुसार]] वर्षातील अकरावा महिना आहे. हा महिना ३० दिवसांचा असतो. तो २१ जानेवारीला सुरू होतो आणि फेब्रुवारी १९ रोजी संपतो. माघ महिना हा ग्रेगोरियन कॅलेंडरच्या [[जानेवारी महिना|जानेवारी]] आणि [[फेब्रुवारी महिना|फेब्रुवारी]] महिन्यांत येतो. माघ हा हिंदू पंचागानुसारही वर्षातला अकरावा महिना आहे. ’अमावास्यान्त’ पद्धतीनुसार माघ महिना [[माघ शुद्ध प्रतिपदा|माघ शुक्ल प्रतिपदेला]] सुरू होतो आणि माघ अमावास्येला संपतो. पौर्णिमान्त पद्धतीनुसार हा महिना १५ दिवस आधी सुरू होतो आणि १५ दिवस आधी म्हणजे पौर्णिमेला संपतो. म्हणजे जेव्हा अमावास्यान्त पद्धतीची कार्तिक वद्य प्रतिपदा असते, तेव्हा पौर्णिमान्त पद्धतीची माघ वद्य प्रतिपदा असते. दोन्ही पद्धतींतला [[शुक्ल पक्ष]] एकच असतो. ==माघ महिन्यातील संण आणि उत्सव== * माघ शुद्ध प्रतिपदा : कलावतीदेवी पुण्यतिथी ([[बेळगांव]]); श्रीचिंतामणी यात्रा (कळंब-[[यवतमाळ]]) * माघ शुद्ध द्वितीया : धर्मनाथ बीजोत्सव (धामोरी, ब्रह्मगड, सोनेवाडी -[[कोपरगाव तालुका]]) * माघ शुद्ध तृतीया : जागजई (यवतमाळ) येथील झेबूजीमहाराज पुण्यतिथी यात्रा; [[मार्कंडेय]] जयंती. * माघ शुद्ध चतुर्थी : तिलकुंद चतुर्थी; वरद चतुर्थी,; गणेश जयंती; राऊळ महाराज पुण्यतिथी पालखी यात्रा ([[मोरगाव]]) * माघ शुद्ध पंचमी : वसंत पंचमी; शांतादुर्गा रथोत्सव; गणेश महाराज पुण्यतितिथी ([[पणजी]]); सखाराम महाराज पुण्यतिथी (इलोरा-[[बुलढाणा]]); विठ्ठल रखुमाई यात्रा (धोपेवाडा-नागपूर); मन्मथस्वामी जन्मोत्सव (कपिलधार-बीड), * [[संत तुकाराम|संत तुकाराम महाराजांचा]] जन्मदिवस * माघ शुद्ध षष्ठी : मारोतराव मार्लेगावकर पुण्यतिथी (नागापूर- नांदेड) * माघ शुद्ध सप्तमी : [[रथसप्तमी]]; [[नर्मदा जयंती]]; नानाजी महाराज दहीहंडी यात्रा (कापशी-वर्धा); कश्यपाचार्य जयंती ([[राजगुरुनगर]]-पुणे) * माघ शुद्ध अष्टमी : भीमाष्टमी; बेंडोजीबाबा यात्रा (घुईखेड-अमरावती); भगवती येवलेकरस्वामी पुण्यतिथी (कोपरगाव) * माघ शुद्ध नवमी : मधुसूदन महाराज पुण्यतिथी (सोनगीर-धुळे) * माघ शुद्ध दशमी : भक्त पुंडलिक उत्सव (पंढरपूर); [[संत तुकाराम ]]महाराज अनुग्रह दिन : या दिवसापासून सुरू होणाऱ्या सप्ताहात भंडारा डोंगरावर कीर्तनादी कार्यक्रम होतात. * माघ वद्य अष्टमी : जानकी जयंती; सीता प्रकट-दिन.. * माघ वद्य नवमी : रामदास जयंती- दास नवमी. * माघ वद्य एकादशी : [[माघ कृष्ण एकादशी|विजया एकादशी]] * माघ वद्य त्रयोदशी : [[महाशिवरात्री]] {{भारतीय दिनदर्शिका महिना|माघ|पौष|फाल्गुन}} {{विस्तार}} {{भारतीय महिने}} {{साचा:हिंदू कालमापन}} [[वर्ग:हिंदू कालमापन]] [[वर्ग:हिंदू पंचांग]] [[वर्ग:ज्योतिष]] [[वर्ग:माघ महिना|*]] 4opc0pc90tvpbe7r5tmzqdih2g856as 0 58079 2704266 2442736 2026-08-21T15:49:50Z ~2026-45562-66 186514 /* */ 2704266 wikitext text/x-wiki {{इतरउपयोग४||राज्यानुसार महामार्गांची यादी|भारतातील राष्ट्रीय महामार्गांची यादी (राज्यानुसार)}} महामार्ग क्रमांकानुसार भारतातील [[राष्ट्रीय महामार्ग|राष्ट्रीय महामार्गांची]] यादी खालीलप्रमाणे आहे. == यादी == {| class="wikitable sortable" |- !रा.म. क्रमांक !मार्ग !राज्यातील लांबी (किमी) !एकूण लांबी (किमी) |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग १|१]] |[[दिल्ली]] - [[अंबाला]] - [[जालंधर]] - [[लुधियाना]] - [[अमृतसर]] - भारत-पाकिस्तान सीमेपर्यंत |[[दिल्ली]] (२२), [[हरियाणा]] (१८०), [[पंजाब]] (२५४) |४५६ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग १ ए|१-ए]] |[[जालंधर]] - [[माधोपूर]] - [[जम्मू]] - [[बनिहाल]] - [[श्रीनगर]] - [[बारामुल्ला]] - [[उरी|उरी]] |[[पंजाब]] (१०८), [[हिमाचल प्रदेश]] (१४), [[जम्मू आणि काश्मीर]] (५४१) |६६३ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग १ बी|१-बी]] |[[बातोत]] - [[दोडा]] - [[किश्तवाड]] - [[सिमथानपास]] - [[खानाबल]] |[[जम्मू आणि काश्मीर]] (२७४) |२७४ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग १ सी|१-सी]] |[[डोमेल]] - [[कटरा, जम्मू आणि काश्मीर|कटरा]] |[[जम्मू आणि काश्मीर]] (८) |८ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग १ डी|१-डी]] |[[श्रीनगर]] - [[कारगील]] - [[लेह]] |[[जम्मू आणि काश्मीर]] (४२२) |४२२ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २|२]] |[[दिल्ली]] - [[मथुरा]] - [[आग्रा]] - [[कानपूर]] - [[अलाहाबाद]] - [[वाराणसी]] - [[मोहानिया]] - [[बढी, हझारीबाग|बढी]] - [[पालसित]] - [[बैद्यबती]] - [[बरा, पश्चिम बंगाल|बरा]] - [[कोलकाता]] |[[दिल्ली]] (१२), [[हरियाणा]] (७४), [[उत्तर प्रदेश]] (७५२), [[बिहार]] (२०२), [[झारखंड]] (१९०), [[पश्चिम बंगाल]] (२३५) |१४६५ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २ ए|२-ए]] |[[सिकंद्रा]] - [[भोगनीपूर]] |[[उत्तर प्रदेश]] (२५) |२५ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ३|३]] |[[आग्रा]] - [[ग्वाल्हेर]] - [[शिवपुरी]] - [[इंदूर]] - [[धुळे]] - [[नाशिक]] - [[ठाणे]] - [[मुंबई]] |[[उत्तर प्रदेश]] (२६), [[राजस्थान]] (३२), [[मध्य प्रदेश]] (७१२), [[महाराष्ट्र]] (३९१) |११६१ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ४|४]] |[[ठाणे]] जवळील [[राष्ट्रीय महामार्ग ३|रा.म.३]]शी झालेल्या तिठ्यापासून - [[पुणे]] -[[कोल्हापूर]]- [[बेळगांव]] - [[हुबळी]] - [[बंगळूर]] - [[कोलार]] - [[चित्तूर]] - [[राणीपेठ]] - [[चेन्नई]] |[[महाराष्ट्र]] (३७१), [[कर्नाटक]] (६५८), [[आंध्र प्रदेश]] (८३), [[तमिळनाडू]] (१२३) |१२३५ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ४ ए|४-ए]] |[[बेळगांव]] - [[अनमोड]] - [[फोंडा]] - [[पणजी]] |[[कर्नाटक]] (८२), [[गोवा]] (७१) |१५३ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ४ बी|४-बी]] |[[पनवेल]] - [[कळंबोली]] - [[पळसप]] |[[महाराष्ट्र]] (२७) |२७ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ५|५]] | [[बहारागोरा]] जवळील [[राष्ट्रीय महामार्ग ६|रा.म.६]]शी झालेल्या तिठ्यापासून - [[कटक]] - [[भुवनेश्वर]] - [[विशाखापट्टणम]] - [[विजयवाडा]] - [[गुंटुर]] - [[नेल्लोर]] - [[चेन्नई]] |[[ओडिशा|ओडिशा]] (४८८), [[आंध्र प्रदेश]] (१०००), [[तमिळनाडू]] (४५) |१५३३ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ५ ए|५-ए]] | [[हरिदासपूर]] जवळील [[राष्ट्रीय महामार्ग ५|रा.म.५]]शी झालेल्या तिठ्यापासून - [[पारादीप]] बंदर |[[ओडिशा|ओरिसा]](७७) |७७ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ६|६]] |[[हजीरा]] - [[धुळे]] - [[नागपूर]] - [[रायपूर]] - [[संबलपूर]] - [[बहारागोरा]] - [[कोलकाता]] |[[महाराष्ट्र]] (८१३), [[छत्तीसगड]] (३१४), [[ओडिशा|ओरिसा]] (४६२), [[झारखंड]] (२२), [[पश्चिम बंगाल]] (१६१), [[गुजरात]] (१७७) |१९४९ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ७|७]] |[[वाराणसी]] - [[मंगावान]] - [[रीवा|रेवा]] - [[जबलपूर]] - [[लखनादौन]] - [[नागपूर]] - [[हैदराबाद]] - [[कुर्नूल]] - [[बंगळूर]] - [[होसूर]] - [[कृष्णगिरी]] - [[धर्मपुरी]] - [[सेलम, तमिळनाडू|सेलम]] - [[नमक्कळ]] - [[करूर]] - [[दिंडीगुल]] - [[मदुरै]] - [[विरुधुनगर]] - [[तिरुनलवेली]] - [[कन्याकुमारी]] |[[उत्तर प्रदेश]] (१२८), [[मध्य प्रदेश]] (५०४), [[महाराष्ट्र]] (२३२), [[आंध्र प्रदेश]] (७५३), [[कर्नाटक]] (१२५), [[तमिळनाडू]] (६२७) |२३६९ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ७ ए|७-ए]] |[[तिरुनलवेली]] - [[तूतुकुडी]] (तुतीकोरीन) |[[तमिळनाडू]] (५१) |५१ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ८|८]] |[[दिल्ली]] - [[जयपूर]] - [[अजमेर]] - [[उदयपूर]] - [[अमदाबाद|अमदावाद]] - [[बडोदा]] - [[मुंबई]] |[[दिल्ली]] (१३), [[हरियाणा]] (१०१), [[राजस्थान]] (६८८), [[गुजरात]] (४९८), [[महाराष्ट्र]] (१२८) |१४२८ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ८ ए|८-ए]] |[[अहमदाबाद]] - [[लिंबडी]] - [[मोरबी]] - [[कांडला]] - [[मांडवी, गुजरात|मांडवी]] |[[गुजरात]] (४७३) |४७३ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ८ बी|८-बी]] |[[बामणबोर]] - [[राजकोट]] - [[पोरबंदर]] |[[गुजरात]] (२०६) |२०६ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ८ सी|८-सी]] |[[चिळोदा]] - [[गांधीनगर]] - [[सरखेज]] |[[गुजरात]] (४६) |४६ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ८ डी|८-डी]] |[[जेतपूर]] - [[सोमनाथ]] |[[गुजरात]] (१२७) |१२७ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ८ ई|८-ई]] |[[सोमनाथ]] - [[भावनगर]] |[[गुजरात]] (२२०) |२२० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ९|९]] |[[पुणे]] - [[सोलापूर]] - [[हैदराबाद]] - [[विजयवाडा]] - [[मछलीपट्टणम]] |[[महाराष्ट्र]] (३३६), [[कर्नाटक]] (७५), [[आंध्र प्रदेश]] (४३०) |८४१ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग १०|१०]] |[[दिल्ली]] - [[फाजिल्का]] - पाकिस्तान सीमेपर्यंत |[[दिल्ली]] (१८), [[हरियाणा]] (३१३), [[पंजाब]] (७२) |४०३ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ११|११]] |[[आग्रा]] - [[जयपूर]] - [[बिकानेर]] |[[उत्तर प्रदेश]] (५१), [[राजस्थान]] (५३१) |५८२ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ११ ए|११-ए]] |[[मनोहरपूर]] - [[दौसा]] - [[लाटसोट]] - [[कोथुम]] |[[राजस्थान]] (१४५) |१४५ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ११ बी|११-बी]] |[[लालसोट]] - [[करौली]]करौली - [[धोलपूर]]धोलपूर |[[राजस्थान]] (१८०) |१८० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग १२|१२]] |[[जबलपूर]] - [[भोपाळ]] - [[खिलचीपूर]] - [[अकलेरा]] - [[झालावाड]] - [[कोटा]] - [[बुंदी, राजस्थान|बुंदी]] - [[देवली]] - [[टोंक, राजस्थान|टोंक]] - [[जयपूर]] |[[मध्य प्रदेश]] (४९०), [[राजस्थान]] (४००) |८९० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग १२ ए|१२-ए]] |[[जबलपूर]] - [[मंडला]] - [[चिलपी]] - [[सिमगा]] ([[रायपूर]] जवळ) - [[झांशी]] |[[मध्य प्रदेश]] (१५२), [[छत्तीसगढ]] (१२८), [[उत्तर प्रदेश]] (५५) |३३३ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग १३|१३]] |[[सोलापूर]] - [[चित्रदुर्ग]] - [[शिमोगा]] - [[मंगळूर]] |[[महाराष्ट्र]] (४३), [[कर्नाटक]] (६४८) |६९१ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग १४|१४]] |[[बियावाड]] - [[सिरोही]] - [[राधनपूर]] |[[राजस्थान]] (३१०), [[गुजरात]] (१४०) |४५० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग १५|१५]] |[[पठाणकोट]] - [[अमृतसर]] - [[भटिंडा]] - [[गंगानगर]] - [[बिकानेर]] - [[जेसलमेर]] - [[बारमेर]] - [[समखियाळी]] |[[पंजाब]] (३५०), [[राजस्थान]] (९०६), [[गुजरात]] (२७०) |१५२६ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग १६|१६]] |[[निझामाबाद]] - [[मंचेरियल]] - [[भोपालपटनम]] - [[जगदलपूर]] |[[आंध्र प्रदेश]] (२२०), [[महाराष्ट्र]] (३०), [[छत्तीसगढ]] (२१०) |४६० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग १७|१७]] |[[पनवेल]] - [[महाड]] - [[पणजी]] - [[कारवार|करवार]] - [[उडुपी]] - [[सुरत्कल]] - [[मंगळूर]] - [[कण्णुर|कण्णूर]] - [[कोळिकोड]] - [[फेरोख]] - [[पुडू]] - [[पोन्नानी]] - [[चौघाट]] - [[कण्णुर|कण्णूर]] - [[एटापल्ली]]जवळच्या [[राष्ट्रीय महामार्ग ४७|रा.म.४७]]शी झालेल्या तिठ्यापर्यंत. |[[महाराष्ट्र]] (४८२), [[गोवा]] (१३९), [[कर्नाटक]] (२८०), [[केरळ]] (३६८) |१२६९ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग १७ ए|१७-ए]] | [[कोर्टलाम]]जवळील [[राष्ट्रीय महामार्ग १७|रा.म.१७]]शी झालेल्या तिठ्यापासून - [[मडगांव]] |[[गोवा]] (१९) |१९ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग १७ बी|१७-बी]] |[[फोंडा]] - [[वेर्णा]] - [[वास्को दा गामा, गोवा|वास्को दा गामा]] |[[गोवा]] (४०) |४० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग १८|१८]] |[[कुर्नूल]]जवळच्या [[राष्ट्रीय महामार्ग ७|रा.म.७]]शी झालेल्या तिठ्यापासून - [[नंद्याल]] - [[कडप्पा]] - [[चित्तूर]] जवळच्या [[राष्ट्रीय महामार्ग ४|रा.म.४]]शी झालेल्या तिठ्यापर्यंत. |[[आंध्र प्रदेश]] (३६९) |३६९ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग १९|१९]] |[[गाझीपूर]] - [[बलिया]] - [[पाटणा]] |[[बिहार]] (१२०), [[उत्तर प्रदेश]] (१२०) |२४० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २०|२०]] |[[पठाणकोट]] - [[मंडी, हिमाचल प्रदेश|मंडी]] |[[पंजाब]] (१०), [[हिमाचल प्रदेश]] (२१०) |२२० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २१|२१]] |[[चंदीगढ]]जवळच्या [[राष्ट्रीय महामार्ग २२|रा.म.२२]]शी झालेल्या तिठ्यापासून - [[रोपर]] - [[बिलासपूर (हिमाचल प्रदेश)|बिलासपूर]] - [[मंडी, हिमाचल प्रदेश|मंडी]] - [[कुलू]] - [[मनाली(हिमाचल प्रदेश)|मनाली]] | [[चंदीगढ]] (२४), [[पंजाब]] (६७), [[हिमाचल प्रदेश]] (२३२) |३२३ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २१ ए|२१-ए]] |[[पिंजोर]] - [[नालागढ]] - [[स्वरघाट]] |[[हरियाणा]] (१६), [[हिमाचल प्रदेश]] (४९) |६५ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २२|२२]] |[[अंबाला]] - [[कालका, हिमाचल प्रदेश|कालका]] - [[सिमला]] - [[नरकंदा]] - [[रामपूर, हिमाचल प्रदेश|रामपूर]] - भारत-[[चीन]] सीमेवर [[शिपकिला]]पर्यंत. |[[हरियाणा]] (३०), [[पंजाब]] (३१), [[हिमाचल प्रदेश]] (३९८) |४५९ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २३|२३]] |[[चास]] - [[रांची]] - [[रुरकेला]] - [[तालचेर]] - [[राष्ट्रीय महामार्ग ४२|रा.म.४२]]शी झालेल्या तिठ्यापर्यंत. |[[झारखंड]] (२५०), [[ओडिशा|ओरिसा]] (२०९) |४५९ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २४|२४]] |[[दिल्ली]] - [[मोरादाबाद]] - [[बरैली|बरेली]] - [[लखनौ]] |[[दिल्ली]] (७), [[उत्तर प्रदेश]] (४३१) |४३८ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २४ ए|२४-ए]] |[[बक्षी का तालाब]] - [[चेनहाट]]([[राष्ट्रीय महामार्ग २८ (भारत)|राष्ट्रीय महामार्ग २८]]) |[[उत्तर प्रदेश]] (१७) |१७ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २५|२५]] |[[लखनौ]] - [[कानपूर]] - [[झाशी]] - [[शिवपुरी]] |[[उत्तर प्रदेश]] (२७०), [[मध्य प्रदेश]] (८२) |३५२ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २५ ए|२५-ए]] |[[लखनौ]]पासून १९ किमीवरील [[राष्ट्रीय महामार्ग २५|रा.म.२५]]च्या तिठ्यापासून - [[बक्षी का तालाब]] |[[उत्तर प्रदेश]] (३१) |३१ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २६|२६]] |[[झाशी]] - [[लखनादौन]] |[[उत्तर प्रदेश]] (१२८), [[मध्य प्रदेश]] (२६८) |३९६ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २७|२७]] |[[अलाहाबाद]] - [[मंगवान]] |[[उत्तर प्रदेश]] (४३), [[मध्य प्रदेश]] (५०) |९३ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २८|२८]] | [[बरौनी]]जवळच्या [[राष्ट्रीय महामार्ग ३१|रा.म.३१]]शी झालेल्या तिठ्यापासून - [[मुझफ्फरपूर]] - [[पिपरा कोठी]] - [[कोठी, उत्तर प्रदेश|कोठी]] - [[गोरखपूर]] - [[लखनौ]] |[[बिहार]] (२५९), [[उत्तर प्रदेश]] (३११) |५७० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २८ ए|२८-ए]] |[[पिपरा]]जवळच्या [[राष्ट्रीय महामार्ग २८|रा.म.२८]]शी झालेल्या तिठ्यापासून - [[कोठी, उत्तर प्रदेश|कोठी]] - [[सगौली]] - [[रक्झॉल]] - [[नेपाळ]]च्या सीमेपर्यंत |[[बिहार]] (६८) |६८ |- | [[राष्ट्रीय महामार्ग २८ बी|२८-बी]] | [[चपवा]] - [[बेट्टिया]] - [[लॉरिया]] - [[बगाहा]] - [[छिटौनी]] | [[बिहार]] (१२१) |१२१ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २९|२९]] |[[गोरखपूर]] - [[गाझीपूर]] - [[वाराणसी]] |[[उत्तर प्रदेश]] (१९६) |१९६ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ३०|३०]] |[[मोहनीया]]जवळील [[राष्ट्रीय महामार्ग २|रा.म.२]]शी झालेल्या तिठ्यापासून - [[पटना]] - [[बख्तियारपूर]] |[[बिहार]] (२३०) |२३० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ३० ए|३०-ए]] |[[फटुहा]] - [[चंदी, बिहार|चंदी]] - [[हमौत]] - [[बढी, हझारीबाग|बढी]] |[[बिहार]] (६५) |६५ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ३१|३१]] |[[बढी, हझारीबाग|बढी]]जवळील [[राष्ट्रीय महामार्ग २|रा.म.२]]च्या तिठ्यापासून - [[बख्तियारपूर]] - [[मोकामेह]] - [[पूर्णिया]] - [[दालकोला]] - [[सिलिगुडी]] - [[सेवोक]] - [[कूच बिहार]]- [[उत्तर सालमारा]] - [[नलबारी]] - [[चराली]] - [[अमिनगांव]] जवळील [[राष्ट्रीय महामार्ग ३७|रा.म.३७]]च्या तिठ्यापर्यंत. |[[बिहार]] (३९३), [[पश्चिम बंगाल]] (३६६), [[आसाम]] (३२२),[[झारखंड]] (४४) |११२५ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ३१ ए|३१-ए]] |[[सेवोक]] - [[गंगटोक]] |[[पश्चिम बंगाल]] (३०), [[सिक्कीम]] (६२) |९२ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ३१ बी|३१-बी]] |[[उत्तर सालमारा]] - [[जोगीघोपा]]जवळील [[राष्ट्रीय महामार्ग ३७|रा.म.३७]]च्या तिठ्यापर्यंत. |[[आसाम]] (१९) |१९ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ३१ सी|३१-सी]] |[[गलगलिया]] - [[बागडोगरा]] - [[चालसा]] - [[नगरकाटा]] - [[गोयरकाटा]] - [[दलगांव]] - [[हासीमारा]] - [[राजभाट खावा]] - [[कोचगांव]] - [[सिदिली]] - [[बिजनी]] जवळील [[राष्ट्रीय महामार्ग ३१|रा.म.३१]]च्या तिठ्यापर्यंत. |[[पश्चिम बंगाल]] (१४२), [[आसाम]] (९३) |२३५ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ३२|३२]] |[[गोबिंदपूर]] जवळील [[राष्ट्रीय महामार्ग २|रा.म.२]]शी झालेल्या तिठ्यापासून - [[धनबाद]] - [[जमशेदपूर]] |[[झारखंड]] (१०७), [[पश्चिम बंगाल]] (७२) |१७९ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ३३|३३]] | [[बढी, हझारीबाग|बढी]] जवळील [[राष्ट्रीय महामार्ग २|रा.म.२]]शी झालेल्या तिठ्यापासून - [[रांची]] - [[बहारागोरा]] जवळील [[राष्ट्रीय महामार्ग ६|रा.म.६]]शी झालेल्या तिठ्यापर्यंत. |[[झारखंड]] (३५२) |३५२ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ३४|३४]] |[[दालकोला]] जवळील [[राष्ट्रीय महामार्ग ३१|रा.म.३१]]शी झालेल्या तिठ्यापासून - [[बेहरामपोर]] - [[बारासात, पश्चिम बंगाल|बरसात]] - [[कोलकाता]] |[[पश्चिम बंगाल]] (४४३) |४४३ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ३५|३५]] |[[बारासात, पश्चिम बंगाल|बरसात]] - [[बनगांव]] - भारत-बांगलादेश सीमेपर्यंत |[[पश्चिम बंगाल]] (६१) |६१ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ३६|३६]] |[[नौगॉंग]] - [[दिमापूर]] |[[आसाम]] (१६७), नागालॅंड (३) |१७० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ३७|३७]] |[[गोआपरा]] जवळील [[राष्ट्रीय महामार्ग ३१-बी|रा.म.३१-बी]]शी झालेल्या तिठ्यापासून - [[गौहत्ती]] - [[जोरबात]] - [[कमरगांव]] - [[मुकुम]] - [[सैखोआघाट]] |[[आसाम]] (६८०) |६८० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ३७ ए|३७-ए]] |[[कुआरीताल]] - [[तेझपूर]] जवळील [[राष्ट्रीय महामार्ग ५२|रा.म.५२]]शी झालेल्या तिठ्यापर्यंत. |[[आसाम]] (२३) |२३ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ३८|३८]] |[[मुकुम]] - [[लेडो]] - [[लेखापानी]] |[[आसाम]] (५४) |५४ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ३९|३९]] |[[नुमालीगढ]] - [[इम्फाल|इंफाळ]] - [[पलेल]] - म्यानमार सीमेपर्यंत |[[आसाम]] (११५), [[नागालॅंड]] (११०), [[मणीपूर]] (२११) |४३६ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ४०|४०]] |[[जोरबात]] - [[शिलॉॅंग]] - बांगलादेशाच्या सीमेजवळ ड्वॉकी पर्यंत |[[मेघालय]] (२१६) |२१६ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ४१|४१]] |[[कोलाघाट]] जवळील [[राष्ट्रीय महामार्ग ६|रा.म.६]]शी झालेल्या तिठ्यापासून - [[हल्दिया]] |[[पश्चिम बंगाल]] (५१) |५१ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ४२|४२]] |[[संबलपूर]] जवळील [[राष्ट्रीय महामार्ग ६|रा.म.६]]शी तिठ्यापासून - [[अंगुल]] - [[कटक]] जवळील [[राष्ट्रीय महामार्ग ५|रा.म.५]]शी झालेल्या तिठ्यापर्यंत. |[[ओडिशा|ओरिसा]] (२६१) |२६१ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ४३|४३]] |[[रायपूर]] - [[जगदलपूर]] - [[विजयनगर]] - [[नटवालसा]] जवळील [[राष्ट्रीय महामार्ग ५|रा.म.५]]शी झालेल्या तिठ्यापर्यंत. |[[छत्तीसगड]] (३१६), [[ओडिशा|ओडिशा]] (१५२), [[आंध्र प्रदेश]] (८३) |५५१ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ४४|४४]] |[[शिलॉॅंग]] - [[पास्सी]] - [[बदरपूर]] - [[अगरतळा]] - [[साब्रूम]] |[[मेघालय]] (१८४), [[आसाम]] (१११), [[त्रिपुरा]] (३३५) |६३० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ४४ ए|४४-ए]] |[[ऐझॉल|ऐझ्वाल]] - [[मनू, त्रिपुरा|त्रुपुरा]] |[[मिझोरम]] (१६५), [[त्रिपुरा]] (६५) |२३० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ४५|४५]] |[[चेन्नई]] - [[तांबरम]] - [[टिंडीवनम]] - [[विल्लुपुरम]] - [[तिरुचिरापल्ली]] - [[मनप्परै]] - [[दिंडीगुल]]- [[पेरियाकुलम]] - [[थेनी]] |[[तमिळनाडू]] (४७२) |३८७ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ४५ ए|४५-ए]] |[[विल्लुपुरम]] - [[पॉंडिचेरी]] - [[चिदंबरम]] - [[नागपट्टिणम]] |[[तमिळनाडू]] (१४७), [[पुडुचेरी]](४३) |१९० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ४५ बी|४५-बी]] |[[तिरुचिरापल्ली]] - [[विरालीमलै]] - [[मेलपूर]] - [[मदुरै]] - [[तूतुकुडी]] |[[तमिळनाडू]] (२५७) |२५७ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ४५ सी|४५-सी]] |[[तंजावर]] जवळील [[राष्ट्रीय महामार्ग ६७|रा.म.६७]]शी तिठ्यापासून - [[कुंभकोणम]] - [[सेतियातोपे]] - [[वडलूर]] - [[नयवेली]] - [[पनरुटी]] - [[विक्रवंडी]] जवळील [[राष्ट्रीय महामार्ग ४५|रा.म.४५]]शी तिठ्यापर्यंत. |[[तमिळनाडू]] (१५९) |१५९ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ४६|४६]] |[[कृष्णगिरी]] - [[राणीपेट]] |[[तमिळनाडू]] (१३२) |१३२ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ४७|४७]] |[[सेलम]] - [[एरोड]] - [[कोइम्बतूर]] - [[पालघाट]] - [[थ्रिसूर]] - [[अर्नाकुलम]] - [[क्विलोन]] - [[तिरुवअनंतपुरम]] - [[नागरकॉइल]] - [[कन्याकुमारी]] |[[तमिळनाडू]] (२२४), [[केरळ]] (४१६) |६४० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ४७ ए|४७-ए]] |[[विलिंग्टन द्वीप]]जवळील [[राष्ट्रीय महामार्ग ४७]] शी तिठा |[[केरळ]] (६) |६ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ४८|४८]] |[[बंगळूर]] - [[हासन]] - [[मंगळूर]] |[[कर्नाटक]] (३२८) |३२८ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ४९|४९]] |[[कोची]] - [[मदुरै]] - [[धनुष्कोडी]] |[[तमिळनाडू]] (२९०), [[केरळ]] (१५०) |४४० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ५०|५०]] |[[नाशिक]] - [[पुणे]] जवळील [[राष्ट्रीय महामार्ग ४|रा.म.४]]शी तिठ्यापर्यंत. |[[महाराष्ट्र]] (१९२) |१९२ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ५१|५१]] |[[पैकन]] - [[तुरा, मेघालय|तुरा]] - [[दालू]] |[[आसाम]] (२२), [[मेघालय]] (१२७) |१४९ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ५२|५२]] |[[बैहाटर]] - [[चरली]] - [[तेजपूर]] - [[बंदरदेवा]] – [[उत्तरी लखीमपुर]] - [[पासीघाट]] - [[तेझू]] - [[सितापाणी]] - [[सैखोआघाट]] जवळील [[राष्ट्रीय महामार्ग ३७|रा.म.३७]]शी तिठ्यापर्यंत. |[[आसाम]] (५४०), [[अरुणाचल प्रदेश]] (३१०) |८५० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ५२ ए|५२-ए]] |[[बंदर देवा]] - [[इटानगर]] - [[गोहपूर]] |[[आसाम]] (१५), [[अरुणाचल प्रदेश]] (४२) |५७ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ५२ बी|५२-बी]] |[[कुलजान]] - [[दिब्रुगढ]] |[[आसाम]] (३१) |३१ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ५३|५३]] |[[बदरपूर]] जवळील [[राष्ट्रीय महामार्ग ४४|रा.म.४४]]शी तिठ्यापासून - [[जिरीघाट]] - [[सिलचर]] - [[इम्फाल|इंफाळ]] |[[आसाम]] (१००), मणीपूर (२२०) |३२० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ५४|५४]] |[[डबका, आसाम|डबका]] - [[लुमडिंग]] - [[सिल्चर]] - [[ऐझॉल]] - [[तुइपांग]] |[[आसाम]] (३३५), [[मिझोरम]] (५१५) |८५० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ५४ ए|५४-ए]] |[[थेरियाट]] - [[लुंग्लेइ]] |[[मिझोरम]] (९) |९ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ५४ बी|५४-बी]] |[[व्हिनस सॅडल]] - [[सैहा]] |[[मिझोरम]] (२७) |२७ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ५५|५५]] |[[सिलिगुडी]] - [[दार्जीलिंग]] |[[पश्चिम बंगाल]] (७७) |७७ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ५६|५६]] |[[लखनौ]] - [[वाराणसी]] |[[उत्तर प्रदेश]] (२८५) |२८५ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ५६ ए|५६-ए]] |[[चेनहाट]]([[राष्ट्रीय महामार्ग २८ (भारत)|राष्ट्रीय महामार्ग २८]]) - [[राष्ट्रीय महामार्ग ५६]]चा किमी १६ |[[उत्तर प्रदेश]] (१३) |१३ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ५६ बी|५६-बी]] |[[राष्ट्रीय महामार्ग ५६]]चा किमी १५ - [[राष्ट्रीय महामार्ग २५]]चा किमी ६ |[[उत्तर प्रदेश]] (१९) |१९ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ५७|५७]] |[[मुझफ्फरपूर]] - [[दरभंगा]] - [[फोर्ब्सगंज]] - [[पूर्णिया]] |[[बिहार]] (३१०) |३१० |- | [[राष्ट्रीय महामार्ग ५७ ए|५७-ए]] | [[फोर्ब्सगंज]] जवळ [[राष्ट्रीय महामार्ग ५७]]शी तिठ्यापासून- [[जोगबनी]] | [[बिहार]] (१५) | १५ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ५८|५८]] |[[दिल्ली]] - [[गाझियाबाद]] - [[मीरत]] - [[हरिद्वार]] - [[बद्रीनाथ]] - [[माना खिंड]] |[[उत्तर प्रदेश]] (१६५), [[उत्तराखंड]] (३७३) |५३८ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ५९|५९]] |[[अमदाबाद|अमदावाद]] - [[गोधरा]] - [[धार]] - [[इंदूर]] |[[गुजरात]] (२११), [[मध्य प्रदेश]] (१३९) |३५० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ५९ ए|५९-ए]] |[[इंदूर]] - [[बैतुल]] |[[मध्य प्रदेश]] (२६४) |२६४ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ६०|६०]] |[[बालासोर]] - [[खरगपूर]] — [[आसनसोल]] |[[ओडिशा|ओडिशा]] (५७), [[पश्चिम बंगाल]] (२४८) |३०५ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ६१|६१]] |[[कोहिमा]] - [[वोखा]] - [[मुकोचुंग]] - [[झांजी]] |[[नागालॅंड]] (२२०), [[आसाम]] (२०) |२४० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ६२|६२]] |[[दमरा]] - [[बाघमरा]] - [[दलू]] |[[आसाम]] (५), [[मेघालय]] (१९०) |१९५ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ६३|६३]] |[[अंकोला]] - [[हुबळी]] - [[होस्पेट]] - [[गूटी]] |[[कर्नाटक]] (३७०), [[आंध्र प्रदेश]] (६२) |४३२ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ६४|६४]] |[[चंदिगढ]] - [[राजपुरा]] - [[पतियाळा]] - [[संगरुर]] - [[भटिंडा]] - [[डबवाली]] |[[पंजाब]] (२५६) |२५६ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ६५|६५]] |[[अंबाला]] - [[कैथा]] - [[हिसार, भारत|हिसार]] - [[फतेहपूर]] - [[जोधपूर]] - [[पाली, राजस्थान|पाली]] |[[हरियाणा]] (२४०), [[राजस्थान]] (४५०) |६९० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ६६|६६]] |[[पॉंडिचेरी]] - [[टिंडीवनम]] - [[जिंजी]] - [[तिरुवनमलै]] - [[कृष्णगिरी]] |[[पुडुचेरी]] (६), [[तमिळनाडू]] (२०८) |२१४ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ६७|६७]] |[[नागपट्टिणम]] - [[तिरुचिरापल्ली]] - [[करूर]] - [[कोइम्बतुर]] |[[तमिळनाडू]] (३५७) |३५७ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ६८|६८]] |[[उलुंद्रुपेट]] - [[कल्लकुरुची]] - [[अत्तूर]] - [[वळपडी]] - [[सेलम]] |[[तमिळनाडू]] (१३४) |१३४ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ६९|६९]] |[[नागपूर]] - [[ओबेदुल्लागंज]] |[[महाराष्ट्र]] (५५), [[मध्य प्रदेश]] (२९५) |३५० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ७०|७०]] |[[जलंधर]] - [[होशियारपूर]] - [[हमीरपूर|हमीरपुर]] - [[धरमपूर, हिमाचल प्रदेश|धरमपूर]] - [[मंडी, हिमाचल प्रदेश|मंडी]] |[[हिमाचल प्रदेश]] (१२०), [[पंजाब]] (५०) |१७० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ७१|७१]] |[[जलंधर]] - [[मोगा]] - [[संगरुर]] - [[रोहतक]] - [[बवाल]] |[[पंजाब]] (१३०), [[हरियाणा]] (१७७) |३०७ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ७१ ए|७१-ए]] |[[रोहतक]] - [[पानिपत]] |[[हरियाणा]] (७२) |७२ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ७२|७२]] |[[अंबाला]] - [[नाहन]] - [[पानोटा साहिब]] - [[देहरादून]] - [[हरिद्वार]] |[[हरियाणा]] (५०), [[हिमाचल प्रदेश]] (५०), [[उत्तर प्रदेश]] (१००) |२०० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ७२ ए|७२-ए]] |[[छुटमलपूर]] - [[बिहारीगढ]] - [[देहरादून]] |[[उत्तराखंड]] (१५), [[उत्तर प्रदेश]] (३०) |४५ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ७३|७३]] |[[रूरकी]] - [[सहारनपूर]] - [[यमुना नगर]] - [[साहा]] - [[पंचकुला]] |[[हरियाणा]] (१०८), [[उत्तर प्रदेश]] (५९), [[उत्तराखंड]] (२१) |१८८ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ७४|७४]] |[[हरिद्वार]] - [[नगिना]] - [[काशीपूर]] - [[किच्चा]] - [[पिलीभीत]] - [[बरेली]] |[[उत्तर प्रदेश]] (१४७), [[उत्तराखंड]] (१५३) |३०० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ७५|७५]] |[[ग्वाल्हेर]] - [[झांसी]] - [[छत्रपूर]] - [[रेवा]] - [[रेणूकूट]] - [[गरवा]] - [[डाल्टनगंज]] - [[रांची]] |[[मध्य प्रदेश]] (६००), [[उत्तर प्रदेश]] (११०), [[झारखंड]] (२४५) |९५५ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ७६|७६]] |[[पिंडवारा]] - [[उदयपूर]] - [[मंगलवार]] - [[कोटा]] - [[शिवपुरी]] - [[झांसी]] - [[बांदा]] - [[अलाहाबाद]] |[[मध्य प्रदेश]] (६०), [[उत्तर प्रदेश]] (४६७), [[राजस्थान]] (४८०) |१००७ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ७७|७७]] |[[हाजीपूर]] - [[सितामढी]] - [[सोनबरसा]] |[[बिहार]] (१४२) |१४२ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ७८|७८]] |[[कटनी]] - [[शाहडोल]] - [[अंबिकापूर]] - [[जशपूरनगर]] - [[गुमला]] |[[मध्य प्रदेश]] (१७८), [[छत्तीसगड]] (३५६), [[झारखंड]] (२५) |५५९ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ७९|७९]] |[[अजमेर]] - [[नसीराबाद]] - [[नीमच]] - [[मंदसौर]] - [[इंदूर]] |[[मध्य प्रदेश]] (२८०), [[राजस्थान]] (२२०) |५०० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ७९ ए|७९-ए]] |[[किशनगढ]]([[राष्ट्रीय महामार्ग ८]]) - [[नसीराबाद]]([[राष्ट्रीय महामार्ग ७९]]) |[[राजस्थान]] (३५) |३५ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ८०|८०]] |[[मोकामेह]] - [[राजमहाल]] - [[फराक्का टाउनशिप|फराक्का]] |[[बिहार]] (२००), [[झारखंड]] (१००), [[पश्चिम बंगाल]] (१०) |३१० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ८१|८१]] |[[कोरा]] - [[कटीहार]] - [[माल्दा]] |[[बिहार]] (४५), [[पश्चिम बंगाल]] (५५) |१०० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ८२|८२]] |[[गया]] - [[बिहार शरिफ]] - [[मोकामेह]] |[[बिहार]] (१३०) |१३० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ८३|८३]] |[[पटना]] - [[जहानाबाद, भारत|जहानाबाद]] - [[गया]] - [[बोधगया]] - [[धोबी]] |[[बिहार]] (१३०) |१३० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ८४|८४]] |[[अर्राह]] - [[बक्सर]] |[[बिहार]] (६०) |६० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ८५|८५]] |[[छप्रा]] - [[सिवन]] - [[गोपालगंज]] |[[बिहार]] (९५) |९५ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ८६|८६]] |[[कानपूर|कानपुर]] - [[छत्रपुर]] - [[सागर]] - [[भोपाल]] - [[देवास]] |[[उत्तर प्रदेश]] (१८०), [[मध्य प्रदेश]] (४९४) |६७४ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ८७|८७]] |[[रामपूर, उत्तर प्रदेश|रामपूर]] - [[पंतनगर]] - [[हल्द्वानी]] - [[नैनीताल]] |[[उत्तर प्रदेश]] (३२), [[उत्तराखंड]] (५१) |८३ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ८८|८८]] |[[सिमला (भारत)|सिमला]] - [[बिलासपूर, हिमाचल प्रदेश|बिलासपूर]] - [[हमीरपूर, हिमाचल प्रदेश|हमीरपूर]] - [[भवन]] - [[राष्ट्रीय महामार्ग २०]] |[[हिमाचल प्रदेश]] (११५) |११५ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ९०|९०]] |[[बरन]] - [[अकलेरा]] |[[राजस्थान]] (१००) |१०० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ९१|९१]] |[[गाझियाबाद]] - [[अलीगढ]] - [[ईटा]] - [[कन्नोज]] - [[कानपूर]] |[[उत्तर प्रदेश]] (४०५) |४०५ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ९२|९२]] |[[भोनगांव]] - [[इटवाह]] - [[ग्वाल्हेर]] |[[उत्तर प्रदेश]] (७५), [[मध्य प्रदेश]] (९६) |१७१ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ९३|९३]] |[[आग्रा]] - [[अलीगढ]] - [[Babrala]] - [[चांदौसी]] - [[मुरादाबाद]] |[[उत्तर प्रदेश]] (२२०) |२२० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ९४|९४]] |[[ह्रुषिकेश]] - [[अंपाटा]] - [[टेहरी]] - [[धरासू]] - [[कुठानुर]] - [[यमुनोत्री]] |[[उत्तराखंड]] (१६०) |१६० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ९५|९५]] |[[खरार]]([[चंदिगढ]]) - [[लुधियाना]] - [[जगारोन]] - [[फिरोझपूर]] |[[पंजाब]] (२२५) |२२५ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ९६|९६]] |[[फैझाबाद]] - [[सुलतानपूर, उत्तर प्रदेश|सुलतानपूर]] - [[प्रतापगढ]] - [[अलाहाबाद]] |[[उत्तर प्रदेश]] (१६०) |१६० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ९७|९७]] |[[गाझीपूर]] - [[झमानिया]] - [[सैयदराजा]] |[[उत्तर प्रदेश]] (४५) |४५ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ९८|९८]] |[[पटना]] - [[औरंगाबाद, बिहार|औरंगाबाद]] - [[Rajhara]] |[[बिहार]] (१५६), [[झारखंड]] (५१) |२०७ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ९९|९९]] |[[धोबी]] - [[Chatra]] - [[चांदवा]] |[[झारखंड]] (११०) |११० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग १००|१००]] |[[चत्रा]] - [[हजारीबाग]] - [[बोगोडा]] |[[झारखंड]] (११८) |११८ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग १०१|१०१]] |[[छपरा]] - [[बनीयापूर]] - [[मोहम्मदपूर]] |[[बिहार]] (६०) |६० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग १०२|१०२]] |[[छपरा]] - [[रेवाघाट]] - [[मुझफ्फरपूर]] |[[बिहार]] (८०) |८० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग १०३|१०३]] |[[हाजीपूर]] - [[मुश्रीघरारी]] |[[बिहार]] (५५) |५५ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग १०४|१०४]] |[[चकिया]] - [[सितामढी]] - [[जयनगर]] - [[नरहरिया]] |[[बिहार]] (१६०) |१६० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग १०५|१०५]] |[[दरभंगा]] - [[औंसी]] - [[जयनगर]] |[[बिहार]] (६६) |६६ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग १०६|१०६]] |[[Birpur]] - [[माधेपुरा]] - [[Bihpur]] |[[बिहार]] (१३०) |१३० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग १०७|१०७]] |[[Maheshkhunt]] - [[Sonbarsaraj]] - [[Simri Bakhtiarur]] - [[Bariahi]] - [[Saharsa]] - [[माधेपुरा]] - [[Purnea]] |[[बिहार]] (१४५) |१४५ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग १०८|१०८]] |[[Dharasu]] - [[उत्तरकाशी]] - [[यमुनोत्री]] - [[धाम]] |[[उत्तराखंड]] |१२७ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग १०९|१०९]] |[[रुद्रप्रयाग]] - [[गुप्तकाशी]] - [[गंगोत्री धाम]] |[[उत्तराखंड]] |७६ |- | [[राष्ट्रीय महामार्ग ११०|११०]] | [[राष्ट्रीय महामार्ग ९८]]शी जुळतो - [[Arwal]] - [[Jahanabad, भारत|जहानाबाद]] - [[बंधुगंज]] - [[Kako]] - [[Ekangarsarai]] [[बिहारशरीफ]] - Junction with | [[बिहार]] (८९) | ८९ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ११९|११९]] |[[Pauri]] - [[Najibabad]] - [[मेरठ|मीरत]] |[[उत्तराखंड]] (१३५), [[उत्तर प्रदेश]] (१२५) |२६० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग १५०|१५०]] |[[एझवाल]] - [[Churachandpur]] - [[इम्फाल]] - [[Ukhrul]] - [[Jessami]] - [[कोहिमा]] |[[मणीपूर]] (५२३), [[मिझोरम]] (१४१), [[नागालॅंड]] (३६) |७०० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग १५१|१५१]] |[[करीमगंज]] - भारत-बांगलादेश सीमेपर्यंत |[[आसाम]] (१४) |१४ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग १५२|१५२]] |[[Patacharkuchi]] - भारत-भूतान सीमेपर्यंत |[[आसाम]] (४०) |४० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग १५३|१५३]] |[[Ledo]] - [[Lekhapani]] - भारत-म्यानमार सीमेपर्यंत |[[आसाम]] (२०), [[अरुणाचल प्रदेश]] (४०) |६० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग १५४|१५४]] |Dhaleswar - [[Bhairabi]] - [[Kanpui]] |[[आसाम]] (११०), [[मिझोरम]] (७०) |१८० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २००|२००]] |[[रायपूर]] - [[बिलासपूर]] - [[रायगढ]] - [[Kanaktora]] - [[झर्सुगुडा]] - [[Kochinda]] - [[Deogarh]] - [[Talcher]] - [[Chandhikhole]] |[[ओडिशा|ओडिशा]] (४४०), [[छत्तीसगढ]] (३००) |७४० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २०१|२०१]] |[[Borigumma]] - [[Bolangir]] - [[Bargarh]] |[[ओडिशा|ओडिशा]] (३१०) |३१० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २०२|२०२]] |[[हैदराबाद]] – [[वारंगळ]] - [[वेंकटपुरम]] - [[भोपालपटनम]] |[[आंध्र प्रदेश]] (२४४), [[छत्तीसगड]] (३६) |२८० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २०३|२०३]] |[[भुवनेश्वर]] - [[पुरी]] |[[ओडिशा|ओडिशा]] (५९) |५९ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २०४|२०४]] |[[रत्‍नागिरी]] - [[कोल्हापुर]] |[[महाराष्ट्र]] (१२६) |१२६ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २०५|२०५]] |[[अनंतपूर]] - [[रेनीगुंटा]] - [[चेन्नई]] |[[आंध्र प्रदेश]] (३६०), [[तमिळनाडू]] (८२) |४४२ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २०६|२०६]] |[[तुमकुर]] - [[शिमोगा]] - [[Honnavar]] |[[कर्नाटक]] (३६३) |३६३ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २०७|२०७]] |[[होस्सुर]] - [[Sarjapur]] - [[देवनहल्ली]] - [[नेलामंगला]] |[[कर्नाटक]] (१३५), [[तमिळनाडू]] (२०) |१५५ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २०८|२०८]] |[[Kollam]] - [[kundara]] - [[kottarakkara]] - [[Punalur]] - [[Thenmala]] -[[Aryankavu]] - [[Sengottai]] - [[Tenkasi]] - [[राजापाल्यम]] - [[थिरुमंगलम]]([[मदुरै]]) |[[केरळ]] (८१), [[तमिळनाडू]] (१२५) |२०६ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २०९|२०९]] |[[Dindigul]] - [[Pollachi]] - [[पलानी]] - [[कोइम्बतुर]] - [[Annur]] - [[कोल्लेगल]] - [[बंगळूर]] |[[तमिळनाडू]] (२८६), [[कर्नाटक]] (१७०) |४५६ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २१०|२१०]] |[[तिरुचिरापल्ली]] - [[पुडुकोट्टै]] - [[देवकोट्टै]] - [[रामनाथपुरम]] |[[तमिळनाडू]] (१६०) |१६० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २११|२११]] |[[सोलापूर]] - [[धाराशिव]] - [[छत्रपती संभाजीनगर]] - [[धुळे]] |[[महाराष्ट्र]] (४००) |४०० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २१२|२१२]] |[[कोझीकोडे|कोळिकोड]] - [[म्हैसूर]] - [[कोल्लेगल]] |[[कर्नाटक]] (१६०), [[केरळ]] (९०) |२५० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २१३|२१३]] |[[पालघाट]] - [[कोझीकोडे|कोळिकोड]] |[[केरळ]] (१३०) |१३० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २१४|२१४]] |[[Kathipalli]] - [[काकिनाडा]] - [[Pamarru]] |[[आंध्र प्रदेश]] (२७०) |२७० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २१५|२१५]] |[[Panikoli]] - [[Keonjhar]] - [[राजमहेंद्री|राजमुंद्री]] |[[ओडिशा|ओडिशा]] (३४८) |३४८ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २१६|२१६]] |[[राजगढ]] - [[Sarangarh]] - [[Saraipali]] |[[छत्तीसगढ]] (८०) |८० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २१७|२१७]] |[[रायपूर]] - [[गोपालपूर]] |[[छत्तीसगढ]] (७०), [[ओडिशा|ओडिशा]] (४३८) |५०८ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २१८|२१८]] |[[विजापूर, कर्नाटक|विजापूर]] - [[हुबळी]] |[[कर्नाटक]] (१७६) |१७६ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २१९|२१९]] |[[Madanapalle]] - [[कुप्पम]] - [[कृष्णागिरी]] |[[आंध्र प्रदेश]] (१२८), [[तमिळनाडू]] (२२) |१५० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २२०|२२०]] |[[Kollam]] - [[kottarakkara]] - [[अडूर]] - [[कोट्टायम]] - [[Pambadi]] - [[Ponkunnam]] - [[Kanjirappalli]] - [[Mundakayam]] - [[Pirumedu]] - [[Vandipperiyar]] - [[Kumily]] - [[Theni]] |[[केरळ]] (२१०), [[तमिळनाडू]] (५५) |२६५ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २२१|२२१]] |[[विजयवाडा]] - [[भद्राचलम]] - [[जगदलपूर]] |[[आंध्र प्रदेश]] (१५५), [[छत्तीसगढ]] (१७४) |३२९ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २२२|२२२]] |[[कल्याण]] - [[अहमदनगर]] - [[परभणी]] - [[नांदेड]]- [[निर्मल]] |[[महाराष्ट्र]] (५५०), [[आंध्र प्रदेश]] (६०) |६१० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २२३|२२३]] |[[पोर्ट ब्लेर]] - [[बाराटांग]] - [[मायाबंदर]] |[[अंदमान आणि निकोबार]] (३००) |३०० |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २२४|२२४]] |[[Khordha]] - [[नयागढ]] - [[सोनपूर]] - [[बालनगीर]] |[[ओडिशा|ओडिशा]] (२९८) |२९८ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २२६|२२६]] |[[थन्जावुर]] - [[मानामदुरई]] |[[तमिळनाडू]] (१२६) |१४४ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २२७|२२७]] |[[तिरुचिरापल्ली]] - [[चिदंबरम]] |[[तमिळनाडू]] (१३६) |१३६ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग २२८|२२८]] |[[साबरमती आश्रम]] - [[नडियाद]] - [[आणंद]] - [[सुरत]] - [[नवसारी]] -[[दांडी]] |[[गुजरात]] (३७४) |३७४ |- |[[राष्ट्रीय महामार्ग ३६१]] |[[तुळजापूर]] - [[लातूर]] - [[नांदेड]] -[[पुसद]] - [[यवतमाळ]] - [[वर्धा]] - बुटीबोरी |[[महाराष्ट्र]] |५४८ |} == हे सुद्धा पहा == * [[भारतातील राष्ट्रीय महामार्गांची यादी (राज्यानुसार)]] * [[राष्ट्रीय राजमार्ग विकास परियोजना]] * [[भारतीय राष्ट्रीय राजमार्ग प्राधिकरण]] ==बाह्य दुवे== * [http://www.nhai.org/ NHAI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160611061444/http://www.nhai.org/ |date=2016-06-11 }} * [http://www.mapsofभारत.com/maps/भारत/national-highway.htm Map for all the National Highway]{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[वर्ग:भारतातील महामार्ग|*]] [[वर्ग:भाषांतर]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:यादी प्रारुपण व क्रिया साचे]] [[वर्ग:याद्या]] kg2oi9bamb7z5g32y16k1r25xct20u0 0 58735 2704363 2331021 2026-08-22T03:53:39Z CommonsDelinker 685 Flag_of_Montgomery,_Alabama.svg या चित्राऐवजी Flag_of_Montgomery,_Alabama_(1952–2026).svg चित्र वापरले. 2704363 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट शहर | नाव = मॉंटगोमेरी | स्थानिक = Montgomery | चित्र =Alabama River.jpg | चित्र_वर्णन = मॉंटगोमेरीजवळील [[अलाबामा नदी]] | ध्वज = Flag of Montgomery, Alabama (1952–2026).svg | चिन्ह = | नकाशा१ = अलाबामा | नकाशा२ = अमेरिका | देश = अमेरिका | राज्य = [[चित्र:Flag of Alabama.svg|border|20 px]] [[अलाबामा]] | स्थापना = ३ डिसेंबर १८१९ | महापौर = | क्षेत्रफळ = ४०४.५ | उंची = | लोकसंख्या = २,०५,७६४<ref name="2010 pop">{{संकेतस्थळ स्रोत|last=Spencer|first=Thomas|title=2010 Census: Rural to urban shift for Alabama population|दुवा=http://blog.al.com/spotnews/2011/02/2010_census_rural_to_urban_shi.html|work=al.com|accessdate=24 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110824050852/http://blog.al.com/spotnews/2011/02/2010_census_rural_to_urban_shi.html|archivedate=2011-08-24|date=25 February 2011|url-status=dead}}</ref> | घनता =१,०५९ | वेळ = [[यूटीसी]] - ६:०० | वेब =[http://www.montgomeryal.gov www.montgomeryal.gov] |latd = 32 |latm = 21 |lats = 42 |latNS = N |longd = 86 |longm = 16 |longs = 45 |longEW = W }} '''मॉंटगोमेरी''' ({{lang-en|Montgomery}}) ही [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] देशाच्या [[अलाबामा]] राज्याची राजधानी व दुसऱ्या क्रमांकाचे मोठे शहर आहे. राज्याच्या दक्षिण-पूर्व भागात वसलेल्या मॉंटगोमेरी शहराची लोकसंख्या २.०५ लाख तर महानगर क्षेत्राची लोकसंख्या ३.७५ लाख इतकी आहे. == बाह्य दुवे == * [http://www.montgomeryal.gov अधिकृत संकेतस्थळ] * {{wikivoyage|Montgomery|मॉंटगोमेरी}} {{कॉमन्स वर्ग|Montgomery, Alabama|मॉंटगोमेरी}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{अमेरिकेतील राज्यांच्या राजधानीची शहरे}} [[वर्ग:अलाबामामधील शहरे]] [[वर्ग:अमेरिकेतील राज्यांच्या राजधानीची शहरे]] [[वर्ग:माँटगोमेरी काउंटी (अलाबामा)]] snz8bjj7t983zyl62ngppqn1glgjzr9 0 59039 2704262 2704060 2026-08-21T14:56:41Z ~2026-45586-81 186532 /* नव्या मालिका */ 2704262 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी |नाव = स्टार प्रवाह |चित्र = Star Pravah 2023.png |चित्रसाईज = |चित्र_माहिती = |चित्र२ = |सुरुवात = २४ नोव्हेंबर २००८ |चित्र स्वरूप = |शेवटचे_प्रसारण = |चित्र_प्रकार = |प्रेक्षक_संख्या = |प्रेक्षक_संख्या_सध्या = |प्रेक्षक_संख्या_माहिती = |नेटवर्क = स्टार इंडिया |मालक = [[डिझ्नी स्टार]] |ब्रीदवाक्य = मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह |देश = [[भारत]] |प्रसारण क्षेत्र = |मुख्यालय = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] |जुने नाव = |बदललेले नाव = |भगिनी वाहिनी = [[प्रवाह पिक्चर]] |प्रसारण वेळ = दुपारी १ ते ३ आणि संध्या. ६.३० ते रात्री ११ (प्राइम टाइम) |संकेतस्थळ ={{URL|https://www.hotstar.com/channels/star-pravah|स्टार प्रवाह}} [[डिझ्नी+ हॉटस्टार]]वर }} '''स्टार प्रवाह''' ही एक [[मराठी]] दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे, जी मराठी मनोरंजनात्मक मालिका व वास्तविक कार्यक्रम दाखवते. स्टार प्रवाह हे [[वॉल्ट डिझ्नी कंपनी इंडिया]] च्या उपकंपनी असलेल्या [[डिझ्नी स्टार]]च्या (माजी नाव ''स्टार इंडिया''), मालकीचे असून स्टार प्रवाहची सुरुवात २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी झाली. स्टार प्रवाह एचडी १ मे २०१६ रोजी सुरू झाले. दर रविवारी [[स्टार प्रवाह महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात. ==इतिहास== स्टार प्रवाह ही स्टार इंडियाची मराठी वाहिनी आहे, स्टार जलशा या बंगाली वाहिनी नंतर २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी लाँच केले गेले आणि त्याच लोगोची कॉपी केली गेली, फक्त रंग लाल ऐवजी निळा होता. नवीन लोगो आणि ग्राफिक्स असलेली वाहिनी (बंगाली चॅनेल स्टार जलशाद्वारे १७ जून २०१२ ते १७ फेब्रुवारी २०१९ या कालावधीत वापरलेला लोगो आणि ग्राफिक्स). ३ फेब्रुवारी २०१४ रोजी वाहिनीला "स्वप्नांना पंख नवे" या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. वाहिनीला परत १० ऑक्टोबर २०१६ रोजी "आता थांबायचं नाय" या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. त्यानंतर परत एकदा २ डिसेंबर २०१९ रोजी "मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह!" या नवीन टॅगलाइनसह, नवीन लोगो आणि ग्राफिक्ससह वाहिनीने स्वतःला रिब्रँड केले. १ मे २०१६ रोजी, स्टार प्रवाह एचडी नावाच्या वाहिनीची हाय-डेफिनिशन फीड लाँच करण्यात आले. ==पुरस्कार व सोहळे== {| class="wikitable sortable" ! सुरू झाल्याचे वर्ष || कार्यक्रमाचे नाव |- |२०१४-२०१८ |''येरे येरे'' |- |२०१६ |''स्टार प्रवाह रत्न'' |- |२०२१-चालू |''[[स्टार प्रवाह परिवार पुरस्कार]]'' |- |२०२१-चालू |''स्टार प्रवाह गणेशोत्सव'' |- |२०२२ |''स्टार प्रवाह धुमधडाका'' |- |२०२३-चालू |''स्टार प्रवाह ढिंचॅक दिवाळी'' |} ==प्रसारित कार्यक्रम== ===दैनंदिन मालिका=== {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वेळ ! रूपांतरण |- | १५ डिसेंबर २०२५ | [[वचन दिले तू मला]] | दुपारी १ वाजता | बंगाली मालिका गीता एल.एल.बी. |- | १६ डिसेंबर २०२४ | [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]] | दुपारी १.३० वाजता | तमिळ मालिका इरामना रोजावे २ |- | १५ सप्टेंबर २०२५ | लपंडाव | दुपारी २ वाजता | |- | १९ जानेवारी २०२६ | तुझ्या सोबतीने | दुपारी २.३० वाजता | |- | १० ऑगस्ट २०२६ | आमच्या लाडक्या नाईक बाई | संध्या. ६.३० वाजता | |- | २९ जून २०२६ | विसरु नको तू मला | संध्या. ७ वाजता | |- | १५ जून २०२६ | [[सुना येती घरा]] | संध्या. ७.३० वाजता | तमिळ मालिका पांडेयन स्टोर २ |- | २३ डिसेंबर २०२४ | [[तू ही रे माझा मितवा]] | रात्री ८ वाजता | हिंदी मालिका [[इस प्यार को क्या नाम दूँ]] |- | ५ डिसेंबर २०२२ | [[ठरलं तर मग!]] | रात्री ८.३० वाजता | तमिळ मालिका रोजा |- | १ जून २०२६ | पाठराखीण | रात्री ९ वाजता | हिंदी मालिका सपना बाबुल का... बिदाई |- | ३० मार्च २०२६ | आनंदी | रात्री ९.३० वाजता | हिंदी मालिका बंदिनी |- | २७ एप्रिल २०२६ | [[बाई तुझा आशीर्वाद]] | रात्री १० वाजता | तमिळ मालिका अय्यानार थुनाई |- | १८ मार्च २०२४ | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | रात्री १०.३० वाजता | हिंदी मालिका कहानी घर घर की |} ===कथाबाह्य कार्यक्रम=== {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वेळ ! रूपांतरण |- | २९ ऑगस्ट २०२६ | [[आता होऊ दे धिंगाणा]] ५ | शनि-रवि रात्री ९ वाजता | तमिळ कार्यक्रम एन्किट्टा मोधाडे |} ===नव्या मालिका=== {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वेळ ! रूपांतरण |- | rowspan="2"| २८ सप्टेंबर २०२६ | मराठी मीडियम | rowspan="2" {{TBA}} | |- | मी कात टाकली | |} ==जुन्या मालिका== # [[अग्निहोत्र (मालिका)|अग्निहोत्र]] # [[अग्निहोत्र २]] # [[अबोली (मालिका)|अबोली]] # [[आई कुठे काय करते!]] # [[कुन्या राजाची गं तू राणी]] # [[छत्रीवाली]] # [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]] # [[ठिपक्यांची रांगोळी (मालिका)|ठिपक्यांची रांगोळी]] # [[तुझं नि माझं घर श्रीमंताचं]] # [[तुझेच मी गीत गात आहे]] # [[थोडं तुझं आणि थोडं माझं]] # [[दुर्वा (मालिका)|दुर्वा]] # [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]] # [[नकळत सारे घडले]] # [[पिंकीचा विजय असो!]] # [[पुढचं पाऊल (मालिका)|पुढचं पाऊल]] # [[प्रेमाचा गेम सेम टू सेम]] # [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]] # [[फुलाला सुगंध मातीचा]] # [[मन उधाण वाऱ्याचे]] # [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]] # [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]] # [[मुलगी झाली हो]] # [[मोलकरीण बाई - मोठी तिची सावली]] # [[रंग माझा वेगळा]] # [[राजा शिवछत्रपती (मालिका)|राजा शिवछत्रपती]] # [[लग्नाची बेडी (मालिका)|लग्नाची बेडी]] # [[लक्ष्मीच्या पाऊलांनी]] # [[लक्ष्य (मालिका)|लक्ष्य]] # [[लेक माझी लाडकी]] # [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]] # [[स्वप्नांच्या पलिकडले]] # [[सहकुटुंब सहपरिवार]] # [[साधी माणसं (मालिका)|साधी माणसं]] # [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]] # [[सांग तू आहेस का?]] # [[सुख म्हणजे नक्की काय असतं!]] # [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]] # आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत! # कोण होतीस तू, काय झालीस तू! # काजळमाया # उदे गं अंबे # जे३ जंक्शन # गोष्ट एका लग्नाची # गोष्ट एका कॉलेजची # गोष्ट एका आनंदीची # गोष्ट एका जप्तीची # कुकुचकू # असे का घडले? # जिवलगा # जीवलगा # चारचौघी # कुलस्वामिनी # कुळ स्वामिनी # दार उघडा ना गडे # अंतरपाट # वचन दिले तू मला # कशाला उद्याची बात # ओळख - ध्यास स्वप्नांचा # झुंज # बंध रेशमाचे # दोन किनारे दोघी आपण # तुजवीण सख्या रे # धर्मकन्या # सुवासिनी # अनोळखी दिशा # मांडला दोन घडीचा डाव # लक्ष्मी वर्सेस सरस्वती # पंचनामा # माधुरी मिडलक्लास # मानसीचा चित्रकार तो # मन धागा धागा जोडते नवा # आम्ही दोघे राजा राणी # आराधना # आंबट गोड # अरे वेड्या मना # बे दुणे दहा # प्रीती परी तुजवरी # रुंजी # लगोरी - मैत्री रिटर्न्स # जयोस्तुते # येक नंबर # तू जिवाला गुंतवावे # तुमचं आमचं सेम असतं # छोटी मालकीण # दुहेरी # नकुशी तरीही हवीहवीशी # नशीबवान # गं सहाजणी # येड लागलं प्रेमाचं # गोठ # ललित २०५ # साथ दे तू मला # साता जल्माच्या गाठी # शतदा प्रेम करावे # तुझ्या इश्काचा नादखुळा # वैजू नंबर १ # नवे लक्ष्य # प्रेमा तुझा रंग कसा # प्रेमा तुझा रंग कसा २ # स्पेशल ५ # जय देवा श्री गणेशा # दख्खनचा राजा जोतिबा # श्री गुरुदेव दत्त # विठू माऊली # जय भवानी जय शिवाजी ===अनुवादित मालिका=== # ५ स्टार किचन # देवांचे देव महादेव # महाभारत # श्री गणेश # [[रामायण (मालिका)|रामायण]] # [[सत्यमेव जयते (दूरचित्रवाणी मालिका)|सत्यमेव जयते]] ==कथाबाह्य कार्यक्रम== # [[भांडा सौख्य भरे]] # [[मी होणार सुपरस्टार]] # [[मी होणार सुपरस्टार छोटे उस्ताद]] # शिट्टी वाजली रे # आता होऊन जाऊ द्या # आम्ही ट्रॅव्हलकर # कॉमेडी बिमेडी # ढाबळ एक तास टाइमपास # ढिंका चिका - कॉमेडीचा नवा फॉर्म्युला # एक टप्पा आऊट # जोडी जमली रे # जस्ट डान्स # किचनची सुपरस्टार # महाराष्ट्राचा डान्सिंग सुपरस्टार # महाराष्ट्राचा नच बलिये # मंडळ भारी आहे # नांदा सौख्य भरे # पोटोबा प्रसन्न # स्टार दरबार # सून सासू सून # सुप्रिया सचिन शो - जोडी तुझी माझी # विकता का उत्तर? # विसावा - एक घर मनासारखं # झेप ==टीआरपी== २०२१ च्या १४ व्या आठवड्यात, स्टार प्रवाह दहा सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या भारतीय पे प्लॅटफॉर्म दूरचित्रवाणी चॅनेलमध्ये 1341.11 AMAs सह दहाव्या स्थानावर सामील झाले. {|class="wikitable sortable" style="text-align:center" !rowspan="2" | आठवडा आणि वर्ष !colspan="6" | BARC AMAs |- !मेगा सिटी !क्रमांक !हिंदी भाषिक मार्केट !क्रमांक !भारत !क्रमांक |- |आठवडा ३७, २०२१ |rowspan="23" colspan="2" {{N/A}} |1539.19 |5 |1556.26 |10 |- |आठवडा ३८, २०२१ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1551.06 |9 |- |आठवडा ४५, २०२१ |1517.06 |10 |- |आठवडा ४६, २०२१ |1576.53 |5 |1601.66 |8 |- |आठवडा ४७, २०२१ |1546.27 |5 |1568.70 |8 |- |आठवडा ४८, २०२१ |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |1544.46 |10 |- |आठवडा ४९, २०२१ |1552.12 |10 |- |आठवडा १, २०२२ |1617.21 |10 |- |आठवडा २, २०२२ |1534.71 |10 |- |आठवडा ३, २०२२ |1513 |10 |- |आठवडा ९, २०२२ |1471.21 |5 |1495.43 |8 |- |आठवडा १०, २०२२ |1471.95 |5 |1497.25 |8 |- |आठवडा ११, २०२२ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1482.54 |9 |- |आठवडा १२, २०२२ |1492.23 |10 |- |आठवडा १३, २०२२ |1442.28 |10 |- |आठवडा १४, २०२२ |1487.64 |5 |1517.08 |8 |- |आठवडा १५, २०२२ |1341.36 |5 |1363.42 |8 |- |आठवडा १६, २०२२ |1406.77 |5 |1424.58 |9 |- |आठवडा १७, २०२२ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1416.39 |9 |- |आठवडा १९, २०२२ |1350.4 |10 |- |आठवडा २१, २०२२ |1381.04 |10 |- |आठवडा २२, २०२२ |1480.72 |5 |1507.05 |8 |- |आठवडा २३, २०२२ |1381.56 |5 |1405.59 |9 |- |आठवडा २४, २०२२ |291.28 |5 |1474.45 |5 |1504.76 |9 |- |आठवडा २५, २०२२ |287.99 |5 |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २८, २०२२ |rowspan="9" colspan="2" {{N/A}} |1532.94 |9 |- |आठवडा २९, २०२२ |1504.15 |8 |- |आठवडा ३०, २०२२ |1440.66 |10 |- |आठवडा ३१, २०२२ |1514.69 |9 |- |आठवडा ३२, २०२२ |1500.53 |5 |1523.61 |9 |- |आठवडा ३३, २०२२ |1565.54 |5 |1593.55 |8 |- |आठवडा ३४, २०२२ |1584.93 |5 |1609.75 |7 |- |आठवडा ३५, २०२२ |colspan="2" {{N/A}} |1429.83 |10 |- |आठवडा ३७, २०२२ |1626.5 |4 |1649.99 |6 |- |आठवडा ३८, २०२२ |280.84 |5 |1565.88 |4 |1587.26 |6 |- |आठवडा ३९, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1487.64 |5 |1509.02 |7 |- |आठवडा ४०, २०२२ |1550.58 |5 |1575.49 |7 |- |आठवडा ४१, २०२२ |281.01 |5 |1572.55 |5 |1599.75 |8 |- |आठवडा ४२, २०२२ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1595.63 |5 |1616.71 |7 |- |आठवडा ४३, २०२२ |1562.95 |5 |1585.67 |7 |- |आठवडा ४४, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1667.66 |8 |- |आठवडा ४५, २०२२ |1669.9 |8 |- |आठवडा ४६, २०२२ |293.21 |5 |1639.66 |5 |1660.83 |7 |- |आठवडा ४७, २०२२ |288.15 |5 |1640.03 |5 |1662.68 |7 |- |आठवडा ४८, २०२२ |286.02 |5 |1651.62 |5 |1675.98 |7 |- |आठवडा ४९, २०२२ |284.08 |5 |1616.36 |5 |1643.6 |7 |- |आठवडा ५०, २०२२ |298.07 |5 |1602 |5 |1627.25 |7 |- |आठवडा ५१, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1534.69 |5 |1559 |8 |- |आठवडा ५२, २०२२ |1585.68 |5 |1610.02 |8 |- |आठवडा १, २०२३ |276.4 |5 |1596.73 |5 |1619.82 |7 |- |आठवडा २, २०२३ |292.83 |4 |1624.55 |5 |1644.4 |7 |- |आठवडा ३, २०२३ |314.32 |4 |1711.93 |5 |1732.54 |7 |- |आठवडा ४, २०२३ |307.1 |4 |1630.69 |5 |1648.57 |7 |- |आठवडा ५, २०२३ |303.49 |4 |1627.73 |5 |1646.8 |7 |- |आठवडा ६, २०२३ |292.82 |4 |1603.74 |5 |1625.13 |7 |- |आठवडा ७, २०२३ |298.62 |4 |1646.78 |5 |1672.17 |7 |- |आठवडा ८, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1222.15 |5 |1246.77 |8 |- |आठवडा ९, २०२३ |290.3 |4 |1617.14 |4 |1638.73 |7 |- |आठवडा १०, २०२३ |284.31 |5 |1583.58 |5 |1602.8 |8 |- |आठवडा ११, २०२३ |rowspan="7" colspan="2" {{N/A}} |1568.32 |5 |1583.43 |8 |- |आठवडा १२, २०२३ |1586.79 |4 |1601.86 |7 |- |आठवडा १३, २०२३ |1511.79 |4 |1526.8 |7 |- |आठवडा १४, २०२३ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1404.25 |9 |- |आठवडा २०, २०२३ |1379.8 |10 |- |आठवडा २१, २०२३ |1336.04 |10 |- |आठवडा २२, २०२३ |1432.9 |5 |1455.53 |9 |- |आठवडा २३, २०२३ |286.07 |5 |1450.61 |5 |1475.28 |9 |- |आठवडा २४, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1391.97 |5 |1413.13 |9 |- |आठवडा २५, २०२३ |297.47 |5 |1508.04 |5 |1529.61 |8 |- |आठवडा २६, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |rowspan="7" colspan="2" {{N/A}} |1508.18 |10 |- |आठवडा २७, २०२३ |311.63 |5 |1586.14 |9 |- |आठवडा २८, २०२३ |305.63 |5 |1576.27 |9 |- |आठवडा २९, २०२३ |305.11 |4 |1604.36 |9 |- |आठवडा ३०, २०२३ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1538.86 |10 |- |आठवडा ३१, २०२३ |1590.24 |10 |- |आठवडा ३२, २०२३ |300.09 |4 |1560.37 |10 |- |आठवडा ३३, २०२३ |312.78 |4 |1645.59 |5 |1666.5 |8 |- |आठवडा ३४, २०२३ |359.56 |2 |1773.39 |3 |1793.95 |5 |- |आठवडा ३५, २०२३ |319.48 |3 |1637.29 |5 |1656.78 |8 |- |आठवडा ३६, २०२३ |342.24 |2 |1726.76 |4 |1749.07 |7 |- |आठवडा ३७, २०२३ |326.07 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1643.41 |9 |- |आठवडा ३८, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1493.7 |10 |- |आठवडा ३९, २०२३ |315.15 |5 |1606.96 |5 |1628.03 |8 |- |आठवडा ४०, २०२३ |371.71 |4 |1845.97 |3 |1868.71 |5 |- |आठवडा ४१, २०२३ |354.49 |5 |1746.04 |4 |1765.6 |7 |- |आठवडा ४२, २०२३ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1728.18 |4 |1748.5 |7 |- |आठवडा ४३, २०२३ |1688.71 |5 |1709.19 |8 |- |आठवडा ४४, २०२३ |1688.53 |5 |1709 |8 |- |आठवडा ४५, २०२३ |1688.86 |5 |1709.35 |8 |- |आठवडा ४६, २०२३ |314.47 |5 |colspan="2" {{N/A}} |1602.99 |9 |- |आठवडा ४७, २०२३ |334.4 |5 |1761.59 |4 |1782.84 |6 |- |आठवडा ४८, २०२३ |340.02 |5 |1774.83 |3 |1797.74 |5 |- |आठवडा ४९, २०२३ |330.75 |3 |1733.14 |4 |1753.03 |6 |- |आठवडा ५०, २०२३ |345.59 |4 |1748.28 |4 |1773.41 |6 |- |आठवडा ५१, २०२३ |350.51 |4 |1787.22 |4 |1812.24 |6 |- |आठवडा ५२, २०२३ |334.81 |4 |1720.19 |5 |1743.27 |7 |- |आठवडा १, २०२४ |331.16 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1752.61 |8 |- |आठवडा २, २०२४ |328.3 |4 |1692.61 |5 |1717.1 |8 |- |आठवडा ३, २०२४ |335.95 |4 |1701.59 |4 |1727.75 |7 |- |आठवडा ४, २०२४ |313.03 |4 |1595.58 |5 |1619.65 |7 |- |आठवडा ५, २०२४ |324.83 |4 |1639.19 |4 |1663.48 |7 |- |आठवडा ६, २०२४ |340.76 |4 |1699.56 |3 |1729.21 |5 |- |आठवडा ७, २०२४ |335.94 |4 |1669.05 |3 |1697.39 |5 |- |आठवडा ८, २०२४ |330.64 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1616.1 |7 |- |आठवडा ९, २०२४ |328.81 |4 |1588.34 |5 |1609.17 |8 |- |आठवडा १०, २०२४ |340.62 |4 |1674.46 |3 |1700.32 |5 |- |आठवडा ११, २०२४ |362.68 |3 |1764.45 |3 |1793.48 |5 |- |आठवडा १२, २०२४ |'''391.66''' |1 |'''1917.04''' |3 |'''1944.9''' |5 |- |आठवडा १३, २०२४ |343.27 |4 |1720.83 |5 |1745.54 |7 |- |आठवडा १४, २०२४ |333.75 |4 |1678.56 |5 |1701.37 |7 |- |आठवडा १५, २०२४ |324.31 |4 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1661.26 |8 |- |आठवडा १६, २०२४ |300.91 |4 |1466.09 |9 |- |आठवडा १७, २०२४ |329.14 |4 |1473.76 |5 |1497.09 |8 |- |आठवडा १८, २०२४ |313.84 |4 |1475.98 |5 |1503.38 |8 |- |आठवडा १९, २०२४ |308.96 |4 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1480.3 |8 |- |आठवडा २०, २०२४ |290.19 |4 |1355.01 |10 |- |आठवडा २१, २०२४ |303.99 |4 |1445.34 |9 |- |आठवडा २२, २०२४ |310.75 |3 |1571.52 |5 |1599.8 |7 |- |आठवडा २३, २०२४ |313.07 |3 |1467.74 |5 |1491.59 |7 |- |आठवडा २४, २०२४ |331.61 |3 |colspan="2" {{N/A}} |1518.06 |9 |- |आठवडा २५, २०२४ |318.92 |4 |1513.29 |5 |1534.75 |8 |- |आठवडा २६, २०२४ |319.09 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1524.55 |10 |- |आठवडा २७, २०२४ |313.37 |3 |1514.53 |9 |- |आठवडा २८, २०२४ |318.09 |3 |1491.43 |5 |1518.17 |8 |- |आठवडा २९, २०२४ |325 |4 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1577.98 |9 |- |आठवडा ३०, २०२४ |335.81 |4 |1602.54 |9 |- |आठवडा ३१, २०२४ |343.55 |3 |1689.2 |5 |1711.82 |7 |- |आठवडा ३२, २०२४ |329.03 |4 |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1621.83 |9 |- |आठवडा ३३, २०२४ |310.4 |4 |1549.35 |9 |- |आठवडा ३४, २०२४ |296.72 |5 |1498.66 |9 |- |आठवडा ३५, २०२४ |307.97 |5 |1681.19 |8 |- |आठवडा ३६, २०२४ |356.7 |3 |1797.18 |4 |1838.66 |6 |- |आठवडा ३७, २०२४ |310 |5 |1611.89 |5 |1651.56 |8 |- |आठवडा ३८, २०२४ |318.17 |4 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1715.5 |8 |- |आठवडा ३९, २०२४ |313.2 |5 |1661.08 |8 |- |आठवडा ४०, २०२४ |307.53 |5 |1604.69 |8 |- |आठवडा ४१, २०२४ |305.13 |5 |1589.28 |5 |1628.91 |8 |- |आठवडा ४२, २०२४ |colspan="2" {{N/A}} |1568.83 |5 |1595.94 |8 |- |आठवडा ४३, २०२४ |326.61 |4 |1675.11 |4 |1710.53 |6 |- |आठवडा ४४, २०२४ |302.04 |4 |1605.42 |5 |1640.45 |7 |- |आठवडा ४५, २०२४ |313.14 |4 |1632.44 |5 |1673.37 |7 |- |आठवडा ४६, २०२४ |307.54 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1660.51 |6 |- |आठवडा ४७, २०२४ |329.8 |5 |1646.53 |4 |1679.54 |7 |- |आठवडा ४८, २०२४ |325.14 |5 |1615.88 |4 |1661.67 |7 |- |आठवडा ४९, २०२४ |339.07 |4 |1642.63 |5 |1686.13 |8 |- |आठवडा ५०, २०२४ |320.93 |4 |1587.81 |5 |1634.79 |7 |- |आठवडा ५१, २०२४ |326 |5 |1628.15 |5 |1672.89 |7 |- |आठवडा ५२, २०२४ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1572 |5 |1610.61 |7 |- |आठवडा ५३, २०२४ |colspan="2" {{N/A}} |1626.97 |8 |- |आठवडा १, २०२५ |317.92 |5 |1550.38 |5 |1600.06 |7 |- |आठवडा २, २०२५ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1594.55 |9 |- |आठवडा ३, २०२५ |1577.74 |8 |- |आठवडा ४, २०२५ |307.77 |4 |1537.47 |9 |- |आठवडा ५, २०२५ |292.2 |5 |1496.48 |9 |- |आठवडा ६, २०२५ |328.06 |2 |1708.35 |4 |1757.59 |6 |- |आठवडा ७, २०२५ |318.97 |5 |1629.34 |5 |1665.16 |7 |- |आठवडा ८, २०२५ |293.83 |5 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1579.06 |8 |- |आठवडा ९, २०२५ |305.16 |5 |1661.1 |9 |- |आठवडा १०, २०२५ |colspan="2" {{N/A}} |1578.58 |9 |- |आठवडा ११, २०२५ |334.98 |4 |1678.36 |5 |1717.9 |7 |- |आठवडा १२, २०२५ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |rowspan="12" colspan="2" {{N/A}} |1544.6 |9 |- |आठवडा १३, २०२५ |1557.77 |9 |- |आठवडा १४, २०२५ |1566.95 |9 |- |आठवडा १६, २०२५ |1414.68 |10 |- |आठवडा १९, २०२५ |259.48 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २२, २०२५ |287.04 |5 |- |आठवडा २३, २०२५ |317.38 |5 |1535.46 |10 |- |आठवडा २४, २०२५ |296.19 |5 |1506.47 |10 |- |आठवडा २५, २०२५ |295.05 |5 |colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २७, २०२५ |310.54 |5 |1512.98 |10 |- |आठवडा २८, २०२५ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1509.22 |10 |- |आठवडा २९, २०२५ |1522.89 |10 |- |आठवडा ३०, २०२५ |320.26 |5 |1590.29 |5 |1646.37 |8 |- |आठवडा ३१, २०२५ |307.31 |5 |colspan="2" {{N/A}} |1586.19 |8 |- |आठवडा ३२, २०२५ |329.73 |3 |1591.22 |5 |1658.19 |8 |- |आठवडा ३३, २०२५ |292.68 |5 |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |1602.1 |8 |- |आठवडा ३४, २०२५ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1551.73 |9 |- |आठवडा ३५, २०२५ |1543.83 |8 |- |आठवडा ३६, २०२५ |1633.16 |7 |- |आठवडा ३७, २०२५ |291.62 |5 |1606.41 |9 |- |आठवडा ३८, २०२५ |rowspan="16" colspan="2" {{N/A}} |1571.52 |5 |1627.19 |8 |- |आठवडा ३९, २०२५ |1561.74 |5 |1624.6 |7 |- |आठवडा ४०, २०२५ |1630.86 |4 |1693.01 |6 |- |आठवडा ४१, २०२५ |1613.67 |4 |1670.28 |6 |- |आठवडा ४२, २०२५ |colspan="2" {{N/A}} |1534.91 |8 |- |आठवडा ४३, २०२५ |1521.48 |5 |1576.6 |8 |- |आठवडा ४४, २०२५ |rowspan="10" colspan="2" {{N/A}} |1503.83 |9 |- |आठवडा ४५, २०२५ |1486.77 |8 |- |आठवडा ४६, २०२५ |1487.1 |9 |- |आठवडा ४७, २०२५ |1494.08 |9 |- |आठवडा ४८, २०२५ |1455.08 |9 |- |आठवडा ४९, २०२५ |1419.06 |9 |- |आठवडा ५०, २०२५ |1408.11 |8 |- |आठवडा ५१, २०२५ |1456.51 |9 |- |आठवडा ३, २०२६ |1352.26 |10 |- |आठवडा ५, २०२६ |1283.81 |10 |} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]] [[वर्ग:स्टार प्रवाह]] ef60kp733u77rihfbon9ka2epq2mtac 2704275 2704262 2026-08-21T16:07:36Z ~2026-45569-55 186536 [[Special:Contributions/~2026-45586-81|~2026-45586-81]] ([[User talk:~2026-45586-81|चर्चा]])यांची आवृत्ती [[Special:Diff/2704262|2704262]] परतवली. 2704275 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी |नाव = स्टार प्रवाह |चित्र = Star Pravah 2023.png |चित्रसाईज = |चित्र_माहिती = |चित्र२ = |सुरुवात = २४ नोव्हेंबर २००८ |चित्र स्वरूप = |शेवटचे_प्रसारण = |चित्र_प्रकार = |प्रेक्षक_संख्या = |प्रेक्षक_संख्या_सध्या = |प्रेक्षक_संख्या_माहिती = |नेटवर्क = स्टार इंडिया |मालक = [[डिझ्नी स्टार]] |ब्रीदवाक्य = मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह |देश = [[भारत]] |प्रसारण क्षेत्र = |मुख्यालय = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] |जुने नाव = |बदललेले नाव = |भगिनी वाहिनी = [[प्रवाह पिक्चर]] |प्रसारण वेळ = दुपारी १ ते ३ आणि संध्या. ६.३० ते रात्री ११ (प्राइम टाइम) |संकेतस्थळ ={{URL|https://www.hotstar.com/channels/star-pravah|स्टार प्रवाह}} [[डिझ्नी+ हॉटस्टार]]वर }} '''स्टार प्रवाह''' ही एक [[मराठी]] दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे, जी मराठी मनोरंजनात्मक मालिका व वास्तविक कार्यक्रम दाखवते. स्टार प्रवाह हे [[वॉल्ट डिझ्नी कंपनी इंडिया]] च्या उपकंपनी असलेल्या [[डिझ्नी स्टार]]च्या (माजी नाव ''स्टार इंडिया''), मालकीचे असून स्टार प्रवाहची सुरुवात २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी झाली. स्टार प्रवाह एचडी १ मे २०१६ रोजी सुरू झाले. दर रविवारी [[स्टार प्रवाह महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात. ==इतिहास== स्टार प्रवाह ही स्टार इंडियाची मराठी वाहिनी आहे, स्टार जलशा या बंगाली वाहिनी नंतर २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी लाँच केले गेले आणि त्याच लोगोची कॉपी केली गेली, फक्त रंग लाल ऐवजी निळा होता. नवीन लोगो आणि ग्राफिक्स असलेली वाहिनी (बंगाली चॅनेल स्टार जलशाद्वारे १७ जून २०१२ ते १७ फेब्रुवारी २०१९ या कालावधीत वापरलेला लोगो आणि ग्राफिक्स). ३ फेब्रुवारी २०१४ रोजी वाहिनीला "स्वप्नांना पंख नवे" या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. वाहिनीला परत १० ऑक्टोबर २०१६ रोजी "आता थांबायचं नाय" या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. त्यानंतर परत एकदा २ डिसेंबर २०१९ रोजी "मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह!" या नवीन टॅगलाइनसह, नवीन लोगो आणि ग्राफिक्ससह वाहिनीने स्वतःला रिब्रँड केले. १ मे २०१६ रोजी, स्टार प्रवाह एचडी नावाच्या वाहिनीची हाय-डेफिनिशन फीड लाँच करण्यात आले. ==पुरस्कार व सोहळे== {| class="wikitable sortable" ! सुरू झाल्याचे वर्ष || कार्यक्रमाचे नाव |- |२०१४-२०१८ |''येरे येरे'' |- |२०१६ |''स्टार प्रवाह रत्न'' |- |२०२१-चालू |''[[स्टार प्रवाह परिवार पुरस्कार]]'' |- |२०२१-चालू |''स्टार प्रवाह गणेशोत्सव'' |- |२०२२ |''स्टार प्रवाह धुमधडाका'' |- |२०२३-चालू |''स्टार प्रवाह ढिंचॅक दिवाळी'' |} ==प्रसारित कार्यक्रम== ===दैनंदिन मालिका=== {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वेळ ! रूपांतरण |- | १५ डिसेंबर २०२५ | [[वचन दिले तू मला]] | दुपारी १ वाजता | बंगाली मालिका गीता एल.एल.बी. |- | १६ डिसेंबर २०२४ | [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]] | दुपारी १.३० वाजता | तमिळ मालिका इरामना रोजावे २ |- | १५ सप्टेंबर २०२५ | लपंडाव | दुपारी २ वाजता | |- | १९ जानेवारी २०२६ | तुझ्या सोबतीने | दुपारी २.३० वाजता | |- | १० ऑगस्ट २०२६ | आमच्या लाडक्या नाईक बाई | संध्या. ६.३० वाजता | |- | २९ जून २०२६ | विसरु नको तू मला | संध्या. ७ वाजता | |- | १५ जून २०२६ | [[सुना येती घरा]] | संध्या. ७.३० वाजता | तमिळ मालिका पांडेयन स्टोर २ |- | २३ डिसेंबर २०२४ | [[तू ही रे माझा मितवा]] | रात्री ८ वाजता | हिंदी मालिका [[इस प्यार को क्या नाम दूँ]] |- | ५ डिसेंबर २०२२ | [[ठरलं तर मग!]] | रात्री ८.३० वाजता | तमिळ मालिका रोजा |- | १ जून २०२६ | पाठराखीण | रात्री ९ वाजता | हिंदी मालिका सपना बाबुल का... बिदाई |- | ३० मार्च २०२६ | आनंदी | रात्री ९.३० वाजता | हिंदी मालिका बंदिनी |- | २७ एप्रिल २०२६ | [[बाई तुझा आशीर्वाद]] | रात्री १० वाजता | तमिळ मालिका अय्यानार थुनाई |- | १८ मार्च २०२४ | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | रात्री १०.३० वाजता | हिंदी मालिका कहानी घर घर की |} ===कथाबाह्य कार्यक्रम=== {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वेळ ! रूपांतरण |- | २९ ऑगस्ट २०२६ | [[आता होऊ दे धिंगाणा]] ५ | शनि-रवि रात्री ९ वाजता | तमिळ कार्यक्रम एन्किट्टा मोधाडे |} ===नव्या मालिका=== {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वेळ ! रूपांतरण |- | लवकरच... | मराठी मीडियम | rowspan="2" {{TBA}} | rowspan="2"| |- | २८ सप्टेंबर २०२६ | मी कात टाकली |} ==जुन्या मालिका== # [[अग्निहोत्र (मालिका)|अग्निहोत्र]] # [[अग्निहोत्र २]] # [[अबोली (मालिका)|अबोली]] # [[आई कुठे काय करते!]] # [[कुन्या राजाची गं तू राणी]] # [[छत्रीवाली]] # [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]] # [[ठिपक्यांची रांगोळी (मालिका)|ठिपक्यांची रांगोळी]] # [[तुझं नि माझं घर श्रीमंताचं]] # [[तुझेच मी गीत गात आहे]] # [[थोडं तुझं आणि थोडं माझं]] # [[दुर्वा (मालिका)|दुर्वा]] # [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]] # [[नकळत सारे घडले]] # [[पिंकीचा विजय असो!]] # [[पुढचं पाऊल (मालिका)|पुढचं पाऊल]] # [[प्रेमाचा गेम सेम टू सेम]] # [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]] # [[फुलाला सुगंध मातीचा]] # [[मन उधाण वाऱ्याचे]] # [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]] # [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]] # [[मुलगी झाली हो]] # [[मोलकरीण बाई - मोठी तिची सावली]] # [[रंग माझा वेगळा]] # [[राजा शिवछत्रपती (मालिका)|राजा शिवछत्रपती]] # [[लग्नाची बेडी (मालिका)|लग्नाची बेडी]] # [[लक्ष्मीच्या पाऊलांनी]] # [[लक्ष्य (मालिका)|लक्ष्य]] # [[लेक माझी लाडकी]] # [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]] # [[स्वप्नांच्या पलिकडले]] # [[सहकुटुंब सहपरिवार]] # [[साधी माणसं (मालिका)|साधी माणसं]] # [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]] # [[सांग तू आहेस का?]] # [[सुख म्हणजे नक्की काय असतं!]] # [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]] # आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत! # कोण होतीस तू, काय झालीस तू! # काजळमाया # उदे गं अंबे # जे३ जंक्शन # गोष्ट एका लग्नाची # गोष्ट एका कॉलेजची # गोष्ट एका आनंदीची # गोष्ट एका जप्तीची # कुकुचकू # असे का घडले? # जिवलगा # जीवलगा # चारचौघी # कुलस्वामिनी # कुळ स्वामिनी # दार उघडा ना गडे # अंतरपाट # वचन दिले तू मला # कशाला उद्याची बात # ओळख - ध्यास स्वप्नांचा # झुंज # बंध रेशमाचे # दोन किनारे दोघी आपण # तुजवीण सख्या रे # धर्मकन्या # सुवासिनी # अनोळखी दिशा # मांडला दोन घडीचा डाव # लक्ष्मी वर्सेस सरस्वती # पंचनामा # माधुरी मिडलक्लास # मानसीचा चित्रकार तो # मन धागा धागा जोडते नवा # आम्ही दोघे राजा राणी # आराधना # आंबट गोड # अरे वेड्या मना # बे दुणे दहा # प्रीती परी तुजवरी # रुंजी # लगोरी - मैत्री रिटर्न्स # जयोस्तुते # येक नंबर # तू जिवाला गुंतवावे # तुमचं आमचं सेम असतं # छोटी मालकीण # दुहेरी # नकुशी तरीही हवीहवीशी # नशीबवान # गं सहाजणी # येड लागलं प्रेमाचं # गोठ # ललित २०५ # साथ दे तू मला # साता जल्माच्या गाठी # शतदा प्रेम करावे # तुझ्या इश्काचा नादखुळा # वैजू नंबर १ # नवे लक्ष्य # प्रेमा तुझा रंग कसा # प्रेमा तुझा रंग कसा २ # स्पेशल ५ # जय देवा श्री गणेशा # दख्खनचा राजा जोतिबा # श्री गुरुदेव दत्त # विठू माऊली # जय भवानी जय शिवाजी ===अनुवादित मालिका=== # ५ स्टार किचन # देवांचे देव महादेव # महाभारत # श्री गणेश # [[रामायण (मालिका)|रामायण]] # [[सत्यमेव जयते (दूरचित्रवाणी मालिका)|सत्यमेव जयते]] ==कथाबाह्य कार्यक्रम== # [[भांडा सौख्य भरे]] # [[मी होणार सुपरस्टार]] # [[मी होणार सुपरस्टार छोटे उस्ताद]] # शिट्टी वाजली रे # आता होऊन जाऊ द्या # आम्ही ट्रॅव्हलकर # कॉमेडी बिमेडी # ढाबळ एक तास टाइमपास # ढिंका चिका - कॉमेडीचा नवा फॉर्म्युला # एक टप्पा आऊट # जोडी जमली रे # जस्ट डान्स # किचनची सुपरस्टार # महाराष्ट्राचा डान्सिंग सुपरस्टार # महाराष्ट्राचा नच बलिये # मंडळ भारी आहे # नांदा सौख्य भरे # पोटोबा प्रसन्न # स्टार दरबार # सून सासू सून # सुप्रिया सचिन शो - जोडी तुझी माझी # विकता का उत्तर? # विसावा - एक घर मनासारखं # झेप ==टीआरपी== २०२१ च्या १४ व्या आठवड्यात, स्टार प्रवाह दहा सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या भारतीय पे प्लॅटफॉर्म दूरचित्रवाणी चॅनेलमध्ये 1341.11 AMAs सह दहाव्या स्थानावर सामील झाले. {|class="wikitable sortable" style="text-align:center" !rowspan="2" | आठवडा आणि वर्ष !colspan="6" | BARC AMAs |- !मेगा सिटी !क्रमांक !हिंदी भाषिक मार्केट !क्रमांक !भारत !क्रमांक |- |आठवडा ३७, २०२१ |rowspan="23" colspan="2" {{N/A}} |1539.19 |5 |1556.26 |10 |- |आठवडा ३८, २०२१ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1551.06 |9 |- |आठवडा ४५, २०२१ |1517.06 |10 |- |आठवडा ४६, २०२१ |1576.53 |5 |1601.66 |8 |- |आठवडा ४७, २०२१ |1546.27 |5 |1568.70 |8 |- |आठवडा ४८, २०२१ |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |1544.46 |10 |- |आठवडा ४९, २०२१ |1552.12 |10 |- |आठवडा १, २०२२ |1617.21 |10 |- |आठवडा २, २०२२ |1534.71 |10 |- |आठवडा ३, २०२२ |1513 |10 |- |आठवडा ९, २०२२ |1471.21 |5 |1495.43 |8 |- |आठवडा १०, २०२२ |1471.95 |5 |1497.25 |8 |- |आठवडा ११, २०२२ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1482.54 |9 |- |आठवडा १२, २०२२ |1492.23 |10 |- |आठवडा १३, २०२२ |1442.28 |10 |- |आठवडा १४, २०२२ |1487.64 |5 |1517.08 |8 |- |आठवडा १५, २०२२ |1341.36 |5 |1363.42 |8 |- |आठवडा १६, २०२२ |1406.77 |5 |1424.58 |9 |- |आठवडा १७, २०२२ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1416.39 |9 |- |आठवडा १९, २०२२ |1350.4 |10 |- |आठवडा २१, २०२२ |1381.04 |10 |- |आठवडा २२, २०२२ |1480.72 |5 |1507.05 |8 |- |आठवडा २३, २०२२ |1381.56 |5 |1405.59 |9 |- |आठवडा २४, २०२२ |291.28 |5 |1474.45 |5 |1504.76 |9 |- |आठवडा २५, २०२२ |287.99 |5 |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २८, २०२२ |rowspan="9" colspan="2" {{N/A}} |1532.94 |9 |- |आठवडा २९, २०२२ |1504.15 |8 |- |आठवडा ३०, २०२२ |1440.66 |10 |- |आठवडा ३१, २०२२ |1514.69 |9 |- |आठवडा ३२, २०२२ |1500.53 |5 |1523.61 |9 |- |आठवडा ३३, २०२२ |1565.54 |5 |1593.55 |8 |- |आठवडा ३४, २०२२ |1584.93 |5 |1609.75 |7 |- |आठवडा ३५, २०२२ |colspan="2" {{N/A}} |1429.83 |10 |- |आठवडा ३७, २०२२ |1626.5 |4 |1649.99 |6 |- |आठवडा ३८, २०२२ |280.84 |5 |1565.88 |4 |1587.26 |6 |- |आठवडा ३९, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1487.64 |5 |1509.02 |7 |- |आठवडा ४०, २०२२ |1550.58 |5 |1575.49 |7 |- |आठवडा ४१, २०२२ |281.01 |5 |1572.55 |5 |1599.75 |8 |- |आठवडा ४२, २०२२ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1595.63 |5 |1616.71 |7 |- |आठवडा ४३, २०२२ |1562.95 |5 |1585.67 |7 |- |आठवडा ४४, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1667.66 |8 |- |आठवडा ४५, २०२२ |1669.9 |8 |- |आठवडा ४६, २०२२ |293.21 |5 |1639.66 |5 |1660.83 |7 |- |आठवडा ४७, २०२२ |288.15 |5 |1640.03 |5 |1662.68 |7 |- |आठवडा ४८, २०२२ |286.02 |5 |1651.62 |5 |1675.98 |7 |- |आठवडा ४९, २०२२ |284.08 |5 |1616.36 |5 |1643.6 |7 |- |आठवडा ५०, २०२२ |298.07 |5 |1602 |5 |1627.25 |7 |- |आठवडा ५१, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1534.69 |5 |1559 |8 |- |आठवडा ५२, २०२२ |1585.68 |5 |1610.02 |8 |- |आठवडा १, २०२३ |276.4 |5 |1596.73 |5 |1619.82 |7 |- |आठवडा २, २०२३ |292.83 |4 |1624.55 |5 |1644.4 |7 |- |आठवडा ३, २०२३ |314.32 |4 |1711.93 |5 |1732.54 |7 |- |आठवडा ४, २०२३ |307.1 |4 |1630.69 |5 |1648.57 |7 |- |आठवडा ५, २०२३ |303.49 |4 |1627.73 |5 |1646.8 |7 |- |आठवडा ६, २०२३ |292.82 |4 |1603.74 |5 |1625.13 |7 |- |आठवडा ७, २०२३ |298.62 |4 |1646.78 |5 |1672.17 |7 |- |आठवडा ८, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1222.15 |5 |1246.77 |8 |- |आठवडा ९, २०२३ |290.3 |4 |1617.14 |4 |1638.73 |7 |- |आठवडा १०, २०२३ |284.31 |5 |1583.58 |5 |1602.8 |8 |- |आठवडा ११, २०२३ |rowspan="7" colspan="2" {{N/A}} |1568.32 |5 |1583.43 |8 |- |आठवडा १२, २०२३ |1586.79 |4 |1601.86 |7 |- |आठवडा १३, २०२३ |1511.79 |4 |1526.8 |7 |- |आठवडा १४, २०२३ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1404.25 |9 |- |आठवडा २०, २०२३ |1379.8 |10 |- |आठवडा २१, २०२३ |1336.04 |10 |- |आठवडा २२, २०२३ |1432.9 |5 |1455.53 |9 |- |आठवडा २३, २०२३ |286.07 |5 |1450.61 |5 |1475.28 |9 |- |आठवडा २४, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1391.97 |5 |1413.13 |9 |- |आठवडा २५, २०२३ |297.47 |5 |1508.04 |5 |1529.61 |8 |- |आठवडा २६, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |rowspan="7" colspan="2" {{N/A}} |1508.18 |10 |- |आठवडा २७, २०२३ |311.63 |5 |1586.14 |9 |- |आठवडा २८, २०२३ |305.63 |5 |1576.27 |9 |- |आठवडा २९, २०२३ |305.11 |4 |1604.36 |9 |- |आठवडा ३०, २०२३ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1538.86 |10 |- |आठवडा ३१, २०२३ |1590.24 |10 |- |आठवडा ३२, २०२३ |300.09 |4 |1560.37 |10 |- |आठवडा ३३, २०२३ |312.78 |4 |1645.59 |5 |1666.5 |8 |- |आठवडा ३४, २०२३ |359.56 |2 |1773.39 |3 |1793.95 |5 |- |आठवडा ३५, २०२३ |319.48 |3 |1637.29 |5 |1656.78 |8 |- |आठवडा ३६, २०२३ |342.24 |2 |1726.76 |4 |1749.07 |7 |- |आठवडा ३७, २०२३ |326.07 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1643.41 |9 |- |आठवडा ३८, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1493.7 |10 |- |आठवडा ३९, २०२३ |315.15 |5 |1606.96 |5 |1628.03 |8 |- |आठवडा ४०, २०२३ |371.71 |4 |1845.97 |3 |1868.71 |5 |- |आठवडा ४१, २०२३ |354.49 |5 |1746.04 |4 |1765.6 |7 |- |आठवडा ४२, २०२३ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1728.18 |4 |1748.5 |7 |- |आठवडा ४३, २०२३ |1688.71 |5 |1709.19 |8 |- |आठवडा ४४, २०२३ |1688.53 |5 |1709 |8 |- |आठवडा ४५, २०२३ |1688.86 |5 |1709.35 |8 |- |आठवडा ४६, २०२३ |314.47 |5 |colspan="2" {{N/A}} |1602.99 |9 |- |आठवडा ४७, २०२३ |334.4 |5 |1761.59 |4 |1782.84 |6 |- |आठवडा ४८, २०२३ |340.02 |5 |1774.83 |3 |1797.74 |5 |- |आठवडा ४९, २०२३ |330.75 |3 |1733.14 |4 |1753.03 |6 |- |आठवडा ५०, २०२३ |345.59 |4 |1748.28 |4 |1773.41 |6 |- |आठवडा ५१, २०२३ |350.51 |4 |1787.22 |4 |1812.24 |6 |- |आठवडा ५२, २०२३ |334.81 |4 |1720.19 |5 |1743.27 |7 |- |आठवडा १, २०२४ |331.16 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1752.61 |8 |- |आठवडा २, २०२४ |328.3 |4 |1692.61 |5 |1717.1 |8 |- |आठवडा ३, २०२४ |335.95 |4 |1701.59 |4 |1727.75 |7 |- |आठवडा ४, २०२४ |313.03 |4 |1595.58 |5 |1619.65 |7 |- |आठवडा ५, २०२४ |324.83 |4 |1639.19 |4 |1663.48 |7 |- |आठवडा ६, २०२४ |340.76 |4 |1699.56 |3 |1729.21 |5 |- |आठवडा ७, २०२४ |335.94 |4 |1669.05 |3 |1697.39 |5 |- |आठवडा ८, २०२४ |330.64 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1616.1 |7 |- |आठवडा ९, २०२४ |328.81 |4 |1588.34 |5 |1609.17 |8 |- |आठवडा १०, २०२४ |340.62 |4 |1674.46 |3 |1700.32 |5 |- |आठवडा ११, २०२४ |362.68 |3 |1764.45 |3 |1793.48 |5 |- |आठवडा १२, २०२४ |'''391.66''' |1 |'''1917.04''' |3 |'''1944.9''' |5 |- |आठवडा १३, २०२४ |343.27 |4 |1720.83 |5 |1745.54 |7 |- |आठवडा १४, २०२४ |333.75 |4 |1678.56 |5 |1701.37 |7 |- |आठवडा १५, २०२४ |324.31 |4 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1661.26 |8 |- |आठवडा १६, २०२४ |300.91 |4 |1466.09 |9 |- |आठवडा १७, २०२४ |329.14 |4 |1473.76 |5 |1497.09 |8 |- |आठवडा १८, २०२४ |313.84 |4 |1475.98 |5 |1503.38 |8 |- |आठवडा १९, २०२४ |308.96 |4 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1480.3 |8 |- |आठवडा २०, २०२४ |290.19 |4 |1355.01 |10 |- |आठवडा २१, २०२४ |303.99 |4 |1445.34 |9 |- |आठवडा २२, २०२४ |310.75 |3 |1571.52 |5 |1599.8 |7 |- |आठवडा २३, २०२४ |313.07 |3 |1467.74 |5 |1491.59 |7 |- |आठवडा २४, २०२४ |331.61 |3 |colspan="2" {{N/A}} |1518.06 |9 |- |आठवडा २५, २०२४ |318.92 |4 |1513.29 |5 |1534.75 |8 |- |आठवडा २६, २०२४ |319.09 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1524.55 |10 |- |आठवडा २७, २०२४ |313.37 |3 |1514.53 |9 |- |आठवडा २८, २०२४ |318.09 |3 |1491.43 |5 |1518.17 |8 |- |आठवडा २९, २०२४ |325 |4 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1577.98 |9 |- |आठवडा ३०, २०२४ |335.81 |4 |1602.54 |9 |- |आठवडा ३१, २०२४ |343.55 |3 |1689.2 |5 |1711.82 |7 |- |आठवडा ३२, २०२४ |329.03 |4 |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1621.83 |9 |- |आठवडा ३३, २०२४ |310.4 |4 |1549.35 |9 |- |आठवडा ३४, २०२४ |296.72 |5 |1498.66 |9 |- |आठवडा ३५, २०२४ |307.97 |5 |1681.19 |8 |- |आठवडा ३६, २०२४ |356.7 |3 |1797.18 |4 |1838.66 |6 |- |आठवडा ३७, २०२४ |310 |5 |1611.89 |5 |1651.56 |8 |- |आठवडा ३८, २०२४ |318.17 |4 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1715.5 |8 |- |आठवडा ३९, २०२४ |313.2 |5 |1661.08 |8 |- |आठवडा ४०, २०२४ |307.53 |5 |1604.69 |8 |- |आठवडा ४१, २०२४ |305.13 |5 |1589.28 |5 |1628.91 |8 |- |आठवडा ४२, २०२४ |colspan="2" {{N/A}} |1568.83 |5 |1595.94 |8 |- |आठवडा ४३, २०२४ |326.61 |4 |1675.11 |4 |1710.53 |6 |- |आठवडा ४४, २०२४ |302.04 |4 |1605.42 |5 |1640.45 |7 |- |आठवडा ४५, २०२४ |313.14 |4 |1632.44 |5 |1673.37 |7 |- |आठवडा ४६, २०२४ |307.54 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1660.51 |6 |- |आठवडा ४७, २०२४ |329.8 |5 |1646.53 |4 |1679.54 |7 |- |आठवडा ४८, २०२४ |325.14 |5 |1615.88 |4 |1661.67 |7 |- |आठवडा ४९, २०२४ |339.07 |4 |1642.63 |5 |1686.13 |8 |- |आठवडा ५०, २०२४ |320.93 |4 |1587.81 |5 |1634.79 |7 |- |आठवडा ५१, २०२४ |326 |5 |1628.15 |5 |1672.89 |7 |- |आठवडा ५२, २०२४ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1572 |5 |1610.61 |7 |- |आठवडा ५३, २०२४ |colspan="2" {{N/A}} |1626.97 |8 |- |आठवडा १, २०२५ |317.92 |5 |1550.38 |5 |1600.06 |7 |- |आठवडा २, २०२५ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1594.55 |9 |- |आठवडा ३, २०२५ |1577.74 |8 |- |आठवडा ४, २०२५ |307.77 |4 |1537.47 |9 |- |आठवडा ५, २०२५ |292.2 |5 |1496.48 |9 |- |आठवडा ६, २०२५ |328.06 |2 |1708.35 |4 |1757.59 |6 |- |आठवडा ७, २०२५ |318.97 |5 |1629.34 |5 |1665.16 |7 |- |आठवडा ८, २०२५ |293.83 |5 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1579.06 |8 |- |आठवडा ९, २०२५ |305.16 |5 |1661.1 |9 |- |आठवडा १०, २०२५ |colspan="2" {{N/A}} |1578.58 |9 |- |आठवडा ११, २०२५ |334.98 |4 |1678.36 |5 |1717.9 |7 |- |आठवडा १२, २०२५ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |rowspan="12" colspan="2" {{N/A}} |1544.6 |9 |- |आठवडा १३, २०२५ |1557.77 |9 |- |आठवडा १४, २०२५ |1566.95 |9 |- |आठवडा १६, २०२५ |1414.68 |10 |- |आठवडा १९, २०२५ |259.48 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २२, २०२५ |287.04 |5 |- |आठवडा २३, २०२५ |317.38 |5 |1535.46 |10 |- |आठवडा २४, २०२५ |296.19 |5 |1506.47 |10 |- |आठवडा २५, २०२५ |295.05 |5 |colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २७, २०२५ |310.54 |5 |1512.98 |10 |- |आठवडा २८, २०२५ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1509.22 |10 |- |आठवडा २९, २०२५ |1522.89 |10 |- |आठवडा ३०, २०२५ |320.26 |5 |1590.29 |5 |1646.37 |8 |- |आठवडा ३१, २०२५ |307.31 |5 |colspan="2" {{N/A}} |1586.19 |8 |- |आठवडा ३२, २०२५ |329.73 |3 |1591.22 |5 |1658.19 |8 |- |आठवडा ३३, २०२५ |292.68 |5 |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |1602.1 |8 |- |आठवडा ३४, २०२५ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1551.73 |9 |- |आठवडा ३५, २०२५ |1543.83 |8 |- |आठवडा ३६, २०२५ |1633.16 |7 |- |आठवडा ३७, २०२५ |291.62 |5 |1606.41 |9 |- |आठवडा ३८, २०२५ |rowspan="16" colspan="2" {{N/A}} |1571.52 |5 |1627.19 |8 |- |आठवडा ३९, २०२५ |1561.74 |5 |1624.6 |7 |- |आठवडा ४०, २०२५ |1630.86 |4 |1693.01 |6 |- |आठवडा ४१, २०२५ |1613.67 |4 |1670.28 |6 |- |आठवडा ४२, २०२५ |colspan="2" {{N/A}} |1534.91 |8 |- |आठवडा ४३, २०२५ |1521.48 |5 |1576.6 |8 |- |आठवडा ४४, २०२५ |rowspan="10" colspan="2" {{N/A}} |1503.83 |9 |- |आठवडा ४५, २०२५ |1486.77 |8 |- |आठवडा ४६, २०२५ |1487.1 |9 |- |आठवडा ४७, २०२५ |1494.08 |9 |- |आठवडा ४८, २०२५ |1455.08 |9 |- |आठवडा ४९, २०२५ |1419.06 |9 |- |आठवडा ५०, २०२५ |1408.11 |8 |- |आठवडा ५१, २०२५ |1456.51 |9 |- |आठवडा ३, २०२६ |1352.26 |10 |- |आठवडा ५, २०२६ |1283.81 |10 |} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]] [[वर्ग:स्टार प्रवाह]] 4jni9nfpku1e14ubrkzsa5zxlk8mmro 0 63161 2704270 2701660 2026-08-21T15:59:05Z Rohan Gaikwad21 186216 /* */ 2704270 wikitext text/x-wiki {{इतिहास लेखन}} {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव = लहुजी राघोजी साळवे | चित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = | जन्मदिनांक = [[नोव्हेंबर १४]], [[इ.स. १७९४]] | जन्मस्थान = [[नारायणपूर]], [[पुरंदर जिल्हा]] ([[महाराष्ट्र]]), [[ब्रिटिश भारत]] | मृत्युदिनांक = [[फेब्रुवारी १७]], [[इ.स. १८८१]] | मृत्युस्थान = [[पुणे]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | चळवळ = [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा]] | संघटना = | ग्रंथलेखन = | पुरस्कार = | स्मारके = | धर्म = [[हिंदू धर्म|हिंदू]] | प्रभावित = [[महात्मा फुले]], [[वासुदेव बळवंत फडके ]], [[बाळ गंगाधर टिळक]] | वडील नाव = राघोजी साळवे | आई नाव = विठाबाई साळवे | पत्नी नाव = नाही | स्वाक्षरी चित्र = | तळटिपा = }} '''लहुजी राघोजी साळवे''' (१४ नोव्हेंबर १७९४ - १७ फेब्रुवारी १८८१) हे भारतीय क्रांतिकारक होते.<ref>{{cite web |title=साळवे, लहुजी राघोजी - मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती |url=https://marathi.gov.in/ |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=2026-06-27 |archive-date=2025-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250227091558/https://marathi.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> काहीवेळा त्यांचा उल्लेख 'लहुजी वस्ताद' नावाने देखील केला जातो. लहुजींचा जन्म [[पुरंदर किल्ला|पुरंदर किल्ल्याच्या]] पायथ्याशी असलेल्या नारायणपूर गावच्या नारायण पेठेमधील पूर्वीच्या मांगवाड्यातील एका दलित [[मांग]] गारुडी कुटुंबात झाला.{{संदर्भ हवा}} लहूजींना युद्धकलेचे प्रशिक्षण त्यांच्या घरातील पुरुषांकडून मिळाले होते.{{संदर्भ हवा}} त्यांचे वडील राघोजी साळवे देखील लढवय्ये होते.{{संदर्भ हवा}} [[शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या]] सैन्यात लहुजींचे पूर्वज काम करत.{{संदर्भ हवा}} पुरंदर किल्ल्याच्या सरंक्षणाची जबाबदारी लहुजींच्या आजोबांकडे सोपवली गेली होती.{{संदर्भ हवा}} त्यांच्या कामगिरींमुळे शिवाजी महाराजांनी लहुजींच्या पूर्वजांना "राऊत" ही पदवी दिली होती.{{संदर्भ हवा}} दांड पट्टा चालवणे, तलवारबाजी, घोडेस्वारी, बंदूक चालवणे व निशाणेबाजी या सर्व युद्धकलेमध्ये लहुजी निपुण होते.{{संदर्भ हवा}} देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी ‘मवाळपंथी नव्हे तर जहाल क्रांतिकारक’ निर्माण करण्याचे त्यांनी ठरविले. त्यासाठी त्यांनी युद्धकलेचे शिक्षण तरुणांना देण्यासाठी इ.स. १८२२ मध्ये रास्ता पेठ, पुणे येथे तालीम युद्ध कलाकौशल्य प्रशिक्षण केंद्र सुरू केले.{{संदर्भ हवा}} या प्रशिक्षण केंद्रात सर्वच समाजांतील युवक तालीम घेण्यासाठी येऊ लागले. यात प्रामुख्याने [[बाळ गंगाधर टिळक]], [[वासुदेव बळवंत फडके]], [[महात्मा फुले]], [[गोपाळ गणेश आगरकर]], [[चापेकर बंधू]], क्रांतिभाऊ खरे, क्रांतिवीर नाना दरबारे, रावबहाद्दूर सदाशिवराव गोवंडे, नाना मोरोजी, क्रांतिवीर मोरो विठ्ठल बाळवेकर, क्रांतिवीर नाना छत्रे, महात्मा फुलेंचे सहकारी वाळवेकर आणि परांजपे हे देखील लहुजी साळवे यांच्या आखाड्यात शिकले.{{संदर्भ हवा}} २० जुलै १८७९ रोजी इंग्रजांनी वासुदेव बळवंत फडके यांना ‘देवरनावडगा’ मुक्कामी रात्री झोपेत असताना पकडले व त्यांच्यावर राजद्रोहाचा खटला भरला. ७ नोव्हेंबर १८७९ रोजी वासुदेव फडके यांना जन्मठेपेची शिक्षा ठोठावली. लहुजींच्या मनावर खूप मोठा आघात झाला. १७ फेब्रुवारी १८८१ रोजी पुण्याच्या संगमपुराच्या परिसरात एका घरामध्ये लहुजी साळवेंची प्राणज्योत मावळली व एका महाक्रांतिपर्वाचा शेवट झाला. क्रांतिवीर लहुजी साळवेंच्या समाधी संगमवाडी (पुणे)<ref>{{cite web |title=साळवे, लहुजी राघोजी - मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती |url=https://marathi.gov.in/ |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=2026-06-27 |archive-date=2025-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250227091558/https://marathi.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:साळवे, लहुजी}} [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[वर्ग:भारतीय क्रांतिकारक]] [[वर्ग:इ.स. १७९४ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १८८१ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:दलित व्यक्ती]] q20s1u6ajowg60ze496rdx236cp23ab 2704272 2704270 2026-08-21T16:06:00Z Rohan Gaikwad21 186216 /* */ 2704272 wikitext text/x-wiki {{इतिहास लेखन}} {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव = लहुजी राघोजी साळवे | चित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = | जन्मदिनांक = [[नोव्हेंबर १४]], [[इ.स. १७९४]] | जन्मस्थान = [[नारायणपूर]], [[पुरंदर जिल्हा]] ([[महाराष्ट्र]]), [[ब्रिटिश भारत]] | मृत्युदिनांक = [[फेब्रुवारी १७]], [[इ.स. १८८१]] | मृत्युस्थान = [[पुणे]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | चळवळ = [[दलित स्वातंत्र्यलढा]] | संघटना = | ग्रंथलेखन = | पुरस्कार = | स्मारके = | धर्म = [दलित] | प्रभावित = | वडील नाव = राघोजी साळवे | आई नाव = विठाबाई साळवे | पत्नी नाव = | स्वाक्षरी चित्र = | तळटिपा = }} '''लहुजी राघोजी साळवे''' (१४ नोव्हेंबर १७९४ - १७ फेब्रुवारी १८८१) हे भारतीय क्रांतिकारक होते.<ref>{{cite web |title=साळवे, लहुजी राघोजी - मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती |url=https://marathi.gov.in/ |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=2026-06-27 |archive-date=2025-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250227091558/https://marathi.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> काहीवेळा त्यांचा उल्लेख 'लहुजी वस्ताद' नावाने देखील केला जातो. लहुजींचा जन्म [[पुरंदर किल्ला|पुरंदर किल्ल्याच्या]] पायथ्याशी असलेल्या नारायणपूर गावच्या नारायण पेठेमधील पूर्वीच्या मांगवाड्यातील एका दलित [[मांग]] गारुडी कुटुंबात झाला.{{संदर्भ हवा}} लहूजींना युद्धकलेचे प्रशिक्षण वस्ताद रानबा महार यांच्याकडून मिळाले होते.{{संदर्भ हवा}} त्यांचे वडील राघोजी साळवे पेशव्यांची चाकरी करत.{{संदर्भ हवा}} {{संदर्भ हवा}} {{संदर्भ हवा}} {{संदर्भ हवा}} दांड पट्टा चालवणे, तलवारबाजी, घोडेस्वारी, बंदूक चालवणे व निशाणेबाजी या सर्व युद्धकलेमध्ये लहुजी निपुण होते त्यांचे गुरू रानबा महार हे होते.{{संदर्भ हवा}} देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी ‘मवाळपंथी नव्हे तर दलित क्रांतिकारक’ निर्माण करण्याचे त्यांनी ठरविले. {{संदर्भ हवा}} {{संदर्भ हवा}} गुरु वस्ताद रानबा महार आणि लहूजी महात्मा फुले यांना संरक्षण पुरवत<ref>{{cite web |title=साळवे, लहुजी राघोजी - मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती |url=https://marathi.gov.in/ |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=2026-06-27 |archive-date=2025-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250227091558/https://marathi.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:साळवे, लहुजी}} [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[वर्ग:भारतीय क्रांतिकारक]] [[वर्ग:इ.स. १७९४ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १८८१ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:दलित व्यक्ती]] 0z0nf48kvgbnmrhgaxiwbao9lipr1gu 2704273 2704272 2026-08-21T16:06:02Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — गुरूचा उकार ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#गुरूचा उकार|अधिक माहिती]]) 2704273 wikitext text/x-wiki {{इतिहास लेखन}} {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव = लहुजी राघोजी साळवे | चित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = | जन्मदिनांक = [[नोव्हेंबर १४]], [[इ.स. १७९४]] | जन्मस्थान = [[नारायणपूर]], [[पुरंदर जिल्हा]] ([[महाराष्ट्र]]), [[ब्रिटिश भारत]] | मृत्युदिनांक = [[फेब्रुवारी १७]], [[इ.स. १८८१]] | मृत्युस्थान = [[पुणे]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | चळवळ = [[दलित स्वातंत्र्यलढा]] | संघटना = | ग्रंथलेखन = | पुरस्कार = | स्मारके = | धर्म = [दलित] | प्रभावित = | वडील नाव = राघोजी साळवे | आई नाव = विठाबाई साळवे | पत्नी नाव = | स्वाक्षरी चित्र = | तळटिपा = }} '''लहुजी राघोजी साळवे''' (१४ नोव्हेंबर १७९४ - १७ फेब्रुवारी १८८१) हे भारतीय क्रांतिकारक होते.<ref>{{cite web |title=साळवे, लहुजी राघोजी - मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती |url=https://marathi.gov.in/ |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=2026-06-27 |archive-date=2025-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250227091558/https://marathi.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> काहीवेळा त्यांचा उल्लेख 'लहुजी वस्ताद' नावाने देखील केला जातो. लहुजींचा जन्म [[पुरंदर किल्ला|पुरंदर किल्ल्याच्या]] पायथ्याशी असलेल्या नारायणपूर गावच्या नारायण पेठेमधील पूर्वीच्या मांगवाड्यातील एका दलित [[मांग]] गारुडी कुटुंबात झाला.{{संदर्भ हवा}} लहूजींना युद्धकलेचे प्रशिक्षण वस्ताद रानबा महार यांच्याकडून मिळाले होते.{{संदर्भ हवा}} त्यांचे वडील राघोजी साळवे पेशव्यांची चाकरी करत.{{संदर्भ हवा}} {{संदर्भ हवा}} {{संदर्भ हवा}} {{संदर्भ हवा}} दांड पट्टा चालवणे, तलवारबाजी, घोडेस्वारी, बंदूक चालवणे व निशाणेबाजी या सर्व युद्धकलेमध्ये लहुजी निपुण होते त्यांचे गुरू रानबा महार हे होते.{{संदर्भ हवा}} देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी ‘मवाळपंथी नव्हे तर दलित क्रांतिकारक’ निर्माण करण्याचे त्यांनी ठरविले. {{संदर्भ हवा}} {{संदर्भ हवा}} गुरू वस्ताद रानबा महार आणि लहूजी महात्मा फुले यांना संरक्षण पुरवत<ref>{{cite web |title=साळवे, लहुजी राघोजी - मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती |url=https://marathi.gov.in/ |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=2026-06-27 |archive-date=2025-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250227091558/https://marathi.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:साळवे, लहुजी}} [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[वर्ग:भारतीय क्रांतिकारक]] [[वर्ग:इ.स. १७९४ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १८८१ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:दलित व्यक्ती]] 4xnyxv4vw7xt2lgk8mbnloydsuxbcrq 2704323 2704273 2026-08-21T23:35:55Z संतोष गोरे 135680 Restored revision 2701660 by [[Special:Contributions/अभय नातू|अभय नातू]] ([[User talk:अभय नातू|talk]]): जुनी आवृत्ती पुनर्स्थापित केली (TwinkleGlobal) 2704323 wikitext text/x-wiki {{इतिहास लेखन}} {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव = लहुजी राघोजी साळवे | चित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = | जन्मदिनांक = [[नोव्हेंबर १४]], [[इ.स. १७९४]] | जन्मस्थान = [[नारायणपूर]], [[पुरंदर जिल्हा]] ([[महाराष्ट्र]]), [[ब्रिटिश भारत]] | मृत्युदिनांक = [[फेब्रुवारी १७]], [[इ.स. १८८१]] | मृत्युस्थान = [[पुणे]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | चळवळ = [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा]] | संघटना = | ग्रंथलेखन = | पुरस्कार = | स्मारके = | धर्म = [[हिंदू धर्म|हिंदू]] | प्रभावित = [[महात्मा फुले]], [[वासुदेव बळवंत फडके ]], [[बाळ गंगाधर टिळक]] | वडील नाव = राघोजी साळवे | आई नाव = विठाबाई साळवे | पत्नी नाव = नाही | स्वाक्षरी चित्र = | तळटिपा = }} '''लहुजी राघोजी साळवे''' (१४ नोव्हेंबर १७९४ - १७ फेब्रुवारी १८८१) हे भारतीय क्रांतिकारक होते.<ref>{{cite web |title=साळवे, लहुजी राघोजी - मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती |url=https://marathi.gov.in/ |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=2026-06-27 |archive-date=2025-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250227091558/https://marathi.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> काहीवेळा त्यांचा उल्लेख 'लहुजी वस्ताद' नावाने देखील केला जातो. लहुजींचा जन्म [[पुरंदर किल्ला|पुरंदर किल्ल्याच्या]] पायथ्याशी असलेल्या नारायणपूर गावच्या नारायण पेठेमधील पूर्वीच्या मांगवाड्यातील एका हिंदू [[मांग]] कुटुंबात झाला.{{संदर्भ हवा}} लहूजींना युद्धकलेचे प्रशिक्षण त्यांच्या घरातील पुरुषांकडून मिळाले होते.{{संदर्भ हवा}} त्यांचे वडील राघोजी साळवे देखील लढवय्ये होते.{{संदर्भ हवा}} [[शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या]] सैन्यात लहुजींचे पूर्वज काम करत.{{संदर्भ हवा}} पुरंदर किल्ल्याच्या सरंक्षणाची जबाबदारी लहुजींच्या आजोबांकडे सोपवली गेली होती.{{संदर्भ हवा}} त्यांच्या कामगिरींमुळे शिवाजी महाराजांनी लहुजींच्या पूर्वजांना "राऊत" ही पदवी दिली होती.{{संदर्भ हवा}} दांड पट्टा चालवणे, तलवारबाजी, घोडेस्वारी, बंदूक चालवणे व निशाणेबाजी या सर्व युद्धकलेमध्ये लहुजी निपुण होते.{{संदर्भ हवा}} देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी ‘मवाळपंथी नव्हे तर जहाल क्रांतिकारक’ निर्माण करण्याचे त्यांनी ठरविले. त्यासाठी त्यांनी युद्धकलेचे शिक्षण तरुणांना देण्यासाठी इ.स. १८२२ मध्ये रास्ता पेठ, पुणे येथे तालीम युद्ध कलाकौशल्य प्रशिक्षण केंद्र सुरू केले.{{संदर्भ हवा}} या प्रशिक्षण केंद्रात सर्वच समाजांतील युवक तालीम घेण्यासाठी येऊ लागले. यात प्रामुख्याने [[बाळ गंगाधर टिळक]], [[वासुदेव बळवंत फडके]], [[महात्मा फुले]], [[गोपाळ गणेश आगरकर]], [[चापेकर बंधू]], क्रांतिभाऊ खरे, क्रांतिवीर नाना दरबारे, रावबहाद्दूर सदाशिवराव गोवंडे, नाना मोरोजी, क्रांतिवीर मोरो विठ्ठल बाळवेकर, क्रांतिवीर नाना छत्रे, महात्मा फुलेंचे सहकारी वाळवेकर आणि परांजपे हे देखील लहुजी साळवे यांच्या आखाड्यात शिकले.{{संदर्भ हवा}} २० जुलै १८७९ रोजी इंग्रजांनी वासुदेव बळवंत फडके यांना ‘देवरनावडगा’ मुक्कामी रात्री झोपेत असताना पकडले व त्यांच्यावर राजद्रोहाचा खटला भरला. ७ नोव्हेंबर १८७९ रोजी वासुदेव फडके यांना जन्मठेपेची शिक्षा ठोठावली. लहुजींच्या मनावर खूप मोठा आघात झाला. १७ फेब्रुवारी १८८१ रोजी पुण्याच्या संगमपुराच्या परिसरात एका घरामध्ये लहुजी साळवेंची प्राणज्योत मावळली व एका महाक्रांतिपर्वाचा शेवट झाला. क्रांतिवीर लहुजी साळवेंच्या समाधी संगमवाडी (पुणे)<ref>{{cite web |title=साळवे, लहुजी राघोजी - मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती |url=https://marathi.gov.in/ |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=2026-06-27 |archive-date=2025-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250227091558/https://marathi.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:साळवे, लहुजी}} [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[वर्ग:भारतीय क्रांतिकारक]] [[वर्ग:इ.स. १७९४ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १८८१ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:दलित व्यक्ती]] m3s1lsjspzlo35pdho9dezjo2z6mrog 0 64803 2704421 2228888 2026-08-22T10:09:21Z ~2026-45722-86 186548 /* भौगोलिक आणि वन्यजीव */ 2704421 wikitext text/x-wiki '''अंबाबरवा अभयारण्य''' इंग्रज काळापासून अंबाबारवा हे ठिकाण थंड हवेचे ठिकाण म्हणून प्रसिद्ध आहे. त्यास महाराष्ट्र शासनाने ९ एप्रिल १९९७ च्या आदेशान्वये अंबाबरवा वनक्षेत्राला अभयारण्याचा दर्जा दिला. अंबाबरवा अभयारण्य बुलडाणा जिल्ह्याच्या उत्तर पूर्वेला सातपुड्याच्या कुशीत विसावलेले आहे. या अंब्याबारव्याला जातांना बदरारा, चिंचखाडी, पिंपळखेड असे अनेक निर्सगरम्य ठिकाण लागतात. सुंदर सुर्यास्त दिसतो. समुद्रसपाटी पासून हे ठिकाण उंचीवर आहे. <ref>{{Cite web |date=10 November 2022 |title=इंग्रज काळापासून अंबाबारवा हे ठिकाण थंड हवेचे ठिकाण म्हणून प्रसिद्ध आहे|url=https://zpbuldhana.maharashtra.gov.in/Tourism/ambabarava.pdf |archive-url=https://zpbuldhana.maharashtra.gov.in/Tourism/ambabarava.pdf |archive-date=10 November 2022 |access-date=10 November 2022 |website= zpbuldhana.maharashtra.gov.in |language=Marathi }}</ref> ==भौगोलिक आणि वन्यजीव== महाराष्ट्र शासनाने ९ एप्रिल १९९७ च्या आदेशान्वये अंबाबरवा वनक्षेत्राला अभयारण्याचा दर्जा दिला. १२७.११० चौरस किलोमीटरचे डोंगरदऱ्यांनी व्यापलेले हे क्षेत्र संरक्षित झाल्याने येथील समृद्ध जैवविविधता जपली गेली. सातपुडाच्या जंगलात विविध वृक्षांच्या जाती आहेत. मोहा, सागवन, टैमरू, [[अंजन]] [[पिंपळ]], [[वड]], आळी, [[बेल]], कविट, [[चिंच]], [[जांभूळ]], [[आंबा]], घामोडा, साल, [[निंब]], इत्यादी झाडे असून अनेक कंदमूळे आहेत. कनिहाकन्द, कुन्दरी विरी, [[बरहा]], मिस्वकन्द, शंकरकन्द, रामकन्द, कलाकन्द जामिकन्द इ. त्याचप्रमाणे सातपुड्यात [[वाघ]], [[हरीण]], [[रानडुक्कर]], [[सांबर हरीण]], निलगाय, [[अस्वल]], रोही हे प्राणी आहेत तर [[मोर]], लांडोर, तितर, [[कबूतर]], [[कोकीळ]], [[पोपट]] [[मैना]], पारवा, होलगी, इ. पक्षी जंगलात आहेत अनेक वनौषधी उपलब्ध आहेत.<ref>{{Cite web |date=9 August 2017 |title=वन पर्यटन : अंबाबरवा अभयारण्य|url=https://www.loksatta.com/lokbhramanti/amba-barva-wildlife-sanctuary-1526859/lite/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20221110054559/http://web.archive.org/screenshot/https://www.loksatta.com/lokbhramanti/amba-barva-wildlife-sanctuary-1526859/lite/ |archive-date=10 November 2022 |access-date=10 November 2022 |website= loksatta.com |language=Marathi }}</ref> {{विस्तार}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील अभयारण्ये]] [[वर्ग:विदर्भातील अभयारण्ये]] [[वर्ग:बुलढाणा जिल्हा]] 19xk28gwbpn3vatewqsey4up14htask 0 65436 2704369 2682458 2026-08-22T05:17:12Z संतोष गोरे 135680 2704369 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|वाराही कंद}} {{माहिती संचिका}} '''डुकरकंद''', '''मटारू''', '''मटाळू''' किंवा '''करांदा''' (शास्त्रीय नाव:''Dioscorea bulbifera'') ही आशिया तसेच आफ्रिका खंडात उगवणारी एक वेलवर्गीय आयुर्वेदिक औषधी/भाजी आहे. वेलीवर येणाऱ्या वरच्या कंदासोबत या वेलीचा जमिनीत पण मोठा कंद असतो ज्याला सर्व बाजूंनी बारीक मुळे असतात. हे दोन्ही कंद सोलून उकडून खाल्ले जातात. तसेच त्याची बटाट्यासारखी रस्सा भाजी किंवा सुकी भाजी पण बनवतात. डुकरकंद उष्ण व समशीतोष्ण कटिबंधीय जंगलामध्ये एक हजार मीटर उंचीपर्यंतच्या भागामध्ये उगवते. संस्कृतमध्ये याला वराह कंद किंवा वराहि असेही म्हणतात. याची लागवड मुख्यकरून प्रकलिका(bulbils) किंवा घनकंदाद्वारे(corm) केली जाते. या वेलीचे उगमस्थान दक्षिण आशिया असल्याचे मानले जाते. ही Dioscoriaceae कुटुंबातील एक वनस्पती आहे. हिचे जीवशास्त्रीय नाव डायोस्कोरिया बल्बिफेरा आहे. हिला संस्कृतमध्ये वराही कंद, हिंदीत गांठी, गेठी किंवा गिंथी तर इंग्रजीत एर पोटॅटो असे म्हणतात. == वर्णन == {{gallery|mode=packed |चित्र:Dioscorea bulbifera bulb.jpg|वेलीवर उगवलेला कंद |चित्र:Dioscorea bulbifera leaf.jpg|वेलीवरील पान |चित्र:Dioscorea bulbifera (Corm).jpg|मटाळूचे घनकंद (जमिनीतील कंद) |चित्र:Dioscorea bulbifera - bulb.jpg|मटाळूचे घनकंद (जटा शंकर)}} भारतात मटारूच्या २६ प्रजाती आढळतात. ज्यामध्ये 'डी. बेलोफिला (तरुड कंद)' हा प्रकार देखील पर्वतीय प्रदेशात मोठ्या प्रमाणावर आढळतो. भारतातील आयुर्वेद ग्रंथ चरक संहिता आणि सुश्रुतसंहिता मध्ये, मटारूला अठरा दैवी वनस्पतींमध्ये स्थान दिले गेले आहे. हिचा वापर च्यवनप्राशच्या निर्मितीमध्ये देखील केला जातो. नायजेरिया हा बीटरूटचा सर्वात मोठा उत्पादक देश मानला जातो. नायजेरिया व्यतिरिक्त घाना ब्राझील, क्युबा, जपान हे त्याचे प्रमुख उत्पादक देश आहेत. भारतातील काही राज्ये, ओरिसा, केरळ, तामिळनाडू येथे त्याची लागवड केली जाते. उत्तराखंडमध्ये २००० मीटर उंचीच्या भागात अनेक वेली आढळतात. हिच्या कंदाचा तसेच पानांचा वापर प्रामुख्याने भाजी म्हणून केला जातो. कंदाची चव बटाट्याच्या तुलनेत थोडी तुरट व किंचित कडू असते. ऑक्टोबर-नोव्हेंबरमध्ये, हिचे कंद गोळा करतात आणि साठवतात आणि नंतर ते उकडून सोलून खाल्ले जातात किंवा उकडलेल्या बटाट्याच्या भाजीप्रमाणे खाल्ली जातात. हे कंद वात आणि कफ नाशक व गरम असून, जास्त खाल्ल्यास पित्तवर्धक असतात. थंडीच्या वातावरणात त्याचा वापर खूप फायदेशीर आहे. कडू प्रजातीचे कंद गरम राखेत शिजवून खातात. खोकल्यासाठी हे उत्तम औषध मानले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://devbhoomidarshan.in/gethi-ki-sabji/ |title=गेठी उत्तराखंड का एक दिव्य औषधीय कंद मूल जो जानकारी के अभाव में विलुप्तप्राय हो रहा |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=devbhoomidarshan.in |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१५ ऑक्टोबर २०२२ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> == स्थानिक नावे <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.flickr.com/photos/dinesh_valke/5000913855 |title=डुकर कंद |लेखक= दिनेश वाळके |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=flickr.com |अ‍ॅक्सेसदिनांक= १५ ऑक्टोबर २०२२ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref>== * इंग्रजी: aerial yam, air potato, air yam, bitter yam, * बांगला: বনআলু (बन आलू) * हिंदी: गैण्ठी, वाराहवदना, गृष्टिक, वराही, वराहीकन्द, कदू कन्दा, रतालू (D. purpurea) * उर्दू-जमीनेकन्द * कन्नड: ಅಮ್ಬಲಿ ಗೆಣಸು (अंबाली गेनासू), ಹಮ್ದಿಗೆಣಸು (हमदी गेनासू), ಹೆಗ್ಗೆನಸು, ಕುಮ್ಟಗೆಣಸು (कुंता गेनासू) * कोंकणी: करंदो, करांदा, * मल्याळम: കാച്ചില് (कच्चील), പന്നികിഴങ്ങ (पन्नीकिझांगु) * मराठी : डुकरकंद, कडूकरंदा, वराही कंद, जटा शंकर * नेपाळी: गीट्ठा, गीट्ठे तरुल, वन तरुल * ओडिया: पिटा आलू * संस्कृत: आलुकः, वराहीकन्द * तमिळ: காட்டுச்சீரகவள்ளி (कट्टू सिर्का वल्ली), காட்டுக்காய்வள்ளி (कट्टू क कायवल्ली), कट्टूवकीलंगू * तेलुगू: అడవి దుంప (अदवी दुंपा), चेद्दूपोड्डू दुंपा या वेलाची फुलेही फांदीच्या काखेत किंवा बगलेत गुच्छाच्या स्वरूपात उगवतात व त्यांचा रंग पांढरट असून आकाराने ती लहान असतात. फळे लहान गोलाकार असून यांची बीजे पंखयुक्त असतात. == उपयोग == आयुर्वेदामध्ये या वनस्पतीचा लैंगिक वासना उद्दीपित करणारे औषध म्हणून मुख्य उपयोग केला जातो. तसेच खवखवणारा घसा, मुळव्याध, कंबरदुखी, नेत्रश्लेष्मलाशोथ, अतिसार आणि आमांश, यावरही त्याचा उपयोग केला जातो. शरीरावर आलेल्या गाठींवर देखील ते प्रभावी ठरते. त्याच बरोबर हे एक उत्तम रसायन असून, स्वरवर्धक, वृष्य, बलकारक, वर्ण्य, शुक्रवर्धक, हृद्य, दीपन, पित्तवर्धक, आयुवर्धक, मधुमेह, कुष्ठ, कृमि, विष, वातज गुल्म तथा मूत्रकृच्छ्र इत्यादी आजारात लाभप्रद आहे. अति प्रमाणात खाल्ल्यास हे पित्तवर्धक असून यकृतात देखील बिघाड निर्माण करू शकते. ==पाककृती== भाजीच्या पाककृतीसाठी कृपया '''[[b:mr:मटारूची भाजी|येथे टिचकी द्यावी]]'''. == हे सुद्धा पहा == * [[वाराही कंद]] * [[गोराडू]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:औषधी वनस्पती]] [[वर्ग:कंदमुळे]] [[वर्ग:वेली]] 6o37wckbyrl1x27uh7xosg4wyak3g20 2704415 2704369 2026-08-22T09:45:07Z संतोष गोरे 135680 2704415 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|वाराही कंद}} {{माहिती संचिका}} '''डुकरकंद''', '''मटारू''', '''मटाळू''' किंवा '''करांदा''' (शास्त्रीय नाव:''Dioscorea bulbifera'') ही आशिया तसेच आफ्रिका खंडात उगवणारी एक वेलवर्गीय आयुर्वेदिक औषधी/भाजी आहे. वेलीवर येणाऱ्या वरच्या कंदासोबत या वेलीचा जमिनीत पण मोठा कंद असतो ज्याला सर्व बाजूंनी बारीक मुळे असतात. हे दोन्ही कंद सोलून उकडून खाल्ले जातात. तसेच त्याची बटाट्यासारखी रस्सा भाजी किंवा सुकी भाजी पण बनवतात. डुकरकंद उष्ण व समशीतोष्ण कटिबंधीय जंगलामध्ये एक हजार मीटर उंचीपर्यंतच्या भागामध्ये उगवते. संस्कृतमध्ये याला वराह कंद किंवा वराहि असेही म्हणतात. याची लागवड मुख्यकरून प्रकलिका(bulbils) किंवा घनकंदाद्वारे(corm) केली जाते. या वेलीचे उगमस्थान दक्षिण आशिया असल्याचे मानले जाते. ही Dioscoriaceae कुटुंबातील एक वनस्पती आहे. हिचे जीवशास्त्रीय नाव डायोस्कोरिया बल्बिफेरा आहे. हिला संस्कृतमध्ये वराही कंद, हिंदीत गांठी, गेठी किंवा गिंथी तर इंग्रजीत एर पोटॅटो असे म्हणतात. == वर्णन == {{gallery|mode=packed |चित्र:Dioscorea bulbifera bulb.jpg|वेलीवर उगवलेला कंद |चित्र:Dioscorea bulbifera leaf.jpg|वेलीवरील पान |चित्र:Dioscorea bulbifera (Corm).jpg|मटाळूचे घनकंद (जमिनीतील कंद) |चित्र:Dioscorea bulbifera - bulb.jpg|मटाळूचे घनकंद (जटा शंकर)}} भारतात मटारूच्या २६ प्रजाती आढळतात. ज्यामध्ये 'डी. बेलोफिला (तरुड कंद)' हा प्रकार देखील पर्वतीय प्रदेशात मोठ्या प्रमाणावर आढळतो. भारतातील आयुर्वेद ग्रंथ चरक संहिता आणि सुश्रुतसंहिता मध्ये, मटारूला अठरा दैवी वनस्पतींमध्ये स्थान दिले गेले आहे. हिचा वापर च्यवनप्राशच्या निर्मितीमध्ये देखील केला जातो. नायजेरिया हा बीटरूटचा सर्वात मोठा उत्पादक देश मानला जातो. नायजेरिया व्यतिरिक्त घाना ब्राझील, क्युबा, जपान हे त्याचे प्रमुख उत्पादक देश आहेत. भारतातील काही राज्ये, ओरिसा, केरळ, तामिळनाडू येथे त्याची लागवड केली जाते. उत्तराखंडमध्ये २००० मीटर उंचीच्या भागात अनेक वेली आढळतात. हिच्या कंदाचा तसेच पानांचा वापर प्रामुख्याने भाजी म्हणून केला जातो. कंदाची चव बटाट्याच्या तुलनेत थोडी तुरट व किंचित कडू असते. ऑक्टोबर-नोव्हेंबरमध्ये, हिचे कंद गोळा करतात आणि साठवतात आणि नंतर ते उकडून सोलून खाल्ले जातात किंवा उकडलेल्या बटाट्याच्या भाजीप्रमाणे खाल्ली जातात. हे कंद वात आणि कफ नाशक व गरम असून, जास्त खाल्ल्यास पित्तवर्धक असतात. थंडीच्या वातावरणात त्याचा वापर खूप फायदेशीर आहे. कडू प्रजातीचे कंद गरम राखेत शिजवून खातात. खोकल्यासाठी हे उत्तम औषध मानले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://devbhoomidarshan.in/gethi-ki-sabji/ |title=गेठी उत्तराखंड का एक दिव्य औषधीय कंद मूल जो जानकारी के अभाव में विलुप्तप्राय हो रहा |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=devbhoomidarshan.in |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१५ ऑक्टोबर २०२२ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> == स्थानिक नावे <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.flickr.com/photos/dinesh_valke/5000913855 |title=डुकर कंद |लेखक= दिनेश वाळके |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=flickr.com |अ‍ॅक्सेसदिनांक= १५ ऑक्टोबर २०२२ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref>== * इंग्रजी: aerial yam, air potato, air yam, bitter yam, * बांगला: বনআলু (बन आलू) * हिंदी: गैण्ठी, वाराहवदना, गृष्टिक, वराही, वराहीकन्द, कदू कन्दा, रतालू (D. purpurea) * उर्दू-जमीनेकन्द * कन्नड: ಅಮ್ಬಲಿ ಗೆಣಸು (अंबाली गेनासू), ಹಮ್ದಿಗೆಣಸು (हमदी गेनासू), ಹೆಗ್ಗೆನಸು, ಕುಮ್ಟಗೆಣಸು (कुंता गेनासू) * कोंकणी: करंदो, करांदा, * मल्याळम: കാച്ചില് (कच्चील), പന്നികിഴങ്ങ (पन्नीकिझांगु) * मराठी : डुकरकंद, कडूकरंदा, वराही कंद, गरज फळ, जटा शंकर * नेपाळी: गीट्ठा, गीट्ठे तरुल, वन तरुल * ओडिया: पिटा आलू * संस्कृत: आलुकः, वराहीकन्द * तमिळ: காட்டுச்சீரகவள்ளி (कट्टू सिर्का वल्ली), காட்டுக்காய்வள்ளி (कट्टू क कायवल्ली), कट्टूवकीलंगू * तेलुगू: అడవి దుంప (अदवी दुंपा), चेद्दूपोड्डू दुंपा या वेलाची फुलेही फांदीच्या काखेत किंवा बगलेत गुच्छाच्या स्वरूपात उगवतात व त्यांचा रंग पांढरट असून आकाराने ती लहान असतात. फळे लहान गोलाकार असून यांची बीजे पंखयुक्त असतात. == उपयोग == आयुर्वेदामध्ये या वनस्पतीचा लैंगिक वासना उद्दीपित करणारे औषध म्हणून मुख्य उपयोग केला जातो. तसेच खवखवणारा घसा, मुळव्याध, कंबरदुखी, नेत्रश्लेष्मलाशोथ, अतिसार आणि आमांश, यावरही त्याचा उपयोग केला जातो. शरीरावर आलेल्या गाठींवर देखील ते प्रभावी ठरते. त्याच बरोबर हे एक उत्तम रसायन असून, स्वरवर्धक, वृष्य, बलकारक, वर्ण्य, शुक्रवर्धक, हृद्य, दीपन, पित्तवर्धक, आयुवर्धक, मधुमेह, कुष्ठ, कृमि, विष, वातज गुल्म तथा मूत्रकृच्छ्र इत्यादी आजारात लाभप्रद आहे. अति प्रमाणात खाल्ल्यास हे पित्तवर्धक असून यकृतात देखील बिघाड निर्माण करू शकते. ==पाककृती== भाजीच्या पाककृतीसाठी कृपया '''[[b:mr:मटारूची भाजी|येथे टिचकी द्यावी]]'''. == हे सुद्धा पहा == * [[वाराही कंद]] * [[गोराडू]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:औषधी वनस्पती]] [[वर्ग:कंदमुळे]] [[वर्ग:वेली]] piz6faum5rwhwrg4cdif9tpa2jvrttp 0 68715 2704364 2653598 2026-08-22T04:14:51Z ~2026-45957-11 186545 /* */ 2704364 wikitext text/x-wiki '''करमाळा विधानसभा मतदारसंघ - २४४''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार करमाळा मतदारसंघात [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर जिल्ह्यातील]] करमाळा तालुका आणि माढा तालुक्यातील रोपाळे, कुर्डुवाडी ही महसूल मंडळे आणि कुर्डुवाडी नगरपालिका क्षेत्राचा समावेश होतो. करमाळा हा विधानसभा मतदारसंघ [[माढा लोकसभा मतदारसंघ|माढा लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> [[अपक्ष उमेदवार]] [[नारायण (आबा) पाटील]] हे करमाळा विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> == आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/statistical-report/statistical-reports/|title=STATISTICAL REPORTS OF GENERAL ELECTION TO STATE LEGISLATIVE ASSEMBLY (VIDHANSABHA)|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" |पक्ष |- ||[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४|२०२४]] | नारायण (आबा) | | |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[संजयमामा विठ्ठलराव शिंदे]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |[[अपक्ष]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[नारायण गोविंदराव पाटील]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | |[[शिवसेना]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | [[शामल दिगंबर बागल]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |} == निवडणूक निकाल == {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २००९]] |- !colspan=3|करमाळा |- |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[शामलाल दिगंबर बागल]] |[[राष्ट्रवादी]] |७०९४३ |- | नारायण पाटील |[[जन सुराज्य शक्ती|जसुश]] |४३१२६ |- | जयवंतराव नामदेवराव जगताप |[[समाजवादी पार्टी|सपा]] |२५४९१ |- | सूर्यकांत रामकृष्ण पाटील |[[शिवसेना]] |१३८१५ |- | लालासाहेब अजिनाथ मस्तुद |[[अपक्ष]] |२५७८ |- | ह.भ.प. कल्याण चंद्रसेन खाटमोडे |[[अपक्ष]] |२५२५ |- |JAGTAP CHINTAMANI (DADA) NAMDEORAO |[[मनसे]] |२०८८ |- |KADAM RAJABHAU BHIMRAO |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |१७३४ |- |SHAIKH SHAHAJAHAN PAIGAMBAR |[[अपक्ष]] |१३५६ |- |MEERATAI SUDAM शिंदे |[[अपक्ष]] |१११० |- |THOSAR SHAHAJI JAGANNATH |[[भारीप बहुजन महासंघ|भाबम]] |८५६ |- |ADV. AJINATH RAGHUNATH शिंदे |[[Lok Bharati]] |७३४ |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} == बाह्य दुवे == * {{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp226.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२० जुलै २०१३}} {{विस्तार}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:सोलापूर जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:माढा लोकसभा मतदारसंघ]] c748al8uoyc90jq9nk87mgkakf2443j 2704365 2704364 2026-08-22T04:15:14Z ~2026-45957-11 186545 /* आमदार */ 2704365 wikitext text/x-wiki '''करमाळा विधानसभा मतदारसंघ - २४४''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार करमाळा मतदारसंघात [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर जिल्ह्यातील]] करमाळा तालुका आणि माढा तालुक्यातील रोपाळे, कुर्डुवाडी ही महसूल मंडळे आणि कुर्डुवाडी नगरपालिका क्षेत्राचा समावेश होतो. करमाळा हा विधानसभा मतदारसंघ [[माढा लोकसभा मतदारसंघ|माढा लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> [[अपक्ष उमेदवार]] [[नारायण (आबा) पाटील]] हे करमाळा विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> == आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/statistical-report/statistical-reports/|title=STATISTICAL REPORTS OF GENERAL ELECTION TO STATE LEGISLATIVE ASSEMBLY (VIDHANSABHA)|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" |पक्ष |- ||[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४|२०२४]] | नारायण (आबा) पाटील | | |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[संजयमामा विठ्ठलराव शिंदे]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |[[अपक्ष]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[नारायण गोविंदराव पाटील]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | |[[शिवसेना]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | [[शामल दिगंबर बागल]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |} == निवडणूक निकाल == {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २००९]] |- !colspan=3|करमाळा |- |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[शामलाल दिगंबर बागल]] |[[राष्ट्रवादी]] |७०९४३ |- | नारायण पाटील |[[जन सुराज्य शक्ती|जसुश]] |४३१२६ |- | जयवंतराव नामदेवराव जगताप |[[समाजवादी पार्टी|सपा]] |२५४९१ |- | सूर्यकांत रामकृष्ण पाटील |[[शिवसेना]] |१३८१५ |- | लालासाहेब अजिनाथ मस्तुद |[[अपक्ष]] |२५७८ |- | ह.भ.प. कल्याण चंद्रसेन खाटमोडे |[[अपक्ष]] |२५२५ |- |JAGTAP CHINTAMANI (DADA) NAMDEORAO |[[मनसे]] |२०८८ |- |KADAM RAJABHAU BHIMRAO |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |१७३४ |- |SHAIKH SHAHAJAHAN PAIGAMBAR |[[अपक्ष]] |१३५६ |- |MEERATAI SUDAM शिंदे |[[अपक्ष]] |१११० |- |THOSAR SHAHAJI JAGANNATH |[[भारीप बहुजन महासंघ|भाबम]] |८५६ |- |ADV. AJINATH RAGHUNATH शिंदे |[[Lok Bharati]] |७३४ |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} == बाह्य दुवे == * {{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp226.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२० जुलै २०१३}} {{विस्तार}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:सोलापूर जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:माढा लोकसभा मतदारसंघ]] mqw7klxsrw63ekx2pzyu4cd9v44bjc4 2704366 2704365 2026-08-22T04:15:37Z ~2026-45957-11 186545 /* आमदार */ 2704366 wikitext text/x-wiki '''करमाळा विधानसभा मतदारसंघ - २४४''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार करमाळा मतदारसंघात [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर जिल्ह्यातील]] करमाळा तालुका आणि माढा तालुक्यातील रोपाळे, कुर्डुवाडी ही महसूल मंडळे आणि कुर्डुवाडी नगरपालिका क्षेत्राचा समावेश होतो. करमाळा हा विधानसभा मतदारसंघ [[माढा लोकसभा मतदारसंघ|माढा लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> [[अपक्ष उमेदवार]] [[नारायण (आबा) पाटील]] हे करमाळा विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> == आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/statistical-report/statistical-reports/|title=STATISTICAL REPORTS OF GENERAL ELECTION TO STATE LEGISLATIVE ASSEMBLY (VIDHANSABHA)|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" |पक्ष |- ||[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४|२०२४]] | नारायण (आबा) पाटील | | अपक्ष |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[संजयमामा विठ्ठलराव शिंदे]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |[[अपक्ष]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[नारायण गोविंदराव पाटील]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | |[[शिवसेना]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | [[शामल दिगंबर बागल]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |} == निवडणूक निकाल == {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २००९]] |- !colspan=3|करमाळा |- |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[शामलाल दिगंबर बागल]] |[[राष्ट्रवादी]] |७०९४३ |- | नारायण पाटील |[[जन सुराज्य शक्ती|जसुश]] |४३१२६ |- | जयवंतराव नामदेवराव जगताप |[[समाजवादी पार्टी|सपा]] |२५४९१ |- | सूर्यकांत रामकृष्ण पाटील |[[शिवसेना]] |१३८१५ |- | लालासाहेब अजिनाथ मस्तुद |[[अपक्ष]] |२५७८ |- | ह.भ.प. कल्याण चंद्रसेन खाटमोडे |[[अपक्ष]] |२५२५ |- |JAGTAP CHINTAMANI (DADA) NAMDEORAO |[[मनसे]] |२०८८ |- |KADAM RAJABHAU BHIMRAO |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |१७३४ |- |SHAIKH SHAHAJAHAN PAIGAMBAR |[[अपक्ष]] |१३५६ |- |MEERATAI SUDAM शिंदे |[[अपक्ष]] |१११० |- |THOSAR SHAHAJI JAGANNATH |[[भारीप बहुजन महासंघ|भाबम]] |८५६ |- |ADV. AJINATH RAGHUNATH शिंदे |[[Lok Bharati]] |७३४ |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} == बाह्य दुवे == * {{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp226.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२० जुलै २०१३}} {{विस्तार}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:सोलापूर जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:माढा लोकसभा मतदारसंघ]] 3dkkodtgj681z51wlz7cylin7hwhcj1 2704367 2704366 2026-08-22T04:17:21Z ~2026-45957-11 186545 /* आमदार */ 2704367 wikitext text/x-wiki '''करमाळा विधानसभा मतदारसंघ - २४४''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार करमाळा मतदारसंघात [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर जिल्ह्यातील]] करमाळा तालुका आणि माढा तालुक्यातील रोपाळे, कुर्डुवाडी ही महसूल मंडळे आणि कुर्डुवाडी नगरपालिका क्षेत्राचा समावेश होतो. करमाळा हा विधानसभा मतदारसंघ [[माढा लोकसभा मतदारसंघ|माढा लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> [[अपक्ष उमेदवार]] [[नारायण (आबा) पाटील]] हे करमाळा विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> == आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/statistical-report/statistical-reports/|title=STATISTICAL REPORTS OF GENERAL ELECTION TO STATE LEGISLATIVE ASSEMBLY (VIDHANSABHA)|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" |पक्ष |- ||[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४|२०२४]] | नारायण (आबा) पाटील | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]-शरदचंद्र पवार |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[संजयमामा विठ्ठलराव शिंदे]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |[[अपक्ष]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[नारायण गोविंदराव पाटील]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | |[[शिवसेना]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | [[शामल दिगंबर बागल]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |} == निवडणूक निकाल == {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २००९]] |- !colspan=3|करमाळा |- |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[शामलाल दिगंबर बागल]] |[[राष्ट्रवादी]] |७०९४३ |- | नारायण पाटील |[[जन सुराज्य शक्ती|जसुश]] |४३१२६ |- | जयवंतराव नामदेवराव जगताप |[[समाजवादी पार्टी|सपा]] |२५४९१ |- | सूर्यकांत रामकृष्ण पाटील |[[शिवसेना]] |१३८१५ |- | लालासाहेब अजिनाथ मस्तुद |[[अपक्ष]] |२५७८ |- | ह.भ.प. कल्याण चंद्रसेन खाटमोडे |[[अपक्ष]] |२५२५ |- |JAGTAP CHINTAMANI (DADA) NAMDEORAO |[[मनसे]] |२०८८ |- |KADAM RAJABHAU BHIMRAO |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |१७३४ |- |SHAIKH SHAHAJAHAN PAIGAMBAR |[[अपक्ष]] |१३५६ |- |MEERATAI SUDAM शिंदे |[[अपक्ष]] |१११० |- |THOSAR SHAHAJI JAGANNATH |[[भारीप बहुजन महासंघ|भाबम]] |८५६ |- |ADV. AJINATH RAGHUNATH शिंदे |[[Lok Bharati]] |७३४ |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} == बाह्य दुवे == * {{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp226.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२० जुलै २०१३}} {{विस्तार}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:सोलापूर जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:माढा लोकसभा मतदारसंघ]] 9w9xx59oleyxh2x5laylktnppl8g8xj 2704368 2704367 2026-08-22T04:18:35Z ~2026-45957-11 186545 /* आमदार */ 2704368 wikitext text/x-wiki '''करमाळा विधानसभा मतदारसंघ - २४४''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार करमाळा मतदारसंघात [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर जिल्ह्यातील]] करमाळा तालुका आणि माढा तालुक्यातील रोपाळे, कुर्डुवाडी ही महसूल मंडळे आणि कुर्डुवाडी नगरपालिका क्षेत्राचा समावेश होतो. करमाळा हा विधानसभा मतदारसंघ [[माढा लोकसभा मतदारसंघ|माढा लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> [[अपक्ष उमेदवार]] [[नारायण (आबा) पाटील]] हे करमाळा विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> == आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/statistical-report/statistical-reports/|title=STATISTICAL REPORTS OF GENERAL ELECTION TO STATE LEGISLATIVE ASSEMBLY (VIDHANSABHA)|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" |पक्ष |- ||[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४|२०२४]] | नारायण (आबा) पाटील | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] राशप |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[संजयमामा विठ्ठलराव शिंदे]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |[[अपक्ष]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[नारायण गोविंदराव पाटील]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | |[[शिवसेना]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | [[शामल दिगंबर बागल]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |} == निवडणूक निकाल == {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २००९]] |- !colspan=3|करमाळा |- |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[शामलाल दिगंबर बागल]] |[[राष्ट्रवादी]] |७०९४३ |- | नारायण पाटील |[[जन सुराज्य शक्ती|जसुश]] |४३१२६ |- | जयवंतराव नामदेवराव जगताप |[[समाजवादी पार्टी|सपा]] |२५४९१ |- | सूर्यकांत रामकृष्ण पाटील |[[शिवसेना]] |१३८१५ |- | लालासाहेब अजिनाथ मस्तुद |[[अपक्ष]] |२५७८ |- | ह.भ.प. कल्याण चंद्रसेन खाटमोडे |[[अपक्ष]] |२५२५ |- |JAGTAP CHINTAMANI (DADA) NAMDEORAO |[[मनसे]] |२०८८ |- |KADAM RAJABHAU BHIMRAO |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |१७३४ |- |SHAIKH SHAHAJAHAN PAIGAMBAR |[[अपक्ष]] |१३५६ |- |MEERATAI SUDAM शिंदे |[[अपक्ष]] |१११० |- |THOSAR SHAHAJI JAGANNATH |[[भारीप बहुजन महासंघ|भाबम]] |८५६ |- |ADV. AJINATH RAGHUNATH शिंदे |[[Lok Bharati]] |७३४ |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} == बाह्य दुवे == * {{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp226.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२० जुलै २०१३}} {{विस्तार}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:सोलापूर जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:माढा लोकसभा मतदारसंघ]] 60mobzk9wwsfcft3r9sljl95rw4mnrd 0 73489 2704319 2687174 2026-08-21T23:24:12Z ~2026-45686-74 186537 2704319 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट वाहतूक | नाव = मुंबई मोनोरेल | चित्र = Mumbai Monorail logo.jpg | चित्र२ = | स्थान = [[मुंबई]] | प्रकार = [[जलद परिवहन]] | मार्ग = १ | लांबी = २०.२१ | स्थानके = १७ | प्रवासी = | आरंभ = २ फेब्रुवारी २०१४ (पहिला टप्पा), ४ मार्च २०१९ (दुसरा टप्पा) | वेब = | नकाशा = {{मुंबई मोनोरेल मार्ग}} }} [[File:MumbaiMonorailInsideStation 01.jpg|thumb|स्थानकामध्ये येणारी मोनोरेल]] [[File:MumbaiMonorailStation.jpg|thumb|भक्ती पार्क मोनोरेल स्थानक]] '''मुंबई मोनोरेल''' (Mumbai Monorail) ही [[मुंबई]] शहरामध्ये कार्यरत असलेली एक [[मोनोरेल]] प्रणाली आहे. २ फेब्रुवारी २०१४ पासून सेवेमध्ये असलेली मुंबई मोनोरेल ही [[भारत]]ातील पहिली मोनोरेल प्रणाली आहे. [[मुंबई महानगर प्रदेश विकास प्राधिकरण]] (एम.एम.आर.डी.ए.) ह्या सरकारी संस्थेने हा प्रकल्प विकसित केला आहे. २००९ साली मोनोरेलच्या बांधकामाला सुरुवात झाली व पहिल्या मार्गावरील [[चेंबूर मोनोरेल स्थानक|चेंबूर]] ते [[वडाळा डेपो मोनोरेल स्थानक|वडाळा डेपो]] हा ८.९३ किमी लांबीचा पहिला टप्पा ४ फेब्रुवारी २०१४ रोजी प्रवाशांसाठी खुला करण्यात आला. चेंबूर ते संत गाडगे महाराज चौक हा २०.२१ किमी लांबीचा संपूर्ण पहिला मार्ग मार्च २०१९ मध्ये पूर्ण झाला. ==इतिहास== [[विलासराव देशमुख]] [[महाराष्ट्र]] राज्याचे [[मुख्यमंत्री]] असताना त्यांनी [[मुंबई]] मध्ये भारतातील पहिली मोनोरेल प्रणाली बांधण्याची परवानगी १३ ऑगस्ट, २००८ रोजी दिली.{{संदर्भ हवा}} बॉंबार्डिअर ट्रान्स्पोर्टेशन, रिलायन्स एनर्जी व हिताची मोनोरेल यांच्या आणि लार्सन अँड टूब्रो व मलेशियातील स्कोमी रेल यांच्या दोन संघांतून ११ नोव्हेंबर, २००८ रोजी लार्सन अँड टूब्रो व स्कोमी रेल या संघाला २०२९ पर्यंत मोनोरेल बांधण्याचे व चालवण्याचे २४६० कोटी रुपयांचे कंत्राट दिले गेले. मुंबई मोनोरेलचे बांधकाम तत्कालीन मुख्यमंत्री [[अशोक चव्हाण]] ह्यांच्या हस्ते ९ फेब्रुवारी २००९ रोजी सुरू झाले. २६ जानेवारी २०१० रोजी १०८ मी.च्या मार्गावर परीक्षा-चलन पार पडले. ==मार्ग== मुंबई मोनोरेलचा मार्ग मुंबईच्या पूर्व भागातील चेंबूर उपनगरापासून दक्षिण मुंबईमधील संत गाडगे महाराज चौकपर्यंत आखण्यात आला आहे. चेंबूरमधील मोनोरेलचे टर्मिनस स्थानक [[मुंबई उपनगरी रेल्वे]]च्या [[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्गावरील]] [[चेंबूर रेल्वे स्थानक]]ाच्या जवळ स्थित आहे, ज्यामुळे प्रवाशांना मार्ग बदलणे सुलभ होते. २०.२१ किमी लांबीचा हा मार्ग संपूर्णपणे उंचीवर असून प्रवाशांच्या सोईसाठी सरकते जिने व लिफ्टची सोय करण्यात आली आहे. ==हेही पाहा== * [[मुंबई मोनोरेल स्थानकांची यादी]] ==बाह्य दुवे== *[http://www.mmrda.maharashtra.gov.in/mumbai-monorail-project# एम.एम.आर.डी.ए.च्या संकेतस्थळावरील माहिती] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140219083318/http://www.mmrda.maharashtra.gov.in/mumbai-monorail-project |date=2014-02-19 }} {{कॉमन्स वर्ग|Mumbai Monorail|मुंबई मोनोरेल}} {{मुंबई मोनोरेल}} {{भारत जलद वाहतूक}} [[वर्ग:मुंबई मोनोरेल]] [[वर्ग:मुंबईमधील वाहतूक]] [[वर्ग:भारतामधील मोनोरेल]] sg7dufcq75pqfs261x1znk1o8fcjo93 0 82581 2704450 2540380 2026-08-22T11:55:01Z ~2026-45957-11 186545 /* */ 2704450 wikitext text/x-wiki '''जिंती''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य|महाराष्ट्र राज्यातील]] [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर जिल्ह्य़ाच्या]] [[करमाळा |करमाळा तालुक्यातील]] एक गाव आहे. या गावाला ऐतिहासिक वारसा लाभला आहे. * छत्रपती शिवाजीराजे भोसले यांचे मोठे बंधु म्हणजेच थोरले संभाजीराजे भोसले यांचे वंशज या गावी वास्तव्यास आहेत ** तसेच थोरले संभाजीराजे यांच्या पत्नी मकाऊ मांसाहेब यांचीही समाधीही याच गावात आहे. {{विस्तार}} [[वर्ग:सोलापूर जिल्ह्यातील गावे]] bpkcff7b19ig9k7mld0u900ciiey229 2704453 2704450 2026-08-22T11:58:02Z ~2026-45957-11 186545 /* */ 2704453 wikitext text/x-wiki '''जिंती''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य|महाराष्ट्र राज्यातील]] [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर जिल्ह्य़ाच्या]] [[करमाळा |करमाळा तालुक्यातील]] एक गाव आहे. या गावाला ऐतिहासिक वारसा लाभला आहे. * छत्रपती शिवाजीराजे भोसले यांचे मोठे बंधु म्हणजेच [[थोरले संभाजीराजे भोसले|संभाजी शहाजी भोसले]] यांचे वंशज या गावी वास्तव्यास आहेत ** तसेच थोरले संभाजीराजे यांच्या पत्नी मकाऊ मांसाहेब यांचीही समाधीही याच गावात आहे. {{विस्तार}} [[वर्ग:सोलापूर जिल्ह्यातील गावे]] bjuac1lzzueyif6zmujszfnhd58hxa5 2704454 2704453 2026-08-22T11:58:42Z ~2026-45957-11 186545 /* */ 2704454 wikitext text/x-wiki '''जिंती''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य|महाराष्ट्र राज्यातील]] [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर जिल्ह्य़ाच्या]] [[करमाळा |करमाळा तालुक्यातील]] एक गाव आहे. या गावाला ऐतिहासिक वारसा लाभला आहे. * छत्रपती शिवाजीराजे भोसले यांचे मोठे बंधु म्हणजेच [[संभाजी शहाजी भोसले|थोरले संभाजीराजे भोसले]] यांचे वंशज या गावी वास्तव्यास आहेत ** तसेच थोरले संभाजीराजे यांच्या पत्नी मकाऊ मांसाहेब यांचीही समाधीही याच गावात आहे. {{विस्तार}} [[वर्ग:सोलापूर जिल्ह्यातील गावे]] a11k94ndw0yqejcbmrrddfet8kfky3r 0 89464 2704387 2509096 2026-08-22T06:46:05Z ~2026-45722-86 186548 /* विविध जयंत्यांच्या तारखा/तिथ्या */ 2704387 wikitext text/x-wiki पौराणिक आणि इतर प्राचीन ग्रंथांत ज्यांचे उल्लेख आहेत अशा, आणि पूर्वी होऊन गेलेल्या अन्य थोर व्यक्तींच्या जन्मदिवसास जयंती असे म्हणतात. पंचागांतील तिथीनुसार देवादिकांच्या आणि ऋषिमुनींच्या जयंत्या साजऱ्या करण्याची पद्धत भारतात पूर्वपरंपरेने आहे. एकोणिसाव्या शतकापासून ग्रेगोरियन कालगणनेचा वापर जसा वाढत गेला तसा नव्या पिढ्यांतील लोकांचे जन्मदिवस आणि जयंत्या या भारतीय पंचागांपेक्षा ग्रेगोरियन कालगणनेनुसार पाळल्या जाऊ लागल्या. तरीसुद्धा, जुन्या काळातील लोकांच्या जयंत्या या अजूनही तिथीनुसारच साजऱ्या होतात. उदा० छत्रपती शिवाजी महाराज जयंती {{संदर्भ हवा}} जयंतीच्या उत्सवाची पारंपरिक प्रथा बहुशः धार्मिक अथवा भक्तिस्वरूपी असते. भक्तीच्या नवविधा प्रकारांपैकी एक प्रकार म्हणजे जयंत्या साजऱ्या करणे, असे समर्थ रामदास दासबोधाच्या चवथ्या दशकात श्रवणभक्ती संदर्भातील समासात सांगतात. विसाव्या शतकापासून भारतात जशी राजकीय जागृतीस सुरुवात झाली तसे लोकोत्तर स्त्री-पुरुषांच्या जयंत्या या सामाजिक आणि राजकीय अभिसरणाचे माध्यम म्हणून सार्वजनिक कार्यक्रमाच्या रूपाने साजऱ्या होऊ लागल्या. यांत लोकमान्य टिळकांनी सार्वजनिकरीत्या साजरी करण्याची सुरुवात केलेल्या छत्रपती शिवाजी महाराज जयंतीचे उदाहरण ठळकपणे मांडण्यासारखे आहे. ==विविध जयंत्यांच्या तारखा/तिथ्या== पुढे दिलेल्या यादीतील तिथीसाठी दिलेल्या महिन्याचे नाव महाराष्ट्रात प्रचलित असलेल्या अमावास्यान्त महिन्याच्या पद्धतीनुसार आहे. पौर्णिमान्त पद्धतीनुसार वद्य पक्ष पुढच्या महिन्यात येतो. उदा0 त्या पद्धतीनुसार, मराठी ज्येष्ठ वद्य त्रयोदशी ही आषाढ वद्य त्रयोदशी होते. * [[गुरू अंगददेव]] जयंती ([[चैत्र पौर्णिमा]]?) * [[अंगिरस|अंगीरस ऋषी]] जयंती (ज्येष्ठ वद्य त्रयोदशी) * [[अग्रसेन]] जयंती ([[आश्विन शुद्ध प्रतिपदा]]) * [[अण्णा भाऊ साठे]] जयंती ([[ऑगस्ट १]]) * [[अनसूया]] जयंती ([[चैत्र कृष्ण चतुर्थी]]) * [[अन्नपूर्णा (देवी)]] जयंती (मार्गशीर्ष पौर्णिमा) * [[अभियंता]] दिवस ([[मोक्षगुंडम विश्वेश्वरैया]] जयंती), सप्टेंबर १५ * [[अर्जुन]] जयंती ([[फाल्गुन पौर्णिमा]]) * [[सम्राट अशोक]] जयंती - * [[अहिल्याबाई होळकर|अहिल्यादेवी होळकर]] जयंती , मे ३१/वैशाख वद्य सप्तमी किंवा अष्टमी * [[आझाद हिंद फौज]] स्थापना दिवस (२१ ऑक्टोबर १९४३) * [[आद्य शंकराचार्य]] जयंती ([[वैशाख शुद्ध पंचमी]]) * [[बाबासाहेब आंबेडकर]] जयंती ([[एप्रिल १४]]) * औद्योगिक सुरक्षा दिवस ([[नोव्हेंबर २]]) ==क-ग== * [[कबीर]] जयंती ([[ज्येष्ठ पौर्णिमा]]) (वट पौर्णिमा) * [[कर्ण (महाभारत)|कर्ण]] जयंती (माघ शुक्ल प्रतिपदा) * माँकर्मादेवी जयंती -चैत्र शुक्ल द्वादशी * [[कल्की]] जयंती ([[श्रावण शुद्ध पंचमी]]) (नागपंचमी) (चरक जयंती) * कश्यपाचार्यस्वामी जयंती (माघ शुद्ध सप्तमी) * [[जागतिक कामगार दिन]] ([[मे १]]) * [[कामदेव]] जयंती ([[माघ शुद्ध पंचमी]])(वसंत पंचमी) * [[काळभैरव]] जयंती ([[कार्तिक कृष्ण सप्तमी]]) * [[वि.वा. शिरवाडकर|कुसुमाग्रज]] जन्मदिवस /[[मराठी भाषा दिन]] ([[फेब्रुवारी २७]]) * [[कूर्म]] जयंती (वैशाख/[[बुद्ध पौर्णिमा]]) * [[कृष्ण]] जयंती (श्रावण वद्य सप्तमी) * [[येशू ख्रिस्त]] जन्मदिन ([[डिसेंबर २५]]) * [[गंगा नदी|गंगा]] जयंती ([[वैशाख शुद्ध सप्तमी]]) * [[गजानन महाराज]] प्रकटदिन ([[माघ वद्य ७]]) * [[गणपती|गणेश]] जयंती ([[माघ शुद्ध चतुर्थी]]) * [[गांधी जयंती]] ([[ऑक्टोबर २]]) * गायत्री जयंती - ज्येष्ठ शुक्ल एकादशी * [[भगवद्‌गीता|गीता]] जयंती ([[मार्गशीर्ष शुद्ध एकादशी]]) * [[गुरू गोविंदसिंह]] जयंती - ([[जानेवारी ५]]) * [[गुरू रामदास|गुरू रविदास]] जयंती - माघ पौर्णिमा * [[गोपाळ कृष्ण गोखले]] जयंती - ( मे ९) * [[गौतम महर्षी|गौतम ऋषि]] जयंती - चैत्र शुक्ल प्रतिपदा * [[रविदास]] जयंती - माघ पौर्णिमा * [[विश्वकर्मा]] जयंती - माघ शुद्ध त्रयोदशी * [[राष्ट्रीय ग्राहक दिन (भारत)|भारतीय ग्राहक दिन]] ([[डिसेंबर २४]]) ==च-ज== * [[चंद्रशेखर आझाद]] जयंती (जुलै २३) * [[चरक]] जयंती (श्रावण शुक्ल पंचमी-नागपंचमी) (कल्की जयंती) * [[चित्रगुप्त]] जयंती ([[कार्तिक शुद्ध द्वितीया]]) (यम द्वितीया, भाऊबीज) * चैतन्य जयंती (फाल्गुन/होळी पौर्णिमा) * [[जलाराम]] जयंती ([[कार्तिक शुद्ध सप्तमी]]) * [[जिजाबाई शहाजी भोसले|जिजाबाई भोसले]] जयंती (पौष पौर्णिमा) * [[जिजाबाई शहाजी भोसले|जिजाबाई भोसले]] जयंती (१२ जानेवारी) * [[महात्मा फुले]] जयंती ([[एप्रिल ११]]) * झुलेलाल जयंती (चैत्र शुक्ल २) * भगवान श्री जिव्हेश्वर जन्मोत्सव ( श्रावण शुद्ध त्रयोदशी - १३) * भगवान श्री जिव्हेश्वर व माता अंकिनी-दशांकीनी विवाह सोहळा प्रारंभ (माघ शुद्ध ४) * भगवान श्री जिव्हेश्वर व माता अंकिनी-दशांकीनी विवाह सोहळा (माघ शुद्ध १२) ==ट-न== * [[लोकमान्य टिळक]] जयंती ([[जुलै २३]]) * भारतीय डॉक्टर दिवस (बिधनचंद्र रॉय जयंती) [[जुलै १]] * [[तलत मेहमूद]] जयंती ([[फेब्रुवारी २४]]) * [[तुकडोजी महाराज]] जयंती ([[एप्रिल ३०]]) * [[तुलसीदास]] जयंती (श्रावण शुद्ध/शितळा सप्तमी) * त्रिपुर भैरव जयंती ([[मार्गशीर्ष पौर्णिमा]]) * [[दत्तात्रेय]] जयंती ([[मार्गशीर्ष पौर्णिमा]]) * दधीची जयंती ([[भाद्रपद शुद्ध अष्टमी]]) * [[दयानंद सरस्वती]] जयंती (माघ वद्य दशमी) * [[दुर्योधन]] जयंती (आश्विन वद्य नवमी) * जागतिक [[दूरसंचार]] दिवस ([[मे १७]]) * [[धन्वंतरी]] जयंती (आश्विन वद्य/धन त्रयोदशी) * [[ध्यानचंद सिंग|ध्यानचंद]] जयंती ([[राष्ट्रीय क्रीडा दिन]]) २९ ऑगस्ट * [[नकुल]]-[[सहदेव]] जयंती (फाल्गुन अमावास्या) * [[नर्मदा जयंती]] ([[माघ शुद्ध नवमी]]) * [[नानक]] जयंती (कार्तिक/[[त्रिपुरारी पौर्णिमा]]) * [[नामदेव|संत नामदेव महाराज]]<nowiki/> महासमाधि (आषाढ कृ .त्रयोदशी) * [[नारद मुनी]] जयंती (वैशाख वद्य प्रतिपदा) * [[नृसिंह]] जयंती ([[वैशाख शुद्ध चतुर्दशी]]) * [[जवाहरलाल नेहरू]] जयंती([[बाल दिन]]) ([[नोव्हेंबर १४]]) ==प-म== * [[परशुराम]] जयंती ([[वैशाख शुद्ध तृतीया]]/[[अक्षय्य तृतीया]]) * आंतरराष्ट्रीय परिचारिका दिवस ([[फ्लॉरेन्स नाइटिंगेल]] जयंती) -१२ मे * [[जागतिक पर्यटन दिन]] (२७ सप्टेंबर) * [[जागतिक पर्यावरण दिन]] (५ जून) * [[पार्श्वनाथ]] जयंती (मार्गशीर्ष वद्य दशमी) * पीतांबरा (बगलामुखी) जयंती (वैशाख शुक्ल अष्टमी) * [[मुंबई विद्यापीठ|मुंबई विद्यापीठाचा]] पुरातत्त्व दिवस ([[हसमुख धीरजलाल सांकलिया|डॉ. हसमुख सांकलिया]] जयंती, [[डिसेंबर १०]]) * [[मोहम्मद|पैगंबर]] जयंती([[शिया इस्लाम|शिया]])([[१७ रबिलावर]]) * [[मोहम्मद|पैगंबर]] जयंती([[सुन्नी इस्लाम|सुन्नी]]) ([[१२ रबिलावर]]) * [[महाराणा प्रताप]] जयंती (ज्येष्ठ शुक्ल तृतीया) * [[फ्लॉरेन्स नाइटिंगेल]] जयंती (१२ मे) * बगलामुखी (पीतांबरा) जयंती (वैशाख शुक्ल अष्टमी) * बटुक भैरव जयंती (ज्येष्ठ शुक्ल दशमी) * [[बसवेश्वर]] जयंती ([[वैशाख शुद्ध द्वितीया]]) * भारतीय बालदिन ([[जवाहरलाल नेहरू|नेहरू]] जयंती, १४ नोव्हेंबर); आंतरराष्ट्रीय बालदिन १ जून * [[बिधन चंद्र रॉय]] जयंती (भारतीयडॉक्टरदिन, १जुलै) * [[बुद्ध पौर्णिमा|बुद्ध जयंती]] ([[वैशाख पौर्णिमा]]) * [[बिरसा मुंडा]] जयंती (१५ नोव्हेंबर) * भानुदास महाराज जयंती ([[माघ वद्य अष्टमी]]) * [[भीम]] जयंती (आश्विन वद्य नवमी) * [[भीष्म]] जयंती (माघ वद्य नवमी) * भैरव जयंती ([[माघ पौर्णिमा]]) * [[मत्स्य]] जयंती ([[चैत्र शुद्ध तृतीया]]) * मदन जयंती ([[माघ शुद्ध पंचमी]])(वसंत पंचमी) * [[मध्वाचार्य]] जयंती (आश्विन शुद्ध/[[विजयादशमी]]) * [[मराठी भाषा]] दिवस/कुसुमाग्रज जन्मदिवस ([[फेब्रुवारी २७]]) * [[महाराष्ट्र दिन]] ([[मे १]]) * [[महावीर]] जयंती ([[चैत्र शुद्ध त्रयोदशी]]) * [[जागतिक महिला दिन]]/मातृदिन ([[मे ८]]) * [[मार्कंडेय]] जयंती (माघ शुद्ध तृतीया) * संत [[मुक्ताबाई]] जयंती (आश्विन शुक्ल प्रतिपदा) * जागतिक मुद्रण दिन ([[फेब्रुवारी २४]]) * [[मोक्षगुंडम विश्वेश्वरैया]] जयंती (सप्टेंबर १५); अभियंता दिन ==य-ज्ञ== * [[युधिष्ठिर]] जयंती (माघ पौर्णिमा की आश्विन शुक्ल पंचमी?) * जागतिक रक्तदान दिवस (ऑक्टोबर १) * [[रविदास]] जयंती ([[माघ पौर्णिमा]]) * [[रवींद्रनाथ टागोर]] जयंती ([[मे ८]]) * [[महाराणा प्रताप]] जयंती ([[ज्येष्ठ शुद्ध तृतीया]]) * [[रावण]] जयंती (आश्विन शुक्ल दशमी) * [[लहुजी राघोजी साळवे|लहुजी साळवे]] जयंती,[[रोहिणी भाटे]] जयंती ([[नोव्हेंबर १४]]) * [[राजाराम भोसले|राजाराम महाराज]] जयंती ([[ फेब्रुवारी २४ ]]) * [[राणी लक्ष्मीबाई]] जयंती (डिसेंबर १२) * [[सर्वेपल्ली राधाकृष्णन]] जयंती ([[शिक्षक दिन]]) ([[सप्टेंबर ५]]) * रामदास जयंती; [[रामनवमी]] ([[चैत्र शुद्ध नवमी]]) * [[समर्थ रामदास स्वामी]] जयंती ([[चैत्र शुद्ध नवमी]]) * [[रामानुज|रामानुजाचार्य]] जयंती ([[वैशाख शुद्ध षष्ठी]]) * [[जागतिक रेडक्रॉस दिन|जागतिक रेडक्रॉस दिवस]] (मे ८) * राष्ट्रीय अखंडता दिवस ([[ऑक्टोबर ४]]) * ललित जयंती ([[माघ पौर्णिमा]]) * [[लव कुश]] जयंती ([[श्रावण/नारळी पौर्णिमा]]) * [[लक्ष्मी]] जयंती ([[माघ शुद्ध पंचमी]])(वसंत पंचमी) * [[लाल बहादूर शास्त्री]] जयंती([[ऑक्टोबर २]]) * [[लाला लजपत राय]] जयंती ([[जानेवारी २८]]) * [[वराह]] जयंती ([[भाद्रपद शुद्ध तृतीया]]) * [[वल्लभभाई पटेल]] जयंती ([[ऑक्टोबर ३१]]) * वल्लभाचार्य जयंती ([[चैत्र वद्य एकादशी]]/[[वरूथिनी एकादशी]]) * [[वामन]] जयंती ([[भाद्रपद शुद्ध द्वादशी]]) * [[वाल्मिकी]] जयंती ([[आश्विन/कोजागिरी पौर्णिमा]]) * [[विनोबा भावे]] जयंती ([[सप्टेंबर ११]]) * [[स्वामी विवेकानंद]] जयंती ([[पौष वद्य सप्तमी)]]; ([[जानेवारी १२]]) (राष्ट्रीय युवक दिन) * [[विश्वकर्मा]] जयंती ([[माघ शुद्ध त्रयोदशी]]) * [[मोक्षगुंडम विश्वेश्वरैया]] जयंती (सप्टेंबर १५); अभियंता दिन * [[व्यास]] जयंती (आषाढ पौर्णिमा/व्यास पौर्णिमा/[[गुरुपौर्णिमा]]) * [[आद्य शंकराचार्य]] जयंती (वैशाख शुद्ध पंचमी) * [[शनी ग्रह|शनि]] जयंती ([[वैशाख अमावास्या]]) * शाकंभरी जयंती ([[पौष पौर्णिमा]]) * [[शालिवाहन]] जयंती ([[चैत्र शुद्ध दशमी]]) * [[शाहू महाराज]] जयंती ([[जून २६]]) * [[शुकदेव]] जयंती ([[चैत्र अमावास्या]]) * [[विल्यम शेक्सपिअर]] जयंती([[आणि पुण्यतिथी]]) ([[एप्रिल २३]]); पुस्तकदिन * [[श्यामाप्रसाद मुखर्जी]] जयंती ([[जुलै ६]]) * [[शिव जयंती]] (१९ फेब्रुवारी) /फाल्गुन कृष्ण तृतीया * [[संभाजी महाराज|संभाजी]] जयंती (मे१४)/ज्येष्ठ एकादशी * [[सरस्वती]] जयंती ([[कार्तिक शुद्ध सप्तमी]]) की माघ शुद्ध (वसंत) पंचमी?. * [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृत]] दिवस (श्रावण/[[श्रावण पौर्णिमा|नारळीपौर्णिमा]]) * सहदेव-नकुल जयंती (फाल्गुन अमावास्या) * सहस्रबाहू (सहस्रार्जुन) जयंती ([[कार्तिक शुद्ध सप्तमी]]) * सांदीपनी जयंती (मार्गशीर्ष शुद्ध द्वादशी) * [[विनायक दामोदर सावरकर|सावरकर]] जयंती ([[मे २८]]) * [[सावित्रीबाई फुले]] जयंती(महिला मुक्तिदिन) ([[जानेवारी ३]]) * सिद्धारूढस्वामी जयंती(हुबळी) ([[चैत्र शुद्ध नवमी]]) * [[सीता]] जयंती ([[वैशाख शुद्ध नवमी]]) आणि काही ठिकाणी, (माघ वद्य अष्टमी) * [[सुभाषचंद्र बोस]] जयंती ([[जानेवारी २३]]) * [[सूरदास]] जयंती ([[वैशाख शुद्ध पंचमी]]) * संतुजी लाड ([[५]] [[मार्च]])<ref>[[हिंदू खाटीक]]</ref> * सोपान जयंती (काार्तिक. पौर्णिमा/त्रिपुरारी पौर्णिमा)) * संत सेवालाल महाराज जयंती ([[स्वामी समर्थ|अक्कलकोटस्वामी]]) जयंती ([[चैत्र शुद्ध द्वितीया]]) * ([[जागतिक]]) स्काउट दिवस (बेडेन-पॉवेल जन्मदिवस) ([[फेब्रुवारी २२]]) * [[स्वामीनारायण]] जयंती ([[चैत्र शुद्ध नवमी]]) * [[स्वामी समर्थ]] जयंती ([[चैत्र शुद्ध द्वितीया]]) * [[हयग्रीव]] जयंती ([[वैशाख शुद्ध द्वितीया]]) * डॉ. हसमुख सांकलिया जयंती : ([[डिसेंबर १०]]); मुंबई विद्यापीठाचा पुरातत्त्व दिवस * [[हनुमान जयंती]] ([[चैत्र पौर्णिमा]]) * [[गुरू हरगोबिंद]] जयंती ([[ज्येष्ठ वद्य प्रतिपदा]]) * [[हिंदी]] दिवस (सप्टेंबर १४) * [[केशव बळीराम हेडगेवार]] जयंती ([[चैत्र शुद्ध प्रतिपदा]]) * [[ज्ञानेश्वर]] जयंती ([[श्रावण वद्य सप्तमी]]) ==हे सुद्धा पहा== * [[वाढदिवस]] * [[जयंती (इंद्रकन्या)]] * [[गीता जयंती]] * [[महावीर जयंती]] * [[परशुराम जयंती]] * [[हनुमान जयंती]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:याद्या]] [[वर्ग:वाढदिवस]] 9pxohjnfx8md0ifj679amxnb2rfv50g 0 89529 2704438 2642857 2026-08-22T11:16:34Z ~2026-45722-86 186548 /* */ 2704438 wikitext text/x-wiki {{बदल}} शिवश्री पुरुषोत्तम खेडेकर हे [[मराठा सेवा संघ]] या संघटनेचे संस्थापक आहेत. शिवधर्म हा जगातील सतरावा धर्म आहे. अभ्यास व संशोधन करून त्यांनी शिवधर्म स्थापन केला.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Novetzke|first=Christian Lee|date=2004-01|title=The laine controversy and the study of hinduism|दुवा=https://link.springer.com/article/10.1007/s11407-004-0008-9|journal=International Journal of Hindu Studies|language=en|volume=8|issue=1-3|pages=183–201|doi=10.1007/s11407-004-0008-9|issn=1022-4556}}</ref> पुरुषोत्तम खेडेकर यांनी १ सप्टेबंर १९९० रोजी [[अकोला जिल्हा]] येथे मराठा सेवा संघाची स्थापना केली. [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्हयातील]] [[चिखली तालुका|चिखली तालुक्यात]] अंत्री खेडकर हे त्यांचे मूळगाव आहे. सुरुवातीला मुठभर लोकांना घेवुन दलित बहुजन समाजाच्या प्रश्नासाठी आवाज उठविला.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/follow-shivajis-ideals-to-create-a-just-peaceful-society/articleshow/62989275.cms|title=‘Follow Shivaji’s ideals to create a just, peaceful society’ - टाइम्स ऑफ इंडिया|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=2018-07-17}}</ref> याच मराठा सेवा संघाला माननारा मोठा वर्ग तयार झाला. २७ वर्षा पासून Z + सुरक्षा नाकारून (संदर्भ हवा) कार्यकर्त्यांच्या हिंमतीवर खेडेकर आजही एकटेच फिरत आहेत. राष्ट्रमाता राजमाता जिजाऊ यांच्या जन्मगावी माहेरी [[सिंदखेड राजा]] येथे त्यांनी जिजाऊ जन्मोत्सवाची सुरुवात केली. जिजाऊ सृष्टीवर १२ जानेवारी २००५ साली शिवधर्माची स्थापना झाली. जिजाऊंचे चित्र हीत्यांच्या प्रयत्नाने विधीमंडळात मान्य करून घेण्यातआले. [[सिंदखेड राजा]] येथे दरवर्षी जिजाऊ जन्मोत्सवासाठी दरवर्षी सुमारे दहा लाख लोक जमा होतात. याठिकाणी भव्य ग्रंथालय उभारले जाते. पेशाने अभियंता असलेल्या खेडेकर साहेबांनी २१ व्या शतकात विज्ञानावर आधारित समाजबांधणी करून मानवातावादी मुल्यांची जपणूक करीत बहुजन समाजची नाळ पुन्हा बळीराजा, [[गौतम बुद्ध|गौतम बुद्धा]]<nowiki/>पर्यंत जोडण्याचे ऐतिहासिक काम केले आहे. बहुजन समाजाला वाचनाची त्यांनी गोडी निर्माण केली. साहित्यिक दशरथ यादव यांनी खेडेकर साहेब यांच्या वर पोवाडा पुरुषोत्तमाचा हे पुस्तक लिहिले आहे. शिवधर्मगाथा ही त्यांनी लिहिली आहे. महाराष्ट्र बोले। पुरुषोत्तमाशी।आहे गौतमाशी। नाळतुझी।। शिवाजी माझे। वैभव वाढवी। संभाजीने केली। सीमापार।।१।। जिजाऊ सावित्री। समाज घडवी। माणूस मढवी। खराखुरा।। यादवांचे राज्य। भटांमुळे गेले। आंदणच दिले। निजामाला।।२।। खुप झाले आता। बोल पुरुषोत्तमा। मनुचा खातमा। कर आता।। होईना सहन। राहिना रे मन। किती झाली घाण। सनातनी।।।३।। गौतमाचा वसा। चालावया हवा। धर्म कर नवा।  पुरुषोत्तमा।। तुझ्या विना कोणी। वालीना समाजा। बाकी मारी गमजा। पुरुषोत्तमा।।४।। शिवाचा तू भक्त। मराठ्यांचे रक्त। गाजवील तक्त। जगताचे।। अजूनही सत्य। कुणाना कळाले। मुर्खास मिळाले। मुर्ख आता।। ५।। तुझ्या विचाराने। उठेल वादळ। तुटेल भटाळ। सनातनी।। धर्मक्रांती तुला। करायची आहे। वळूनना पाहे। पुरुषोत्तमा।।६।। जगामध्ये आज। क्रांती होते रोज। झाकणारी लाज। नाही बघ।। हरित धवल। क्रांती झाली फार। माहिती विज्ञान। किती सांगू।।७।। युगातून कधी। होते धर्मंक्रांती। नको रे विश्रांती। घेऊ आता।। घ़डायचे आहे। तुमच्या हातून।आलंया आतून। सगळ्यांच्या।।८।। ब्रम्ह विष्णू महेश। राम कृष्ण हरी। तसाच तू भारी। पुरुषोत्तमा।। महंमद ख्रिस्त। भगवान बुद्ध। केलया तु सिद्ध। पुरुषोत्तमा।।९।। फुले शाहू बाबा। शिवाजी संभाजी। तसाच तू आजी। पुरुषोत्तमा।। स्वाभिमान तुझा। धरतील पिढ्या। मोडतील आड्या। सनातनी।।१०।। दशरथ यादव यांच्या शिवधर्मगाथे मधील या अभंगातूनही शिवश्री पुरुषोत्तम खेडेकर यांच्यावर काव्य लिहिले आहे. == संदर्भ == daqrh9nflqwhkpt1ircpgciln2g3hbw 0 98667 2704395 2103515 2026-08-22T07:48:01Z ~2026-45722-86 186548 /* बालपण */ 2704395 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = वि. घ. देशपांडे | चित्र = | चित्र_शीर्षक = '''{{लेखनाव}}''' | पूर्ण_नाव = विष्णू घनश्याम देशपांडे | टोपण_नाव = वि. घ. | जन्म_दिनांक = [[जानेवारी १५]], [[इ.स. १९१२]] | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[डिसेंबर ७]], [[इ.स. १९७५]] | मृत्यू_स्थान = | कार्यक्षेत्र = खासदार, आमदार आणि हिंदू महासभेचे सरचिटणीस | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय लोक|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = | विषय = | चळवळ = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = | प्रभाव = | प्रभावित = | पुरस्कार = | वडील_नाव = घनश्याम देशपांडे | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = विभावरी देशपांडे | अपत्ये = | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} {{दृष्टिकोन}} '''विष्णू घनश्याम देशपांडे''', अर्थात '''वि. घ.''' ([[जानेवारी १५]], [[इ.स. १९१२]] - [[डिसेंबर ७]], [[इ.स. १९७५]]) हे लोकप्रिय [[मराठी]] खासदार, आमदार आणि हिंदू महासभेचे सरचिटणीस होते. आपले संपूर्ण आयुष्य त्यांनी राष्ट्रकार्याला समर्पित केले होते. त्याग, तपस्या, धैर्य राष्ट्रनिष्ठा याची त्यांनी आयुष्यभर आत्यंतिक कष्ट व हालअपेष्टा सोसून जपणूक केली. राष्ट्रीय धार्मिक व सामाजिक लढय़ात आयुष्याची अनेक वर्षे त्यांनी कारावासात घालवली. ==बालपण== वि.घ. देशपांडे(विष्णूपंत देशपांडे) यांना लहानपणी ‘टिल्या’ म्हणत. [[बुलढाणा]] जिल्ह्य़ातील साखरखेर्डा येथील सुप्रसिद्ध देशपांडे घराण्यात त्यांचा जन्म झाला. सुप्रसिद्ध कवी [[ना.घ. देशपांडे]] हे त्यांचे वडील बंधू होत. साखरखेर्डा हे इतिहासप्रसिद्ध गाव आहे. तो काळ म्हणजे स्वदेशीच्या चळवळीचा व बाळ गंगाधर टिळकांच्या राजकीय जीवनाच्या पूर्वाधारींचा काळ होता. त्याच काळात, बंगाल, पंजाब व महाराष्ट्रातही क्रांतिकारक चळवळींचा प्रारंभ झाला होता. स्वातंत्र्यार्थ सुरू झालेल्या या विविधस्वरूपी आंदोलनात मागील पिढी वावरत होती. देशपांडे साखरखेर्डेकर घराण्यातील अनेकांनी त्या आंदोलनात सक्रिय भाग घेतला होता. त्याच वातावरणाचे संस्कार त्यांच्या मनावर सतत होत होते. त्यांचे बालमन या स्वातंत्र्याच्या लढय़ाकडे ओढ घेत होते. विष्णूपंतांचे वडील घनश्यामपंत ऊर्फ देसाई यांनी स्वदेशीच्या चळवळीत शालेय शिक्षण सोडले होते. त्यांचे मामा, रा.व्य. तथा भाऊसाहेब देशमुख शेंदरजनकर यांनी तर सुरत काँग्रेससाठी शिक्षणाला रामराम ठोकला व स्वातंत्र्यलढय़ात उडी घेऊन युवकांचे नेतृत्व केले. देशभक्तीने व प्रेमाने, भारावलेल्या या अशा वातावरणात त्यांचे बालपण तारुण्याकडे वाटचाल करीत होते. त्याकाळी राष्ट्रीय चळवळीचा भाग म्हणून राष्ट्रीय शिक्षणाची शाळा गावोगाव सुरू झाली होती. मेहकरलाही राष्ट्रीय शाळा निघाली होती. महाराजांना इंग्रजी शाळेत घालण्यासाठी आमचे काका घेऊन गेले. शाळेत जाऊन हेडमास्तरांच्या खोलीत पाहतात तो काय महाराज कुठे दिसेनात, म्हणून परत घरी यायला लागले. तर गावातील राष्ट्रीय शाळेत ते जाऊन बसलेले त्यांना आढळले. इंग्रजी शाळेत जाणारच नाही, असा हट्ट त्यांनी धरला. ते राष्ट्रीय शाळेतच गेले. लहानपणापासूनच त्यांची महत्त्वाकांक्षेची झेप फार उंच होती. वक्तृत्वाची चमकही बालवयापासूनच दिसत होती. केवळ अभ्यास हाच विष्णूपंतांचा मार्ग नव्हता, तर धाडस, धडाडी, उडय़ा मारणे, मुले गोळा करून शेतात हिंडणे वगैरे त्यांचे खेळ असत. सर्वसाधारण मुले खेळतात त्याहून वेगळेच खेळ करणाऱ्या या मुलाच्या खेळाबद्दल, हा त्याचा व्रात्यपणाच होय, असे मोठय़ा माणसांना वाटे. भीती, घाबरणे व फार विचार करणे हे लहानपणापासूनच त्यांच्या स्वभावात नव्हते. त्यांनी आपल्या जीवनात वेदांपासून ते अनेक शास्त्रे, पुराणे यांचा अभ्यास केला. [[खामगाव तालुका|खामगावच्या]] मिडल स्कूलमध्ये विष्णूपंतांचे पुढील शिक्षण सुरू झाले. नागपूरच्या पटवर्धन विद्यालयातून ते मॅट्रिक झाले. नंतर मॉरिस कॉलेजमध्ये ते शिकत होते. तेथेही केवळ शिक्षण हे त्यांचे ध्येय नव्हते, तर कॉलेजच्या विविध विद्यार्थी-कार्यक्रमात ते अग्रेसर होते. तेथे त्यांनी मराठी शारदा मंडळाची भरीव कामगिरी केली व मॉरिस कॉलेज विद्यार्थी युनियनद्वारा विद्यार्थ्यांचे नेतृत्व केले. कॉलेज जीवनात दरवर्षी त्यांनी वक्तृत्व स्पर्धा, वादविवाद स्पर्धा वगैरेमध्ये भाग घेऊन पारितोषिके पटकावली होती. एवढेच नव्हे तर पु.भा. भावेंसारखे मित्रवर्यही त्यांना या वक्तृत्व स्पर्धेतूनच लाभले होते. त्यावेळचे मॉरिसचे प्रिन्सिपॉल गांगुली यांनी विष्णूपंतांना दिलेल्या प्रशस्तिपत्रकात ‘लीडर ऑफ स्ट्यूडन्ट्स’ म्हणून त्यांचा गौरव केला होता. ==कारकीर्द== नेताजी [[सुभाषचंद्र बोस]] यांच्या ‘युथ लीग’ या संस्थेचे विष्णूपंत सचिव होते. त्याच काळात राजकारणात आवश्यक अशी पत्रकारिताही त्यांनी ‘स्वच्छंद’ नावाचे साप्ताहिक काढून चालवली. कॉलेज जीवनात असतानाच त्यांनी स्वातंत्र्य आंदोलनात भाग घेतला होता. गुप्त रीतीने बुलेटिन छापणे व वाटणे हे त्यांचे काम असे. यात त्यांना पोलिसांनी पकडलेही होते, पण अत्यंत कौशल्याने ते बुलेटिनसह त्यातून निसटले. १९३५ साली धर्मवीर डॉ. मुंजे यांच्या प्रचारासाठी ते [[बैतुल]] भागात गेले होते. त्यावेळी एका भागाचे पूर्ण काम त्यांच्याकडे सोपवले गेले होते. डॉ. मुंजे व बॅ. अभ्यंकरांच्या निवडणुकीत या तरुणाने बॅ. अभ्यंकरांना प्रचंड मोठय़ा भरसभेत अनेक प्रश्न विचारून सळो की पळो करून सोडले होते. नागपूरला नानकचंद नावाचे एक व्यापारी राहत असत. त्यांनी डय़ुटी न भरता आगपेटय़ांचा भरपूर स्टॉक आपल्याजवळ ठेवला, असा प्रवाद होता. आपल्याला काही शिक्षा होऊ नये म्हणून त्या वेळच्या इंग्रज स्टेन्ट नावाच्या साहेबाच्या बायकोला एक मोठा सोन्याचा हार त्याने प्रेझेंट केला होता, असे लोक बोलत असत. या भ्रष्टाचाराला वाचा फोडण्यासाठी, महाराजांनी आपल्या ‘स्वच्छंद’ साप्ताहिकात अक्कडबाज मिशांचा फक्कड नानकचंद’ या शीर्षकाखाली एक व्यंगोक्तिपूर्ण लेख लिहिला होता. अशा अनेक चळवळीत सक्रिय असतानाही त्यांनी विद्यार्जन यशस्वीपणे पार पाडले. बी.ए.च्या परीक्षेत नागपूरच्या विश्वविद्यालयातर्फे त्यांना दोन पारितोषिके मिळाली. एक मराठीत पहिले आल्याबद्दल व दुसरे सर्व भाषांतून पहिले आल्याबद्दल! एम.ए.च्या परीक्षेत पहिले आल्याबद्दल त्यांना ‘सुवर्णपदक’ मिळाले होते. नंतर शासनातर्फे त्यांना ‘मॉरिस मेमोरियल’ फेलोशिपही मिळाली होती. प्रा. बनहट्टी यांच्या मार्गदर्शनाखाली "origin of marathi Language" या विषयावर महाराजांनी संशोधन केले. मॉरिस महाविद्यालयात व हिस्लॉप कॉलेजमध्येही ते काही काळ प्राध्यापक होते. एक अत्यंत मेधावी, कर्तव्यदक्ष व प्रज्ञावंत अशा आमच्या या ‘महाराजांना’ नागपूरच्या शासकीय मुद्रणालयातील एक वरिष्ठ जागा सहजासहजी मिळाली होती. पण, अशा महत्त्वाच्या गौरवास्पद व पगारदार जागेवर लाथ मारून ते सरकारी नोकरीतून बाहेर पडले. त्यावेळच्या त्यांच्या अधिकाऱ्यांनाही या गोष्टीचे दुःख झाले व त्यांनी विष्णूपंतांना या विचारापासून परावृत्त करण्याचा निष्फळ प्रयत्न केला. १९३५ साली [[मेहकर]] येथील भाऊराव पांडे यांची सुकन्या ‘शांता’ हिच्याशी वि. घ. देशपांडे यांचे लग्न झाले. शांता पांडे - सौ. विभावरी देशपांडे झाली. त्यांना एक मुलगा झाल्यावर लगेच त्यांनी नोकरीचा राजीनामा देऊन भागानगरच्या सत्याग्रहांत उडी घेतली. भागानगर सत्याग्रह यशस्वी करण्यासाठी त्यांनी अपार कष्ट केले. आपल्या घणाघाती वक्तृत्वाने त्यांनी अनेक तरुण गोळा केले. १०० तरुण सत्याग्रहींसह ते भागानगरला सत्याग्रहासाठी गेले होते. [[हैदराबाद]] शहराच्या मध्यवस्तीत सभा घेऊन त्यांनी सत्याग्रह केला. त्यामुळे त्यांना कारागृहात जावे लागले व अत्यंत हालअपेष्टा सहन कराव्या लागल्या. रझाकार चळवळीच्या वेळेस, [[हैदराबाद]] संस्थानातील अनेक तरुणांनी ‘वंदेमातरम्’ चळवळीचे आंदोलन केले, त्यामुळे त्यांना विद्यापीठातून काढण्यात आले, अशा हजारो तरुणांना नागपुरात आणले गेले. त्या सर्व तरुणांना नागपूरला आणून नागपूर विद्यापीठाच्या परीक्षेस बसू देण्याची व्यवस्था करण्यास वि.घ.नी नागपूर विद्यापीठाचे तत्कालीन कुलगुरू डॉ. केदार यांना प्रवृत्त करून मुलांचे शैक्षणिक वर्ष वाया जाऊ न देण्याची खबरदारी घेतली. १९४२ च्या ‘[[भारत छोडो आंदोलन|चलेजाव]]’ आंदोलनात त्यांनी फार मोलाची व भरीव कामगिरी केली. नागपूरचे त्या काळचे सुप्रसिद्ध कामगार पुढारी [[रामभाऊ रुईकर]] आणि प्रा. वि.घ. देशपांडे ते याच नावाने समाजात लोकात ज्ञात होते. यांनी चिटणीसपार्कात प्रचंड सभा घेऊन लोकांमध्ये जागृती आणली. विष्णूपंतांनी भूमिगत चळवळ सुसूत्रपणे चालवली होती. ब्रिटिश सरकारने त्यांना पकडून नाशिकच्या जेलमध्ये ठेवले होते. खामगावला "वऱ्हाडच्या राजकुमार"च्या विरुद्ध केलेल्या आंदोलनातही त्यांच्यावर बंदूक रोखून त्यांना पकडण्यात आले. १९४६ च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत पं. कानडेशास्त्री यांच्या विरोधात [[अखिल भारतीय हिंदू महासभा|अखिल भारतीय हिंदू महासभेकडून]] ते [[अकोला|अकोल्याहून]] उभे राहिले होते व फार मोठय़ा प्रमाणात त्यांनी मतेही मिळवली होती. १९४४ साली त्यांनी संपूर्ण भारताचा विस्तृत दौरा केला. कराचीला तर त्यांची प्रचंड मोठी सभा झाली. कराची महानगरपालिकेने त्यांचा बहुमान करून त्यांना मानपत्र बहाल केले. ‘स्वच्छंद’ साप्ताहिक बंद झाल्यावर ते ‘सावधान’च्या संपादनात सहभागी झाले. त्या ‘सावधान’च्या समुदायातील मावकर, वासुदेवराव फडणीस, जगन्नाथप्रसाद वर्मा, [[पुरुषोत्तम भास्कर भावे]], बाळशास्त्री हरदास, अ‍ॅड. चलपे आणि शंकरराव बूट या सर्वानी मिळून ‘सावधान’ साप्ताहिक चालविले. त्यातील लिखाण अत्यंत ज्वलज्जहाल व तेजस्वी असे. ही सारी तरुण मंडळी त्यावेळेस हिंदुमहासभेचे कार्य जोमाने करीत असत. धर्मवीर डॉ. मुंजे यांना वि.घ. गुरुस्थानी मानीत. डॉ. परांजपे, विश्वनाथराव केळकर, बाबुराव वाघ, बळवंतराव मंडलेकर, बाळासाहेब घटाटे यांचाही विष्णूपंतांना सक्रिय पाठिंबा होता. ‘सावधान नंतर त्यांनी ‘आदेश’ वर्तमानपत्र काढले. समाजातील व राजकारणातील अनेक दुष्कृत्ये ‘आदेश’द्वारे त्यांनी चव्हाटय़ावर आणली. आदेशमधील पु.भा. भावे आणि फडणीस यांचे लेख आजही संस्मरणीय आहेत. वि.घ. देशपांडे त्यावेळेस हिंदुमहासभेचे जनरल सेक्रेटरी झाल्यामुळे त्यांना दिल्लीस राहण्यास जावे लागले. कुटुंबाचा व्याप वाढता होता, उत्पन्नाचे काहीच साधन नव्हते. विभावरीबाई अतिशय कौशल्याने व हिंमतीने संसाराचा गाडा रेटीत होत्या. देशपांड्यांचे जीवन भिंगरीसारखे फिरणारे होते. म्हणून त्या मेहकरला स्थायिक झाल्या. विष्णूपंत दिल्लीला गेल्यावर भाई परमानंद, डॉ. श्यामाप्रसाद मुकर्जी, आशुतोष लहिरी सारख्या महान पुढाऱ्यांसोबत त्यांनी काम केले. स्वातंत्र्य मिळतेय पण, ते खंडित होऊन याची लक्षणे दिसू लागल्याबरोबर त्यांनी अखंड भारत रहावा व देशाची फाळणी टळावी म्हणून जीवाचे रान केले. साऱ्या भारतभर त्यांचा झंझावाती संचार, लोकांना झड्झडून जागे करण्यासाठी सुरू होता. फाळणीच्या धामधुमीत ते लाहोर शहरातच होते. त्यावेळेस हिंदूंना वाचवण्याचे त्यांनी आत्यान्तिक प्रयत्न केले. १४ ऑगस्ट १९४७ला त्यांना लाहोरला अटक करण्यात आली. नौखालीचाही त्यांनी पुष्कळ प्रवास केला. १९४८ साली गांधी हत्येनंतर त्यांना ३-४ वर्ष कारावास भोगावा लागला. हत्येच्या कटात गोवण्यासाठी तुरुंगात त्यांचा अनन्वित छळ झाला. स्वातंत्र्योत्तर काळातील पहिल्या लोकसभेच्या निवडणुकीत त्यांनी गुणा व ग्वाल्हेर या दोन मतदारसंघातून प्रचंड मतांनी जिंकून येण्याचा विक्रम केला, आणि [[ग्वाल्हेर लोकसभा मतदारसंघ|ग्वाल्हेर लोकसभेच्या]] पदाचा राजीनामा दिला. डॉ. [[ना.भा. खरे]] हे तेथून पुढे निवडून आले. [[गोवा मुक्तिसंग्राम|गोवा मुक्तिसंग्रामात]] प्रत्यक्ष भाग घेणारे ते पहिलेच लोकसभा सदस्य होते. त्यांची लोकसभेची कारकीर्द अविस्मरणीय झाली. त्यांची भाषणे अतिशय अभ्यासपूर्ण, विनोदप्रचुर ओजस्वी व श्रवणीय अशी असत. त्या काळचे पंतप्रधान पं. [[जवाहरलाल नेहरू]] हे विष्णूपंतांचे अत्यंत चाहते होते. पुढील निवडणुकीत जेव्हा विष्णूपंत लोकसभेवर निवडून आले नाहीत, तेव्हा पहिल्या सत्रांत नेहरूंनी उद्गार काढले की, ‘आता मला पार्लमेंटमध्ये फार अभ्यास करण्याची आवश्यकता नाही. एक अभ्यासू व खळखळणारे वक्तृत्व यानंतर ऐकावयास मिळणार नाही.’ राष्ट्रीय सुरक्षा कायद्याच्या अंतर्गत वायुसेनेचा उपयोग अंतर्गत सुरक्षेसाठी करण्यात येऊ नये, ही त्यांची उपसूचना सरकारला मान्य करावी लागली. स्वातंत्र्यपूर्व व स्वातंत्र्यानंतरच्या काळातही या देशात झालेल्या राष्ट्रीय, धार्मिक व सामाजिक लढय़ात वि.घ. सदैव अग्रेसर असत. काश्मीरचा सत्याग्रह, भागानगर सत्याग्रह, काशी- विश्वेश्वर मुक्ती आंदोलन संयुक्त महाराष्ट्र आंदोलन, विदर्भ कृषी विद्यापीठ आंदोलन, कच्छ कराराच्या सत्याग्रहापासून ते थेट आणीबाणीपर्यंत ते सतत संघर्षरत राहिले. वादळवाऱ्यासारखे झंझावाती जीवन होते विष्णूपंतांचे! आपले व्यक्तिमत्त्व जोपासण्याची किंवा आपल्या शरीराची वा संसाराची त्यांनी कधीही पर्वा केली नाही. १९६२ साली ते [[शिमोगा|शिमोग्यात]] अखिल भारतीय हिंदुमहासभेचे अध्यक्ष म्हणून गेले तत्पूर्वी त्यांना [[हृदयाघात|हृदयविकाराचा]] अतिशय जोरदार झटका आला होता. पण, ते स्ट्रेचरहून प्रवास करून शिमोग्याला अधिवेशनाला गेले. नेणाऱ्यांचीही व जाणाऱ्यांचीही धन्यच होती! त्यांचे ते अध्यक्षीय भाषण अतिशय प्रभावी झाले. १९६७ साली त्यांनी [[भारतीय जनसंघ|जनसंघात]] प्रवेश केला व पक्षात एका हिंदुत्वनिष्ठ नेत्याची अनमोल भर पडली. हिंदुमहासभा व जनसंघाचे एकत्रीकरण व्हावे यासाठी विष्णूपंत अनेक दिवसांपासून प्रयत्नशील होते. याच उदात्त भावनेने त्यांनी जनसंघात प्रवेश केला. त्यावेळेस त्यांची कुठलीही वैयक्तिक महत्त्वाकांक्षा नव्हती. त्यानंतरच्या अल्पमुदतीच्या काळातही पक्षात त्यांनी फार मोलाची कामगिरी केली. १९६८ साली ते [[महाराष्ट्र विधान परिषद|महाराष्ट्र विधान परिषदेत]] पदवीधर मतदारसंघातून निवडून आले. विधान परिषदेतील त्यांची भाषणे ऐकण्यास इतर पक्षातील लोक मुद्दाम हजर राहात असत. त्यांच्या अनुभवाचा, ज्ञानाचा व विद्वत्तेचा आपल्यालाही लाभ व्हावा म्हणून विविध पक्षातील लोक त्यांच्याकडे मार्गदर्शनाकरिता जात. त्यांच्या मनमिळावू व विनोदप्रचुर, निगर्वी बोलण्यामुळे राजकारणाच्या क्षेत्रात त्यांचा मित्रपरिवार फार मोठा होता. लहानातल्या लहान माणसालासुद्धा त्यांच्याजवळ आपले मनोगत व्यक्त करता येत असे. छोटय़ा मोठय़ा कामांसाठी महाराज लोकांना सतत मदत करीत असत. साऱ्या देशाचे राजकारण जरी त्यांनी केले, तरी आपला गाव, आपले नातेवाईक, आपले गावकरी, देव, धर्म, साधूसंत याचा त्यांना कधीच विसर पडला नाही. हिंदूसमाजवादाचा एक नवा विचार त्यांनी राष्ट्राला दिला. हुंडाबंदी, अस्पृश्यता, अंधश्रद्धा यावर विष्णूपंत कडाडून हल्ले करीत व ते दूर करण्यासाठी प्रयत्नशील असत. [[भारतातील आणीबाणी (१९७५-७७)|आणीबाणीच्या]] काळात ते २५ व्यांदा तुरुंगात गेले होते. तुरुंगातून सुटल्यावर ७-८ दिवसांनी ते मेहकरला गेले. गेल्याबरोबर सत्याग्रहींची तुकडी पकडली गेल्याचे विष्णूपंतांना कळले. ते प्रवासातून आलेले पण, क्षणाचीही उसंत न घेता ते टेकडी चढून पोलीस चौकीत सत्याग्रहींना भेटायला गेले. घरी परत आल्यावर त्यांनी विश्रांतीसाठी अंग टाकले, अन् खरोखरीच त्यांनी ७ डिसेंबर १९७५ रोजी चिरविश्रांती घेतली. eicx9r2hlai5973v3svx6gkqpyyu1ti 0 105036 2704452 2223291 2026-08-22T11:56:55Z ~2026-45957-11 186545 /* जन्म */ 2704452 wikitext text/x-wiki {{इतिहासलेखन}} {{गल्लत| छत्रपती संभाजी भोसले}} {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = संभाजीराजे भोसले (थोरले) | पदवी = | चित्र = Sambhaji painting late 17th century.png | चित्र_शीर्षक = संभाजीराजे भोसले (थोरले) | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राजचिन्ह_चित्र = | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = | राज्यारोहण = | राज्याभिषेक = | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = | पूर्ण_नाव = संभाजीराजे शहाजीराजे भोसले | इतर_पदव्या = | जन्म_दिनांक = इ.स.१६२३ | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक =इ.स.१६५५ | मृत्यू_स्थान =कनकगिरी | पूर्वाधिकारी = | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = | वडील = [[शहाजी भोसले]] | आई = [[जिजाबाई भोसले]] | धाकटे बंधु = [[शिवाजी भोसले]] | पत्नी = जयंती भोसले | संतती = उमाजी भोसले | राजवंश = भोसले | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = |}} '''संभाजीराजे शहाजीराजे भोसले''' हे [[शहाजीराजे भोसले]] यांचे थोरले पुत्र व [[छत्रपती शिवाजीराजे भोसले]] यांचे थोरले बंधु होते. ==जन्म== '''संभाजी''' यांचा जन्म इ.स.१६२३ साली झाला. जिजाऊने त्यांचे नाव जन्मानंतर सहा महिन्याने '''चुलत दीर''' ''संभाजीराजे'' यांच्या नावावरून ठेवले होते. ==मृत्यू== विजापूरच्या आदिलशाही तर्फे कर्नाटकातील कनकगिरीच्या लढाईत अफजल खानाकडुन दगाफटक्याने इ.स. १६५५ साली ठार झाले. (https://youtube.com/shorts/BEcfgB5h2Ig?feature=share) {{विस्तार}} [[वर्ग:भोसले घराणे]] [[वर्ग:ऐतिहासिक व्यक्ती]] [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:इ.स. १६२३ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १६५५ मधील मृत्यू]] 2aqmvymapmpcd4qd6c8q0szbj2icjko 0 124828 2704400 2463862 2026-08-22T08:01:26Z ~2026-45722-86 186548 /* */ 2704400 wikitext text/x-wiki {{निःसंदिग्धीकरण}} '''चिंचोली''' या नावाची [[भारतातील जिल्ह्यांची यादी|भारता]]<nowiki/>त अनेक गावे आहेत. त्यांच्यापैकी महत्त्वाच्या चिंचोलींची ही यादी. : {|class="wikitable" |- !अनुक्रमांक !गाव !विशेष नाव !तालुका !जिल्हा !राज्य |- |१ |चिंचोली |जोगन |औसा | rowspan="6" |लातूर | |- |२ |चिंचोली |तापसे |औसा | |- |३ |चिंचोली |सोन |औसा | |- |४ |चिंचोली |बल्लाळनाथ |लातूर | |- |५ |चिंचोली |राववाडी |लातूर | |- |६ |चिंचोली |स |[[निलंगा तालुका|निलंगा]] | |- |७ |चिंचोली |अहेर |[[बीड तालुका|बीड]] | rowspan="4" |बीड |महाराष्ट्र |- |८ |चिंचोली | |[[आष्टी तालुका (बीड)|आष्टी]] | |- |९ |चिंचोली |माळी |[[केज तालुका|केज]] | |- |१० |चिंचोली |सिन्दफणा |[[गेवराई तालुका|गेवराई]] | |- |१२ |चिंचोली |ब्रम्हपुरी |[[चंद्रपूर तालुका|चंद्रपूर]] |चन्द्रपुर | |- |५२ |चिंचोली |बुद्रुक व खुर्द |[[चंद्रपूर तालुका|चंद्रपूर]] |चन्द्रपुर | |- |१३ |चिंचोली | |अक्कलकोट ‍‍ |सोलापूर | |- |१४ |चिंचोली |अंजनगाव बुद्रुक आणि खुर्द |अमरावती |अमरावती | |- |१५ |चिंचोली |आम्बेगाव | |पुणे | |- |१६ |चिंचोली |एन |सोलापूर |सोलापूर | |- |१७ |चिंचोलीएल |कन्नड |औरंगाबाद |औरंगाबाद | |- |१८ |चिंचोली |एस |उमरखेड |यवतमाळ | |- |१९ |चिंचोली |काळदाते |कर्जत |अहमदनगर | |- |२० |चिंचोली |काळे |चान्दुर बाजार |अमरावती | |- |२१ |चिंचोली |कोण्ढार |करमाळा |सोलापूर | |- |२२ |चिंचोली |खुलताबाद |औरंगाबाद |औरंगाबाद | |- |२३ |चिंचोली |जहागीर |सिन्दखेडराजा |बुलढाणा | |- |२४ |चिंचोली | |जुन्नर |पुणे | |- |२५ |चिंचोली |गवळी |मोर्शी |अमरावती | |- |२६ |चिंचोली |गुरव |संगमनेर |अहमदनगर | |- |२७ |चिंचोली |जळकोट |जालना |जालना | |- |२८ |चिंचोली | | |जळगाव | |- |२९ |चिंचोली |जे |उमरगा |उस्मानाबाद | |- |३० |चिंचोली |ढा |उमरखेड |यवतमाळ | |- |३१ |चिंचोली |दरडे |जिन्तुर |परभणी | |- |३२ |चिंचोली |दिग्रस(बुद्रुक आणि खुर्द) |यवतमाळ |यवतमाळ | |- |३३ |चिंचोली | |दौण्ड |पुणे | |- |३४ |चिंचोली | |धर्माबाद |नान्देड | |- |३५ |चिंचोली | |धामणगाव |अमरावती | |- |३६ |चिंचोली |नाईक |नेवासा |अहमदनगर | |- |३७ |चिंचोली | |पारतूर |जालना | |- |३८ |चिंचोली | |पारनेर |अहमदनगर | |- |३९ |चिंचोली |पीयू |लोहा |नान्देड | |- |४० |चिंचोली |फुलम्ब्री ‍‍‍बुद्रुक आणि खुर्द‌ |औरंगाबाद |औरंगाबाद |- |४१ |चिंचोली |बन्दर ‍‍ |मालाड |मुम्बई‌ | |- |४२ |चिंचोली |बुर |उमरगा |उस्मानाबाद | |- |४३ |चिंचोली |बुरकुले | |बुलढाणा | |- |४४ |चिंचोली |बोरे |मेहकर |बुलढाणा | |- |४५ |चिंचोली | |भोकरदन |जालना | |- |४६ |चिंचोली |भोसे |पण्ढरपूर |सोलापूर | |- |४८ |चिंचोली | |माढा |सोलापूर | |- |४९ |चिंचोली |मोराची |शिरूर |पुणे | |- |५० |चिंचोली | |यावल |जळगाव | |- |५१ |चिंचोली |रमजान |कर्जत |अहमदनगर | |- |५३ |चिंचोली | |राहुरी |अहमदनगर | |- |५४ |चिंचोली |रू |बार्शीटाकळी |अकोला | |- |५५ |चिंचोली |रेबे |लोहारा |उस्मानाबाद | |- |५६ |चिंचोली |शिंगणे | |अमरावती |- |५७ |चिंचोली | |शिराळा |सांगली | |- |५८ |चिंचोली |स |निलंगा |लातूर |- |५९ |चिंचोली |संगम निवघा |हदगाव |नान्देड |- |६० |चिंचोली |सिन्नर | |नाशिक |- |६१ |चिंचोली | | |हिंगोली | |- |११ |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |चिंचोली |गुलबर्गा |कर्नाटक |- |४७ |चिंचोली |मलक |अदिलाबाद |अदिलाबाद |आन्ध्रप्रदेश |- |} [[वर्ग:निःसंदिग्धीकरण पाने]] dht0743oi3ltkwjiw96llpy6lph065p 2704406 2704400 2026-08-22T08:27:30Z ~2026-45722-86 186548 /* */ 2704406 wikitext text/x-wiki {{निःसंदिग्धीकरण}} '''चिंचोली''' या नावाची [[भारतातील जिल्ह्यांची यादी|भारता]]<nowiki/>त अनेक गावे आहेत. त्यांच्यापैकी महत्त्वाच्या चिंचोलींची ही यादी. : {|class="wikitable" |- !अनुक्रमांक !जिल्हा !गाव !विशेष नाव !तालुका !राज्य |- |१ | rowspan="7" |[[लातूर जिल्हा|लातूर]] |चिंचोली |जोगन |औसा | |- |२ |चिंचोली |तापसे |औसा | |- |३ |चिंचोली |सोन |औसा | |- |४ |चिंचोली |बल्लाळनाथ |लातूर | |- |५ |चिंचोली |राववाडी |लातूर | |- |६ |चिंचोली |स |[[निलंगा तालुका|निलंगा]] | |- |५८ |चिंचोली |स |निलंगा | |- |७ | rowspan="4" |[[बीड जिल्हा|बीड]] |चिंचोली |अहेर |[[बीड तालुका|बीड]] |महाराष्ट्र |- |८ |चिंचोली | |[[आष्टी तालुका (बीड)|आष्टी]] | |- |९ |चिंचोली |माळी |[[केज तालुका|केज]] | |- |१० |चिंचोली |सिन्दफणा |[[गेवराई तालुका|गेवराई]] | |- |१७ | rowspan="3" |[[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा|छत्रपती संभाजीनगर]] |चिंचोलीएल |कन्नड |औरंगाबाद | |- |२२ |चिंचोली |खुलताबाद |औरंगाबाद | |- |४० |चिंचोली |फुलम्ब्री ‍‍‍बुद्रुक आणि खुर्द‌ |औरंगाबाद | |- |२७ | rowspan="3" |[[जालना जिल्हा|जालना]] |चिंचोली |जळकोट |जालना | |- |३७ |चिंचोली | |पारतूर | |- |४५ |चिंचोली | |भोकरदन | |- |२९ | rowspan="3" |[[धाराशिव जिल्हा|धाराशिव]] |चिंचोली |जे |उमरगा | |- |४२ |चिंचोली |बुर |उमरगा | |- |५५ |चिंचोली |रेबे |लोहारा | |- |३१ |[[परभणी जिल्हा|परभणी]] |चिंचोली |दरडे |जिन्तुर | |- |३४ | rowspan="3" |[[नांदेड जिल्हा|नांदेड]] |चिंचोली | |धर्माबाद | |- |३९ |चिंचोली |पीयू |लोहा | |- |५९ |चिंचोली |संगम निवघा |हदगाव | |- |६१ |[[हिंगोली जिल्हा|हिंगोली]] |चिंचोली | | | |- |१२ |चन्द्रपुर |चिंचोली |ब्रम्हपुरी |[[चंद्रपूर तालुका|चंद्रपूर]] | |- |५२ |चन्द्रपुर |चिंचोली |बुद्रुक व खुर्द |[[चंद्रपूर तालुका|चंद्रपूर]] | |- |१४ |अमरावती |चिंचोली |अंजनगाव बुद्रुक आणि खुर्द |अमरावती | |- |१८ |यवतमाळ |चिंचोली |एस |उमरखेड | |- |२० |अमरावती |चिंचोली |काळे |चान्दुर बाजार | |- |१३ |सोलापूर |चिंचोली | |अक्कलकोट ‍‍ | |- |१५ |पुणे |चिंचोली |आम्बेगाव | | |- |१६ |सोलापूर |चिंचोली |एन |सोलापूर | |- |१९ |अहमदनगर |चिंचोली |काळदाते |कर्जत | |- |२१ |सोलापूर |चिंचोली |कोण्ढार |करमाळा | |- |२३ |बुलढाणा |चिंचोली |जहागीर |सिन्दखेडराजा | |- |२४ |पुणे |चिंचोली | |जुन्नर | |- |२५ |अमरावती |चिंचोली |गवळी |मोर्शी | |- |२६ |अहमदनगर |चिंचोली |गुरव |संगमनेर | |- |२८ |जळगाव |चिंचोली | | | |- |३० |यवतमाळ |चिंचोली |ढा |उमरखेड | |- |३२ |यवतमाळ |चिंचोली |दिग्रस(बुद्रुक आणि खुर्द) |यवतमाळ | |- |३३ |पुणे |चिंचोली | |दौण्ड | |- |३५ |अमरावती |चिंचोली | |धामणगाव | |- |३६ |अहमदनगर |चिंचोली |नाईक |नेवासा | |- |३८ |अहमदनगर |चिंचोली | |पारनेर | |- |४१ |मुम्बई‌ |चिंचोली |बन्दर ‍‍ |मालाड | |- |४३ |बुलढाणा |चिंचोली |बुरकुले | | |- |४४ |बुलढाणा |चिंचोली |बोरे |मेहकर | |- |४६ |सोलापूर |चिंचोली |भोसे |पण्ढरपूर | |- |४८ |सोलापूर |चिंचोली | |माढा | |- |४९ |पुणे |चिंचोली |मोराची |शिरूर | |- |५० |जळगाव |चिंचोली | |यावल | |- |५१ |अहमदनगर |चिंचोली |रमजान |कर्जत | |- |५३ |अहमदनगर |चिंचोली | |राहुरी | |- |५४ |अकोला |चिंचोली |रू |बार्शीटाकळी | |- |५६ |अमरावती |चिंचोली |शिंगणे | |- |५७ |सांगली |चिंचोली | |शिराळा | |- |६० |नाशिक |चिंचोली |सिन्नर | |- |११ |गुलबर्गा |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |चिंचोली |कर्नाटक |- |४७ |अदिलाबाद |चिंचोली |मलक |अदिलाबाद |आन्ध्रप्रदेश |- |} [[वर्ग:निःसंदिग्धीकरण पाने]] n0e2wsjofz4wtnor6kkeh0ywg7cz2mb 2704408 2704406 2026-08-22T08:53:05Z ~2026-45722-86 186548 /* */ 2704408 wikitext text/x-wiki {{निःसंदिग्धीकरण}} '''चिंचोली''' या नावाची [[भारतातील जिल्ह्यांची यादी|भारता]]<nowiki/>त अनेक गावे आहेत. त्यांच्यापैकी महत्त्वाच्या चिंचोलींची ही यादी. : {|class="wikitable" |- !अनुक्रमांक !गाव !विशेष नाव !तालुका !जिल्हा !राज्य |- |१ | rowspan="61" |चिंचोली |जोगन | rowspan="3" |[[औसा तालुका|औसा]] | rowspan="7" |[[लातूर जिल्हा|लातूर]] | rowspan="59" |[[महाराष्ट्र]] |- |२ |तापसे |- |३ |सोन |- |४ |बल्लाळनाथ | rowspan="2" |[[लातूर तालुका|लातूर]] |- |५ |राववाडी |- |६ |स | rowspan="2" |[[निलंगा तालुका|निलंगा]] |- |७ |स |- |८ |अहेर |[[बीड तालुका|बीड]] | rowspan="4" |[[बीड जिल्हा|बीड]] |- |९ | |[[आष्टी तालुका (बीड)|आष्टी]] |- |१० |माळी |[[केज तालुका|केज]] |- |११ |सिन्दफणा |[[गेवराई तालुका|गेवराई]] |- |१२ |[[कन्नड तालुका|कन्नड]] | rowspan="3" |[[छत्रपती संभाजीनगर तालुका|छत्रपती संभाजीनगर]] | rowspan="3" |[[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा|छत्रपती संभाजीनगर]] |- |१३ |[[खुलताबाद]] |- |१४ |[[फुलंब्री]] ‍‍‍बुद्रुक आणि खुर्द‌ |- |१५ |जळकोट |[[जालना तालुका|जालना]] | rowspan="3" |[[जालना जिल्हा|जालना]] |- |१६ | |[[परतूर तालुका|परतूर]] |- |१७ | |[[भोकरदन तालुका|भोकरदन]] |- |१८ |जे | rowspan="2" |[[उमरगा तालुका|उमरगा]] | rowspan="3" |[[धाराशिव जिल्हा|धाराशिव]] |- |१९ |बुर |- |२० |रेबे |[[लोहारा तालुका|लोहारा]] |- |२१ |दरडे |[[जिंतूर तालुका|जिन्तुर]] |[[परभणी जिल्हा|परभणी]] |- |२२ | |[[धर्माबाद तालुका|धर्माबाद]] | rowspan="3" |[[नांदेड जिल्हा|नांदेड]] |- |२३ |पीयू |[[लोहा तालुका|लोहा]] |- |२४ |संगम निवघा |[[हदगाव तालुका|हदगाव]] |- |२५ | | |[[हिंगोली जिल्हा|हिंगोली]] |- |२६ |ब्रम्हपुरी | rowspan="2" |[[चंद्रपूर तालुका|चंद्रपूर]] | rowspan="2" |[[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर]] |- |२७ |बुद्रुक व खुर्द |- |२८ |अंजनगाव बुद्रुक आणि खुर्द |[[अमरावती तालुका|अमरावती]] | rowspan="5" |[[अमरावती जिल्हा|अमरावती]] |- |२९ |काळे |[[चांदुर बाजार तालुका|चांदुर बाजार]] |- |३० |गवळी |[[मोर्शी तालुका|मोर्शी]] |- |३१ | |[[धामणगाव रेल्वे तालुका|धामणगाव रेल्वे]] |- |३२ |शिंगणे | |- |३३ |एस | rowspan="2" |[[उमरखेड तालुका|उमरखेड]] | rowspan="3" |[[यवतमाळ जिल्हा|यवतमाळ]] |- |३४ |ढा |- |३५ |दिग्रस(बुद्रुक आणि खुर्द) |[[यवतमाळ तालुका|यवतमाळ]] |- |३६ |जहागीर |[[सिंदखेड राजा तालुका|सिंदखेड राजा]] | rowspan="3" |[[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा]] |- |३७ |बुरकुले | |- |३८ |बोरे |[[मेहकर तालुका|मेहकर]] |- |३९ |रू |[[बार्शीटाकळी तालुका|बार्शीटाकळी]] |[[अकोला जिल्हा|अकोला]] |- |४० | |[[आंबेगाव तालुका|आंबेगाव]] | rowspan="4" |[[पुणे जिल्हा|पुणे]] |- |४१ | |[[जुन्नर तालुका|जुन्नर]] |- |४२ | |[[दौंड तालुका|दौंड]] |- |४३ |मोराची |[[शिरूर तालुका (पुणे)|शिरूर]] |- |४४ | |[[अक्कलकोट तालुका|अक्कलकोट]] | rowspan="5" |[[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर]] |- |४५ |एन |[[सोलापूर]] |- |४६ |कोण्ढार |[[करमाळा तालुका|करमाळा]] |- |४७ | |[[माढा तालुका|माढा]] |- |४८ |भोसे |[[पंढरपूर तालुका|पंढरपूर]] |- |४९ | |[[शिराळा तालुका|शिराळा]] |[[सांगली जिल्हा|सांगली]] |- |५० |काळदाते |[[कर्जत तालुका (अहिल्यानगर)|कर्जत]] | rowspan="6" |[[अहिल्यानगर जिल्हा|अहिल्यानगर]] |- |५१ |गुरव |[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] |- |५२ |नाईक |[[नेवासा तालुका|नेवासा]] |- |५३ | |[[पारनेर]] |- |५४ |रमजान |[[कर्जत तालुका (अहिल्यानगर)|कर्जत]] |- |५५ | |[[राहुरी तालुका|राहुरी]] |- |५६ | | | rowspan="2" |[[जळगाव जिल्हा|जळगाव]] |- |५७ | |[[यावल तालुका|यावल]] |- |५८ | |[[सिन्नर तालुका|सिन्नर]] |[[नाशिक जिल्हा|नाशिक]] |- |५९ |बन्दर ‍‍ |[[मालाड]] |[[मुंबई]] |- |६० |<nowiki>-</nowiki> | - |[[कलबुर्गी]] |[[कर्नाटक]] |- |६१ |मलक |[[आदिलाबाद]] |[[आदिलाबाद जिल्हा|अदिलाबाद]] |[[आंध्र प्रदेश]] |- |} [[वर्ग:निःसंदिग्धीकरण पाने]] gern9pbu85fnj43f7mr6dmd0hl0r3hg 0 125460 2704324 2228364 2026-08-21T23:38:18Z नरेश सावे 88037 /* */ 2704324 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Grote_bonte_specht_in_boom_met_rode_klimop,_RP-P-2005-471.jpg|इवलेसे]] '''सुतार पक्षी''' हा एक झाडांमध्ये चोचीने मोठे भोक पाडून घरटे बनवणारा [[पक्षी]] आहे. [[सुतार]] जसे लाकडाचे काम करतो तसा हा पक्षी झाडात [[घरटे]] कोरतो. म्हणून या पक्ष्याला सुतार पक्षी असे नाव पडले. सुतार पक्षी मुख्यतः झाडाच्या खोडांवर आणि फांद्यांवर कीटकांच भक्षण करतात आणि बहुतेक वेळा त्यांच्या चोचीने विशिष्ट प्रकारचा आवाज काढून एकमेकांशी संवाद साधतात. सुतार पक्षी हा [[ऑस्ट्रेलिया]], [[न्यू गिनी]], [[न्युझीलंड]], [[मादागास्कर]] आणि [[अंटार्क्टिका]] सोडून जगभर सर्वत्र आढळून येणारा पक्षी आहे. == शारीरिक बदल == सुतार पक्षांनी परिस्थितीला जुळवून घेत बरेच बदल घडवलेले आहेत. त्यामुळेच ते स्वतःला इजा न करता लाकडावर जोरदारपणे मारा करू शकतात. त्यांची कवटी जाड आहे आणि मेंदूत शोषक ऊतकांद्वारे (absorptive tissue) उशी केली जाते, ज्यामुळे ते त्यांच्या डोक्याच्या वारांच्या शारीरिक धक्क्यांना सहन करण्यास मदत करतात. सुतार पक्षाची जीभ लांबलचक, काटेरी आणि चिकट असते ज्यातून किडे पकडता येतात. सुतार पक्ष्याची चोच टोकदार असते सततच्या मारामुळे ती वाढत राहते. झाडाच्या पृष्ठभागावर धरण्यास अनुकूल असावेत म्हणून सुतार पक्षांच्या पायाचे दोन बोटे पुढे आणि दोन मागे असतात. <ref>https://www.encyclopedia.com/plants-and-animals/animals/vertebrate-zoology/woodpecker#B Encyclopedia </ref> बहुतेक सुतार पक्षी हे स्थिरावलेले आहेत व फार कमी प्रजाती स्थलांतरित आहेत. बहुतेक सुतार पक्षांच्या हालचालींचे वर्णन विखुरलेले आहे असे म्हणता येईल. तरुण पक्षी कडक हवामानापासून बचाव करण्यासाठी पळ काढून स्थलांतर करतात. काही प्रजाती स्थलांतरित असतात, उदाहरणार्थ, करड्या-रंगाच्या सुतार पक्षी हिवाळ्यातील महिन्यांत डोंगरावरून सखल भागात जातात. == वर्तन == बहुतेक सुतार पक्षी एकटे आयुष्य जगतात, परंतु त्यांचे वर्गीकरण हे असामाजिक प्रजातीपासून ते समूहात राहणाऱ्या प्रजातींमध्ये करता येऊ शकते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेले पक्षी]] mnx7yqkr1xoaus2i9afttiomdha3gfy 2704325 2704324 2026-08-21T23:39:08Z नरेश सावे 88037 /* */ 2704325 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Grote_bonte_specht_in_boom_met_rode_klimop,_RP-P-2005-471.jpg|इवलेसे]] '''सुतार पक्षी''' हा एक झाडांमध्ये चोचीने मोठे भोक पाडून घरटे बनवणारा [[पक्षी]] आहे. [[सुतार]] जसे लाकडाचे काम करतो तसा हा पक्षी झाडात [[घरटे]] कोरतो. म्हणून या पक्ष्याला सुतार पक्षी असे नाव पडले. सुतार पक्षी मुख्यतः झाडाच्या खोडांवर आणि फांद्यांवर कीटकांच भक्षण करतात आणि बहुतेक वेळा त्यांच्या चोचीने विशिष्ट प्रकारचा आवाज काढून एकमेकांशी संवाद साधतात. सुतार पक्षी हा [[ऑस्ट्रेलिया]], [[न्यू गिनी]], [[न्यू झीलंड]], [[मादागास्कर]] आणि [[अंटार्क्टिका]] सोडून जगभर सर्वत्र आढळून येणारा पक्षी आहे. == शारीरिक बदल == सुतार पक्षांनी परिस्थितीला जुळवून घेत बरेच बदल घडवलेले आहेत. त्यामुळेच ते स्वतःला इजा न करता लाकडावर जोरदारपणे मारा करू शकतात. त्यांची कवटी जाड आहे आणि मेंदूत शोषक ऊतकांद्वारे (absorptive tissue) उशी केली जाते, ज्यामुळे ते त्यांच्या डोक्याच्या वारांच्या शारीरिक धक्क्यांना सहन करण्यास मदत करतात. सुतार पक्षाची जीभ लांबलचक, काटेरी आणि चिकट असते ज्यातून किडे पकडता येतात. सुतार पक्ष्याची चोच टोकदार असते सततच्या मारामुळे ती वाढत राहते. झाडाच्या पृष्ठभागावर धरण्यास अनुकूल असावेत म्हणून सुतार पक्षांच्या पायाचे दोन बोटे पुढे आणि दोन मागे असतात. <ref>https://www.encyclopedia.com/plants-and-animals/animals/vertebrate-zoology/woodpecker#B Encyclopedia </ref> बहुतेक सुतार पक्षी हे स्थिरावलेले आहेत व फार कमी प्रजाती स्थलांतरित आहेत. बहुतेक सुतार पक्षांच्या हालचालींचे वर्णन विखुरलेले आहे असे म्हणता येईल. तरुण पक्षी कडक हवामानापासून बचाव करण्यासाठी पळ काढून स्थलांतर करतात. काही प्रजाती स्थलांतरित असतात, उदाहरणार्थ, करड्या-रंगाच्या सुतार पक्षी हिवाळ्यातील महिन्यांत डोंगरावरून सखल भागात जातात. == वर्तन == बहुतेक सुतार पक्षी एकटे आयुष्य जगतात, परंतु त्यांचे वर्गीकरण हे असामाजिक प्रजातीपासून ते समूहात राहणाऱ्या प्रजातींमध्ये करता येऊ शकते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेले पक्षी]] 5iuul7q29ahd174kk3nrul4eharx8ms 0 126651 2704431 2477926 2026-08-22T10:47:01Z ~2026-45722-86 186548 /* कारकीर्द */ 2704431 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} {{माहितीचौकट व्यक्ती | चौकट_रुंदी = | नाव = {{लेखनाव}} | चित्र = | चित्र_आकारमान = | चित्रशीर्षक = {{लेखनाव}} | चित्रशीर्षक_पर्याय = | जन्मनाव = | जन्म_दिनांक = [[१३ मार्च]], [[इ. स. १९४३]] | जन्म_स्थान =लांजुड, [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा]] | मृत्यू_दिनांक = [[३ डिसेंबर]], [[इ. स. २०१०]] | मृत्यू_स्थान = | मृत्यू_कारण = | कलेवर_सापडलेले_स्थान = | चिरविश्रांतिस्थान = | चिरविश्रांतिस्थान_अक्षांश_रेखांश = | निवासस्थान = | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | टोपणनावे = | वांशिकत्व = | नागरिकत्व = भारतीय | शिक्षण = | प्रशिक्षणसंस्था = | पेशा = | कारकीर्द_काळ = | मालक = | प्रसिद्ध_कामे = | मूळ_गाव = | पगार = | निव्वळ_मालमत्ता = | उंची = | वजन = | ख्याती = | पदवी_हुद्दा = | कार्यकाळ = | पूर्ववर्ती = | परवर्ती = | राजकीय_पक्ष = | विरोधक = | संचालकमंडळ = | धर्म = | जोडीदार = | अपत्ये = | वडील = | आई = | नातेवाईक = | पुरस्कार = | स्वाक्षरी = | स्वाक्षरीशीर्षक_पर्याय = | संकेतस्थळ = | तळटिपा = | संकीर्ण = }} '''प्रा. वामन सुदामा निंबाळकर''' हे मराठवाडा आणि विदर्भातले एक मराठी लेखक, विचारवंत आणि कवी होते. ==बालपण आणि शिक्षण== त्यांचा जन्म [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा]] जिल्ह्यातील लांजूड या गावी [[१३ मार्च]], [[इ. स. १९४३]] रोजी झाला होता. त्यांचे शिक्षण [[छत्रपती संभाजीनगर|औरंगाबाद]] येथे झाले. [[इतिहास]], [[हिंदी]] आणि डॉ. आंबेडकर विचारधारा या विषयात त्यांनी एम.ए. केले होते. ==कारकीर्द== * मृत्यूपूर्वी तेरा वर्षे प्रा.वामन निंबाळकर नागपूर विद्यापीठाच्या डॉ.आंबेडकर विचारधारा विभागात अंशकालीन प्राध्यापक होते. * नागपुरात निंबाळकर यांनी [[इ. स. १९९१]] पासून डॉ. आंबेडकर स्मृति व्याख्यानमाला सुरू केली होती. * निंबाळकरांनी औरंगाबादेत [[दलित पँथर]]<nowiki/>च्या स्थापनेनंतर [[नामांतर आंदोलन]], मागासवर्गीयांसाठी शिष्यवृत्ती आंदोलन, मागास जाती-जमातील भटके आणि अल्पसंख्याकांना पडीत जमीनवाटप इत्यादी कार्यक्रम राबवले होते. * निंबाळकर महाराष्ट्र गव्हर्नमेंट ट्रेड नर्सेस असोसिएशनचे इ. स. १९७८ पासून सल्लागार होते. * त्यांनी प्रबोधन प्रकाशनाद्वारे 'आजचे प्रबोधन' नावाचे साप्ताहिक सुरू केल होते. याशिवाय भीमसंदेश, अस्मितादर्श, सुमचित, प्रबोधन, लोकायत, परिचारिका या नियतकालिकांच्या प्रकाशनांत त्यांचा सहभाग होता. * प्रबोधन प्रकाशनतर्फे लोककवी वामनदादा कर्डक यांच्या "वाटचाल', आणि कवी यशवंत मनोहर यांच्या "उत्थनगुंफा'चे प्रकाशन निंबाळकरांनी केले होते. * वामन निंबाळकर हे ...साली विदर्भ साहित्यसंघातर्फे घेण्यात येणाऱ्या [[विदर्भ साहित्य संमेलन|विदर्भ साहित्य संमेलनाचे]], आणि, [[चंद्रपूर]] येथे .....रोजी पार पडलेल्या दहाव्या अ. भा. दलित साहित्यसंमेलनाचे अध्यक्ष होते. * अखिल भारतीय(?) दलित साहित्य महामंडळाचही ते अध्यक्ष होते. * "सामाजिक क्रांतीची दिशा' या नावाखाली डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे सहकारी प्राचार्य "युगयात्रा'कार प्रा. म. भी. चिटणीस यांचे समग्र वाङ्मय वामन निंबाळकरांनी प्रकाशित केले होते. ''मराठी कवितेत डॉ. आंबेडकर'' हा त्यांचा पीएच.डी.साठी सुरू असलेला प्रबंध होता, तो त्यांना अखेरपर्यंत पूर्ण करता आला नाही. हृदयविकाराने त्यांचे ३ डिसेंबर, २०१० रोजी, वयाच्या ६७व्या वर्षी निधन झाले. ==वामन निंबाळकर यांची ग्रंथसंपदा== * अस्मितादर्शची नऊ वर्षे * आई (काव्यसंग्रह) * गावकुसाबाहेरची कविता (काव्यसंग्रह) * दलित साहित्य - एक वाङ्‌मयीन चळवळ * दलित साहित्य - स्वरूप व भूमिका * बौद्धांच्या सवलती व पंतप्रधानाचे वक्तव्य * मराठवाडा विद्यापीठाला डॉ. आंबेडकर यांचेच नाव का? * महाकवी - डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर * महायुद्ध (काव्यसंग्रह) * राज्यघटनेतील डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे योगदान * वाहत्या जखमांचा प्रदेश (काव्यसंग्रह) * साठोत्तरी मराठी कवितेत आंबेडकरदर्शन * सामाजिक क्रांतीची दिशा (प्रा. म. भि. चिटणीस यांचे समग्र वाङ्‌मय) ==संपादित पुस्तके== * अखिल भारतीय दलित साहित्यसंमेलन (अध्यक्षीय भाषण) * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर विचारधारा * दलित लिटरेचर - नेचर अँड रोल * दलितांचे विद्रोही वाङ्‌मय * सामाजिक लोकशाहीचे प्रणेते डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर ==आगामी== * आग (कथासंग्रह) * बाबासाहेबांच्या ४५० पत्रांचा संग्रह * मराठीतील सर्वोत्कृष्ट दलित कथा ==राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय परिषदांमधला सहभाग== * जागतिक मराठी परिषदेच्या ([[इ. स. १९९५]]) संमेलनात दिल्ली येथे सहभाग * इस्रायलमधील जेरूसलेम येथे झालेल्या जागतिक मराठी परिषदेत सहभाग * इजिप्तला [[इ. स. १९९६]] मध्ये भेट * लंडन येथे [[इ. स. २०००]] साली "व्हॉइस ऑफ दलित इंटरनॅशनल' परिषदेत भाषण * इराणमधील तेहरान येथे [[इ. स. २००१]] साली "आशिया पॅसिफिक रीजनल कॉन्फरन्स'मध्ये दलित मानवाधिकार राष्ट्रीय अभियानाचे प्रतिनिधित्व * दक्षिण आफ्रिकेतील दरबान येथे जागतिक वंशवादविरोधी परिषदेत प्रतिनिधित्व. ==सन्मान आणि पुरस्कार== ===शासकीय समित्यांवर नेमणुका=== * महाराष्ट्र राज्य साहित्य संस्कृती मंडळाचे सदस्य (१९८९ ते १९९३) * उत्कृष्ट वाङ्‌मयनिर्मितीच्या राज्य पुरस्कार परीक्षक समितीचे सदस्य (१९८२-८४) * रंगभूमी प्रयोग परिनिरीक्षण मंडळाचे सदस्य (१९८७ ते १९९३) * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने समितीचे सदस्य (१९८७ ते १९९३) * डॉ. आंबेडकर जन्मशताब्दी राज्यस्तरीय समितीवर सदस्य ([[इ. स. १९९१]]) * गुंटूर(आंध्रप्रदेश) येथील दलित मुक्त विद्यापीठाचे सदस्य, * श्रीमती रजनी सातव समितीचे सदस्य (१९८४-१९८६) * संचालक, महात्मा फुले मागासवर्गीय आर्थिक विकास महामंडळ (१९९२-९३) ===सन्मान=== * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ|डॉ. आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ]] (औरंगाबाद), [[संत गाडगे बाबा अमरावती विद्यापीठ|अमरावती विद्यापीठ]], [[उस्मानिया विद्यापीठ]], [[हैदराबाद]], [[पुणे विद्यापीठ]], [[शिवाजी विद्यापीठ]] (कोल्हापूर), नागपूर विद्यापीठात एम.ए. अभ्यासक्रमात वामन निंबाळकरांच्या कवितांचा आणि काव्यसंग्रहाचा समावेश * [[महाराष्ट्र]], [[गुजरात]], [[कर्नाटक]], [[मध्यप्रदेश]] येथे [[इ. स. १९७४]] मध्ये शालेय अभ्यासक्रमात कवितांचा समावेश * "जागतिक वाङ्‌मय' विषयात दोन कवितांचा कोलंबिया विद्यापीठात समावेश(जर्मन, रशियन, इंग्रजी भाषांमध्ये त्यांच्या कवितांचे भाषांतर) * "स्वातंत्र्योत्तर मराठी कविता' या ग्रंथात त्यांच्या कवितांचा समावेश * आंतराराष्ट्रीय नामवंतांच्या ’हूज हू'मध्ये समावेश * तीन अधिव्याख्यात्यांनी निंबाळकरांच्या साहित्यावर पीएच.डी. केली; तर नऊ संशोधकांनी एम.फिल. पदवीसाठी लघुप्रंबध लिहिले. ===पुरस्कार=== * ’महायुद्ध' या काव्यसंग्रहाला उत्कृष्ट वाङ्‌मयनिर्मितीचा शासनाचा पुरस्कार ([[इ. स. १९८८]]) * नवव्या अखिल भारतीय दलित साहित्यसंमेलनाचे अध्यक्ष ([[इ. स. १९८९]]) * भारतीय दलित साहित्य अकादमीतर्फे डॉ. आंबेडकर पुरस्काराने सन्मानित * फुले-आंबेडकर साहित्य पंचायत साताराद्वारे दिला जाणारा फुले-आंबेडकर साहित्य पुरस्कार * रमाबाई आंबेडकर महिला मंडळाचा उपासक-रत्न पुरस्कार * रायपूर येथे [[इ. स. १९७६]] साली झालेल्या अखिल भारतीय मराठी साहित्यसंमेलनाच्या काव्यसंमेलनाच्या अध्यक्षपदाचा मान * लाखनी येथे [[इ.स. २००३]]मध्ये झालेल्या विदर्भ संघाच्या साहित्यसंमेलनाचे अध्यक्ष. {{DEFAULTSORT:निंबाळकर, वामन}} [[वर्ग:मराठी साहित्यिक]] [[वर्ग:मराठी कवी]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:इ.स. १९४३ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०१० मधील मृत्यू]] [[वर्ग:नामांतर आंदोलनात सहभागी व्यक्ती]] 686yxxs7f463un6hwmnwiub8y53siqv 0 126914 2704416 2701007 2026-08-22T09:49:53Z ~2026-45722-86 186548 /* जयंत पवार यांना मिळालेले इतर सन्मान */ 2704416 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट साहित्यिक|नाव=जयंत पवार|कार्यक्षेत्र=नाटककार साहित्यिक|राष्ट्रीयत्व=भारतीय|भाषा=[[मराठी भाषा|मराठी]]|कार्यकाळ=१९८० - २०२१|साहित्य_प्रकार=कथा व नाटक|प्रसिद्ध_साहित्यकृती=अधांतर - नाटक, [[फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर]] - कथासंग्रह|पुरस्कार=साहित्य अकादमी पुरस्कार (फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर २०१२ )|चित्र=Jayant Pawar in a program.jpg}} '''जयंत पवार''' ([[२२ फेब्रुवारी]], [[इ.स. १९६०|१९६०]] - [[२९ ऑगस्ट]], [[इ.स. २०२१|२०२१]]:[[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]]) हे एक मराठी साहित्यिक होते. त्यांनी नाट्यसमीक्षा, एकांकिका, नाटक, कथा, वैचारिक व ललित लेख अशा अनेक प्रकारातील लेखन केले. याशिवाय चित्रपटांचे पटकथा व संवादही लिहिले. त्यांनी महानगर, चंदेरी साप्ताहिक, लोकसत्ता दैनिकात होते व नंतर अनेक वर्षे महाराष्ट्र टाइम्समध्ये पत्रकारित्व केले. [[अधांतर (नाटक)|अधांतर]] हे यांचे पहिले प्रसिद्ध नाटक होते. याचा पहिला प्रयोग ८ ऑगस्ट १९९७ला झाला . नाटकास अनेक मानाचे पुरस्कार मिळाले. २०१०मध्ये प्रकाशित झालेल्या त्यांच्या पहिल्याच कथासंग्रह [[फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर]]ला २०१२मध्ये [[साहित्य अकादमी]] पुरस्कार मिळाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi_h.jsp#marathi|title=साहित्य अकादमी संकेतस्थळ|last=२०१२मध्ये साहित्य अकादमी पुरस्कार त्याची नोंद|first=मराठी विभाग|date=२०२५-०६-०१|website=साहित्य अकादमी|url-status=live}}</ref> == लेखन == नाट्यसमीक्षा, एकांकिका, नाटक, कथा, वैचारिक व ललित लेख अशा अनेक प्रकारातील लेखन त्यांनी केले, त्याची विभागवार माहिती अशी आहे: === एकांकिका संग्रह === ‘नाद’ ‘निनाद’ व ‘पडसाद’ हे तीन त्यांच्या एकांकिकांचे संग्रह आहेत. === नाटके === '''‘वंश / पाऊलखुणा’''' (उपलब्ध नाही), '''अधांतर’,''' '''‘काय डेंजर वारा सुटलाय'''’, '''‘टेंगशेंच्या स्वप्नात ट्रेन,''' '''‘लिअरने जगावं की मरावं?’,''' '''‘माझं घर'''’ ही त्यांची नाटके प्रकाशित झालेली आहेत. '''अधांतर’''' व '''काय डेंजर वारा सुटलाय'''’ या नाटकांचे मराठी आणि हिंदीत प्रयोग होतात. === कथासंग्रह === * [[फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.millenniumpost.in/sahitya-akademi-16031|title=मिल्येनियमपोस्ट साहित्य अकादमी पुरस्कार|url-status=live}}</ref> - कवयित्री [[नीरजा (कवयित्री)|नीरजा]] यांनी या कथासंग्रहाची ''तुकड्या तुकड्यात विखुरलेलं आजचं वास्तव'' या शीर्षकाने [[महाराष्ट्र टाइम्स]]मध्ये समीक्षा केली <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.indiatimes.com/-/articleshow/12482949.cms|title=नीरजा यांनी या कथासंग्रहाची केलेली समीक्षा|last=तुकड्या तुकड्यात विखुरलेलं आजचं वास्तव|date=२०१२-०४-०१|website=महाराष्ट्र टाइम्स|url-status=live}}{{मृत दुवा|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * वरनभातलोन्चा नि कोन नाय कोंचा * लेखकाचा मृत्यू आणि इतर गोष्टी * मोरी नींद नसानी होय == वैचारिक - ललित पुस्तके == * बहुजन संस्कृतिवाद आणि लेखक * सत्य, सत्ता आणि साहित्यिक - संपादक नीतीन रिंढे, प्रफुल्ल शिलेदार == साहित्यकृती व नाटकांवर आलेली पुस्तके == * अधांतर : भूमी आणि अवकाश - संपादक राजू देसले, हा 'अधांतर' या नाटकाचा वेध घेणारा लेखसंग्रह आहे. महेंद्र सुके यांनी केलेली या पुस्तकाची समीक्षा<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/saptarang/mahendra-suke-writes-book-adhantar-drama-jayant-pawar-pjp78#goog_rewarded|title=अधांतर भूमी आणि अवकाश|last=नाट्यजाणिवांचे समृद्ध संचित|date=२०२३-०९-०९|website=सकाळ|url-status=live}}</ref> * काय डेंजर वारा सुटलाय… : साहित्य आणि प्रयोग - संपादक प्रशांत नागावकर सहाय्य डॉक्टर ज्ञानेश्वर कांबळे, प्रकाशक: मराठी विभाग, यशवंतराव चव्हाण (केएमसी) कॉलेज, कोल्हापूर * हा ॠतू वेगळा आहे - संपादक - संदीप दळवी. कथांवरील लेखसंग्रह. दळवींनी लिहिलेल्या प्रस्तावनेचा अंश <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.aksharnama.com/client/article_detail/6268|title=संदीप दळवी यांच्या प्रस्तावनेचा अंश|last=जयंत पवार यांनी मराठी कथेच्या धमन्या रुंदावण्याचे काम केले....|date=२०२२-०८-२४|website=अक्षरनामा|url-status=live}}</ref> * रंगकथा जयंत पवार स्मृतिग्रंथ - संपादक गणेश विसपुते, संध्या नरेपवार, मुकुंद कुळे, समर खडस. पवार व त्यांच्या साहित्यकृतींवर लेख, तसेच जयंत पवार यांचे काही अप्रकाशित लेख. === मुलाखती व लेख === पत्रकार, नाटककार आणि लेखक जयंत पवार यांना ‘फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर’ या कथासंग्रहासाठी २०१२ मध्ये [[साहित्य अकादमी]] पुरस्कार मिळाला होता. त्यावेळी ‘खेळ’च्या जानेवारी ते जून २०१३ या अंकासाठी अभ्यासक नागनाथ बळते यांनी जयंत पवार यांची मुलाखत घेतली होती. त्या मुलाखतीचा भाग एक <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.thewire.in/we-move-ahead-by-rejecting-and-accepting-tradition-jayant-pawar/|title=परंपरेला स्वीकार नकार, देतच आपण पुढे जात असतो : जयंत पवार|last=मुलाखतकार नागनाथ बळते भाग १|date=२०२१-०९-०२|website=द वायर|url-status=live}}</ref> व मुलाखतीचा भाग दोन <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.thewire.in/we-move-ahead-by-rejecting-and-accepting-tradition-jayant-pawar-part-2/|title=नागनाथ बळते यांनी घेतलेल्या मुलाखतीचा भाग २|date=२०२१-०९-०२|website=द वायर|url-status=live}}</ref> विदर्भ साहित्य संघ प्रकाशित ‘युगवाणी’ या त्रैमासिकाच्या जानेवारी-फेब्रुवारी-मार्च २०२० या अंकात ज्येष्ठ पत्रकार, नाटककार व कथाकार जयंत पवार यांची रवींद्र लाखे यांनी घेतलेली व [[प्रफुल्ल शिलेदार]] यांनी संपादित केलेली प्रदीर्घ मुलाखत प्रकाशित झाली होती. मुलाखत मुख्यतः जयंत पवार यांची जडणघडण व नाटकाबाबत आहेत. त्या मुलाखतीचा भाग एक <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.thewire.in/yugwani-interview-writer-journalist-jayant-pawar-part-1/|title=हे अधांतरत्व माझ्या नेणीवेत जाऊन बसलं असेल..|last=रवींद्र लाखे यांनी युगवाणीकरता घेतलेली मुलाखत भाग १|date=२०२१-०९-०३|website=द वायर|url-status=live}}</ref> व मुलाखतीचा भाग दोन <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.thewire.in/yugwani-interview-writer-journalist-jayant-pawar-part-2/|title=‘मी भूमिका असलेला लेखक आणि माणूसही आहे’|last=‘युगवाणी’ मुलाखतीचा भाग दोन|date=२०२१-०९-०३|website=द वायर|url-status=live}}</ref> '''काय डेंजर वारा सुटलाय''' नाटकाविषयी स्वतः जयंत पवार यांनी १२ जानेवारी २०१३ च्या साप्ताहिक साधनामध्ये लेख लिहिला होता. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.weeklysadhana.in/view_article/maharashtra-foundation-awards-jayant-pawar|title=एका गुंत्याचा गुंताडा - जयंत पवार , मुंबई|last=साधना साप्ताहिकात प्रकाशित झालेला लेख|date=२०१३-०१-१२|website=साप्ताहिक साधना|url-status=live}}</ref> == गाजलेले लेख व त्यावरील अभिवाचनाचे प्रयोग, कथांचे अभिवाचन == '''‘तर्काच्या खुंटीवरून निसटलेले रहस्य’''' या कथेचे अभिवाचनाचे प्रयोग दिग्दर्शक अतुल पेठे करत असत. स्मशानात काम करणाऱ्या कारकुनाची मुलाखत जयंत पवार यांनी घेतली होती व ती '''‘पासवाला’''' या नावाने ती प्रसिद्ध झाली होती. नाटककार [[विजय तेंडुलकर]] याचे अभिवाचन करत. सध्या समीर दळवी आणि विनीत मराठे याच्या अभिवाचनाचे प्रयोग करत असतात. हैद्राबादमध्येही तेथील सुत्रधार नाट्यसंस्थेने याच्या अभिवाचनाचा प्रयोग केला होता. '''‘जन्म एक व्याधी’''' या त्यांच्या कथेवर आधारित एकपात्री / दिर्घांक सादर झाला होता. '''‘साशे भात्तर रुपयांचा सवाल अर्थात युद्ध आमुचे सुरू’''' यावर आधारित नाटकाचे प्रयोग स्वप्नील आजगावकर करत. नाट्यरुपांतर व दिग्दर्शन स्वप्नील आजगावकर यांनीच केले होते. '''‘खच्चीकरणाची पंचवीस वर्ष’''' - लेख मुंबईच्या गिरणी संपाला १८ जानेवारी २००७ मध्ये पंचवीस वर्षे पूर्ण झाली, त्यानिमित्त जयंत पवार यांनी महाराष्ट्र टाइम्समध्ये ‘खच्चीकरणाची पंचवीस वर्ष’ असा लेख लिहिला होता. अडीच लाख गिरणी कामगारांचा हा संप कसा झाला व त्यात काय घडामोडी झाल्या याचे वृत्तांकन करणारा हा लेख आहे. जयंत पवार यांनी त्यांच्या अखेरच्या दिवसात आपल्या दिवगंत वडिलांबरोबर संवाद साधणारा '''‘तुझ्या नादानं पाहिली तुझीच रे पंढरी’''' हा लेख लिहिला व तो २०२० च्या पुढारी दिवाळी अंकात प्रसिद्ध झाला. याच्या अभिवाचनाचे प्रयोग होत असतात. == जयंत पवार यांच्या साहित्याचा इतर भाषांमधील अनुवाद == अधांतर नाटकाचा हिंदीत अनुवाद '''‘अभी रात बाकी है…’''' अनुवाद कैलाश सेंगर अधांतर नाटकाचा इंग्लिशमध्ये अनुवाद '''‘अधांतर द नोव्हेअर पिपल Adhantar The Nowhere People’''' अनुवाद माया पंडित काय डेंजर वारा सुटलाय नाटकाचा हिंदीत अनुवाद '''‘क्या डेंजर हवा चली है’''' अनुवाद असलम परवेज (अप्रकाशित तथापि प्रयोग होत असतात) फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर या कथासंग्रहाचा हिंदीत अनुवाद: '''‘[[फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर]]’ -''' अनुवाद: प्रकाश भातम्ब्रेकर [[फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर]] या कथासंग्रहाचा कन्नडमध्ये अनुवाद: '''‘फिनिक्स बूदियिन्देद्ध’''' अनुवाद : चंद्रकांत पोकळे. ही दोन्ही पुस्तके साहित्य अकादमी, दिल्लीने स्वतःच प्रकाशित केली आहेत. जयंत पवार यांच्या निवडक सहा दीर्घ कथांचा हिंदीत अनुवाद '''‘तर्क के खूंटे से…’''' (सहा दीर्घ कथा) संपादन व अनुवाद : डॉ. गोरख थोरात '''‘और आखिरकार’''' संपादन व अनुवाद : डॉ. गोरख थोरात हा जयंत पवार यांच्या अनेक कथांचा हिंदीत अनुवाद व त्याचे पुस्तक आहे. ‘बहुजन संस्कृतिवाद आणि लेखक’ पुस्तकाचा कन्नडमध्ये अनुवाद: अनुवाद : चंद्रकांत पोकळे आलेफ प्रकाशनने इंग्रजीत प्रकाशित केलेल्या 'The Greatest Marathi Stories Ever Told' (selected and edited by Ashutosh Potdar) या कथासंग्रहात जयंत पवार यांची ''''Hari's Laughter'''' - हॅरीचे हसू ही कथा समाविष्ट केलेली आहे. माकडं या कथेचा '''वानर''' या नावाने भारत भूषण यांनी हिंदीत अनुवाद केला असून तो हंस या हिंदी मासिकाच्या एप्रिल २०२४ च्या अंकात प्रकाशित झाला आहे. == '''चित्रपट पटकथा संवाद''' == अरविंद गोखले यांच्या कथांवर आधारित '''<nowiki/>'कथनी'''<nowiki/>' या दूरदर्शन मालिकेच्या काही भागांचे पटकथा लेखन आणि संवादलेखन 'अधांतर' या नाटकावर आधारित '<nowiki/>'''[[लालबाग परळ]]'''' हा मराठी चित्रपट, हिंदी नाव सिटी ऑफ गोल्ड.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2025-05-14|title=लालबाग परळ|url=https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%97_%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%B3&oldid=2568784|journal=विकिपीडिया|language=mr}}</ref> 'साशे भात्तर रुपयांचा सवाल अर्थात युद्ध आमचे सुरू!' या कथेवर भाऊबळी चित्रपट २०२२मध्ये आला होता. नितीन वैद्य, निनाद वैद्य आणि अपर्णा पाडगावकर या चित्रपटाचे निर्माते होते व समीर पाटील दिग्दर्शक होते. यात [[मनोज जोशी]], [[मेधा मांजरेकर]], [[किशोर कदम]], रसिका आगाशे, [[राजन भिसे]], [[विजय केंकरे]], आनंद अलकुंटे असे नामवंत कलाकार होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.hindustantimes.com/entertainment/marathi-movie-bhaubali-review-by-mukund-kule-141663305847375.html|title=मुकुंद कुळे यांनी केलेली चित्रपटाची समीक्षा|last=भाऊबळी: केवळ पाहण्यासारखा नव्हे अनुभवण्यासारखा सिनेमा|website=एचटी मराठी|url-status=dead|access-date=2025-06-02|archive-date=2022-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20221216043127/https://marathi.hindustantimes.com/entertainment/marathi-movie-bhaubali-review-by-mukund-kule-141663305847375.html}}</ref> चंदूच्या लग्नाची गोष्ट अर्थात सड्डम में टड्डुम यावर आधारित '''‘रज्जो’''' हा हिंदी चित्रपट. माझं घर नाटकावर आधारित '''‘तिचा उंबरठा’''' हा मराठी चित्रपट. याची कथा पटकथा व संवाद जयंत पवार यांचे आहेत. वरनभातलोन्चा नि कोन नाय कोंचा कथेवर आधारित नाय वरनभातलोन्चा नि कोन नाय कोंचा हा चित्रपट. याचे संवादही जयंत पवार यांचे आहेत.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2025-01-21|title=Nay Varanbhat Loncha Kon Nay Koncha|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Nay_Varanbhat_Loncha_Kon_Nay_Koncha&oldid=1270736945|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> दुःखाचे श्वापद ही रंगनाथ पठारे यांची कथा. त्यावर आधारित '''‘दुःखाचे श्वापद’''' हा मराठी चित्रपट आला होता. त्याची पटकथा व संवाद जयंत पवार यांचे होते. '''इट्स अ ब्रेकिंग न्यूज''' या हिंदी चित्रपटाच्या पटकथेचे व संवादाचे सहलेखक होते. == '''अप्रकाशित साहित्य''' == चंदूच्या लग्नाची गोष्ट (नाटक) नाट्यसमीक्षण व इतर लेख == जयंत पवार यांना मिळालेले पुरस्कार == === अधांतर नाटक === '''अधांतर''' नाटकाला जवळपास ४८ पुरस्कार आहेत व त्यातील १४ पुरस्कार लेखनासाठी आहेत. त्यापैकी काही असे आहेत: राम गणेश गडकरी महाराष्ट्र राज्य साहित्य पुरस्कार महाराष्ट्र राज्य व्यावसायिक नाट्यस्पर्धा २००० मध्ये सर्वोत्कृष्ट नाटककार द्वितीय महाराष्ट्र फाउंडेशन ललित साहित्य गौरव नाट्य दर्पण पुरस्कार मॅजेस्टीक प्रकाशनचा जयवंत दळवी स्मृती नाट्य लेखन पुरस्कार द गोवा हिंदू असोशिएशनचा २००० मध्ये शशिकांत नार्वेकर स्मृती पुरस्कार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://goahinduasso.org/award_narvekar|title=द गोवा हिंदू असोशिएशनचा २००० मध्ये शशिकांत नार्वेकर स्मृती पुरस्कार|last=द गोवा हिंदू असोशिएशन|url-status=live}}</ref> === माझं घर नाटक === '''माझं घर''' नाटकास पुरस्कार १९९९मध्ये माझं घर नाटकास व्यावसायिक राज्य नाट्य स्पर्धेत लेखन पुरस्कार === टेंगशेंच्या स्वप्नात ट्रेन === '''टेंगशेंच्या स्वप्नात ट्रेन''' नाटकास पुरस्कार २००९मध्ये टेंगशेंच्या स्वप्नात ट्रेन या नाटकास सर्वोत्कृष्ट प्रायोगिक नाटकाचा झी गौरव पुरस्कार === '''काय डेंजर वारा सुटलाय''' === '''काय डेंजर वारा सुटलाय''' नाटकास पुरस्कार ''''काय डेंजर वारा सुटलाय'''' या त्यांच्या नाटकाला महाराष्ट्र फाउंडेशनचा साहित्य : रा. शं. दातार नाट्य पुरस्कार २०१३मध्ये मिळाला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtrafoundationawards.com/project/jayant-pawar-2013/|title=जयंत पवार, २०१३|website=Maharashtra Foundation Awards|language=en-US|access-date=2026-08-22}}</ref> या प्रसंगी जयंत पवार यांनी व्यक्त केलेले मनोगत: <ref>जयंत पवार यांनी व्यक्त केलेले मनोगत https://www.youtube.com/watch?v=6DmUi5e5pI8</ref> महाराष्ट्र शासनाचा अण्णासाहेब किर्लोस्कर पुरस्कार या नाटकाला नाट्यलेखन स्पर्धेत अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषदेकडून सर्वोत्कृष्ट लेखनाचे प्रथम पारितोषिकसुद्धा मिळाले. सर्वोत्कृष्ट लेखक व्यावसायिक नाटक झी गौरव पुरस्कार २०११ <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=ifqANmADZFI&list=PL1C84400A4C7D9443&index=7|title=झी गौरव पुरस्कार २०११|url-status=live}}</ref> उत्कृष्ट सामाजिक नाटकासाठी मिफ्ता अवार्ड === वंश === '''वंश''' नाटकास पुरस्कार १९८६ साली वंश नाटकास महाराष्ट्र राज्य नाट्य स्पर्धेतील प्रथम क्रमांक १९८७ साली वंश नाटकास मामा वरेरकर नाट्यलेखन पुरस्कार '''नाट्यलेखनासाठी काही पुरस्कार''' २०१६ मध्ये नाशिक नाट्य परिषद कुसुमाग्रज नाट्य लेखन पुरस्कार २०१७ मध्ये शाहीर विठ्ठल उमप स्मृती मृद्‌गंध पुरस्कार २०१९ मध्ये महाराष्ट्र राज्य हौशी नाट्यस्पर्धा नाट्यलेखन प्रथम- '''लिअरने जगावं की मरावं''' '''समीक्षेसाठी पुरस्कार''' १९८५मध्ये नाट्य समीक्षेसाठी माधव मनोहर स्मृती नाट्य दर्पण पुरस्कार २००५मध्ये अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषदेचा गो. ब. देवल नाटककार पुरस्कार २००७ मध्ये अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषदेचा वि. स. खांडेकर स्मृती नाट्य समीक्षा पुरस्कार === '''कथासंग्रहास पुरस्कार''' === '[[फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर]]' या कथासंग्रहासाठी २०१२ सालचा साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळाला. [[साहित्य अकादमी]] पुरस्काराची बातमी <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.indiatimes.com/-/articleshow/18566523.cms|title=साहित्य अकादमी पुरस्कार|url-status=live}}</ref>, [[साहित्य अकादमी]] पुरस्कार_विजेत्यांची_यादी_(मराठी) <ref>{{जर्नल स्रोत|date=2025-12-17|title=साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेत्यांची यादी (मराठी)|url=https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%85%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%AE%E0%A5%80_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A5%80_%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%80_(%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80)&oldid=2636442|journal=विकिपीडिया|language=mr}}</ref>, महाराष्ट्र टाइम्समधील दोन पुरस्काराची बातमी डिसेंबर २०१२ <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://marathi.indiatimes.com/editorial/manasa/-/articleshow/17712584.cms |title=संग्रहित प्रत |access-date=2025-05-18 |archive-date=2025-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913124434/https://marathi.indiatimes.com/editorial/manasa/-/articleshow/17712584.cms |url-status=dead }}</ref>. २०१२मध्येच [[फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर]] कथासंग्रहास महाराष्ट्र शासनाचा पु.भा.भावे स्मृती वाङ्मय पुरस्कार २०११मध्ये [[फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर]] या कथासंग्रहास भाऊसाहेब नांदुरकर साहित्य पुरस्कार यवतमाळ आणि पु. ना. पंडित पुरस्कार === '''लालबाग परळ चित्रपट''' === २०११मध्ये लालबाग परळ चित्रपटाच्या कथालेखनासाठी मिफ्ता अवार्ड === जयंत पवार यांना मिळालेले इतर सन्मान === २०१४ साली [[महाड]] येथे झालेल्या १५व्या कोकण मराठी साहित्य परिषदेच्या साहित्य संमेलनाचे जयंत पवार अध्यक्ष <ref>{{स्रोत बातमी|last=लोकसत्ता बातमी|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/konkan-marathi-sahitya-sammelan-at-mahad-315651/|title=महाडमध्ये कोकण साहित्य संमेलनाचे आयोजन}}</ref> [[बुलढाणा]] येथे झालेल्या तेराव्या विद्रोही मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष ' प्रयोग मालाड' या नाट्यसंस्थेने १३-१४ ऑक्टोबर २०१८ हे दोन दिवस ''''लेखक एक, नाट्यछटा अनेक'''' अशी एकांकिका स्पर्धा आयोजित केली होती. स्पर्धेच्या अंतिम फेरीमध्ये जयंत पवार यांच्या १४ एकांकिकांमध्ये सादर करण्यात आल्या. हा कार्यक्रम [[बोरीवली|बोरिवली]], मुंबईतील प्रबोधनकार ठाकरे नाट्यगृहाचे मिनी थिएटर येथे होता. या स्पर्धांचे हे पाचवे वर्ष होते. ===== वैयक्तिक ===== [[कर्करोग]] सारख्या दुर्धर व्याधीशी त्यांनी अनेक वर्षे लढा दिला व त्याही परिस्थितीत आपले लेखन कार्य सुरू ठेवले होते. ते शेवटपर्यंत कार्यरत होते. लढवय्या लेखक : जयंत पवार - प्रफुल्ल शिलेदार यांचा लेख <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.indiatimes.com/editorial/article/marathi-screenplay-writer-renowned-journalist-jayant-pawar-dies-in-mumbai/articleshow/85756529.cms|title=लढवय्या लेखक : जयंत पवार|last=प्रफुल्ल शिलेदार यांचा लेख|date=२०२१-०८-३०|url-status=dead|access-date=2025-06-02|archive-date=2025-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20250418004154/https://marathi.indiatimes.com/editorial/article/marathi-screenplay-writer-renowned-journalist-jayant-pawar-dies-in-mumbai/articleshow/85756529.cms}}</ref> जयंत पवार - समकालीन मराठी कथेतला अनन्य कथाकार - गणेश विसपुते यांचा लेख<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.kartavyasadhana.in/view-article/ganesh-vispute-on-jayant-pawar|title=जयंत पवार - समकालीन मराठी कथेतला अनन्य कथाकार|last=गणेश विसपुते यांचा साप्ताहिक साधनामधील लेख|date=२०२१-०९-०४|url-status=live}}</ref> पहा : [[नाट्यसमीक्षक]] == संदर्भ व टीप == <references /> [[वर्ग:मराठी नाटककार]] [[वर्ग:मराठी नाट्यसमीक्षक]] [[वर्ग:साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेते]] [[वर्ग:साहित्यिक]] [[वर्ग:मराठी रंगकर्मी]] 8pt49qspbtenm72b7vazts4ixyli325 2704425 2704416 2026-08-22T10:24:15Z Maheshbeauty 186554 2704425 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट साहित्यिक|नाव=जयंत पवार|कार्यक्षेत्र=नाटककार साहित्यिक|राष्ट्रीयत्व=भारतीय|भाषा=[[मराठी भाषा|मराठी]]|कार्यकाळ=१९८० - २०२१|साहित्य_प्रकार=कथा व नाटक|प्रसिद्ध_साहित्यकृती=अधांतर - नाटक, [[फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर]] - कथासंग्रह|पुरस्कार=साहित्य अकादमी पुरस्कार (फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर २०१२ )|चित्र=Jayant Pawar in a program.jpg}} '''जयंत पवार''' ([[२२ फेब्रुवारी]], [[इ.स. १९६०|१९६०]] - [[२९ ऑगस्ट]], [[इ.स. २०२१|२०२१]]:[[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]]) हे एक मराठी साहित्यिक होते. त्यांनी नाट्यसमीक्षा, एकांकिका, नाटक, कथा, वैचारिक व ललित लेख अशा अनेक प्रकारातील लेखन केले. याशिवाय चित्रपटांचे पटकथा व संवादही लिहिले. त्यांनी महानगर, चंदेरी साप्ताहिक, लोकसत्ता दैनिकात होते व नंतर अनेक वर्षे महाराष्ट्र टाइम्समध्ये पत्रकारित्व केले. [[अधांतर (नाटक)|अधांतर]] हे यांचे पहिले प्रसिद्ध नाटक होते. याचा पहिला प्रयोग ८ ऑगस्ट १९९७ला झाला . नाटकास अनेक मानाचे पुरस्कार मिळाले. २०१०मध्ये प्रकाशित झालेल्या त्यांच्या पहिल्याच कथासंग्रह [[फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर]]ला २०१२मध्ये [[साहित्य अकादमी]] पुरस्कार मिळाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi_h.jsp#marathi|title=साहित्य अकादमी संकेतस्थळ|last=२०१२मध्ये साहित्य अकादमी पुरस्कार त्याची नोंद|first=मराठी विभाग|date=२०२५-०६-०१|website=साहित्य अकादमी|url-status=live}}</ref> == लेखन == नाट्यसमीक्षा, एकांकिका, नाटक, कथा, वैचारिक व ललित लेख अशा अनेक प्रकारातील लेखन त्यांनी केले, त्याची विभागवार माहिती अशी आहे: === एकांकिका संग्रह === ‘नाद’ ‘निनाद’ व ‘पडसाद’ हे तीन त्यांच्या एकांकिकांचे संग्रह आहेत. === नाटके === '''‘वंश / पाऊलखुणा’''' (उपलब्ध नाही), '''अधांतर’,''' '''‘काय डेंजर वारा सुटलाय'''’, '''‘टेंगशेंच्या स्वप्नात ट्रेन,''' '''‘लिअरने जगावं की मरावं?’,''' '''‘माझं घर'''’ ही त्यांची नाटके प्रकाशित झालेली आहेत. '''अधांतर’''' व '''काय डेंजर वारा सुटलाय'''’ या नाटकांचे मराठी आणि हिंदीत प्रयोग होतात. === कथासंग्रह === * [[फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.millenniumpost.in/sahitya-akademi-16031|title=मिल्येनियमपोस्ट साहित्य अकादमी पुरस्कार|url-status=live}}</ref> - कवयित्री [[नीरजा (कवयित्री)|नीरजा]] यांनी या कथासंग्रहाची ''तुकड्या तुकड्यात विखुरलेलं आजचं वास्तव'' या शीर्षकाने [[महाराष्ट्र टाइम्स]]मध्ये समीक्षा केली <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.indiatimes.com/-/articleshow/12482949.cms|title=नीरजा यांनी या कथासंग्रहाची केलेली समीक्षा|last=तुकड्या तुकड्यात विखुरलेलं आजचं वास्तव|date=२०१२-०४-०१|website=महाराष्ट्र टाइम्स|url-status=live}}{{मृत दुवा|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * वरनभातलोन्चा नि कोन नाय कोंचा * लेखकाचा मृत्यू आणि इतर गोष्टी * मोरी नींद नसानी होय == वैचारिक - ललित पुस्तके == * बहुजन संस्कृतिवाद आणि लेखक * सत्य, सत्ता आणि साहित्यिक - संपादक नीतीन रिंढे, प्रफुल्ल शिलेदार == साहित्यकृती व नाटकांवर आलेली पुस्तके == * अधांतर : भूमी आणि अवकाश - संपादक राजू देसले, हा 'अधांतर' या नाटकाचा वेध घेणारा लेखसंग्रह आहे. महेंद्र सुके यांनी केलेली या पुस्तकाची समीक्षा<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/saptarang/mahendra-suke-writes-book-adhantar-drama-jayant-pawar-pjp78#goog_rewarded|title=अधांतर भूमी आणि अवकाश|last=नाट्यजाणिवांचे समृद्ध संचित|date=२०२३-०९-०९|website=सकाळ|url-status=live}}</ref> * काय डेंजर वारा सुटलाय… : साहित्य आणि प्रयोग - संपादक प्रशांत नागावकर सहाय्य डॉक्टर ज्ञानेश्वर कांबळे, प्रकाशक: मराठी विभाग, यशवंतराव चव्हाण (केएमसी) कॉलेज, कोल्हापूर * हा ॠतू वेगळा आहे - संपादक - संदीप दळवी. कथांवरील लेखसंग्रह. दळवींनी लिहिलेल्या प्रस्तावनेचा अंश <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.aksharnama.com/client/article_detail/6268|title=संदीप दळवी यांच्या प्रस्तावनेचा अंश|last=जयंत पवार यांनी मराठी कथेच्या धमन्या रुंदावण्याचे काम केले....|date=२०२२-०८-२४|website=अक्षरनामा|url-status=live}}</ref> * रंगकथा जयंत पवार स्मृतिग्रंथ - संपादक गणेश विसपुते, संध्या नरेपवार, मुकुंद कुळे, समर खडस. पवार व त्यांच्या साहित्यकृतींवर लेख, तसेच जयंत पवार यांचे काही अप्रकाशित लेख. === मुलाखती व लेख === पत्रकार, नाटककार आणि लेखक जयंत पवार यांना ‘फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर’ या कथासंग्रहासाठी २०१२ मध्ये [[साहित्य अकादमी]] पुरस्कार मिळाला होता. त्यावेळी ‘खेळ’च्या जानेवारी ते जून २०१३ या अंकासाठी अभ्यासक नागनाथ बळते यांनी जयंत पवार यांची मुलाखत घेतली होती. त्या मुलाखतीचा भाग एक <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.thewire.in/we-move-ahead-by-rejecting-and-accepting-tradition-jayant-pawar/|title=परंपरेला स्वीकार नकार, देतच आपण पुढे जात असतो : जयंत पवार|last=मुलाखतकार नागनाथ बळते भाग १|date=२०२१-०९-०२|website=द वायर|url-status=live}}</ref> व मुलाखतीचा भाग दोन <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.thewire.in/we-move-ahead-by-rejecting-and-accepting-tradition-jayant-pawar-part-2/|title=नागनाथ बळते यांनी घेतलेल्या मुलाखतीचा भाग २|date=२०२१-०९-०२|website=द वायर|url-status=live}}</ref> [[विदर्भ साहित्य संघ]] प्रकाशित ‘[[युगवाणी]]’ या त्रैमासिकाच्या जानेवारी-फेब्रुवारी-मार्च २०२० या अंकात ज्येष्ठ पत्रकार, नाटककार व कथाकार जयंत पवार यांची रवींद्र लाखे यांनी घेतलेली व [[प्रफुल्ल शिलेदार]] यांनी संपादित केलेली प्रदीर्घ मुलाखत प्रकाशित झाली होती. मुलाखत मुख्यतः जयंत पवार यांची जडणघडण व नाटकाबाबत आहेत. त्या मुलाखतीचा भाग एक <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.thewire.in/yugwani-interview-writer-journalist-jayant-pawar-part-1/|title=हे अधांतरत्व माझ्या नेणीवेत जाऊन बसलं असेल..|last=रवींद्र लाखे यांनी युगवाणीकरता घेतलेली मुलाखत भाग १|date=२०२१-०९-०३|website=द वायर|url-status=live}}</ref> व मुलाखतीचा भाग दोन <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.thewire.in/yugwani-interview-writer-journalist-jayant-pawar-part-2/|title=‘मी भूमिका असलेला लेखक आणि माणूसही आहे’|last=‘युगवाणी’ मुलाखतीचा भाग दोन|date=२०२१-०९-०३|website=द वायर|url-status=live}}</ref> '''काय डेंजर वारा सुटलाय''' नाटकाविषयी स्वतः जयंत पवार यांनी १२ जानेवारी २०१३ च्या [[साप्ताहिक साधना]]<nowiki/>मध्ये लेख लिहिला होता. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.weeklysadhana.in/view_article/maharashtra-foundation-awards-jayant-pawar|title=एका गुंत्याचा गुंताडा - जयंत पवार , मुंबई|last=साधना साप्ताहिकात प्रकाशित झालेला लेख|date=२०१३-०१-१२|website=साप्ताहिक साधना|url-status=live}}</ref> == गाजलेले लेख व त्यावरील अभिवाचनाचे प्रयोग, कथांचे अभिवाचन == '''‘तर्काच्या खुंटीवरून निसटलेले रहस्य’''' या कथेचे अभिवाचनाचे प्रयोग दिग्दर्शक अतुल पेठे करत असत. स्मशानात काम करणाऱ्या कारकुनाची मुलाखत जयंत पवार यांनी घेतली होती व ती '''‘पासवाला’''' या नावाने ती प्रसिद्ध झाली होती. नाटककार [[विजय तेंडुलकर]] याचे अभिवाचन करत. सध्या समीर दळवी आणि विनीत मराठे याच्या अभिवाचनाचे प्रयोग करत असतात. हैद्राबादमध्येही तेथील सुत्रधार नाट्यसंस्थेने याच्या अभिवाचनाचा प्रयोग केला होता. '''‘जन्म एक व्याधी’''' या त्यांच्या कथेवर आधारित एकपात्री / दिर्घांक सादर झाला होता. '''‘साशे भात्तर रुपयांचा सवाल अर्थात युद्ध आमुचे सुरू’''' यावर आधारित नाटकाचे प्रयोग स्वप्नील आजगावकर करत. नाट्यरुपांतर व दिग्दर्शन स्वप्नील आजगावकर यांनीच केले होते. '''‘खच्चीकरणाची पंचवीस वर्ष’''' - लेख मुंबईच्या गिरणी संपाला १८ जानेवारी २००७ मध्ये पंचवीस वर्षे पूर्ण झाली, त्यानिमित्त जयंत पवार यांनी महाराष्ट्र टाइम्समध्ये ‘खच्चीकरणाची पंचवीस वर्ष’ असा लेख लिहिला होता. अडीच लाख गिरणी कामगारांचा हा संप कसा झाला व त्यात काय घडामोडी झाल्या याचे वृत्तांकन करणारा हा लेख आहे. जयंत पवार यांनी त्यांच्या अखेरच्या दिवसात आपल्या दिवगंत वडिलांबरोबर संवाद साधणारा '''‘तुझ्या नादानं पाहिली तुझीच रे पंढरी’''' हा लेख लिहिला व तो २०२० च्या पुढारी दिवाळी अंकात प्रसिद्ध झाला. याच्या अभिवाचनाचे प्रयोग होत असतात. == जयंत पवार यांच्या साहित्याचा इतर भाषांमधील अनुवाद == अधांतर नाटकाचा हिंदीत अनुवाद '''‘अभी रात बाकी है…’''' अनुवाद कैलाश सेंगर अधांतर नाटकाचा इंग्लिशमध्ये अनुवाद '''‘अधांतर द नोव्हेअर पिपल Adhantar The Nowhere People’''' अनुवाद माया पंडित काय डेंजर वारा सुटलाय नाटकाचा हिंदीत अनुवाद '''‘क्या डेंजर हवा चली है’''' अनुवाद असलम परवेज (अप्रकाशित तथापि प्रयोग होत असतात) फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर या कथासंग्रहाचा हिंदीत अनुवाद: '''‘[[फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर]]’ -''' अनुवाद: प्रकाश भातम्ब्रेकर [[फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर]] या कथासंग्रहाचा कन्नडमध्ये अनुवाद: '''‘फिनिक्स बूदियिन्देद्ध’''' अनुवाद : चंद्रकांत पोकळे. ही दोन्ही पुस्तके साहित्य अकादमी, दिल्लीने स्वतःच प्रकाशित केली आहेत. जयंत पवार यांच्या निवडक सहा दीर्घ कथांचा हिंदीत अनुवाद '''‘तर्क के खूंटे से…’''' (सहा दीर्घ कथा) संपादन व अनुवाद : डॉ. गोरख थोरात '''‘और आखिरकार’''' संपादन व अनुवाद : डॉ. गोरख थोरात हा जयंत पवार यांच्या अनेक कथांचा हिंदीत अनुवाद व त्याचे पुस्तक आहे. ‘बहुजन संस्कृतिवाद आणि लेखक’ पुस्तकाचा कन्नडमध्ये अनुवाद: अनुवाद : चंद्रकांत पोकळे आलेफ प्रकाशनने इंग्रजीत प्रकाशित केलेल्या 'The Greatest Marathi Stories Ever Told' (selected and edited by Ashutosh Potdar) या कथासंग्रहात जयंत पवार यांची ''''Hari's Laughter'''' - हॅरीचे हसू ही कथा समाविष्ट केलेली आहे. माकडं या कथेचा '''वानर''' या नावाने भारत भूषण यांनी हिंदीत अनुवाद केला असून तो हंस या हिंदी मासिकाच्या एप्रिल २०२४ च्या अंकात प्रकाशित झाला आहे. == '''चित्रपट पटकथा संवाद''' == [[अरविंद गोखले]] यांच्या कथांवर आधारित '''<nowiki/>'कथनी'''' या दूरदर्शन मालिकेच्या काही भागांचे पटकथा लेखन आणि संवादलेखन 'अधांतर' या नाटकावर आधारित ''''[[लालबाग परळ]]'''' हा मराठी चित्रपट, हिंदी नाव सिटी ऑफ गोल्ड.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2025-05-14|title=लालबाग परळ|url=https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%97_%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%B3&oldid=2568784|journal=विकिपीडिया|language=mr}}</ref> 'साशे भात्तर रुपयांचा सवाल अर्थात युद्ध आमचे सुरू!' या कथेवर भाऊबळी चित्रपट २०२२मध्ये आला होता. नितीन वैद्य, निनाद वैद्य आणि अपर्णा पाडगावकर या चित्रपटाचे निर्माते होते व समीर पाटील दिग्दर्शक होते. यात [[मनोज जोशी]], [[मेधा मांजरेकर]], [[किशोर कदम]], रसिका आगाशे, [[राजन भिसे]], [[विजय केंकरे]], आनंद अलकुंटे असे नामवंत कलाकार होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.hindustantimes.com/entertainment/marathi-movie-bhaubali-review-by-mukund-kule-141663305847375.html|title=मुकुंद कुळे यांनी केलेली चित्रपटाची समीक्षा|last=भाऊबळी: केवळ पाहण्यासारखा नव्हे अनुभवण्यासारखा सिनेमा|website=एचटी मराठी|url-status=dead|access-date=2025-06-02|archive-date=2022-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20221216043127/https://marathi.hindustantimes.com/entertainment/marathi-movie-bhaubali-review-by-mukund-kule-141663305847375.html}}</ref> चंदूच्या लग्नाची गोष्ट अर्थात सड्डम में टड्डुम यावर आधारित '''‘रज्जो’''' हा हिंदी चित्रपट. माझं घर नाटकावर आधारित '''‘तिचा उंबरठा’''' हा मराठी चित्रपट. याची कथा पटकथा व संवाद जयंत पवार यांचे आहेत. वरनभातलोन्चा नि कोन नाय कोंचा कथेवर आधारित नाय वरनभातलोन्चा नि कोन नाय कोंचा हा चित्रपट. याचे संवादही जयंत पवार यांचे आहेत.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2025-01-21|title=Nay Varanbhat Loncha Kon Nay Koncha|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Nay_Varanbhat_Loncha_Kon_Nay_Koncha&oldid=1270736945|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> दुःखाचे श्वापद ही रंगनाथ पठारे यांची कथा. त्यावर आधारित '''‘दुःखाचे श्वापद’''' हा मराठी चित्रपट आला होता. त्याची पटकथा व संवाद जयंत पवार यांचे होते. '''इट्स अ ब्रेकिंग न्यूज''' या हिंदी चित्रपटाच्या पटकथेचे व संवादाचे सहलेखक होते. == '''अप्रकाशित साहित्य''' == चंदूच्या लग्नाची गोष्ट (नाटक) नाट्यसमीक्षण व इतर लेख == जयंत पवार यांना मिळालेले पुरस्कार == === अधांतर नाटक === '''अधांतर''' नाटकाला जवळपास ४८ पुरस्कार आहेत व त्यातील १४ पुरस्कार लेखनासाठी आहेत. त्यापैकी काही असे आहेत: राम गणेश गडकरी महाराष्ट्र राज्य साहित्य पुरस्कार महाराष्ट्र राज्य व्यावसायिक नाट्यस्पर्धा २००० मध्ये सर्वोत्कृष्ट नाटककार द्वितीय महाराष्ट्र फाउंडेशन ललित साहित्य गौरव नाट्य दर्पण पुरस्कार [[मॅजेस्टिक प्रकाशन|मॅजेस्टीक प्रकाशन]]<nowiki/>चा जयवंत दळवी स्मृती नाट्य लेखन पुरस्कार [[द गोवा हिंदू असोशिएशन]]<nowiki/>चा २००० मध्ये शशिकांत नार्वेकर स्मृती पुरस्कार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://goahinduasso.org/award_narvekar|title=द गोवा हिंदू असोशिएशनचा २००० मध्ये शशिकांत नार्वेकर स्मृती पुरस्कार|last=द गोवा हिंदू असोशिएशन|url-status=live}}</ref> === माझं घर नाटक === '''माझं घर''' नाटकास पुरस्कार १९९९मध्ये माझं घर नाटकास व्यावसायिक राज्य नाट्य स्पर्धेत लेखन पुरस्कार === टेंगशेंच्या स्वप्नात ट्रेन === '''टेंगशेंच्या स्वप्नात ट्रेन''' नाटकास पुरस्कार २००९मध्ये टेंगशेंच्या स्वप्नात ट्रेन या नाटकास सर्वोत्कृष्ट प्रायोगिक नाटकाचा झी गौरव पुरस्कार === '''काय डेंजर वारा सुटलाय''' === '''काय डेंजर वारा सुटलाय''' नाटकास पुरस्कार ''''काय डेंजर वारा सुटलाय'''' या त्यांच्या नाटकाला महाराष्ट्र फाउंडेशनचा साहित्य : रा. शं. दातार नाट्य पुरस्कार २०१३मध्ये मिळाला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtrafoundationawards.com/project/jayant-pawar-2013/|title=जयंत पवार, २०१३|website=Maharashtra Foundation Awards|language=en-US|access-date=2026-08-22}}</ref> या प्रसंगी जयंत पवार यांनी व्यक्त केलेले मनोगत: <ref>जयंत पवार यांनी व्यक्त केलेले मनोगत https://www.youtube.com/watch?v=6DmUi5e5pI8</ref> महाराष्ट्र शासनाचा अण्णासाहेब किर्लोस्कर पुरस्कार या नाटकाला नाट्यलेखन स्पर्धेत अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषदेकडून सर्वोत्कृष्ट लेखनाचे प्रथम पारितोषिकसुद्धा मिळाले. सर्वोत्कृष्ट लेखक व्यावसायिक नाटक झी गौरव पुरस्कार २०११ <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=ifqANmADZFI&list=PL1C84400A4C7D9443&index=7|title=झी गौरव पुरस्कार २०११|url-status=live}}</ref> उत्कृष्ट सामाजिक नाटकासाठी मिफ्ता अवार्ड === वंश === '''वंश''' नाटकास पुरस्कार १९८६ साली वंश नाटकास महाराष्ट्र राज्य नाट्य स्पर्धेतील प्रथम क्रमांक १९८७ साली वंश नाटकास मामा वरेरकर नाट्यलेखन पुरस्कार '''नाट्यलेखनासाठी काही पुरस्कार''' २०१६ मध्ये नाशिक नाट्य परिषद कुसुमाग्रज नाट्य लेखन पुरस्कार २०१७ मध्ये शाहीर विठ्ठल उमप स्मृती मृद्‌गंध पुरस्कार २०१९ मध्ये महाराष्ट्र राज्य हौशी नाट्यस्पर्धा नाट्यलेखन प्रथम- '''लिअरने जगावं की मरावं''' '''समीक्षेसाठी पुरस्कार''' १९८५मध्ये नाट्य समीक्षेसाठी माधव मनोहर स्मृती नाट्य दर्पण पुरस्कार २००५मध्ये अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषदेचा गो. ब. देवल नाटककार पुरस्कार २००७ मध्ये अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषदेचा वि. स. खांडेकर स्मृती नाट्य समीक्षा पुरस्कार === '''कथासंग्रहास पुरस्कार''' === '[[फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर]]' या कथासंग्रहासाठी २०१२ सालचा साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळाला. [[साहित्य अकादमी]] पुरस्काराची बातमी <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.indiatimes.com/-/articleshow/18566523.cms|title=साहित्य अकादमी पुरस्कार|url-status=live}}</ref>, [[साहित्य अकादमी]] पुरस्कार_विजेत्यांची_यादी_(मराठी) <ref>{{जर्नल स्रोत|date=2025-12-17|title=साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेत्यांची यादी (मराठी)|url=https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%85%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%AE%E0%A5%80_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A5%80_%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%80_(%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80)&oldid=2636442|journal=विकिपीडिया|language=mr}}</ref>, महाराष्ट्र टाइम्समधील दोन पुरस्काराची बातमी डिसेंबर २०१२ <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://marathi.indiatimes.com/editorial/manasa/-/articleshow/17712584.cms |title=संग्रहित प्रत |access-date=2025-05-18 |archive-date=2025-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913124434/https://marathi.indiatimes.com/editorial/manasa/-/articleshow/17712584.cms |url-status=dead }}</ref>. २०१२मध्येच [[फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर]] कथासंग्रहास महाराष्ट्र शासनाचा पु.भा.भावे स्मृती वाङ्मय पुरस्कार २०११मध्ये [[फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर]] या कथासंग्रहास भाऊसाहेब नांदुरकर साहित्य पुरस्कार यवतमाळ आणि पु. ना. पंडित पुरस्कार === '''लालबाग परळ चित्रपट''' === २०११मध्ये लालबाग परळ चित्रपटाच्या कथालेखनासाठी मिफ्ता अवार्ड === जयंत पवार यांना मिळालेले इतर सन्मान === २०१४ साली [[महाड]] येथे झालेल्या १५व्या कोकण मराठी साहित्य परिषदेच्या साहित्य संमेलनाचे जयंत पवार अध्यक्ष <ref>{{स्रोत बातमी|last=लोकसत्ता बातमी|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/konkan-marathi-sahitya-sammelan-at-mahad-315651/|title=महाडमध्ये कोकण साहित्य संमेलनाचे आयोजन}}</ref> [[बुलढाणा]] येथे झालेल्या तेराव्या विद्रोही मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष ' प्रयोग मालाड' या नाट्यसंस्थेने १३-१४ ऑक्टोबर २०१८ हे दोन दिवस ''''लेखक एक, नाट्यछटा अनेक'''' अशी एकांकिका स्पर्धा आयोजित केली होती. स्पर्धेच्या अंतिम फेरीमध्ये जयंत पवार यांच्या १४ एकांकिकांमध्ये सादर करण्यात आल्या. हा कार्यक्रम [[बोरीवली|बोरिवली]], मुंबईतील प्रबोधनकार ठाकरे नाट्यगृहाचे मिनी थिएटर येथे होता. या स्पर्धांचे हे पाचवे वर्ष होते. ===== वैयक्तिक ===== [[कर्करोग]] सारख्या दुर्धर व्याधीशी त्यांनी अनेक वर्षे लढा दिला व त्याही परिस्थितीत आपले लेखन कार्य सुरू ठेवले होते. ते शेवटपर्यंत कार्यरत होते. लढवय्या लेखक : जयंत पवार - प्रफुल्ल शिलेदार यांचा लेख <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.indiatimes.com/editorial/article/marathi-screenplay-writer-renowned-journalist-jayant-pawar-dies-in-mumbai/articleshow/85756529.cms|title=लढवय्या लेखक : जयंत पवार|last=प्रफुल्ल शिलेदार यांचा लेख|date=२०२१-०८-३०|url-status=dead|access-date=2025-06-02|archive-date=2025-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20250418004154/https://marathi.indiatimes.com/editorial/article/marathi-screenplay-writer-renowned-journalist-jayant-pawar-dies-in-mumbai/articleshow/85756529.cms}}</ref> जयंत पवार - समकालीन मराठी कथेतला अनन्य कथाकार - गणेश विसपुते यांचा लेख<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.kartavyasadhana.in/view-article/ganesh-vispute-on-jayant-pawar|title=जयंत पवार - समकालीन मराठी कथेतला अनन्य कथाकार|last=गणेश विसपुते यांचा साप्ताहिक साधनामधील लेख|date=२०२१-०९-०४|url-status=live}}</ref> पहा : [[नाट्यसमीक्षक]] == संदर्भ व टीप == <references /> [[वर्ग:मराठी नाटककार]] [[वर्ग:मराठी नाट्यसमीक्षक]] [[वर्ग:साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेते]] [[वर्ग:साहित्यिक]] [[वर्ग:मराठी रंगकर्मी]] [[वर्ग:इ.स. १९६० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०२१ मधील मृत्यू]] h302dc2ell2vqkrajcprndkmvko97n6 0 127790 2704448 2613709 2026-08-22T11:43:21Z ~2026-45722-86 186548 /* विदर्भ साहित्य संघाची संमेलने व संमेलनाध्यक्ष[१] */ 2704448 wikitext text/x-wiki {{विकिकरण}} ही साहित्य संमेलने [[नागपूर]] येथील [[विदर्भ साहित्य संघ]] भरवतो. या संघाच्या गावोगावी शाखा आहेत. त्यांची गोंडवण शाखा (चंद्रपूर शहरातील शाखा) [[इ.स. १९५४]]साली स्थापन झाली. कै.प्रा.[[द.सा.बोरकर]]ांनी लाखनी(भंडारा जिल्हा) येथे विदर्भ साहित्य संघाची एक शाखा स्थापन केली आहे. १३ आणि १४ जानेवारी १९२३ रोजी अमरावती येथे दादासाहेब खापर्डे यांच्या पुढाकाराने विदर्भातील पहिले साहित्य संमेलन भरविण्यात आले. खापर्डे यांनी तेव्हा आताचा विदर्भ, मराठवाडा, हैदराबाद आणि मध्य भारत येथील रसिकांना आमंत्रित केले होते. त्यामुळे ग्वाल्हेर ते छिंदवाडा अशा विविध हिंदी राज्यातील मराठीभाषक या संमेलनासाठी अमरावतीत एकत्र आले होते. या संमेलनाच्या अखेरच्या दिवशी, १४ जानेवारी रोजी खापर्डे यांनी विदर्भ साहित्य संघाची स्थापना करण्याची घोषणा केली. या नव्या संस्थेचे पहिले अध्यक्ष म्हणून हैदराबादचे न्या. केशवराव कोरटकर यांना बहुमान देण्यात आला. स्वतः खापर्डे यांच्याकडे सरचिटणीसपदाची जबाबदारी होती. संस्थेचे नाव ‘विदर्भ साहित्य संघ’ असले तरी त्यात मराठवाडा आणि मध्य भारताचा मोठा भूप्रदेश सामावला होता. == विदर्भ साहित्य संघाची संमेलने व संमेलनाध्यक्ष<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://vssnagpur.org/%e0%a4%b8%e0%a4%ae%e0%a5%8d%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b2%e0%a4%a8%e0%a5%87/ |title=संमेलने |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=vssnagpur.org |अ‍ॅक्सेसदिनांक=६ फेब्रुवारी २०२३ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20230206173209/https://vssnagpur.org/%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A4%A8%E0%A5%87/ |विदा दिनांक=2023-02-06 |url-status=dead }}</ref> == {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! संमेलन !! दिनांक !! स्थळ !! अध्यक्ष |- |1ले, || जानेवारी 1923 || अमरावती || श्री. [[श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर]] |- |2रे, || 19 एप्रिल 1924 || अमरावती || श्री. यादव माधव काळे |- |3रे, || 17 जानेवारी 1926 || यवतमाळ || श्री. [[नरसिंह चिंतामण केळकर]] |- |4थे, || 10 जून 1927 || हैद्राबाद || भारताचार्य श्री. वि.वि. वैद्य |- |5वे, || 25 नोव्हेंबर 1928 || जळगाव || श्री. केशवराव कोरटकर |- |6वे || 1929 || नागपूर || श्री. [[गणेश श्रीकृष्ण खापर्डे]] |- |7वे, || 21 ऑगस्ट 1937 || अमरावती || श्री. न. र. फाटक |- |8वे, || 31 मार्च 1945 || आकोट || डॉ. य. खु. देशपांडे |- |9वे, || 23 डिसेंबर 1945 || दर्यापूर || श्री. श्री. ना. बनहट्टी |- |10वे, || 25 डिसेंबर 1946 || पुसद || श्री. पु. य. देशपांडे |- |11वे, || 3 नोव्हेंबर 1948 || गोंदिया || श्री. डॉ. [[विष्णु भिकाजी कोलते]] |- |12वे, || 2 फेब्रुवारी 1950 || चंद्रपूर || डॉ. मा. गो देशमुख |- |13वे, || 28 एप्रिल 1951 || अकोला || श्री. ग. त्र्यं. माडखोलकर |- |14वे, || 3 मे 1952 || जबलपूर || प्रा. सौ. [[कुसुमावती देशपांडे]] |- |15वे, || 14 मार्च 1953 || मोझरी || डॉ. शं. दा. पेंडसे |- |16वे, || 25 डिसेंबर 1953 || खामगाव || श्री. भ. श्री. पंडित |- |17वे, || 19 फेब्रुवारी 1955 || नागपूर || श्री. बाबासाहेब खापर्डे |- |18वे, || 25 डिसेंबर 1955 || तुमसर || श्री. बाबासाहेब खापर्डे |- |19वे, || 27 जानेवारी 1957 || गोंदिया || श्री. पुरुषोत्तम दिवाकर ढवळे |- |20वे, || 1 फेब्रुवारी 1958 || यवतमाळ || श्री. आ. रा. देशपांडे |- |21वे, || 15 मार्च 1959 || तळोधी || श्री. या. मु. पाठक |- |22वे, || 3 फेब्रुवारी 1960 || सावरगाव डुकरे ([[बुलढाणा जिल्हा]]) || [[ना.रा. शेंडे|श्री. ना. रा. शेंडे]] |- |23वे, || 29 एप्रिल 1961 || [[नागपूर]]|| श्री. अण्णासाहेब खापर्डे |- |24वे, || 30 डिसेंबर 1961 || वाशीम || श्री. बाळशास्त्री हरदास |- |25वे, || 26 डिसेंबर 1964 || पुसद || प्रा. वामन कृष्ण चोरघडे |- |26वे, || 17 सप्टेंबर 1966 || काटोल || डॉ. अ. ना. देशपांडे |- |27वे, || 25 नोव्हेंबर 1967 || [[वर्धा]]|| श्री. पु. भा. भावे |- |28वे, || 14 फेब्रुवारी 1969 || आर्वी || श्री. शंकरराव सुरडकर |- |29वे, || 25 डिसेंबर 1970 || वणी || श्री. पांडुरंग श्रावण गोरे |- |30वे, || 19 नोव्हेंबर 1972 || सोमनाथ || श्री. [[विश्राम बेडेकर]] |- |31वे, || 8 मार्च 1975 || उमरखेड || प्रा. शरच्चंद्र टोंगो |- |32वे, || 6 फेब्रुवारी 1976 || अचलपूर || डॉ. मधुकर आष्टीकर |- |33वे, || 4 जून 1978 || भंडारा || प्राचार्य राम शेवाळकर |- |34वे, || 22 ऑक्टोबर 1983 || वरोरा || डॉ. गंगाधर पानतावणे |- |35वे, || 25 फेब्रुवारी 1984 || मेहकर || [[ना.घ. देशपांडे|श्री. ना. घ. देशपांडे]] |- |36वे, || 20 ऑक्टोबर 1984 || अहेरी || श्रीमती गीता साने |- |37वे, || 24 ऑक्टोबर 1985 || घाटंजी || प्रा. मधुकर केचे |- |38वे, || 25 एप्रिल 1986 || [[बुलढाणा]]|| डॉ. द. भि. कुळकर्णी |- |39वे, || 26 डिसेंबर 1987 || गडचिरोली || श्री. सुरेश भट |- |40वे, || 31 मार्च 1989 || पुसद |डॉ. उषा देशमुख |- |41वे, || 31 मार्च 1990 || चंद्रपूर || प्रा. मो. दा. देशमुख |- |42वे, || 8 फेब्रुवारी 1991 || अकोला || श्री. द. ग. गोडसे |- |43वे, || 26 ऑक्टोबर 1991 || लाखनी || डॉ. भाऊ मांडवकर |- |44वे, || 10 जानेवारी 1992 || मूल || श्री. उद्धव शेळके |- |45वे, || 28 नोव्हेंबर 1993 || कारंजा (लाड) || प्रा. विठ्ठल वाघ |- |46वे, || 4 मार्च 1994 || वरूड || डॉ. सुरेश डोळके |- |47वे, || 7 जानेवारी 1995 || आंभोरा || श्री. मनोहर तल्हार |- |48वे, || 9 फेब्रुवारी 1996 || दर्यापूर || डॉ. श्रीधर शनवारे |- |49वे, || 7 नोव्हेंबर 1997 || यवतमाळ || श्री. बाबा. मोहोड |- |50वे, || 15 जानेवारी 1999 || नागपूर || श्री. राजेंद्र बनहट्टी |- |51वे, || 11 फेब्रुवारी 2000 || उमरखेड || मारोती चितमपल्ली |- |52वे, || 3 फेब्रुवारी 2001 || धामणगाव रेल्वे || प्रा. प्रभा गणोरकर |- |53वे, || 1 फेब्रुवारी 2002 || नागपूर || डॉ. मधुकर वाकोडे |- |54वे, || 12 डिसेंबर 2003 || लाखनी || श्री. वामन निंबाळकर |- |55वे, || 21 जानेवारी 2005 || आकोट || प्रा. वसंत आबाजी डहाके |- |56वे, || 2 नोव्हेंबर 2007 || नरखेड || नामदेव चं. कांबळे |- |57वे, || 8 फेब्रुवारी 2008 || मलकापूर || डॉ. आशा सावदेकर |- |58वे, || 10 डिसेंबर 2008 || धानोरा || बाबाराव मुसळे |- |59वे, || 4 डिसेंबर 2009 || चंद्रपूर || न्या. चंद्रशेखर धर्माधिकारी |- |60वे, || 28 जानेवारी 2011 || वर्धा || डॉ. ज्योती लांजेवार |- |61वे, || 24 डिसेंबर 2011 || वाशीम || प्रा. नारायण कुळकर्णी-कवठेकर |- |62वे, || 7 डिसेंबर 2012 || गोंदिया || डॉ. किशोर सानप |- |63वे || 21 फेब्रुवारी २०१३ || आर्णी || श्री. शंकर बडे |- |64वे || 12 डिसेंबर 2014 || तळोधी (बाळापूर) || डॉ. अक्षयकुमार काळे |- |65वे || 29 जानेवारी 2016 || चंद्रपूर || डॉ. सदानंद देशमुख |- |66वे || 9 जानेवारी 2018 || वणी || डॉ. शिरीष गोपाळ देशपांडे |- |67 वे || 29-30 ऑक्टोबर 2021 || हिंगणा || डॉ. म. रा. जोशी |- |६८ || १६, १७, १८ डिसेंबर २०२२ || चंद्रपूर || वि. स. जोग |} == विदर्भात भरणारी आणखी काही साहित्य संमेलने == === अंकुर साहित्य संमेलन === {{मुख्य|अंकुर साहित्य संमेलन}} हे संमेलन अंकुर साहित्य संघ भरवतो. विदर्भाबाहेर खानदेशातही अंकुर साहित्य संमेलने झालेली अहेत. या संघाने भरवलेले ४७वे [[अंकुर साहित्य संमेलन]] २३-१-२०११ रोजी अकोट (जिल्हा अकोला) येथे झाले. संमेलनाध्यक्ष डॉ.[[शंकर राऊत]] होते. पूर्वीच्या आणि नंतरच्या संमेलनांसाठी [[अंकुर साहित्य संमेलन]] हा लेख पहा. === वऱ्हाडी साहित्य संमेलन === {{मुख्य|वऱ्हाडी साहित्य संमेलन}} अखिल भारतीय वऱ्हाडी साहित्य संमेलन (आयोजक - अखिल भारतीय वऱ्हाडी साहित्य मंच) * पहिले संमेलन  दिनांक  29 एप्रील 2018 स्थळ पार्थसारथी शुक्ल मंगल कार्यालय अकोला संमेलनाचे अध्यक्ष - मा. पुष्पराज गावंडे, स्वागताध्यक्ष  मा.ऊमेश मसने, उद्घाटक मा.प्रकाश पोहरे, प्रमुख पावने मा.तुकाराम बिरकड, मा.श्रीकांतदादा पीसे , मा.शिरीषभाऊ धोत्रे , मा.सुरेश पाचकवडे, मा.अशोक पटोकार * दुसरे संमेलन   2 व 3 जून 2019, मराठा मंगल कार्यालय, अकोला संमेलनाचे अध्यक्ष प्रकाश पोहरे स्वागताध्यक्ष डॉ.धनंजय दातार, उद्घाटक विठ्ठल वाघ, प्रमुख पावने  हर्षवर्धन देशमुख, डॉ.रणजीत सपकाळ, संदीप भारंबे, डॉ. श्रीकांत तिडके, मा.ऋषिकेश पोहरे , डॉ.मोना चिमोटे, दिनकर दाभाडे, सौ. वंदना दातार, सौ. साधना पोहरे, पुष्पराज गावंडे, श्याम ठक, चित्रपट अभिनेता भारत गणेशपुरे, आणि अभिनेता अमीत्रियान पाटील *  तिसरे संमेलन 4 जाने. 2020,  संत गाडगेबाबा अमरावती विद्यापीठ अमरावती . संमेलनाचे अध्यक्ष नरेंद्र इंगळे, स्वागताध्यक्ष डॉ.मुरलीधर चांदेकर (कुलगुरू, सं.गा.अम.विद्यापीठ अमरावती ), उद्घाटक  मधुकर वाकोडे, प्रमुख पावने - शिरीष धोत्रे , संदिप भारंबे, सौ.अनुराधा धामोडे, पुष्पराज गावंडे , प्रा.सदाशिव शेळके, डाॅ.मोना चिमोटे, श्याम ठक, डॉ.राजेश जयपुरकर * नियोजित चौथे संमेलन डिसेंबर २०२२ संमेलनाचे अध्यक्ष प्रा डॉ राजेश मिरगे, स्वागताध्यक्ष विनायक भारंबे, उद्घाटक : ना. राजेंद्र शिंगणे (मंत्री महाराष्ट्र राज्य) कार्याध्यक्ष नितीन वरणकार, प्रतापराव जाधव खासदार, आकाश फुंडकर, शकुंतला बुच नगराध्यक्ष शेगाव, पुष्पराज गावंडे, प्रकाश पोहरे * [[आंबेडकरी साहित्य संमेलन]]: * ९वे : वणी (जिल्हा [[यवतमाळ[[), १३ जानेवारी २००६, संमेलनाध्यक्ष उत्तम कांबळे * अधिक आंबेडकरी साहित्य संमेलनांसाठी पहा :[[आंबेडकरी साहित्य संमेलन]] * [[कामगार साहित्य संमेलन]]: १३वे कामगार साहित्य संमेलन, अमरावती, २०-२१ जानेवारी २००६ * राज्यस्तरीय [[कृषि साहित्य संमेलन]]: हे संमेलन प्रतिभा साहित्य संघ ही संस्था भरवते. असले संमेलन अकोट(जिल्हा अकोला) येथे १३-१-२०११ला भरले होते. * [[ग्रामीण साहित्य संमेलन]]: * १ले : * २रे : * ३रे : शेंबाळ पिंप्री(यवतमाळ जिल्हा); ७-१२-१९८७; संमेलनाध्यक्ष बाबाराव मुसळे * ४थे : वैजापूर; संमेलनाध्यक्ष [[भारत सासणे]] * ५वे : * अखिल भारतीय [[जनसाहित्य संमेलन]]: * ४थे : भंडारा * विदर्भ [[जनसाहित्य संमेलन]]: * १ले : ३१-३-१९८५ * २रे : * ३रे :नरखेड(नागपूर जिल्हा); १०-१०-१९९८; संमेलनाध्यक्ष डॉ.[[किशोर सानप]] * [[विदर्भ जिल्हा साहित्य संमेलन]]: * १७-१८ जानेवारी १९८७ * झाडीपट्टी परिवर्तनशील साहित्य संमेलन: * १ले : येरंडी(तालुका [[अर्जुनी मोरगाव]], [[जिल्हा गोंदिया]]); २३-३-२०१२ * [[झाडीबोली|झाडीपट्टी साहित्य संमेलन]]: * १ले : रेंगेपार(कोहळी)(तालुका लाखनी, जिल्हा भंडारा);१९ जानेवारी १९९२ रोजी रेंगेपार (कोहळी) या गावी झाडीबोली साहित्य मंडळाच्या ध्वजाखाली पहिले झाडीबोली साहित्य संमेलन झाले. * ?वे : सेंदूरवाफा; १९९५ संमेलनाध्यक्ष कै.प्रा.[[द.सा.बोरकर]] आजतागायत (इ.स.२०१२) शासकीय मदतीशिवाय झाडीबोली साहित्य मंडळाने अठरा साहित्य संमेलने घेतली आहेत. ;पद्मगंध साहित्य संमेलन: * अखिल भारतीय [[पद्मगंध साहित्य संमेलन]], [[सावनेर]] (जिल्हा [[नागपूर[[) येथे झाले होते. ;प्रज्ञासूर्य साहित्य संमेलन: * १ले : [[बुलढाणा]], संमेलनाध्यक्ष [[उत्तम कांबळे]] ;[[बहुजन साहित्य संमेलन]]: * १ले : * २रे : वरुड(जिल्हा अमरावती); २४-२५ फेब्रुवारी १९९६; संमेलनाध्यक्ष प्रा.या.बा. वडस्कर ;[[बाल साहित्य संमेलन]]: * बालसाहित्य संमेलन, [[नागपूर]]. हे मुलांनी मुलांसाठी भरवलेले संमेलन होते. * विदर्भ साहित्य संघाचे बालसाहित्य संमेलन, [[बुलढाणा]]. * रतन टाटा ट्रस्टचे बालविविधा संमेलन, [[नागपूर]] ;[[बुलढाणा]] जिल्हा साहित्य संमेलन: * [[बुलढाणा]], ३-१-२०१०, संमेलनाध्यक्ष ज.ह. खरात ;[[महात्मा फुले साहित्य संमेलन]]: * २रे : [[अमरावती]]; २६-५-२०१२; संमेलनाध्यक्ष प्रा.अरविंद माळी ;विदर्भ साहित्य संघाचे राज्यस्तरीय लेखिका संमेलन: * ?वे : [[नागपूर]], ३० नोव्हेंबर आणि १ डिसेंबर २०१३, संमेलनाध्यक्षा कवयित्री [[नीरजा]] ;[[विदर्भ युवक संमेलन]]: * १ले : भद्रावती (जिल्हा [[चंद्रपूर]]); तारीख ?; संमेलनाध्यक्ष [[सुधाकर गायधनी]] ;राज्यस्तरीय स्त्रीशक्ती साहित्य संमेलन: ?वे : [[चंद्रपूर]], २०/२१ एप्रिल २०१३, संमेलनाध्यक्षा डॉ. [[प्रतिमा इंगोले]] == हे सुद्धा पहा == * [[मराठी साहित्य संमेलने]] {{विस्तार}} [[वर्ग:मराठी साहित्य संमेलने]] enmsxb67oda8fjyoqlnyuqy9bod6gd6 0 129035 2704439 2645853 2026-08-22T11:19:40Z ~2026-45722-86 186548 /* चित्रपट पुरस्कार/नाट्य पुरस्कार */ 2704439 wikitext text/x-wiki {{बदल}} कोणीही चांगले काम केले आहे अशा व्यक्तीला एखाद्या संस्थेकडून बक्षीस (पारितोषिक), पदक, चषक (करंडक), ढाल, मानपत्र, ताम्रपट, हारतुरे, श्रीफल, शाल, स्मृतिचिन्ह किंवा रोख रकमेच्या रूपात सन्मानित केले जाते त्या वस्तुस पुरस्कार म्हणतात. ज्ञान, साहित्य, कला, समाजकार्य आदि विविध क्षेत्रांमध्ये उत्तम काम करणाऱ्या व्यक्तीला अनेक संस्था पुरस्कार देतात. हे पुरस्कार मानपत्राच्या रूपात, रोख रकमेच्या स्वरूपात किंवा स्मृतिचिन्हाच्या रूपात असतात. संस्थांनी दिलेल्या पुरस्कारांची माहिती वेळोवेळी वर्तमानपत्रांमधून किंवा त्या संस्थांच्या मुखपत्रांतून प्रसिद्ध होत असते. [[पद्मश्री]], [[पद्मभूषण]], [[भारतरत्‍न]] या सरकारने दिलेल्या पुरस्कारांप्रमाणेच हे पुरस्कार केवळ मानाचे असतात, व्यक्तिनामाच्या आधी किंवा नंतर त्यांचा लिखित उल्लेख करता येत नाही. त्या व्यक्तीला असा पुरस्कार मिळाला आहे असा उल्लेख केवळ बोलताना, भाषण करताना किंवा व्यक्तिवृत्त (Biodata) लिहिताना करता येतो. असाच प्रकार विद्यापीठांनी दिलेल्या डी.लिट. या सन्मानार्थ दिलेल्या पदवीचा आहे. ही पदवी मिळवण्यासाठी कोणताही अभ्यास करावा लागत नाही, परीक्षा द्यावी लागत नाही किंवा जगावेगळे असे काही काम करावे लागतेच असे नाही. ही पदवी मिळालेल्या व्यक्तीच्या नावाआधी डॉ.(डॉक्टर) असे लिहिण्याची प्रथा अयोग्य आहे. हाच प्रकार परदेशी विद्यापीठे करतात. भारतावर जेव्हा ब्रिटिश राज्य करीत होते तेव्हा ते, ब्रिटिशांशी जुळते घेणाऱ्या सन्माननीय भारतीय व्यक्तींना सर, [[रावबहादुर]], रायबहादुर, रावसाहेब, खान बहादुर, दिवाण बहादुर, राजबहादुर, नवाबबहादुर अशा उपाध्या देत. या उपाध्या नावाआधी लावण्याची मुभा होती. त्याशिवाय आजही लोकांनी महान व्यक्तींना दिलेल्या क्रांतिवीर, क्रांतिसिंह, महात्मा, लोकनायक, लोकमान्य, लोकशाहीर, सेनापती, स्वातंत्र्यवीर, हिंदुहृदयसम्राट आदी उपाधी, त्या त्या व्यक्तीच्या नावाआधी लावण्याचा प्रघात आहे. असे असले तरी पद्मश्री, पद्मभूषण, पद्मविभूषण, भारतरत्न आदी उपाध्या नावाआधी लावायाला मनाई आहे. पुरस्कारांच्या माध्यमातून चांगले काम करणाऱ्या व्यक्तींचा गौरव होतो. महाराष्ट्र सरकार ग्रंथलेखकांना देत असलेले अगणित पुरस्कार हे याचे जिवंत उदाहरण आहे. [[रामदास कामत]] यांना [[राम मराठे]] यांच्या नावाचा पुरस्कार देताना [[सुरेश खरे]] यांनी हाच शेरा मारला आहे. महाराष्ट्र साहित्य परिषदेतर्फेदेखील पुरस्कार दिले जातात. टप्पू सुलतान ([[मुकुंद टाकसाळे]]) यांनी या समारंभाचे यथातथ्य पण विनोदी चित्रण लोकसत्तेतील एका लेखात केले होते.{{संदर्भ}} ==पुरस्कारांचे प्रकार== :या पुरस्कारांत पुढील प्रकार आहेत: - * अशोक पुरस्कार * औपचारिक पुरस्कार * कला, वक्तृत्व-कौशल्य पुरस्कार * गुणवंत गौरव पुरस्कार * गौरव/सन्मान पुरस्कार * जीवनगौरव पुरस्कार * तंत्रज्ञानासाठीचे पुरस्कार * परदेशी पुरस्कार * भूषण पुरस्कार * महोत्सवी पुरस्कार * वाङमयीन (साहित्य किंवा साहित्यिक) लेखन पुरस्कार * रत्‍न पुरस्कार * राष्ट्रीय पुरस्कार * विद्वत्ता पुरस्कार * व्यवसाय पुरस्कार * शौर्य पुरस्कार * सद्‌भावना पुरस्कार * समाजसेवा पुरस्कार * सरकारी पुरस्कार * साहस पुरस्कार * स्मृति पुरस्कार, व * अन्य पुरस्कार. ==अशोक पुरस्कार== हे पुरस्कार पिंपरी येथील अशोक सर्वांगीण विकास सोसायटीच्या वतीने दिले जातात. २०१२साली दिले गेलेले पुरस्कार :- * अशोक रत्‍न पुरस्कार ज्येष्ठ साहित्यिक डॉ. [[गंगाधर पानतावणे]] यांना<ref>{{स्रोत बातमी | url=http://www.esakal.com/NewsDetails.aspx?NewsId=5674594231230532485&SectionId=10&SectionName=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%87&NewsDate=20120311&Provider=-&NewsTitle=%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6%20%E0%A4%98%E0%A5%8B%E0%A4%B3%E0%A4%B5%E0%A5%87%20%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A8%E0%A4%BE%20%E0%A4%85%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%95%20%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0 | title=गोविंद घोळवे यांना अशोक मित्र पुरस्कार | work=सकाळ | date=११ मार्च २०१२ | accessdate=30 जानेवारी 2014 | location=पुणे | archive-date=2016-03-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160306033751/http://www.esakal.com/NewsDetails.aspx?NewsId=5674594231230532485&SectionId=10&SectionName=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%87&NewsDate=20120311&Provider=-&NewsTitle=%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6%20%E0%A4%98%E0%A5%8B%E0%A4%B3%E0%A4%B5%E0%A5%87%20%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A8%E0%A4%BE%20%E0%A4%85%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%95%20%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0 | url-status=dead }}</ref> * अशोक विभूषण : भन्ते उपगुप्त, भन्ते आनंद महाथेरो यांना * अशोक भूषण पुरस्कार : वरिष्ठ पोलीस निरीक्षक, पुणे रेल्वे महेंद्र रोकडे, डॉ. लारी आझाद (उत्तर प्रदेश), न्यायमूर्ती भैराविया (अहमदाबाद), रामजीलाल सुमन (आग्रा), शिक्षणमंत्री डॉ. अनिल सरकार (त्रिपुरा), सुधाकर कांबळे (सांगली) यांना * अशोक संघमित्र पुरस्कार : राज्यमंत्री वर्षा गायकवाड, लालती देवी (लखनौ), डॉ. कुसुम मेघवाल (जयपूर), सरोज राजोरे (परतवाडा), मधुमाया जयंत (आग्रा), निर्मला पाटील (नागपूर) यांना * अशोक सांस्कृतिक सेवा पुरस्कार : सचिन मून (लॉर्ड बुद्धा चॅनेल), प्रदीप लाठी (पुणे), डॉ. चंद्रकांत पांडव (दिल्ली), डॉ. मोहनदास नैमिशराय (दिल्ली), सुनंदा रांगडे (पॉंडिचेरी), भिकमसिंह सेकसरिया (आग्रा) यांना * अशोक मित्र पुरस्कार : सकाळ माध्यम समूहा'चे कार्यकारी संपादक (राजकीय) गोविंद घोळवे यांना आणि लक्ष्मीनारायण रोहिवाल (नगर), सरकार निंबाळकर (फलटण), डी.टी. गायकवाड (पुणे) यांना * अशोक धम्मसेवक पुरस्कार : डॉ. दयानंद सोनसळे, बाळकृष्ण सातपुते, सिद्धार्थ कदम, श्रीरंग देसाई, प्रभाकर आवळे, चंद्रप्रभा खाडे यांना * महेंद्र पुरस्कार : आनंद देसाई, दीपराज मुदलिया, सुभेदार कृष्णाजी जगताप, मानदेव महादू शिंदे यांना ==उद्योग पुरस्कार== हे अनेक आहेत उदा० ===महाराष्ट्र राज्य औद्योगिक परिषदेकडून दिले जाणारे जे.आर.डी. टाटा उद्योग पुरस्कार=== * उद्योगभूषण * उद्योगरत्‍न * उद्योगविकास * उद्योगविभूषण * उद्योगसखी ==कला-वक्तृत्व-कौशल्य-नृत्य-नाट्य-अभिनय यांसाठी पुरस्कार मिळालेल्या व्यक्ती== * नर्गिस दत्त महिला पतसंस्थेतर्फे नर्गिस दत्त पुरस्कार : अभिनेत्री केतकी माटेगावकर व अभिनेता ओम भूतकर यांना. * उत्कर्ष कलामंचचे बाबासाहेब पुरंदरे यांच्या हस्ते दिले गेलेले रणरागिणी पुरस्कार : भरतनाट्यम नर्तिका आणि गोखले कन्स्ट्रक्शनच्या संचालक पूनम गोखले, अभिनेत्री देविका दप्तरदार, अभिनेत्री व दिगदर्शिका प्रतिमा दाते, गरजूंना वैद्यकीय सेवा पुरवणाऱ्या डॉ. अनिता पाटील आणि पोलीस अधिकारी मनीषा झेंडे यांना. * गानवर्धन संस्थेतर्फे ’अप्पासाहेब जळगावकर स्मृती स्वर-लय-रत्‍न’ पुरस्कार : पेटीवादक सुधीर नायक यांना * साईनाथ मंडळ ट्रस्टच्या वतीने दिला गेलेला साई पुरस्कार : नृत्यांगना शर्वरी जमेनीस यांना. * नांदी संस्थेतर्फे [[कृष्णदेव मुळगुंद]] यांच्या स्मरणार्थ दिला जाणारा कला समर्पण पुरस्कार : कथक नृत्यांगना शर्वरी जमेनीस आणि रंगकर्मी योगेश सोमण यांना. * रोटरी क्लब ऑफ पुणे ईस्टचा ’रोटरी युवा गुणवत्ता’ पुरस्कार : जलतरणपटू आणि ’यलो’ चित्रपटातील अभिनेत्री गौरी गाडगीळ यांना. * ब्रह्मानंद कला मंडळाचा ब्रह्मनाद कलागौरव पुरस्कार : नर्तक पं. डॉ. [[नंदकुमार कपोते]] यांना. * पुण्याच्या श्री [[महर्षी व्यास]] प्रतिष्ठानचा ** राम डवरी कलागौरव पुरस्कार : शशांक केतकर आणि तेजश्री प्रधान-केतकर यांना ** महर्षी व्यास पुरस्कार : पोटोदा गावाच्या आदर्श ग्रामपंचायतीला. * कीर्तन जुगलबंदी परिवारातर्फे इचलकरंजी येथील ज्येष्ठ तबलावादक बाबुराव गुरव यांना जगतगुरू पुरस्कार, पुण्यातील हार्मोनिअमवादक बापू सुतार यांना पं. श्रीनिवास जोगळेकर पुरस्कार (१५ मार्च २०१४) * आनंद परिवारातर्फे अभिनेते कै.आनंद अभ्यंकर यांच्या प्रथम स्मृतिदिनानिमित्त दिला जाणारा पहिला आनंदरंग पुरस्कार : पडद्यामागे काम करणाऱ्यादिनेश गोसावी यांना. * द आर्ट अँड म्युझिक फाउंडेशनचा ’पुणे पंडित पुरस्कार’ : अमिताभ बच्चन यांना. * शरद क्रीडा व सांस्कृतिक प्रतिष्ठानचा ’[[राम कदम]] कलागौरव’ पुरस्कार [[सुरेश वाडकर]] यांना * आकुर्डी येथील विजया महिलाविकास केंद्रातर्फे विशेष पुरस्कार : सिनेजगतातील मेकअप आर्टिस्ट पंढरीदादा जुकर यांना. * पुणे जिल्हा परिषदेतर्फे कला शिक्षक पुरस्कार : सागर बंडलकर यांना. * वसंतराव देशपांडे प्रतिष्ठानचा उदयोन्मुख कलाकार पुरस्कार : युवा गायक लतेश पिंपळखरे यांना. * नवी सांगवी (पुणे) येथील कलाश्री संगीत मंडळाच्या वतीने कलाश्री पुरस्कार : व्हायोलीनवादक अतुलकुमार उपाध्ये यांना. * सांगवी (पुणे) येथील कलाश्री संगीत मंडळाच्या वतीने कलाश्री पुरस्कार : उस्ताद सईदउद्दीन डागर यांना<ref>{{स्रोत बातमी | url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune/--/articleshow/11719419.cms? | title='कलाश्री' पुरस्काराने डागर यांचा गौरव | work=महाराष्ट्र टाइम्स | date=२ फेब्रुवारी २०१२ | accessdate=३० जानेवारी २०१४ | author=म. टा. प्रतिनिधी, पिंपरी | location=पुणे | भाषा=मराठी }}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * क्रीडामहर्षी हरिभाऊ साने प्रतिष्ठानच्या वतीने दिला जाणारे क्रीडामहर्षी हरिभाऊ साने पुरस्कार : २००८मध्ये खो-खो पटू डॉ. मधुसूदन झंवर यांना व पार्श्‍वगायक रवींद्र साठ्ये यांना, २००९मध्ये विठ्ठल काटे व शिल्पकार [[डी.एस. खटावकर]] यांना आणि २०१० साली आंतरराष्ट्रीय कबड्डीपटू दीपिका जोसेफ व लिटल चॅम्प आर्या आंबेकर यांना.<ref>{{स्रोत बातमी | url=http://www.esakal.com/esakal/20100728/5147986706998193458.htm | title=दीपिका जोसेफ, आर्या आंबेकरला हरिभाऊ साने पुरस्कार | work=सकाळ | date=२८ जुलै २०१० | accessdate=३० जानेवारी २०१४ | location=पुणे | भाषा=मराठी | archive-date=2011-07-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110710201617/http://www.esakal.com/esakal/20100728/5147986706998193458.htm | url-status=dead }}</ref> * पुण्यातील आपटे प्रशालेतर्फे माजी विद्यार्थ्याला देण्यात येणारा पु.ग. वैद्य पुरस्कार : अभिनेते अशोक शिंदे यांना. * पुणे महापालिकेमार्फत दिला जाणारा रोहिणी भाटे पुरस्कार : कथक नृत्यांगना प्रभा मराठे यांना. * पुणे महापालिकेमार्फत सहकलाकारांना दिला जाणारा रोहिणी भाटे सन्मान : ** सहकलाकार बासरी वादक सुनील अवचट यांना ** नवोदित नृत्य कलाकार अमृता गोगटे यांना ** व्हायोलीन वादक राजलक्ष्मी पिचूमणी यांना ** प्रकाशयोजनाकार बाळ मोघे यांना ** ज्येष्ठ नृत्य कलाकार मैथिली राघवन यांना * सुखकर्ता सांस्कृतिक प्रतिष्ठानचे ** सुखकर्ता पुरस्कार : सचिन जांभेकर (हार्मोनियमवादन); अनंत ढगे (मूर्तिकार); प्रवीण तरडे (नाट्यदिग्दर्शक); डॉ. मोहन दरेकर (शास्त्रीय गायन) आणि रेश्मा पारितेकर (लावणी कलावंत) यांना. ** सुखकर्ता कलाउपासक पुरस्कार : निवृत्त कॅप्टन नीलेश गायकवाड; ॲडव्होकेट दीपक गिरमे; हनुमंत तोडकर; अमित देवकुळे; शरयू मोडक; मधुकर रेवाणीकर; रेशमा ललवाणी आणि गोकुळ शिंदे यांना. * रावसाहेब गुरव आर्ट फाउंडेशनचा कलानिधी पुरस्कार : * मोहंमद रफी आर्ट्‌स फाउंडेशनचा मोहंमद रफी पुरस्कार : सुलोचना चव्हाण यांना. * [[स्वरानंद प्रतिष्ठान]]चा ** अजित सोमण पुरस्कार : श्रीधर फडके. ** [[केशवराव भोळे]] पुरस्कार : संगीतकार अविनाश चंद्रचूड आणि विश्वजित जोशी यांना(२०१२); आशिष मुजुमदार (२०१३) ** [[माणिक वर्मा]] पुरस्कार : गायिका मंजिरी कर्वे आलेगावकर यांना(२०१२); हेमंत पेंडसे (२०१३). ** [[उषा अत्रे]]-वाघ पुरस्कार : गायिका सुनेत्रा भागवत यांना(२०१२); वैशाली सामंत (२०१३) ** विजया गदगकर पुरस्कार : व्हायोलीन वादक महेश खानोलकर यांना(२०१२); डॉ. नरेंद्र चिपळूणकर (२०१३) ** * [[अर्जुन पुरस्कार]] : पहा सरकारी पुरस्कार * [[आचार्य अत्रे]] स्मृति प्रतिष्ठान(पुणे)चा रंगकर्मी [[आचार्य अत्रे]] पुरस्कार : [[फैय्याज]] * भारतीय भटके आणि विमुक्त संशोधनसंस्थेचा राजर्षी छत्रपती शाहू कलागौरव पुरस्कार : डॉ. [[श्रीराम लागू]] * आपुलकी सांस्कृतिक संस्थेचा कलागौरव पुरस्कार : आश्विनी कदम, मंजिरी आलेगावकर, मदन ओक, मेघना जोशी, शशी केरकर व सुरंजन खंडाळकर यांना * [[खेलरत्‍न पुरस्कार]] : पहा [[शासकीय पुरस्कार]] * महाराष्ट्र सरकारचे उत्कृष्ट चित्रपट पुरस्कार : ताऱ्यांचे बेट, देऊळ, बालगंधर्व, शाळा (२०११) * कलामहर्षी बाबूराव पेंटर सन्मान : [[सई परांजपे]] यांना * आनंदराव पेंटर सन्मान : पुण्यातील राष्ट्रीय चित्रपट संग्रहालयातील फिल्म संकलक पी.के. नायर यांना * अखिल भारतीय मराठी चित्रपट महामंडळातर्फे चित्रभूषण पुरस्कार : सचिन पिळगावकर; उमा भेंडे (२०१२) * [[ध्यानचंद पुरस्कार]] : पहा सरकारी पुरस्कार * लता मंगेशकर पुरस्कार : संगीत दिग्दर्शक आनंदजी * अखिल भारतीय मराठी चित्रपट महामंडळातर्फे ‘मानाचा’ मुजरा पुरस्कार : विविध कलावंत, निर्माते, दिग्दर्शक, तंत्रज्ञ वगैरे (२०१२) * लळित रंगभूमीतर्फे लळित साहित्य पुरस्कार * अखिल भारतीय नाट्यविद्या मंदिर(सांगली)चा [[विष्णुदास भावे]] पुरस्कार : अमोल पालेकर (२०१२) * [[वैभव पुरस्कार]] : रमेश देव वगैरे १२जण * शंकरभय्या पुरस्कार : सुरेश तळवलकर (तबला-पखवाज वादनविद्येसाठी) * गिमा(ग्लोबल इंडियन म्युझिक अवॉर्ड) : * राज्यस्तरीय योगासन स्पर्धा पुरस्कार : सलोनी जाधव (२०१२ची सर्वोत्कृष्ट योगपटू) * राज्यस्तरीय योगासन सांघिक पुरस्कार : पुणे जिल्हा योग संस्था (२०१२) * अण्णा भाऊ साठे विकास महामंडळातर्फे कलारत्‍न पुरस्कार : मंगला बनसोडे (तमाशा कलावंत) * बोरीवली नाट्य परिषदेचा स्वररंगराज पुरस्कार (२००९) : [[फैय्याज]] * अखिल नाट्य विद्यामंदिर समिती(सांगली)आणि अखिल महाराष्ट्र राज्य नाट्य परिषद यांच्यातर्फे '''[[विष्णुदास भावे]]''' गौरव पदक(२०१०) : [[फैय्याज]] * ‘चंद्रलेखा’चा ज्येष्ठ रंगकर्मींसाठी असलेला शारदाबाई वाघ पुरस्कार (२०१०) : [[फैय्याज]] * [[अजित सोमण]] यांच्या जयंती निमित्त देण्यात येणारा स्वरशब्दप्रभू पुरस्कार : [[श्रीधर फडके]] (२०१२) * [[फिल्मफेअर]] मासिकातर्फे भारतीय चित्रपटांना आणि त्यांतील चित्रपटकर्मींना दिले जाणारे [[फिल्मफेअर पुरस्कार]] * पेबल बीच कॉंकर्सचा पेबल बीच ल्यूसिअस बीबे पुरस्कार : उदयपूरच्या महाराज अरविंदसिंह मेवाड यांच्या रॉल्स रॉयसला (२०१२) * कै. सुनील तारे पुरस्कार : पिंजरा फेम संस्कृती बालगुडे हिला. * विनोदी कलाकार वसंत शिंदे पुरस्कार : विजय पटवर्धन * संगीत क्षेत्रातील योगदानाबद्दलचा पुरस्कार : शैला दातार * नाट्य सेवा पुरस्कार : प्रकाश पारखी * राम नगरकर स्मृती पुरस्कार : दशरथ वाघुले * पुणे महापालिकेचा रोहिणी भाटे पुरस्कार : कथ्थक गुरू शरदिनी गोळे यांना * पंडित सातवळेकर पुरस्कार : चित्रकार संजय शेलार * वसंतराव देशपांडे मेमोरियल फाउंडेशनचा वसंतराव देशपांडे युवा कलाकार पुरस्कार : तबलावादक सावनी तळवलकर * शिवगर्जना प्रतिष्ठानतर्फे पारंपरिक चर्मवादन पुरस्कार : दिलीप गरुड (संबळ), दत्तात्रेय माझिरे (ताशा), अर्जुन केंचे (हलगी), केदार मोरे (ढोलकी), जयंत नगरकर (चौघडा), डॉ. राजेंद्र दुरकर (मृदंग). * कार्टूनिस्ट्‌स राइट्‌स नेटवर्क इंटरनॅशनलचे ‘करेज इन एडिटोरियल कार्टूनिंग’ पुरस्कार : असीम त्रिवेदी (वय २५, कानपूर, भारत); अली फरजत (वय ६०, सीरिया) * आयसीसीचा हॉल ऑफ फेम पुरस्कार : ब्रायन लारा * शंकरराव जाधव प्रतिष्ठानचा तालमणी पुरस्कार : तबलावादक अविनाश पाटील * [[अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषद]] (पिंपरी-चिंचवड)चा [[आशा भोसले]] पुरस्कार : संतूर वादक शिवकुमार शर्मा, [[सुरेश वाडकर]] (२०१३) * दया पवार पुरस्कार : ** अभिनेत्री-दिग्दर्शिका [[सुषमा देशपांडे]] ** नाटककार, संवाद-पटकथाकार [[संजय पवार]] * मराठी इंटरनॅशनल फिल्म अँड थिएटर अवॉर्ड्‌स ** गर्व महाराष्ट्राचा पुरस्कार : आशा भोसले ** नाटक विभाग - *** सहायक अभिनेत्री : सीमा देशमुख (नाटक अलिबाबा आणि चाळिशीतले चोर) *** सहायक अभिनेता : विद्याधर जोशी (नाटक अलिबाबा आणि चाळिशीतले चोर) *** सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री : कादंबरी कदम (टॉम अँड जेरी) *** सर्वोत्कृष्ट अभिनेता : आनंद इंगळे (लग्नबंबाळ) *** सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक : निखिल रत्‍नपारखी (टॉम अँड जेरी) *** उत्कृष्ट नाटक : (टॉम अँड जेरी - अश्वमी थिएटर) ** चित्रपट विभाग - *** सहायक अभिनेत्री : मेधा मांजरेकर ([[काकस्पर्श]]) *** सहायक अभिनेता : केतन पवार (शाळा) *** सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री :[[केतकी माटेगावकर]] ([[काकस्पर्श]]) *** सर्वोत्कृष्ट अभिनेता : [[सचिन खेडेकर]] ([[काकस्पर्श]]) *** सर्वोत्कृष्ट चित्रपट : [[काकस्पर्श]] * हृदयेश आर्ट्‌सचा हृदयनाथ मंगेशकर पुरस्कार : [[आशा भोसले]] * पुणे नवरात्र महोत्सवाचे लक्ष्मीमाता कला-संस्कृती पुरस्कार : संगीतकार अजय-अतुल, नाट्य‍अभिनेते चेतन दळवी, नृत्यांगना रेश्मा मुसळे, पत्रकार मधुकर भावे व पुणे नाट्यपरिषदेचे अध्यक्ष डॉ. सतीश देसाई यांना * सातारा येथील भटके विमुक्त विकास व संशोधनसंस्थेचा राजर्षी शाहू कला गौरव पुरस्कार : डॉ. [[श्रीराम लागू]] * वसंतराव देशपांडे मेमोरियल फाउंडेशनचा वसंतराव देशपांडे युवा कलाकार पुरस्कार : तबलावादक सावनी तळवलकर * देवल स्मारक मंदिराचा नाट्याचार्य गोविंद बल्लाळ देवल सन्मान पुरस्कार(२०१२) : [[मधुवंती दांडेकर]] * ऑस्ट्रेलियाच्या सरकारचा ऑर्डर ऑफ ऑस्ट्रेलिया पुरस्कार : सचिन तेंडुलकर * पुलोत्सवात पु.ल. सन्मान पुरस्कार : परेश रावल * अनंतरंग आर्ट फाउंडेशनतर्फे विश्वजित भिडे स्मृतिप्रीत्यर्थ कलागौरव पुरस्कार : अभिनेते चारुदत्त आफळे आणि तबला वादक संजय करंदीकर * रावसाहेब गुरव आर्ट फाउंडेशनचे पुरस्कार : ** कलानिधी पुरस्कार : शारदाप्रसाद अहिर, वैशाली ओक, राम खटरमल, कै. डॉ. दिवाकर डेंगळे(मृत्युपश्चात), प्रा. दिनकर थोपटे, डॉ. सुभाष पवार, डॉ. श्रीकांत प्रधान, डॉ. दत्तात्रय बनकर, डॉ. नितीन हडप यांना ** कलानिधी जीवनगौरव (पहिला) पुरस्कार : प्रा. सुधाकर चव्हाण यांना * शरद क्रीडा आणि सांस्कृतिक प्रतिष्ठान यांच्यातर्फे दिला जाणारा राम कदम कलागौरव पुरस्कार : संगीतकार [[अशोक पत्की]]; गायक [[सुरेश वाडकर]] यांना * रत्‍नागिरीच्या आर्ट सर्कल, आशय सांस्कृतिकतर्फे पुलोत्सव सन्मान पुरस्कार : विजया मेहता यांना * एशिया पॅसिफिक ब्रॅंडर्स फाउंडेशन(मलेशिया)तर्फे ब्रॅंडलॉरेट लिजंडरी अवॉर्ड : शाहरुख खान * महंमद रफी आर्ट्‌स फाउंडेशनचा चौथा महंमद रफी पुरस्कार : कल्याणजी आनंदजी यांना * वेदकालीन शास्त्रे, पुराणे आणि त्याकाळच्या संस्कृतीचे अभ्यासक प्रभाकर सरदेशमुख यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ संगीत क्षेत्रातल्या उदयोन्मुख कलाकाराला देण्यात येणारा पुरस्कार : सतार वादिका निधी चित्कारिया हिला * पठ्ठे बापूराव प्रतिष्ठान आणि सांस्कृतिक कला मंडळ यांच्या तर्फे शाहीर पठ्ठे बापूराव पुरस्कार : लावणी नृत्यांगना संजीवनी मुळे नगरकर यांना * पुणे महानगरपालिकेचा अमर शेख पुरस्कार : गफूर शेख * संगीतोन्मेष संस्थेचा गीत-नृत्य-वाद्य पुरस्कार : निंबराज महाराज जाधव यांना * भरत मित्रमंडळ पुणे यांचा शिवशक्ती पुरस्कार : गायक सोनू निगम यांना * नादब्रह्म परिवार(चिंचवड) यांचा पं. रतिलाल भावसार पुरस्कार युवा गायक रमाकांत गायकवाड यांना * [[मधुरिता सारंग]] स्कूल ऑफ कथक(पुणे) या संस्थेचे मधुरिता स्मृती सन्मान पुरस्‍कार : अहमदबादच्या सतारवादक मंजू मेहता, आणि कथक नृत्यांगना शमा भाटे यांना. * नांदेड येथील प्रजावाणी आणि समर्थ संस्थेतर्फे स्वरभास्कर पुरस्कार : गायक नाथराव नेरळकर यांना * पुण्याच्या संत विचार प्रबोधिनीचा ** गुरुवर्य कला पुरस्कार : हेमंतराजे मावळे यांना ** गुरुवर्य सेवा पुरस्कार ज्योती दळवी यांना * आम्ही एकपात्री या संस्थेचा एकपात्री कला सन्मान : ’व्हय मी सावित्रीबाई फुले’ हा एकपात्री प्रयोग करणाऱ्या सुषमा देशपांडे यांना * गानवर्धनचा अप्पासाहेब जळगावकर संवादिनीवादन पुरस्कार : दिल्लीतील संगीत नाटक अकादमीच्या कथक केंद्राचे माजी संचालक जयराम पोतदार यांना * नृत्य कला मंदिर, चिंचवड या संस्थेचे: ** नृत्यगुरू पुरस्कार : बंटी धारीवाल यांना ** नृत्यभूषण पुरस्कार : पुण्यकर उपाध्याय याला ** नृत्यश्री युवा पुरस्कार : श्रुती कुलकर्णीला * स्वामी विवेकानंद सांस्कृतिक प्रतिष्ठानचा ’राम डवरी स्मृती कला गौरव’ पुरस्कार : राजदत्त * दत्तात्रेय येन्नेवार स्मृती पुरस्कार : बाल शाहीर प्रथमेश हांडे व प्रणव कापसे यांना * राजू गांधी प्रतिष्ठानचा विठ्ठल उमप पुरस्कार : बालशाहीर ओंकार चव्हाण, प्रतीक ढमे व रोहित दडवले यांना. * पुणे भारत गायन समाज या संस्थेतर्फे माणिक वर्मा पुरस्कार : सुनीता खाडिलकर यांना * संस्कृती प्रतिष्ठानचा कला पुरस्कार (२०१३) : डॉ. सलील कुलकर्णी यांना * संगीत कला केंद्राचा आदित्य विक्रम बिर्ला कलाशिखर पुरस्कार (दोन लाख रुपये रोख अधिक बरेच काही) : लावणी गायिका यमुनाबाई वाईकर यांना * आशय सांस्कृतिकचे कृतज्ञता पुरस्कार : डॉ अभय बंग आणि राणी बंग यांना. * आशय सांस्कृतिकचा पु.ल. स्मृती पुरस्कार : अभिनेते परेश रावल यांना. * आशय सांस्कृतिकचे पुलोत्सव पुरस्कार : गुरू ठाकूर, आनंद भाटे व सुबोध भावे यांना. * मंगल थिएटर्स आणि मातृगौरव न्यास यांच्या तर्फे आईचा आशीर्वाद पुरस्कार : आकाशवाणी मान्यताप्राप्त कीर्तनकार-तबलावादक निवेदिता मेहेंदळे यांना * [[अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषद|अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषदेच्या]] पुणे शाखेचा ** अखंड नाट्यसेवा पुरस्कार : रंगभूषाकार [[प्रभाकर भावे]] यांना, ** [[केशवराव दाते]] स्मृती पुरस्कार : अभिनेते उदय लागू यांना, ** गो.रा. देसाई नाट्यसमीक्षक पुरस्कार : विनायक लिमये यांना, ** [[पु.श्री. काळे]] पुरस्कार : नेपथ्यकार प्रदीप गिरी यांना, ** [[भार्गवराम आचरेकर]] पुरस्कार : अभिनेत्री ललिता देसाई यांना, ** [[माणिक वर्मा]] पुरस्कार : तबलावादक माधव मोडक यांना, ** सुनील तारे पुरस्कार : अभिनेत्री मृण्मयी देशपांडे यांना. * पुणे महापालिकेचा बालगंधर्व पुरस्कार : गायक नाट्यअभिनेत्री वंदना घांगुर्डे यांना * विश्वकर्मा प्रतिष्ठानचा निळू फुले स्मृती कलागौरव पुरस्कार : कुमार आहेर, सुदेश कांबळे, शांताई गडपायले, सुधाकर गव्हाळे आणि अभिषेक शिंदे यांना * महाराष्ट्र साहित्य कला प्रसारिणी सभेचे डॉ. निर्मलकुमार फडकुले पुरस्कार : उल्हास पवार, सदानंद मोरे यांना * राजीव गांधी राष्ट्रीय सद्‌भावना पुरस्कार : मदर तेरेसा, बिस्मिल्लाखॉं, महंमद युनूस, तिस्ता सेटलवाड, स्वामी अग्निवेश, हर्ष मंदर, सुनील दत्त, दिलीपकुमार, मौलाना वहीउद्दीन खान, के.आर नारायणन आणि २०१३साली, उस्ताद अमजाद अली खान यांना. * [[अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषद|अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषदेच्या]] पिंपरी शाखेचे पुरस्कार : ** आचार्य अत्रे पुरस्कार : निवेदनाचे काम करणारे सुधीर गाडगीळ यांना ** जयवंत दळवी पुरस्कार : [[प्रशांत दळवी]] यांना ** बालगंधर्व पुरस्कार : आनंद भाटे यांना ** विशेष पुरस्कार : केदार अभ्यंकर, नीलम कदम, सुहास गवते, सागर चव्हाण, इक्बाल दरबार, अविनाश देशमुख, मैथिली पाटील, सुहास मुळे, केतन लुंकड, प्राजक्ता वाणी, यांना * घोरपडकर परिवारातर्फे देण्यात येणारा मृदंगाचार्य शंकरभय्या पुरस्कार : ह.भ.प. मृदंगाचार्य ज्ञानोबा महाराज लटपटे यांना * पुणे भारत गायन समाजातर्फे वसुंधरा पंडित पुरस्कार : व्हायोलिनवादक प्रभाकर जोग यांना * सरस्वती लायब्ररी आणि साहित्यवेध प्रतिष्ठान यांच्या तर्फे भारतभूषण पुरस्कार : व्यंगचित्रकार आर.के. लक्ष्मण यांना * ॲग्रिकल्चरल टूरिझमच्या वतीने देण्यात येणारा कृषी पर्यटन गौरव पुरस्कार : रोहिणी गवाणकर (वसई),आनंदराव थोपट (मोराची चिंचोली), बाबाराव पिसोरे (दौला वडगाव-बीड जिल्हा),मनोज हाडवळे (राजुरी-पुणे जिल्हा) * अभिनेते किरण भोगले यांच्या स्मरणार्थ देण्यात येणारा ’किरण पुरस्कार’ : शाहीर दादा पासलकर यांना * नृत्यदिग्दर्शक कै. कृष्णदेव मुळगुंद याच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ पुण्यातील नांदी संस्थेतर्फे दिला जाणारा कलासमर्पण पुरस्कार (३रे वर्ष) : रंगभूषाकार [[प्रभाकर भावे]] यांना आणि नृत्यकलावंत सुचेता भिडे-चापेकर यांना. * ’अखिल महाराष्ट्र नाट्य विद्यामंदिर’च्या वतीने दिला जाणारा विष्णुदास भावे पुरस्कार : नाटककार महेश एलकुंचवार यांना * वसंतदादा सेवा संस्थेचा ’राजीव गांधी कलागौरव पुरस्कार’ : स्मिता तळवलकर यांना. * [[प्रभा अत्रे]] यांनी सुरू केलेला इंदिरा अत्रे पुरस्कार : कलाशिक्षक मिलिंद सबनीस यांना * अभिनेते किरण भोगले यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ मराठी रंगभूमी आणि दीप्ती भोगले यांच्या वतीने दिला जाणारा ’किरण पुरस्कार’ : रंगकर्मी शाहीर पासलकर यांना. * पिंपरी-चिंचवड समाजभूषण पुरस्कार : महापालिकेचे माजी महापौर आर.एस. कुमार यांना * शाहीर हिंगे लोककला प्रबोधिनीचा ’शाहीर हिंगे युवा कलागौरव पुरस्कार’ : निशांत शेख यांना * स्व-रूपवर्धिनीचा स्वामी विवेकानंद मातृभूमी गौरव पुरस्कार : निनाद बेडेकर यांना. ==क्रीडा पुरस्कार== * जागृती प्रतिष्ठानतर्फे दिला जाणारा फिदा कुरेशी स्मृती पुरस्कार : राणाप्रताप संघाचे राष्ट्रीय कबड्डीपटू अशोक कोंढरे यांना. * लक्ष्मीबाई गोखले प्रतिष्ठानचा पुरस्कार : खेळाडू जुई जांभूळकर यांना. * फेडरेशन ऑफ मोटरस्पोर्ट्‌स क्लब्ज ऑफ इंडिया (FMSCI) आशिया-पॅसिफिक रॅली मालिकेचे २ पुरस्कार : पुण्याचा आंतरराष्ट्रीय रॅली ड्रायव्हर विजेता संजय टकले यांना. * पुणे आंतरराष्ट्रीय मॅरेथॉन व नॅशनल स्पोर्ट्‌सच्या वतीने तुळजाभवानी पुरस्कार : सुधा कुलकर्णी, अंजनी ठमके, कल्पना तेंडुलकर, शोभा निकम, गौरवी बांबूरकर, जान्हवी मुळे, प्रियंका मोहिते, वंदना लोंढे यांना. * महाराष्ट्र सरकारचे छत्रपती जीवनगौरव पुरस्कार : कुस्तीचे संघटक बाळासाहेब लांडगे (२००९-१०); अटल बहादुर सिंग(२०१०-११); क्रीडा मानसोपचारतज्ज्ञ [[भीष्मराज बाम]] (२०११-१२) यांना. * महाराष्ट्र सरकारचे क्रीडा मार्गसर्शक पुरस्कार : वर्षा उपाध्ये, नरेंद्र कुमार व अन्य सहा जणांना * महाराष्ट्र सरकारचे जिजामाता (क्रीडा) पुरस्कार : कल्पना तेंडुलकरसह आणखी तीन जणांना. * महाराष्ट्र सरकारचे शिवछत्रपती (क्रीडा) पुरस्कार : क्षिप्रा जोशी, सुवर्णा बारटक्के, धनंजय महाडिक आणि स्नेहल साळुंखे यांना. * महाराष्ट्र सरकारचे छत्रपती साहस पुरस्कार : संजय टकले आणि स्वप्नाली यादव यांना. * सिम्बायोसिसचे ’सिम्बायोसिस क्रीडाभूषण’ पुरस्कार : प्रकाश कुंटे यांना. * क्रीडामहर्षी हरिभाऊ साने प्रतिष्ठानच्या वतीने दिला जाणारे क्रीडामहर्षी हरिभाऊ साने पुरस्कार : २००८मध्ये डॉ. मधुसूदन झंवर व पार्श्‍वगायक रवींद्र साठ्ये यांना, २००९मध्ये विठ्ठल काटे व शिल्पकार डी. एस. खटावकर यांना आणि २०१०साली आंतरराष्ट्रीय कबड्डीपटू दीपिका जोसेफ व लिटल चॅम्प आर्या आंबेकर यांना. * इंटरनॅशनल क्रिकेट कौन्सिल(ICC)चे २०१३सालचे पुरस्कार : ** सर्वोत्कृष्ट क्रिकेट खेळाडू : मायकेल क्लार्क (ऑस्ट्रेलिया) ** सर्वोत्कृष्ट कसोटीपटू : मायकेल क्लार्क (ऑस्ट्रेलिया) ** सर्वोत्कृष्ट महिला क्रिकेट खेळाडू : सुझी बेटस(न्यू झीलंड) ** सर्वोत्कृष्ट वन-डे क्रिकेट खेळाडू : कुमार संगकारा (श्रीलंका) ** सर्वोत्कृष्ट उदयोन्मुख क्रिकेट खेळाडू : चेतेश्वर पुजारा (भारत) ** सर्वोत्कृष्ट सहयोगी क्रिकेट खेळाडू : केव्हिन ओब्रायन (आयर्लंड) ** सर्वोत्कृष्ट पंच : रिचर्ड केटलबॉरॉफ (इंग्लंड) ** स्पिरिट ऑफ क्रिकेट पुरस्कार : महिला जयवर्धने (श्रीलंका) * टी-२० सर्वोत्कृष्ट कामगिरी : ** (गोलंदाजी) : उमर गुल (पाकिस्तान) ** सर्वोत्कृष्ट महिला क्रिकेट खेळाडू : सारा टेलर (इंग्लंड) * बॉंबे क्रिकेट क्लब ऑफ इंडियाचे पुरस्कार :- ** पॉली उम्रीगर पुरस्कार : सचिन तेंडुलकर (२००६-०७ आणि २००९-१०); वीरेंद्र सहवाग (२००७-०८); गौतम गंभीर (२००८-०९); राहुल द्रविड (२०१०-११); विराट कोहली (२०११-१२) आणि अश्विन(२०१२-१३)ला. * भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळाचा [[सी.के. नायडू]] जीवनगौरव पुरस्कार : क्रिकेट खेळाडू [[कपिलदेव]] यांना * पुणे जिल्हा ॲथलेटिक्स संघटनेचा ** रत्‍नकर सावंत जीवनगौरव पुरस्कार : राष्ट्रीय मॅरेथॉन स्पर्धेत विजेते, क्रीडा प्रशिक्षक, सामन्यांतले पंच वगैरे असणारे बाळकृष्ण अकोटकर यांना ** रत्‍नाकर सावंत जीवनगौरव पुरस्कार माजी हॉकी खेळाडू, संघटक, पंच वगैरे असणारे अर्नवाझ दमानिया यांना ** बी.पी. झंवर पुरस्कार : अनीश जोशी, चंद्रकांत मानवतकर यांना ** गुरुबन्स पुरस्कार : अंकिता गोसावी, सोनिया शिंदे यांना * सुशीला बापट परब्रह्म पुरस्कार : क्रीडाशिक्षिका मीनाक्षी जोशी यांना * शिवसेना या राजकीय पक्षाच्या बोपोडी(पुणे) येथील शाखेतर्फे दिलेले क्रीडा पुरस्कार : ** आंतराराष्ट्रीय कुस्तीगीर : अभिषेक फुगे ** राष्ट्रीय हॉकी खेळाडू : संतोष कस्तुरे ** स्केटिंग : (गिनेस वर्ल्ड रेकॉर्ड बुकात नाव असलेला) प्रणव सुपनेकर ** ॲथलेटिक्स : अनिल पवार ** क्रीडा शिक्षक : मिलिंद संधान **क्रीडा संघटक : शरद रोच ** क्रीडा शिक्षिका : मनीषा चपणे. * बारामतीत झालेल्या राज्यस्तरीय कुस्तीतील कौशल्याबद्दल अजितदादा केसरी किताब : देवेंद्र पवार(२०१२) * शिवरामपंत दामले स्मृति (क्रीडा)पुरस्कार : भा.स. गोडबोले, भास्कर जोशी, अनंतराव थोपटे (व्यायामविद्येसाठी), सदाशिव नातू, माजी आंतरराष्ट्रीय बॅडमिंटनपटू आणि प्रशिक्षक उदय पवार * क्रीडामहर्षी बा.प्रे. झंवर यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ क्रीडा जीवनगौरव पुरस्कार : पुण्यातील महाराष्ट्रीय मंडळाचे सरचिटणीस रमेश दामले यांना प्रदान(२०१२). * महाराष्ट्र सरकारचे शिवछत्रपती क्रीडा पुरस्कार : ??? * ध्यानचंद क्रीडा पुरस्कार : राहुल द्रविड * द्रोणाचार्य पुरस्कार : जे.एस. भाटिया (ॲथलेटिक्स-जीवनगौरव), सुनील दब्बास(कबड्डी), यशवीर सिंग(कुस्ती), भवानी मुखर्जी(टेबल टेनिस-जीवनगौरव), वीरेंद्र पुनिया(थाळी-भालाफेक), बी.आय. फर्नांडिस(बॉक्सिंग), सुनील दवास(कबड्डी), डॉ.सत्यपाल(पॅराॲथलेटिक्स), हरिंदर सिंग (हॉकी) (सर्व २०१२) * केंद्रीय क्रीडा मंत्रालयाचे तेनसिंग नोर्गे साहस पुरस्कार : भक्ती शर्मा(आर्क्टिक महासागरात जलतरण), मनदीपसिंग सोईन(शिखरचढाई), कर्नल आनंद स्वरूप(गिर्यारोहण), सुभेदार राजेंद्रसिंग जलाल(स्काय डायव्हिंग वगैरे) (सर्व २०११) * पुणे जिल्हा प्रशासनाचे क्रीडा पुरस्कार : ** चीनमधल्या आशियायी क्रॉस कंट्री स्पर्धेत भाग घेणारी स्वाती गाढवे, कझाकस्तानात झालेल्या आशियायी ऱ्हिदमिक्जिम्नॅस्टिक्समध्ये भाग घेणारी निष्ठा शहा, राष्ट्रीय मल्लखांबपटू शशिधर म्हसकर, राष्ट्रीय जिम्नॅस्ट ऋचा दिवेकर यांना * पुणे जिल्हा प्रशासनाचा गुणवंत क्रीडा मार्गदर्शक पुरस्कार : रणजित चामले यांना * पुणे जिल्हा प्रशासनाचा गुणवंत क्रीडा संघटक पुरस्कार : सुंदर अय्यर यांना * * पुणे जिल्हा प्रशासनाचा गुणवंत क्रीडा शिक्षक पुरस्कार : पुणे महापालिका क्षेत्रात विल्सन ॲन्‍ड्ऱ्यूज व रणजित चामले यांना, पिंपरी चिंचवड क्षेत्रात शैलेंद्र पोतनीस यांना आणि जिल्हा क्षेत्रात बाळू खानदेशे यांना. * क्रीडा क्षेत्रात ३० वर्षांहून अधिक काम केल्याबद्दल सुशिला बापट परब्रह्म पुरस्कार : हुजुरपागा शाळेच्या शिक्षिका मीनाक्षी जोशी यांना. * पुणे महापालिकेचा (१९९५सालापासूनचा १९वा) पठ्ठे बापूराव पुरस्कार : कांताबाई तुकाराम खेडेकर (सातारकर) यांना -५१ हजार रुपये रोख + स्मृतिचिन्ह * पुणे महापालिकेचा (१९वा) पठ्ठे बापूराव पुरस्कार : नृत्यांगना [[जयमाला इनामदार]], गायिका ममताबाई शंकर यादव, पेटीवादक शेख हसन ऊर्फ हीरो परभणीकर, तबलावादक मदन खंडागळे, आणि ढोलकीवादक राजकुमार संभाजी गायकवाड यांना प्रत्येकी ११ हजार रुपये रोख + स्मृतिचिन्ह * महाराष्ट्रीय मंडळाचे संस्थापक शिवा दामले( कॅ. शिवरामपंत दामले)यांच्या स्मरणार्थ देण्यात येणारा दामले पुरस्कार : पुणे बॅडमिंटन संघटनेचे उपाध्यक्ष व क्रीडासंघटक एस.व्ही ऊर्फ अण्णा नातू यांना. * महाराष्ट्र राज्य कबड्डी संघटनेचे ** ज्येष्ठ कार्यकर्ता पुरस्कार : पुणे जिल्हा संघटनेचे सरकार्यवाह मधुकर नलावडे यांना ** ज्येष्ठ प्रशिक्षक पुरस्कार : अनंता शेळके यांना ** मधुसूदन पाटील पुरस्कार : मुंबई उपनगरचे नितीन मोरे ** अरुणा साटम पुरस्कार : पुण्याची स्नेहल्शिंदे ** कबड्डीभूषण पुरस्कार : कल्लप्पाण्णा आवाडे ** ज्येष्ठ खेळाडू पुरस्कार : विद्या आपटे, वत्सला कदम, हिंदुराव कोंदळे, आनंद गंभीर, जयश्री वर्तक, सीताराम शिंदे यांना ** सर्वोत्तम कबड्डी वृत्तांकन पुरस्कार : औरंगाबादचे पत्रकार प्रमोद माने आणि कोल्हापूरचे संजीव खाडे यांना. * क्रीडामहर्षी हरीभाऊ साने प्रतिष्ठानचे हरीभाऊ साने पुरस्कार : उमेश झिरपे, आनंद भाटे व प्रल्हाद सावंत यांना * भोसरी येथील लोककल्याण मंडळाच्या वतीने क्रीडा क्षेत्रात उल्लेखनीय काम करणाऱ्या व्यक्तींच्या मातांना दिला जाणारा राजमाता जिजाऊ पुरस्कार : रेणुका गुंड, हिराबाई घुले, सुशीला तापकीर, रेखा पालकर, सुशीला बनसोडे, वत्सला माने, शोभा लांडगे आणि अनेकांना. * संकेत कला क्रीडा प्रतिष्ठानचे ’संकेत पुरस्कार’ : अविनाश खरात, सचिन जगताप,नितीन थोरात व श्रीकांत लिपाणे यांना. * रोटरी क्लब ईस्टचा व्यावसायिक गुणवत्ता पुरस्कार : क्रिकेट खेळाडू महेंद्रसिंग धोनी यांना * हवेली तालुका बॅडमिंटन संघटनेतर्फे हवेली जीवनगौरव पुरस्कार : क्रीडाप्रशिक्षक अनिल मोडक यांना. * शरीरसौष्ठव आणि वेटलिफ्टिंगच्या क्षेत्रातील कामाबद्दल क्रीडामहर्षी बा.प्रे. झंवर यांच्या स्मरणार्थ दिला जाणारा क्रीडा जीवनगौरव पुरस्कार डॉ. अरुण दातार यांना * नामवंत ॲथलेटिक्स मार्गदर्शक सुरेश गुजराती यांच्या स्मरणार्थ क्रीडा महारथी पुरस्कार - मुष्टियुद्ध संघटक विजय सावंत यांना * प्रा. जयकुमार झंवर यांच्या स्मरणार्थ क्रीडा महारथी पुरस्कार - फर्ग्युसन कॉलेजचे माजी क्रीडा संचालक श्यामराव करंदीकर यांना * अन्य क्रीडा महारथी पुरस्कारार्थी - बलदेवराज गुलाती (वेटलिफ्टिंग संघटक), क्रीडा पत्रकार वि.वि. करमरकर आणि हेमंत जोगदेव * क्रीडा परंपरा पुरस्कार - अजय सिधये आणि नेहा सिधये (दोघेही टेबल टेनिस खेळाडू) यांना * क्रीडा प्रेरणा पुरस्कार - चंद्रकांत गोखले आणि आकांक्षा हगवणे (दोघेही बुद्धिबळपटू) यांना * दीर्घायू (क्रीडा) पुरस्कार - ॲडव्होकेट जी.डी. शर्मा आणि पद्माकर अन्‍नछत्रे यांना == कृषी पुरस्कार == कृषी क्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्याबद्दल महाराष्ट्र शासनामार्फत खालील पुरस्कार दिले जातात * डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषिरत्न पुरस्कार - ७५ हजार रुपये, प्रशस्तिपत्र व स्मृतिचिन्ह - * वसंतराव नाईक कृषिभूषण पुरस्कार - ५० हजार रुपये, प्रशस्तिपत्र व स्मृतिचिन्ह - * जिजामाता कृषिभूषण पुरस्कार - ५० हजार रुपये, प्रशस्तिपत्र व स्मृतिचिन्ह - * कृषिभूषण (सेंद्रिय शेती गट) - ५० हजार रुपये, प्रशस्तिपत्र व स्मृतिचिन्ह - * कृषिभूषण (सेंद्रिय शेती संस्था गट) - ५० हजार रुपये, प्रशस्तिपत्र व स्मृतिचिन्ह - * वसंतराव नाईक शेतीमित्र पुरस्कार - ३० हजार रुपये, प्रशस्तिपत्र व स्मृतिचिन्ह - * उद्यानपंडित पुरस्कार - १५ हजार रुपये, प्रशस्तिपत्र व स्मृतिचिन्ह - * वसंतराव नाईक शेतीनिष्ठ शेतकरी पुरस्कार (सर्वसाधारण गट) - ११ हजार रुपये, प्रशस्तिपत्र व स्मृतिचिन्ह - * वसंतराव नाईक शेतीनिष्ठ शेतकरी पुरस्कार (आदिवासी गट) - ११ हजार रुपये, प्रशस्तिपत्र व स्मृतिचिन्ह - ==गुणवत्ता गौरव/सन्मान पुरस्कार== * अखिल महाराष्ट्र नाट्यविद्यामंदिर समितीतर्फे दिले गेलेले (४९वे) [[विष्णुदास भावे]] गौरव पदक : डॉ. [[जब्बार पटेल]] यांना. * आगरवाल समाजाच्या ब्रदरहुड फाउंडेशनतर्फे पुण्यगौरव पुरस्कार : डॉ. वासुदेव गाडे, डॉ. मधुसूदन झंवर, डॉ. गणेश राख, दिव्या देशपांडे व अमेय वाघ यांना (२०-२-२०१६) * ब्रह्मानंद कला मंडळाचा ब्रह्मनाद कलागौरव पुरस्कार : नर्तक पं. डॉ. [[नंदकुमार कपोते]] यांना. * अखिल भारतीय मराठा महासंघाचा जिजाऊ गौरव पुरस्कार : शिक्षण उपसंचालिका सुमन शिंदे यांना * पुण्याच्या श्री महर्षी व्यास प्रतिष्ठानचा राम डवरी कलागौरव पुरस्कार : शशांक केतकर आणि तेजश्री प्रधान-केतकर यांना * मुंबई दूरदर्शनच्या सह्याद्री वाहिनीचे ’सह्याद्री संजीवनी सन्मान’ पुरस्कार : ** गडचिरोली जिल्ह्यात लोकबिरादरी प्रकल्प राबविणारे डॉ. प्रकाश आणि सौ. मंदाकिनी आमटे यांना. ** महात्मे आय बँक अँड आय वेलफेअर चॅरिटेबल ट्रस्टच्या माध्यमातून असंख्य रुग्णांना दृष्टी देणारे डॉ. विकास आणि डॉ. सुनीता महात्मे यांना ** बालरोगतज्ज्ञ डॉ. उदय बोधनकर यांना. ** पुण्यातील लोकमान्य हॉस्पिटलमध्ये देशातील पहिली इमर्जन्सी मेडिकल सर्व्हिस विकसित करणारे डॉ. नरेंद्र वैद्य यांना ** दुर्गम भागातील गरोदर महिला आणि मुलांना आरोग्यसेवा देण्यासाठी आयुष्य खर्चणारे डॉ. रवींद्र आणि डॉ. स्मिता कोल्हे यांना ** ’तुम्ही आम्ही पालक’ व सर फाउंडेशन यांच्यातर्फे डॉ. रवींद्र आणि डॉ. स्मिता कोल्हे यांना ३रा महापालक सन्मान (२६-७-२०१५) ** सर्च या संस्थेतर्फे बालमृत्युदरात घट व गरिबांच्या आरोग्यसेवा शुश्रूषेमध्ये क्रांतिकारी बदल घडविणारे डॉ अभय आणि राणी बंग यांना. * मराठी स्पंदन या संस्थेतर्फे मराठी भाषा संवर्धन काव्यगौरव पुरस्कार : सुमारे १०० कवी-कवयित्रींना * पर्वती टाइम्स व लक्ष्मण शिंदे प्रतिष्ठानचे गुणवंत पुरस्कार : शीतल आमराळे, सागर आल्हाट, सुभाष कर्णिक, रवि कुलकर्णी, के.डी. गव्हाणे, रवींद्र चौधरी, नंदकिशोर जकातदार, तेजस्विनी थिटे, कलास मानकर, चारुशीला वंजारी, अस्मिता शिंदे, ॲड. संतोषी साठे, आदींना. * महाराष्ट्र शाहीर परिषदेचा शाहीर गौरव पुरस्कार : जळगावचे बाबुराव मोरे आणि पुण्याच्या कांचन जोशी यांना. * शरद क्रीडा व सांस्कृतिक प्रतिष्ठानचा ’[[राम कदम]] कलागौरव’ पुरस्कार [[सुरेश वाडकर]] यांना * [[प्रबोधनकार ठाकरे विचार साहित्य संमेलन]]ातर्फे ** डॉ. विठ्ठल वाघ यांना साहित्य गौरव पुरस्कार ** रविमुकुल यांना कलागौरव पुरस्कार. * रोटरी क्लब ऑफ ईशान्य पुणे तर्फे व्यावसायिक गुणवत्ता गौरव पुरस्कार : ढोले-पाटील एज्युकेशन सोसायटीचे अध्यक्ष सागर ढोले-पाटील यांना * सेवा मित्र मंडळ गटाच्या वतीने दिलेले आदर्श माता (मातृगौरव)पुरस्कार : एव्हरेस्टवीर भूषण हर्षेची आई भाग्यश्री हर्षे, नवोदित क्रिकेट खेळाडू हर्षद खडीवालेची आई प्रतिभा खडीवाले, एन.डी.ए.त प्रवेश मिळविलेल्या सौरभ थोरवेची आई आश्विनी थोरवे वगैरे. * पुण्यातील लक्ष्मणराव आपटे प्रशालेचा कार्यगौरव पुरस्कार : प्रशालेचे माजी विद्यार्थी आणि डेक्कन जिमखाना पोलीस स्टेशनचे कर्मचारी महेश निंबाळकर यांना. * वंचित विकास संस्थेचा ’अरुणा-मोहन’ गौरव पुरस्कार : अमित जोशी यांना. * फर्ग्युसन गौरव-अभिमान पुरस्कार : * चिंचवडच्या मोरया गोसावी संजीवन समाधी महोत्सवात केलेले गौरव : चारुदत्त आफळे (कीर्तनकार), डॉ.प्रकाश आमटे (सामाजिक), देवदत्त कशाळीकर (छायाचित्रकार), समशेर केळशीकर (सैन्यदल), सतीश गोवेकर (पोलीस), घनपाठी दंडगे (वेदाभ्यास), विजय भोसले (पत्रकार), दूर्वा मिरजकर (स्केटिंग), प्जुगल राठी (सार्वजनिक वाहतूक), र.चि. शेजवलकर (व्यवस्थापन), इत्यादींना * पर्वती नागरिक कृती समितीचा पर्वतीगौरव पुरस्कार : * संजीवन सामाजिक विकास प्रतिष्ठानचा संजीवन समाजगौरव पुरस्कार : दादाभाऊ भोसले प्रतिष्ठानचे अध्यक्ष श्रीधर भोसले यांना. * महाराजा [[यशवंतराव होळकर]] गौरव प्रतिष्ठानचे महाराजा [[यशवंतराव होळकर]] गौरव पुरस्कार : डॉ. सुधाकर जाधवर यांना * वाग्यज्ञे साहित्य गौरव पुरस्कार : कवी संदीप खरे; [[बाबासाहेब पुरंदरे]] * वाग्यज्ञे कला गौरव पुरस्कार : गायक व संगीतकार [[सलील कुलकर्णी]]; [[सुरेश वाडकर]] * एकता कल्चरल अकादमीचा एकता गौरव पुरस्कार : अभिनेत्री सुलभा देशपांडे यांना * मध्य प्रदेशच्या आयुक्त जिल्हाधिकारी परिषदेचा मुख्यमंत्री उत्कृष्टता पुरस्कार : दतिया जिल्ह्याचे माजी जिल्हाधिकारी संकेत भोंडवे यांना. * सिद्धार्थ वाचनालय आणि ग्रंथालयाचा गुणवंत गौरव पुरस्कार : * सुस्वराज्य प्रतिष्ठानचा गुणवंत युवक पुरस्कार : इस्माईल शेख * महाराष्ट्र शासनाचा गुणवंत कामगार पुरस्कार : दिलीप पाळेकर * शरद क्रीडा आणि सांस्कृतिक प्रतिष्ठान यांच्यातर्फे दिला जाणारा राम कदम कलागौरव पुरस्कार : संगीतकार अशोक पत्की यांना * महाराष्ट्र कामगार कल्याण मंडळाचे गुणवंत पुरस्कार (१२-२-२०१३ रोजी) : एकूण ९० कामगार * आपुलकी सांस्कृतिक संस्थेचा कलागौरव पुरस्कार : आश्विनी कदम, मंजिरी आलेगावकर, मदन ओक, मेघना जोशी, शशी केरकर व सुरंजन खंडाळकर यांना * बहुजन भीमसेनेतर्फे बाबासाहेब आंबेडकर समाजगौरव पुरस्कार : * काव्यमंच संस्थेचे नक्षत्राचे देणे पुरस्कार: ** कुसुमाग्रज स्मृति गौरव पुरस्कार : कवी प्रा. शांताराम हिवराळे ** नक्षत्र गौरव पुरस्कार : पवन चिमोटे आदी दहा कवी ** श्रावणी पुरस्कार : काही उद्योजक आणि अनेक काव्यस्पर्धक * युवाभारती सेवा समितीच्या वतीने युवागौरव व कृषिगौरव पुरस्कार : ज्ञानेश्वर सालगुडे, राहुल बच्छाव, ज्ञानेश्वर दराडे, पूजा गिते, दीपक अहिरे, शाम खांडबहाले, रत्‍नप्रभा वाघ, आदी. * वसंतराव नाईक कृषि गौरव पुरस्कार : * मराठीमूव्हीवर्ल्डडॉटकॉमचे गौरव पुरस्कार : * सोलापूरच्या साई महिला प्रतिष्ठानतर्फे अलकनंदा जोशी गौरव पुरस्कार : कॉसमॉस बँकेच्या सरव्यवस्थापिका हिमानी गोखले यांना(२०१२) * झी गौरव पुरस्कार : * शिवाजीभाई ढमढेरे चॅरिटेबल ट्रस्टच्या वतीने स्मृति गौरव पुरस्कार : ** शिवाजीभाई ढमढेरे सहकार महर्षी पुरस्कार : भगिनी निवेदिता बँकेच्या संस्थापिका शीला काळे यांना ** शिवाजीभाई ढमढेरे आदर्श उद्योजक पुरस्कार : पुणे अर्बन बँकेच्या खातेदार व सभासद मंगला अरविंद गुरव यांना ** शिवाजीभाई ढमढेरे खेलरत्‍न पुरस्कार : कबड्डीपटू शीतल मारणे यांना * महाराष्ट्र संपादक परिषदेचे आदर्श पत्रकारिता गौरव पुरस्कार : ** [[आचार्य अत्रे]] स्मृति पुरस्कार : नंदकुमार सोनार (२०१२) ** दादासाहेब काळमेघ स्मृति पुरस्कार : श्रीपाद अपराजित (२०१२) ** [[गोपाळ गणेश आगरकर|गो.ग. आगरकर]] स्मृति पुरस्कार : महेश म्हात्रे (२०१२) ** दर्पणकार [[बाळशास्त्री जांभेकर]] स्मृति पुरस्कार : श्याम अग्रवाल (२०१२) ** [[प्रबोधनकार ठाकरे]] स्मृति पुरस्कार : डॉ.माधव रा.पोतदार (२०१२) **नानासाहेब वैराळे ज्येष्ठ आदर्श संपादक पुरस्कार : सुदेश द्वादशीवार (२०१२) ** [[शिवराम महादेव परांजपे]] स्मृति पुरस्कार : मदन बडगुजर (२०१२) ** [[लोकमान्य टिळक]] स्मृति पुरस्कार : [[अरविंद व्यं.गोखले]] (२०१२) * मोलेक्यूल कम्युनिकेशन्सचा सक्षम महिलांच्या गौरवासाठी ठेवलेला ‘फेमपॉवरमेंट’ पुरस्कार : यूटीव्हीच्या झरीना मेहता आणि ॲक्सिस बँकेच्या शिखा शर्मा. * कलकत्ता येथील ब्रात्तोजोन नाट्यसंस्थेतर्फे विष्णू बसु सन्मान पुरस्कार : कौशिक सेन(१ल्या वर्षी), बहारूल इस्लाम(२ऱ्या वर्षी), अतुल पेठे(३ऱ्या वर्षी) * साई प्रतिष्ठान(वडगाव शेरी)तर्फे नेताजी सुभाषचंद्र बोस स्मृतिगौरव पुरस्कार * इंडिया इंटरनॅशनल फाउंडेशन(लंडन)चे भारतगौरव पुरस्कार : लॉर्ड पाल (२००८), मोटासिंह-ब्रिटिश जज्ज(२०१०), मनोजकुमार-अभिनेता (२०१२) * भारतीय भटके आणि विमुक्त संशोधनसंस्थेचा राजर्षी छत्रपती शाहू कलागौरव पुरस्कार : डॉ. [[श्रीराम लागू]] * मणिभाई देसाई मानवसेवा ट्रस्टचा मणिरत्‍न शिक्षक गौरव पुरस्कार : * महाराष्ट्र गौरव पुरस्कार : [[रविकिशन]]-भोजपुरी अभिनेता (२०११) * मित्र फाउंडेशनचा गौरव निधी (पुरस्कार) : संगीत समीक्षक [[अशोक रानडे]] * युवाभारती सेवा समितीच्या वतीने युवागौरव व कृषिगौरव पुरस्कार : ज्ञानेश्वर सालगुडे, राहुल बच्छाव, ज्ञानेश्वर दराडे, पूजा गिते, दीपक अहिरे, शाम खांडबहाले, रत्‍नप्रभा वाघ, आदी. * इंडिया इंटरनॅशनल फ्रेंडशिप सोसायटीचे राष्ट्रीय गौरव पुरस्कार : हिंदुराव नाईक निंबाळकर (२०१२) * भारतीय भटके आणि विमुक्त संशोधनसंस्थेचा राजर्षी छत्रपती शाहू कलागौरव पुरस्कार : डॉ. [[श्रीराम लागू]] * बी.आर.खेडकर प्रतिष्ठानचा शिल्पगौरव पुरस्कार : * समर्थ प्रतिष्ठानचा समर्थ गौरव पुरस्कार : * मानव विकास सामाजिक ट्रस्टचा समाजसेवा गौरव पुरस्कार : पाठराखीण भगिनी साहाय्य समितीच्या संचालिका संगीता प्रभू * गुजरात सरकारचे संस्कृत गौरव पुरस्कार : * आम्ही सांगलीकर संघटनेचे सांगली गौरव पुरस्कार : उद्योगपती मारुती पवार, कुस्तीगीर उत्तमराव पाटील, चित्रपट दिग्दर्शक केदार शिंदे, शासकीय अधिकारी एस.के.पाटील, संगणकतज्ज्ञ दीपक शिकारपूर (सर्व २०१२) * मारुंजी (तालुका मावळ-पुणे) येथील संग्राम प्रतिष्ठानचे संग्राम गौरव पुरस्कार (८वे वर्ष) : ** नोकरी सांभाळून राज्यभर मोफत व्याख्यानांद्वारे समाज प्रबोधन, योगप्रचार आणि विपश्यना ध्यान यांचा प्रचार करणारे दत्ता कोहीनकर यांना * संग्राम संतसेवा गौरव पुरस्कार : अश्विन महाराज शिंदे (रामायणाचार्य) यांना * संग्राम कलागौरव पुरस्कार : ** अशोक समर्थ (अभिनय), राज-काझे(लेखन-दिग्दर्शन), मेघराज राजे भोसले (निर्मिती), राज काझी (लेखन-दिग्दर्शन) * संग्राम सेवा गौरव पुरस्कार : ** दत्ता कोहीनकर पाटील (योगशिक्षक), वसुंधरा सरदार (सेंद्रिय शेती प्रकल्प), किरण बोरा (शैक्षणिक), प्रमोद काकडे (पर्यावरण) * संग्राम क्रीडागौरव पुरस्कार : ** संजय दुधाणे (क्रीडा पत्रकारिता), चंद्रकांत पाटील (राष्ट्रकुल पंच), राजेंद्र वाघमारे (क्रीडा प्रशिक्षक), , रमेश वाघमारे (प्रशिक्षण ?) * संग्राम विद्यागौरव पुरस्कार : ** सुभाष वारे (ई-लर्निंग), राजेंद्र जगताप, (एड्‌स जनजागृती), हनुमंत कुंभार (माध्यमिक शिक्षक), नवनाथ कदम (आदर्श शिक्षक), दत्तात्रेय वारे (?) * संग्राम कृषी गौरव पुरस्कार : ** दत्तात्रेय उमाप (समूह शेती), गोरख रसाळ (ठिबक सिंचन).प्रमोद मनोहर मांडेकर (प्रगत कृषी तंत्रज्ञान) * संग्राम सामाजिक गौरव पुरस्कार : ** बाळासाहेब गुणवरे(आदर्श सरपंच), बाळासाहेब मेंगडे(सामुदायिक विवाह सोहळा), राजेंद्र कोंडे(कामगार चळवळ), डॉ. दत्ताजी पायमोडे (आरोग्य) वगैरेंना. * हिमाचल गौरव पुरस्कार : * महागणपती धार्मिक गौरव पुरस्कार : प्रतापराव गोडसे (मरणोपरान्त) * महागणपती उद्योजकता गौरव पुरस्कार : डी.एस. कुलकर्णी * महागणपती ग्रामगौरव पुरस्कार : हृदयरोगतज्ञ डॉ.ज्ञानेश गवारे * * महागणपती देशसेवा गौरव पुरस्कार : पोलीस आयुक्त गुलाबराव पोळ * * महागणपती सांस्कृतिक व कला गौरव पुरस्कार : संगीत दिग्दर्शक अजय-अतुल * सातारा येथील भटके विमुक्त विकास व संशोधनसंस्थेचा राजर्षी शाहू कला गौरव पुरस्कार : डॉ. श्रीराम लागू * जयगुरू दत्त सेवा संस्थेचा राज्यस्तरीय समाजसेवा गौरव पुरस्कार : रामलिंग आढाव (नवी सांगवी) * देवल स्मारक मंदिराचा नाट्याचार्य गोविंद बल्लाळ देवल सन्मान पुरस्कार(२०१२) : [[मधुवंती दांडेकर]] * आशय सांस्कृतिकतर्फे आयोजित पुलोत्सवात पु.ल. सन्मान/जीवनगौरव पुरस्कार : पं. जसराज, परेश रावल * द फर्ग्युसोनियन्स या संस्थेचा ** फर्ग्युसन गौरव पुरस्कार : राम प्रधान यांना ** फर्ग्युसन अभिमान पुरस्कार : [[सतीश आळेकर]], भूषण गोखले, माधव घारपुरे, कृत्तिका दिवाडकर, अनुराधा देसाई, आणि सविता भावे यांना. * पुण्यातील अंबिकामाता भजनी मंडळाचा अंबिकामाता पुरस्कार : पुरातत्त्व खात्याचे कर्मचारी रामभाऊ ढेबे यांना, राजगडावरील २५ वर्षांच्या सेवेबद्दल. * रूपवेध प्रतिष्ठानचा ** तन्वीर सन्मान पुरस्कार : गिरीश कर्नाड यांना ** तन्वीर नाट्यधर्मी पुरस्कार : नाट्यलेखन, अभिनय, प्रकाशयोजना आणि संगीत दिग्दर्शन करणारे प्रदीप वैद्य यांना * अनंतरंग आर्ट फाउंडेशनतर्फे विश्वजित भिडे स्मृतिप्रीत्यर्थ कलागौरव पुरस्कार : अभिनेते चारुदत्त आफळे आणि तबला वादक संजय करंदीकर * प्रिय जीए सन्मान पुरस्कार : [[सुनीता देशपांडे]], डॉ. [[श्रीराम लागू]], कवी [[ग्रेस]], डॉ. [[रा.चिं. ढेरे]], [[महेश एलकुंचवार]] यांना वेगवेगळ्या वर्षी मिळाले. * दिल्लीतील इंडियन अचीव्हर फोरम या आंतरराष्ट्रीय संघटनेकडून देण्यात आलेला भारत गौरव पुरस्कार : भोसरी(पुणे) येथील वक्रतुंड चिटफंडचे चेरमन दत्ता फुगे यांना अल्पकाळातील भरीव कामगिरीप्रीत्यर्थ * रत्‍नागिरीच्या आर्ट सर्कल, आशय सांस्कृतिकतर्फे पुलोत्सव सन्मान पुरस्कार : विजया मेहता यांना * वाग्यज्ञे साहित्य गौरव पुरस्कार : कवी संदीप खरे * वाग्यज्ञे कला गौरव पुरस्कार : गायक व संगीतकार सलील कुलकर्णी * पंडित दीनदयाळ उपाध्याय पतसंस्थेतर्फे कार्यगौरव पुरस्कार : पतित पावन संघटनेचे शिवाजीराव चव्हाण यांना * आनंदवन बहुउद्देशीय संस्थेतर्फे समाज गौरव पुरस्कार : धनश्री तोडकर, हर्षदा दगडे, दिव्या देशपांडे, शोभना पवार आणि डॉ.गणेश राख यांना * जन‌अदालत संस्थेचा वकील गौरव ॲडव्होकेट असुंता पारधे यांना * मराठी चित्रपट व नाटके यांच्यासाठीचे झी गौरव पुरस्कार * बनारस हिंदू विश्वविद्यालयाच्या भारतीय मुद्रा परिषदेतर्फे एम. रामाराव सन्मान : नाणकशास्त्राचे संशोधक संजय गोडबोले यांना. * महाराष्ट्र नवनिर्माण विद्यार्थी सेनेचे राज गौरव व राज सन्मान पुरस्कार : * आचार्य विनोबा लोकसेवक संघ यांचे आचार्य विनोबा भावे स्त्री सन्मान पुरस्कार : स्मिता उदावंत, शर्मिला ओसवाल, प्राची कुलकर्णी, पूजा घाटघर, आश्विनी जाधव, मनीषा दुगड, डॉ. स्मिता नगरकर, आशाबी मुल्ला, कमल मोरे, शालन वाघमारे,रंजना सांकला यांना. * महाराष्ट्र कॉस्मॉपॉलिटन एज्युकेशन सोसायटीच्या अल्लाना इन्स्टिट्यूटतर्फे उत्तम गुणवत्ता पुरस्कार : जाहिरात गुरू प्रल्हाद कक्कर यांना * महाराजा यशवंतराव होळकर गौरव प्रतिष्ठानतर्फे युवा गौरव पुरस्कार : ॲड. विठ्ठल आदित्य यांना. * भारत सरकारचे निर्यात पुरस्कार : जॅब्स इंटरनॅशनल या मसाले निर्यात करणाऱ्या कंपनीला (एकूण ८ पुरस्कार) * तळेगाव दाभाडे येथील कालेकर एज्युकेशन सोसायटीतर्फे स्त्रीशक्ती गौरव पुरस्कार : कमल गायकवाड, चंपाबाई पवार आणि कुंदा म्हस्के यांना. * रेसिडन्सी क्लबचे पुणे प्राईड पुरस्कार : सराफ दाजीकाका गाडगीळ, बॅडमिंटनपटू नंदू नाटेकर, शिक्षणतज्‍ज्ञ राम ताकवले, सामाजिक कार्यकर्ते अरमीन मोदी, डॉ.प्रियदर्शिनी कर्वे, गायक संजीव अभ्यंकर वगैरेंना. * जैन सोशल ग्रुप इंटरनॅशनल फेडरेशनचा महाराष्ट्र गौरव पुरस्कार : अनेक वर्षे धार्मिक, शैक्षणिक व सामाजिक संस्थांचे संस्थापक वा विश्वस्त असून ३४ वर्षे प्राध्यापकी करणाऱ्या अशोककुमार पगारिया यांना. * प्रेरणा आर्ट फाउंडेशनचा कलागौरव पुरस्कार : दादासाहेब फाळके चित्रनगरीचे व्यवस्थापकीय संचालक लक्ष्मीकांत देशमुख यांना. * भारती विद्यापीठाचे जीवनसाधना गौरव पुरस्कार : अभिनेत्री उषा चव्हाण, लेखक मारुती चितमपल्ली, कवी नामदेव ढसाळ, हिवरे बाजारचे सरपंच पोपटराव पवार आणि ’पुण्यनगरी’ दैनिकाचे संस्थापक मुरलीधर शिंगोटे यांना. * चित्रकार व्ही.एस. कुलकर्णी प्रतिष्ठानचा चित्रकार गौरव पुरस्कार : नागपूर येथील चित्रकार चंद्रकांत चन्ने यांना *कै. सावित्रीबाई जोशी स्मृती प्रतिष्ठानचा पुरस्कार. सत्यजित खारकर यांच्या '''"करू का गुदगुल्या"''' या मराठी विनोदी कथासंग्रहाला.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://124.30.219.86/EpaperData/Sakal/Aurangabad/2018/12/29/Aurangabad-Today/Sakal_Aurangabad_2018_12_29_Aurangabad-Today_TD_008/1220_2180_1906_3006.jpg|title=कै. सावित्री बाई जोशी प्रतिष्ठान यांचा २०१८ चा पुरस्कार सत्यजित खारकर याना प्रदान.|last=|first=|date=|work=|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190731102329/http://124.30.219.86/EpaperData/Sakal/Aurangabad/2018/12/29/Aurangabad-Today/Sakal_Aurangabad_2018_12_29_Aurangabad-Today_TD_008/1220_2180_1906_3006.jpg|archive-date=2019-07-31|dead-url=|url-status=dead}}</ref> ==जीवनगौरव पुरस्कार== * उगम संस्थेतर्फे पं. उमादत्त शर्मा जीवनगौरव पुरस्कार :[[प्रभा अत्रे]] यांना (सप्टेंबर २०१४) * दि इन्स्टिट्यूट ऑफ कॉस्ट अकाउंटिंग ऑफ इंडियाचा जीवनगौरव पुरस्कार : भारत सरकारच्या संरक्षण मंत्रालयाचे माजी आर्थिक सल्लागार : गजानन काशिनाथ अभ्यंकर यांना. * राजा परांजपे प्रतिष्ठानचा जीवनगौरव पुरस्कार : [[रमेश देव]] आणि [[सीमा देव]] यांना. * जागतिक किडनी दिनानिमित्त किडनी सपोर्ट ग्रुपचा जीवनगौरव पुरस्कार : डॉ. फारुख वाडिया यांना. * पिंपरी पत्रकार संघाच्या वतीने पत्रकारितेतील योगदानाबद्दल जीवनगौरव पुरस्कार : विनायक चक्रे यांना * हिंद तिरंगा प्रतिष्ठानच्या वतीने देण्यात येणारा जीवनगौरव पुरस्कार : पुण्यातील नूतन मराठी विद्यालय मुलींच्या प्रशालेच्या मुख्याध्यापिका मधुरा कुलकर्णी यांना * पुण्यातील विमाननगर भागातील सिम्बायोसिस इन्स्टिट्यूट ऑफ डिझाइनतर्फे ’टायपोग्राफी डे’ हा जीवनगौरव पुरस्कार : अरविंद पटेल यांना. * महाराष्ट्र सरकारचा [[विंदा करंदीकर]] जीवनगौरव पुरस्कार : साहित्यिक [[वसंत आबाजी डहाके]] यांना. * रोटरी जिल्हा ३१३१चा जीवनगौरव पुरस्कार : उद्योगपती राहुल बजाज यांना (२०१४) * बाबू जगजीवनदास कला संस्कृती व साहित्य अकादमीतर्फे महात्मा फुले जीवनगौरव पुरस्कार : बेलसर (तालुका पुरंदर-जिल्हा पुणे) येथील सरपंच निवृत्ती आबनावे यांना . * यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान(पिंपरी-चिंचवड)चा जीवनगौरव पुरस्कार : लेखक अरुण सावळेकर यांना. * सीआयपी सोसायटीचा जीवनगौरव पुरस्कार : वास्तुशास्त्र व ज्योतिषशास्त्र यांत उल्लेखनीय काम करण्याऱ्या शिवकुमारश्री यांना. * महाराष्ट्र सरकारचे छत्रपती जीवनगौरव पुरस्कार : कुस्तीचे संघटक बाळासाहेब लांडगे (२००९-१०); अटल बहादुर सिंग(२०१०-११); क्रीडा मानसोपचारतज्ज्ञ [[भीष्मराज बाम]] (२०११-१२) यांना. * रोटरी क्लब ऑफ चिंचवड तर्फे जीवनगौरव पुरस्कार : कवी [[मंगेश पाडगावकर]] यांना * पुणे विद्यापीठाचा जीवन साधना गौरव पुरस्कार : डॉ. [[नरेंद्र दाभोलकर]], डॉ.[[वसंत गोवारीकर]] आणि डॉ.[[सायरस पूनावाला]] यांना. * माहेश्वरी समाजाचा ‘जीवनगौरव पुरस्कार’ : नेत्रतज्ज्ञ मधुसूदन झंवर यांना * महाराष्ट्र राज्य नेत्र संघटनेचा २०११सालचा ‘जीवनगौरव पुरस्कार’ : नेत्रतज्ज्ञ मधुसूदन झंवर यांना * प्रा. डॉ. [[र.बा. मंचरकर]] स्मृती प्रतिष्ठानचा ’डॉ. [[र.बा. मंचरकर]] स्मृती जीवनगौरव पुरस्कार : पुण्यातील साहित्य समीक्षक व संशोधक डॉ. विलास खोले यांना. * आठव्या किर्लोस्कर वसुंधरा आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात दिले गेलेला वसुंधरा जीवनगौरव पुरस्कार : आबासाहेब गरवारे महाविद्यालयाच्या प्राध्यापिका वनस्पतितज्ज्ञ डॉ. [[हेमा साने]] यांना. * उरवडे(तालुका मुळशी-जिल्हा पुणे) येथी शिवबा प्रतिष्ठानचे जीवनगौरव पुरस्कार : मतिमंद शाळेच्या संस्थापिका प्रतिमा केंजळे यांना, आणि ’सकाळ’चे बातमीदार राजेंद्र मारणे यांना. * [[महाराष्ट्र फाउंडेशन]]चा जीवनगौरव पुरस्कार : रयत शिक्षण संस्थेला. * [[महाराष्ट्र फाउंडेशन]]चा साहित्यातील जीवनगौरव पुरस्कार : पत्रकार कुमार केतकर यांना. * चिंचवडच्या मोरया गोसावी संजीवन समाधी महोत्सवात दिलेला मोरया गोसावी जीवनगौरव पुरस्कार : सकाळचे व्यवस्थापकीय संपादक अभिजित पवार यांना * प्राज इंडस्ट्रीजतर्फे ’महाआंत्रप्रेन्युअर जीवनगौरव पुरस्कार : शास्त्रज्ञ डॉ [[रघुनाथ माशेलकर]] यांना * बिल्डर्स असोसिएशन ऑफ इंडिया (पुणे शाखा) यांचा बी,जी. शिर्के जीवनगौरव पुरस्कार : कॉन्फिडरेशन ऑफ रियल इस्टेट डेव्हलपर्स ऑफ इंडिया (क्रेडाई)चे संस्थापक अध्यक्ष कुमार गेरा यांना * महाराष्ट्र एज्युकेशन सोसायटीतर्फे शिक्षण जीवनगौरव पुरस्कार : शिक्षणतज्ज्ञ प्र.ल. गावडे यांना * भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळाचा जीवनगौरव पुरस्कार : क्रिकेट खेळाडू कपिलदेव यांना * अखिल भारतीय मराठी नाट्यपरिषदेचा जीवनगौरव पुरस्कार : [[लीला गांधी]] * अखिल भारतीय मराठी बालकुमार साहित्य संस्थेचा जीवनगौरव पुरस्कार : लेखिका डॉ. लीला दीक्षित * आंतरराष्ट्रीय आयुर्वेद संघटनेचा चरक संहिता जीवनगौरव पुरस्कार : * आपुलकी सांस्कृतिक संस्थेचा जीवनगौरव पुरस्कार : अजय मोरे, अवधूत गांधी, भास्कर पावसकर, मोहन आडसूळ, यादवराव फड व डॉ. राम घोंगडे यांना * एका आर्थिक नियतकालिकाचा जीवनगौरव पुरस्कार : [[व्हर्गीज कुरियन]] * घोटावडे(ता. मुळशी, जि. पुणे) ग्रामपंचायतीचा जीवनगौरव पुरस्कार : निवृत्ती भेगडे यांना वारकरी संप्रदायात राहून समाजकार्य केल्याबद्दल * चतुरंग प्रतिष्ठानचा जीवनगौरव पुरस्कार : विजया मेहता (२०१२) * पत्रकारितेसाठी जीवनगौरव पुरस्कार : प्रभाकर पाणसरे * पुणे-महाराष्ट्र फाउंडेशन(अमेरिका)चा साहित्य जीवनगौरव आणि समाजकार्य जीवनगौरव पुरस्कार : अनुक्रमे जयंत नारळीकर आणि ठाकुरदास बंग यांना * बा.प्रे. झंवर स्मृतिप्रीत्यर्थ क्रीडा जीवनगौरव पुरस्कार : पुण्यातील महाराष्ट्रीय मंडळाचे सरचिटणीस रमेश दामले यांना प्रदान(२०१२). * विधिलिखित ग्रुपतर्फे देण्यात येणारा ब्रह्मलिखित जीवनगौरव पुरस्कार : [[अनुराधा पौडवाल]] यांना * भारत सरकारचे जीवनगौरव द्रोणाचार्य पुरस्कार : जे.एस. भाटिया (ॲथलेटिक्स), भवानी मुखर्जी(टेबल टेनिस) * मराठा सेवा संघाचा २२व्या वर्धापनदिनानिमित्त जीवनगौरव पुरस्कार(२०१२) : इतिहासाचे अभ्यासक प्रा. मा.म. देशमुख * महाराष्ट्र असोसिएशन(चेन्नई)चा द ग्रेट मराठा जीवनगौरव पुरस्कार :आर्किटेक्ट अरुण बादेकर (२०१२) * महाराष्ट्र सरकारचा अण्णासाहेब किर्लोस्कर जीवनगौरव पुरस्कार(२०११) : जयमाला शिलेदार * महाराष्ट्र सरकारचा जीवनगौरव पुरस्कार : चित्रपट अभिनेत्री [[रेखा]] * महाराष्ट्र सरकारचा [[प्रभाकर पणशीकर]] जीवनगौरव पुरस्कार : [[मधुकर तोरडमल]], [[सुधा करमरकर]], [[भालचंद्र पेंढारकर]], [[आत्माराम भेंडे]](२०१२) * महाराष्ट्र शासनाचा '''[[बळवंत पांडुरंग किर्लोस्कर|अण्णासाहेब किर्लोस्कर]]''' संगीत रंगभूमी जीवनगौरव पुरस्कार : [[फैय्याज]] (२०११) * महाराष्ट्र सरकारचा विठाबाई भाऊ मांग नारायणगावकर जीवनगौरव पुरस्कार : अंकुश संभाजी खाडे ऊर्फ बाळू (२०१२) * महाराष्ट्र सरकारचा ज्ञानोबा तुकाराम जीवनगौरव पुरस्कार : [[यू.म. पठाण]], प्राचार्य रामदास डांगे यांना * [[राज कपूर]] जीवनगौरव पुरस्कार : * लिटरेचर साहित्य महोत्सवाचा जीवनगौरव पुरस्कार : व्ही.एस. नायपॉल * लोकसेवा सहकारी बँकेतर्फे जीवनगौरव पुरस्कार : चंद्रकांत इंदुरे, रांगोळीकार वसंतराव थिटे, पांडुरंग दातार, शंकरराव निम्हण, डॉ. अशोक मुथा, डॉ. दिलीप मुरकुटे, अरुण रोडे यांना * [[व्ही. शांताराम]] जीवनगौरव पुरस्कार : * पिंपरी-चिंचवड कुस्तीगीर संघाचा जीवनगौरव पुरस्कार : किसन भालेकर पाटील * आशय सांस्कृतिकचा जीवनगौरव पुरस्कार : पंडित जसराज, परेश रावल यांना. * रत्‍नाकर सावंत जीवनगौरव पुरस्कार : राष्ट्रीय मॅरेथॉन स्पर्धेत विजेते, क्रीडा प्रशिक्षक, सामन्यांतले पंच वगैरे असणारे बाळकृष्ण अकोटकर यांना * रत्‍नाकर सावंत जीवनगौरव पुरस्कार माजी हॉकी खेळाडू, संघटक, पंच वगैरे असणारे अर्नवाझ दमानिया यांना * क्रीडामहर्षी बा.प्रे. झंवर यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ क्रीडा जीवनगौरव पुरस्कार : पुण्यातील महाराष्ट्रीय मंडळाचे सरचिटणीस रमेश दामले यांना प्रदान(२०१२). * रावसाहेब गुरव आर्ट फाउंडेशनचे पुरस्कार : ** कलानिधी पुरस्कार : शारदाप्रसाद अहिर, वैशाली ओक, राम खटरमल, कै. डॉ. दिवाकर डेंगळे(मृत्युपश्चात), प्रा. दिनकर थोपटे, डॉ. सुभाष पवार, डॉ. श्रीकांत प्रधान, डॉ. दत्तात्रय बनकर, डॉ. नितीन हडप यांना ** कलानिधी जीवनगौरव (पहिला) पुरस्कार : प्रा. सुधाकर चव्हाण यांना * शाहीर हिंगे लोककला प्रबोधिनीचा राष्ट्रीय कीर्तनकार कै. कमलबुवा औरंगाबादकर स्मृति जीवन गौरव पुरस्कार : ह.भ.प. गजाननबुवा राईलकर यांना * पुणे सांस्कृतिक महिला संघातर्फे त्यागमूर्ती श्रीमती प्रयागअक्का कराड यांना समर्पित जीवन गौरव पुरस्कार * महाराष्ट्र सरकारचा [[बळवंत पांडुरंग किर्लोस्कर|अण्णासाहेब किर्लोस्कर]] संगीत रंगभूमी जीवनगौरव पुरस्कार : [[अरविंद पिळगावकर]] * इंडियन एरोबायॉजिकल सोसायटीच्या १७व्या वर्षात देण्यात आलेले जीवनगौरव पुरस्कार :डॉ. एस.टी. टिळक व डॉ. सुनिर्मल चंदा यांना * महाराष्ट्र फाउंडेशनचे जीवनगौरव पुरस्कार : ज्येष्ठ सामाजिक कार्यकर्ते ठाकुरदास बंग(सामाजिक कार्य) व डॉ. जयंत नारळीकर(साहित्य) यांना * आंतरराष्ट्रीय पातळीवर मानाचा समजला जाणारा ग्रॅमी जीवनगौरव पुरस्कार : सतारवादक रविशंकर यांना(मरणोपरान्त) * पुणे विद्यापीठाचा जीवनसाधना गौरव पुरस्कार : यशवंतराव गडाख, डॉ. जयंत नारळीकर, नलिनी नावरेकर, डॉ. जब्बार पटेल, प्रतापराव पवार आणि डॉ. विलास वाघ यांना. * पंडित दीनदयाळ उपाध्याय जीवनगौरव पुरस्कार : ब्रिगेडियर हेमंत महाजन यांना. * बृहन्महाराष्ट्र कॉलेज ऑफ कॉमर्स(पुणे) यांच्यातर्फे उल्लेखनीय कार्य करणाऱ्या माजी विद्यार्थ्याला देण्यात येणारा प्राईड ऑफ बीएमसीसी जीवनगौरव पुरस्कार : माजी पोलीस महासंचालक श्रीकांत बापट यांना. * महाराष्ट्र सरकारचा भीमसेन जोशी जीवनगौरव पुरस्कार : किशोरी आमोणकर * महाराष्ट्र सरकारचा भीमसेन जोशी शास्त्रीय संगीत जीवनगौरव पुरस्कार : पंडित जसराज यांना * महाराष्ट्र सरकारचा विंदा करंदीकर जीवनगौरव पुरस्कार : के.ज.पुरोहित (ऊर्फ शांताराम) आणि ना.धों. महानोर यांना * आर्किटेक्ट्स, इंजिनिअर्स आणि सर्व्हेअर्स असोसिएशनतर्फे जीवनगौरव पुरस्कार : स्ट्रक्चरल इंजिनिअर्स वसंतराव कानिटकर व वामनराव कुलकर्णी आणि वास्तुरचनाकार पद्माकर पेशवे यांना. * लोकसेवा सहकारी बँक(पाषाण, पुणे) याचे तर्फे लोकसेवा जीवनगौरव पुरस्कार : मृदुंगवादक पांडुरंग दातार, माजी उपमहापौर शंकर निम्हण, बाणेर पतसंस्थेचे अध्यक्ष डॉ. दिलीप मुरकुटे, आणि रांगोळीकार वसंतराव थिटे यांना. * जागतिक वार्षिक लस परिषदेचा जीवनगौरव पुरस्कार : पूनावाला ग्रुप ऑफ सीरम इंडस्ट्रीजचे डॉ.सायरस पूनावाला यांना * बार्शी तालुका भगवंत मित्रमंडळ यांचे बार्शी तालुकाभूषण, भगवंतरत्‍न आणि जीवनगौरव पुरस्कार : अनुक्रमे कमलेश मेहता, राजेंद्र मिरगणे आणि नामदेव घायतिडक यांना. * महाराष्ट्र कॉस्मॉपॉलिटन एज्युकेशन सोसायटीच्या अल्लाना इन्स्टिट्यूटतर्फे जीवनगौरव पुरस्कार : व्यंगचित्रकार आर. के. लक्ष्मण यांना * महाराजा यशवंतराव होळकर गौरव प्रतिष्ठानतर्फे जीवनगौरव पुरस्कार : के.एम. खाडे यांना * हवेली तालुका बॅडमिंटन संघटनेतर्फे हवेली जीवनगौरव पुरस्कार : क्रीडाप्रशिक्षक अनिल मोडक यांना. * पुणे जिल्हा ॲथलेटिक्स संघटनेचा ** रत्‍नाकर सावंत जीवनगौरव पुरस्कार : राष्ट्रीय मॅरेथॉन स्पर्धेत विजेते, क्रीडा प्रशिक्षक, सामन्यांतले पंच वगैरे असणारे बाळकृष्ण अकोटकर यांना ** रत्‍नाकर सावंत जीवनगौरव पुरस्कार माजी हॉकी खेळाडू, संघटक, पंच वगैरे असणारे अर्नवाझ दमानिया यांना ** बी.पी. झंवर पुरस्कार : अनीश जोशी, चंद्रकांत मानवतकर यांना ** गुरुबन्स पुरस्कार : अंकिता गोसावी, सोनिया शिंदे यांना * पुणे जिल्हा ॲथलेटिक्स संघटनेचा * संस्कृती कलाबोधिनी व क्रांती समाचारचे संस्कृती कला क्रांती जीवनगौरव पुरस्कार : ??? * हस्को कंपनी (नवलाख उंबरे-मावळ तालुका) यांचे सर्वांगीण गुणवंत विद्यार्थी पुरस्कार : कौशिक रोहिदास पडवळ आणि प्रियांका संतोष शेटे यांना * स्वामी विवेकानंद सांस्कृतिक प्रतिष्ठानचा ’राम डवरी स्मृती कला गौरव’ पुरस्कार : राजदत्त * १६मे या जागतिक कृषी पर्यटन दिनानिमित्त कृषी पर्यटन विकास संस्थेतर्फे देण्यात येणारे जागतिक कृषी पर्यटन गौरव पुरस्कार : ** दौला वडगाव(बीड जिल्हा) येथील बाबासाहेब पिसोरे यांना ** मोराची चिंचोली(पुणे जिल्हा) येथील आनंद थोपटे यांना ** राजुरी(पुणे जिल्हा) येथील मनोज हाडवळे यांना आणि ** वसई (ठाणे जिल्हा)येथील रोहिणी गवाणकर यांना. * स्वामी विवेकानंद सांस्कृतिक प्रतिष्ठानचा ’राम डवरी स्मृती कला गौरव’ पुरस्कार : राजदत्त * बिजलीनगर (चिंचवड-पुणे) येथील लोकशाही प्रतिष्ठानचा बाबासाहेब आंबेडकर कार्यगौरव पुरस्कार : अशोक सर्वांगीण विकास सोसायटीचे अध्यक्ष अशोक शीलवंत यांना * ब्राह्मण सर्व सेवा संघ, (पिंपरी)तर्फे ब्रह्मर्षी पुरस्कार : विलास मडिगेरी यांना * सिद्धी फाउंडेशनचा सिद्धी गौरव पुरस्कार : सामाजिक व शैक्षणिक क्षेत्रात काम करणारे बाळासाहेब चव्हाण + विनायक अभ्यंकर, नितीन छेडा, शीला जोशी, मनाली देव, डॉ. भूषण फडतरे, तुकाराम भोसले, फिरोज मुजावर, ऋतुजा मोरे, आरती संत व परमेश्वर हुणजगी यांना. * सत्यशोधक छत्रपती विचार व जागृती मंचातर्फे सत्यशोधक जीवनगौरव पुरस्कार : उत्तम पाटील यांना * सातपुडा निवासिनी मनुदेवी सांस्कृतिक संस्थान यांचा मनुश्री पुरस्कार : रत्‍नाकर पाटील यांना * लोकशाही प्रतिष्ठान (बिजलीनगर-चंचवड) यांच्यातर्फे आंबेडकर कार्यगौरव पुरस्कार * शेठ चिमणराव गोविंददास मेमोरिअल ट्रस्टतर्फे ** उद्यमगौरव पुरस्कार : ** सेवागौरव पुरस्कार : * ‘आरोग्य ज्ञानेश्वरी’ दिवाळी अंकातर्फे दिला जाणारा २००९ सालचा ’आरोग्य ज्ञानेश्वरी’ पुरस्कार : आरोग्यविषयक लेखन करणारे व 'लोकसत्ता'चे स्तंभलेखक डॉ. अमोल अन्नदाते यांना. * किवळे-विकासनगर ग्रामस्थांच्या वतीने ** विजयालक्ष्मी किशोरीलाल आगरवाल यांच्या स्मरणार्थ दिले जाणारे हिरकणी गौरव पुरस्कार : चंदा मुथियान * पुणे महापालिकेतर्फे गद्य व संगीत नाट्यसेवेसाठी सन्मान : नृत्यांगना योगिता काजळे, संवाद लेखक प्रवीण तरडे, पुरुषोत्तम करंडक विजेता क्षितिज दाते, कलाकार रजनी भट, सतारवादक प्रमोद रोटे यांचा. * कसबा संस्कार केंद्राचे कसबा गौरव पुरस्कार : * बालगंधर्व रसिक मंडळाचा ’बालगंधर्व गुणगौरव पुरस्कार’ : आनंद भाटे यांना * विश्वकर्मा प्रतिष्ठानचा निळू फुले स्मृती कलागौरव पुरस्कार : कुमार आहेर, सुदेश कांबळे, शांताई गडपायले, सुधाकर गव्हाळे आणि अभिषेक शिंदे यांना * बालगंधर्व संगीत रसिक मंडळाचे बालगंधर्व गुणगौरव पुरस्कार : ** ऑर्गन वादक संजय गोगटे ** गायक आनंद भाटे ** गायिका अस्मिता चिंचाळकर, गीतांजली जेधे ** नाट्य कलाकार नारायण भालेराव ** नाट्य दिग्दर्शक रवींद्र खरे ** नाट्य लेखक रंजन दारव्हेकर * भास्करराव माने स्मृती प्रीत्यर्थ अक्षरगौरव पुरस्कार : * सर फाउंडेशनचे महापालक पुरस्कार : भामरागडच्या दुर्गम भागातील आदिवासी बांधवांचे तसेच अनाथ प्राण्यांचे पालकत्व स्वीकारणाऱ्या डॉ. प्रकाश व डॉ. मंदाकिनी आमटे यांना. * शिल्पकार बी.आर. खेडकर प्रतिष्ठानचा २०१३ सालचा शिल्पगौरव पुरस्कार : युवा शिल्पकार प्रमोद कांबळे यांना * महाराष्ट्र संपादक परिषदेचा डॉ. अजिंक्य डी.वाय. पाटील पुरस्कृत जीवनगौरव पुरस्कार : कवी मंगेश पाडगावकर यांना * पुणे विद्यापीठाच्या [[महाराष्ट्रातील अध्यासने|संत नामदेव अध्यासनाचा]] ’संत [[नामदेव]] जीवनगौरव पुरस्कार’ : [[नामदेव|नामदेवांच्या]] साहित्याचे अभ्यासक व मराठीतील आधुनिक साहित्याचे साक्षेपी समीक्षक प्रा. विलास खोले यांना. * ह्युमन राइट्स असोसिएशन फॉर प्रोटेक्शन्या संस्थेचा कार्यगौरव पुरस्कार : डॉ. सुदर्शन बच्छाव यांना * ह्युमन राइट्स असोसिएशन फॉर प्रोटेक्शन या संस्थेचे अन्य पुरस्कार : डॉ. स्वाती गुजराती, समाजसेवक अनिल घोजगे, डॉ. राहुल जाधव, डॉ. लक्ष्मण बिराजदार आणि डॉ. विलास भेगडे यांना. * मामि (मुंबई अकॅडमी ऑफ मुव्हिंग इमेज) या संस्थेच्या महोत्सवात दिला गेलेला जीवनगौरव पुरस्कार : कमल हासन आणि फ्रेन्च चित्रपटकर्मी कोस्टा गवारस यांना. * बँक ऑफ बडोदाचा राष्ट्रीय स्तरावरील ’बडोदा सन जीवनगौरव पुरस्कार’ : सकाळ वृत्तपत्र-समूहाचे संपादक संचालक [[उत्तम कांबळे]] यांना. * पुणे जिल्हा माध्यमिक व उच्च माध्यमिक मुख्याध्यापक संघातर्फे गुणवंत पुरस्कार : मावळातील निगडे गावच्या प्रतीक विद्या निकेतनमधील लेखनिक सूर्यकांत भोईरकर यांना. * अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषदेचे (तळेगाव दाभाडे शाखा) कलागौरव पुरस्कार : अभिनेत्री प्रतीक्षा लोणकर आणि अभिनेता प्रसाद ओक यांना ** अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषदेचा (तळेगाव दाभाडे शाखा) प्रेरणा पुरस्कार : अभिनेत्री नेहा महाजन हिला. * हैदराबाड येथील युनिफाइड काउन्सिल संस्थेचा ’नॅशनल टॅलेंट सर्च’साठीचा पुरस्कार : यमुनानगर(पिंपरी)च्या अमृता विद्यालयम्‌ला * डेक्कन चेंबर ऑफ कॉमर्स, इंडस्ट्रीज अँड ॲग्रिकल्चरतर्फे देण्यात येणारा जीवनगौरव पुरस्कार : डॉ. रघुनाथ माशेलकर यांना * डॉ. मधुसूदन घाणेकर ब्रम्हध्यान विद्यापीठ यांच्या तर्फे [[स्वामी विवेकानंद]] पुरस्कार आणि बाल युवा गौरव पुरस्कार : * महाराष्ट्र साहित्य कलाप्रसारिणी सभेतर्फे ’नारायण सुर्वे’ जीवनगौरव पुरस्कार : भाई वैद्य यांना. * संग्राम प्रतिष्ठान(दौंड)चे संग्राम गौरव पुरस्कार : ** संतसेवा गौरव : ** कला गौरव ** सेवा गौरव ** क्रीडा गौरव ** विद्या गौरव ** कृषी गौरव ** वगैरे ’गौरव’ पुरस्कार, सुमारे ४० लोकांना.. * जयहिंद परिवार भारत यांचे तर्फे गौरव पुरस्कार : डी.एस. कुलकर्णी, सुरेश चव्हाणके, सिंधुताई सपकाळ, राम सुतार यांना * रोटरी क्लब ईस्टचा व्यावसायिक गुणवत्ता पुरस्कार : क्रिकेट खेळाडू महेंद्रसिंग धोनी यांना * नाते समाजाशी आणि जयहिंद परिवार या संस्थांतर्फे ’महाराष्ट्र गौरव’ पुरस्कार : ** आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार : सुरेश चव्हाणके, बापूसाहेब भोसले आणि राम सुतार यांना ** राष्ट्रीय पुरस्कार : कर्नल मोहन काकतीकर, डी.एस. कुलकर्णी, सुभाष देशमुख, डॉ.एन.एस. पठाण, डॉ. सुरेखा पाटील, श्यामजी महाराज राठोड, रत्‍ना वाघ आणि सिंधूताई सपकाळ यांना. * महाराष्ट्र राज्य सरकारचा पं.भीमसेन जोशी जीवनगौरव पुरस्कार : पंडित जसराज यांना * औरंगाबाद येथील कलावैभव संस्थेचा भीमसेन जोशी पुरस्कार : तबलावादक अरविंदकुमार आझाद यांना. * भाग्यसंकेत गौरव पुरस्कार ** म.दा. भट पुरस्कार : [[रा.चिं. ढेरे]] यांना. ** आयुर्वेदाचार्य काशीनाथ तोष्णीवाल गौरव पुरस्कार : डॉ. एच.आर. नागेंद्र यांना. * काशीनाथ राठी व सरोजदेवी राठी स्वतंत्रता पुरस्कार : स्वातंत्र्यसैनिक आणि समाजसेविका चंदाबेन जरीवाल यांना. ** जीवेत शरदः शतम्‌ पुरस्कार : ज्योतिष अभ्यासक व.दा. भट व चंद्रकांत शेवाळे यांना, आणि कवयित्री लीलादेवी तोष्णीवाल व प्रतिभा मोडक यांना. * वसंतदादा सेवा संस्थेचा ’राजीव गांधी कलागौरव पुरस्कार’ : स्मिता तळवलकर यांना. * अखिल भारतीय [[नवोदित मराठी साहित्य संमेलन|नवोदित मराठी साहित्य संमेलनाचा]] लावणी कलागौरव पुरस्कार : प्रमिला सूर्यवंशी-लोदगेकर यांना. * महाराष्ट्र ग्रंथोत्तेजक संस्थेचा आनंद केळकर स्मृतिप्रीत्यर्थ देण्यात येणारा ’महाराष्ट्र ग्रंथोत्तेजक संस्था गौरव पुरस्कार’ : रमेश पानसे यांना * शाहीर हिंगे लोककला प्रबोधिनीचा ’शाहीर हिंगे युवा कलागौरव पुरस्कार’ : निशांत शेख यांना * शिवसेनेच्या वतीने शहीदांचा गौरव करणारा सेनापती बापट पुरस्कार : २६/११ चे शहीद तुकाराम ओंबाळे, भारतीय सीमेवर शहीद झालेले सातप्पा पाटील व कुंडलिक माने यांच्या कुटुंबीयांना. * शिवसेनेच्या वतीने अन्य गौरव करणारे सेनापती बापट पुरस्कार : मल्ल राहुल खानेकर, गिर्यारोहक प्रसाद जोशी, पूजा दाभाडे, नृत्यांगना वैष्णवी पाटील, हिंदकेसरी अमोल बराटे, ऋतुराज महालीम, साईनाथ रानवडे आणि पायल शिंदे यांना. * आशय सांस्कृतिक आणि पु. ना. गाडगीळ अँड सन्स यांच्यातर्फे 'पुलोत्सव जीवन गौरव पुरस्कार : बाबासाहेब पुरंदरे यांना * दि फर्ग्युसोनियन्स संस्थेचा फर्ग्युसन गौरव पुरस्कार : प्रतापराव पवार यांना * दि फर्ग्युसोनियन्स संस्थेचा फर्ग्युसन अभिमान पुरस्कार : अभिनेते जयराम कुलकर्णी, न्यायमूर्ती साधना जाधव, डॉ. शिरीष प्रयाग आणि निवृत्त जनरल चंद्रशेखर सावंत यांना * मामि (मुंबई अकॅडमी ऑफ मुव्हिंग इमेज) या संस्थेच्या महोत्सवात दिला गेलेला जीवनगौरव पुरस्कार : कमल हासन आणि फ्रेन्च चित्रपटकर्मी कोस्टा गवारस यांना. * कीर्तन संजीवनी [[पुष्पलता रानडे]] यांच्या स्मरणार्थ दिला जाणारा सेवागौरव सन्मान पुरस्कार : रुग्णमित्र अरुण कोंडेजकर यांना * अनंतरंग आर्ट फाउंडेशनच्या वतीने देण्यात येणारा कै. विश्वनाथ भिडे स्मृती कलागौरव पुरस्कार : गायक यादवराज फड आणि गायिका भक्ती गोखले-पागे यांना. * डॉ. अरुण दाते यांना क्रीडामहर्षी बा.प्रे. झंवर यांच्या स्मरणार्थ दिला जाणारा क्रीडा जीवनगौरव पुरस्कार ==आर्य चाणक्य पुरस्कार== * सह्याद्री दूरचित्रवाणी वाहिनी, माईर्स एम‍आयटी स्कूल, आणि भारतीय छात्र संसद फाउंडेशन यांच्या वतीने दिले गेलेले ’आर्य चाणक्य’ महाराष्ट्र राज्य पुरस्कार (२०१३) : ** आर्य चाणक्य ’न्यायश्रेष्ठ पुरस्कार : ॲडव्होकेट दरीयस खंबाटा यांना ** आर्य चाणक्य ’लोकप्रतिनिधीश्रेष्ठ’ पुरस्कार : ओमप्रकाश कडू यांना ** आर्य चाणक्य ’प्रशासनश्रेष्ठ’ पुरस्कार : पिंपरी-चिंचवड महापालिकेचे आयुक्त श्रीकर परदेशी यांना ** आर्य चाणक्य ’जनजागरणश्रेष्ठ’ पुरस्कार :सुरेश द्वादशीवार यांना. ==चित्रपट पुरस्कार/नाट्य पुरस्कार== * भारत सरकारचे राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार (२०१३) : ** दादासाहेब फाळके पुरस्कार : गीतकार गुलझार यांना ** सर्वोत्कृष्ट चित्रपट ; आनंद गांधी यांनी दिग्दर्शित केलेला शिप ऑफ थिसस याला सुवर्णकमळ आणि अडीच लाख रुपयांचा पुरस्कार.. ** राकेश ओमप्रकाश मेहरा यांनी दिग्दर्शित केलेला लोकप्रिय चित्रपट बाग मिल्खा भाग याला. ** सर्वोत्कृष्ट दिगदर्शक : हंसल मेहता यांना सुवर्णकमळ आणि अडीच लाख रुपयांचा पुरस्कार. ** सर्वोत्कृट अभिनेता पुरस्कार : राजकुमार राव यांना. ** सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री पुरस्कार : गीतांजली थापा यांना. ** सर्वोत्कृष्ट गायिका पुरस्कार : बेला शेंडे यांना ’तुह्या धर्म कोणचा’ या चित्रपटातील गाण्यासाठी. ** पदार्पणातील सर्वोत्कृष्ट चि्त्रपटाचा पुरस्कार : फॅंड्रीचे दिग्दर्शक नागराज मंजुळे यांना. ** सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार : फॅंड्रीत काम करणाऱ्या सोमनाथ अवघडे याला. * मराठी चित्रपट परिवार आणि ए थ्री मीडियातर्फे चौथे चित्रपदार्पण पुरस्कार : ** सर्वोत्कृष्ट चित्रपट : आदित्य सरपोतदार यांचा ’नारबाची वाडी’ ** सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक : ’प्रेम म्हणजे प्रेम म्हणजे प्रेम असतं’ चित्रपटाच्या दिग्दर्शिका मृणाल कुलकर्णी यांना ** सर्वोत्कृष्ट अभिनेता : ’जय महाराष्ट्र ढाबा भटिंडा’चे अभिजित खांडेकर आणि ’थोडं तुझं थोडं माझं’चे निखिल काकडे यांना ** सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री : ’जय महाराष्ट्र ढाबा भटिंडा’च्या प्रार्थना बेहेरे आणि ’रंगकर्मी’च्या शीतल दाभोळकर यांना. * सर्वोत्कृष्ट संगीतकार : ’प्रेम म्हणजे प्रेम म्हणजे प्रेम असतं’चे सुरेल इंगळे यांना ** विशेष लक्षणीय पुरस्कार : ’अंगारकी’ आणि ’दणक्यावर दणके’च्या अभिनेत्री सुवर्णा काळे यांना. ** सर्वोत्कृष्ट अल्बम पुरस्कार : युनिव्हर्सल म्युझिकचा ’कण्हेरीची फुले’ला. * स्क्रीन लाईफ ओके वार्षिक पुरस्कार : ** सर्वोत्कृष्ठ मराठी चित्रपट : दुनियादारी आणि बीपी (विभागून) ** सर्वोत्कृष्ठ मराठी दिग्दर्शक : रवी जाधव (बीपी) ** सर्वोत्कृष्ठ मराठी अभिनेता : सचिन खेडेकर (पितृऋण आणि आजचा दिवस माझा) ** सर्वोत्कृष्ठ मराठी अभिनेत्री : तनुजा (पितृऋण) ** सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपट : भाग मिल्खा भाग ** सर्वोत्कृष्ट हिंदी दिग्दर्शक : सुजित सरकार (मद्रास कॅफे) ** सर्वोत्कृष्ट हिंदी अभिनेता - परीक्षक पुरस्कार - फरहान अख्तर (भाग मिल्खा भाग) ** सर्वोत्कृष्ट हिंदी लोकप्रिय अभिनेत्री : दीपिका पडुकोण ** सर्वोत्कृष्ट हिंदी अभिनेत्री - परीक्षक पुरस्कार - दीपिका पडुकोण ** सर्वोत्कृष्ट हिंदी सहायक अभिनेता : सौरभ शुक्ला (जॉली एल‍एलबी) ** सर्वोत्कृष्ट हिंदी सहायक अभिनेत्री : स्वरा भास्कर (रांझणा) ** सर्वोत्कृष्ट हिंदी खलनायक : ऋषी कपूर (डी डे) ** सर्वोत्कृष्ट हिंदी खलनायिका : शिल्पा शुक्ला (बीए पास) ** सर्वोत्कृष्ट हिंदी विनोदी भूमिका : रिचा चढ्ढा (फुकरे) ** सर्वोत्कृष्ट हिंदी नवोदित अभिनेता : सुशांतसिंह राजपूत (कायपोचे) ** सर्वोत्कृष्ट हिंदी नवोदित अभिनेत्री: आईदा अल काशेफ (शिप ऑफ थिसस) ** सर्वोत्कृष्ट हिंदी बालकलाकार : जपतेजसिंग (भाग मिल्खा भाग) * नॅशनल लाडली मीडिया अँड ॲडव्हर्टायझिंग पुरस्कार : मृणाल कुलकर्णी दिग्दर्शित ’प्रेम म्हणजे प्रेम म्हणजे प्रेम असतं’ या चित्रपटाला. * या आधीचे नॅशनल लाडली मीडिया अँड ॲडव्हर्टायझिंग पुरस्कार : हिंदी चित्रपट - डोर, चक दे इंडिया, मातृभूमि, इंग्लिश विग्लिश, ब्यारी वगैरे चित्रपटांना. * स्मार्ट मीडिया स्कूलचा प्रथम पुरस्कार : हेमंत आवताडे दिग्दर्शित ’होमिसाईड’ या लघुपटाला. * पुणे इंटरनॅशनल फिल्म फेस्टिव्हल (पिफ)मध्ये दिले गेलेले पुरस्कार : ** विशेष योगदान पुरस्कार : सिनेदिग्दर्शक [[अदूर गोपालकृष्णन]] आणि अभिनेते विनोद खन्ना यांना ** [[एस.डी. बर्मन]] पुरस्कार : [[हृदयनाथ मंगेशकर]] यांना * एकता कल्चरल अकादमीचे पुरस्कार :- ** एकता गौरव पुरस्कार : अभिनेत्री सुलभा देशपांडे यांना ** अन्य पुरस्कार : नृत्य दिग्दर्शिका अर्चना पालेकर, कवी अशोक बागवे, नेते कमलेश सावंत, चित्रकार चंद्रकांत गणाचार्य, नाटककार जयंत पवार, चित्रपट समीक्षक दिलीप ठाकूर, पत्रकार देवदास मटाले, साहित्यकार नारायण लाळे आणि पत्रकार भगवान निळे यांना. * कोल्हापूर आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवातला कलामहर्षी बाबूराव पेंटर पुरस्कार : श्याम बेनेगल यांना. * महाराष्ट्र सरकारचे उत्कृष्ट चित्रपट पुरस्कार : ताऱ्यांचे बेट, देऊळ, [[बालगंधर्व]], शाळा (२०११) * अखिल भारतीय मराठी चित्रपट महामंडळातर्फे चित्रभूषण पुरस्कार : सचिन पिळगावकर; उमा भेंडे (२०१२) * अखिल भारतीय मराठी चित्रपट महामंडळातर्फे ‘मानाचा’ मुजरा पुरस्कार : विविध कलावंत, निर्माते, दिग्दर्शक, तंत्रज्ञ वगैरे (२०१२) * [[फिल्मफेअर]] मासिकातर्फे भारतीय चित्रपटांना आणि त्यांतील चित्रपटकर्मींना दिले जाणारे [[फिल्मफेअर पुरस्कार]] * कै. सुनील तारे पुरस्कार : पिंजरा फेम संस्कृती बालगुडे हिला. * विनोदी कलाकार वसंत शिंदे पुरस्कार : विजय पटवर्धन * मराठी इंटरनॅशनल फिल्म अँड थिएटर अवॉर्ड्‌स ** चित्रपट विभाग - *** सहायक अभिनेत्री : मेधा मांजरेकर (काकस्पर्श) *** सहायक अभिनेता : केतन पवार (शाळा) *** सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री : [[केतकी माटेगावकर]] (काकस्पर्श) *** सर्वोत्कृष्ट अभिनेता : सचिन खेडेकर (काकस्पर्श) *** सर्वोत्कृष्ट चित्रपट : काकस्पर्श * चित्रपट क्षेत्रातील उल्लेखनीय योगदानासाठी, वल्लभभाई पटेल प्रतिष्ठानचा सरदार पटेल समाजभूषण पुरस्कार : बाळासाहेब भालेराव यांना आणि अन्य २९ जणांना * पुण्याच्या सरहद्द संस्थेचा पहिला भूपेन हजारिका राष्ट्रीय पुरस्कार : चित्रपट निर्माते, दिग्दर्शक जातू बरूवा यांना * पुण्याच्या सरहद्द संस्थेचा दुसरा भूपेन हजारिका राष्ट्रीय पुरस्कार : रंगकर्मी रतन थिय्याम यांना * मराठी चित्रपट परिवारातर्फे देण्यात येत असलेला चित्रपदार्पण पुरस्कार : अभिनेत्री उषा जाधव, सर्वोत्कृष्ट चित्रपट (खेळ मांडला), संगीतकार हर्षित अभिराज, गायिका केतकी माटेगावकर (अल्बम ’नकोशी’), संगीतकार क्षितिज वाघ (येड्यांची जत्रा), दिग्दर्शक समीर सुर्वे, अभिनेता पद्मनाभ भिंड, अभिनेत्री श्वेता पवार (श्री पार्टनर), गीतकार अजय नाईक (सतरंगी रे). शिवाय तू मी आणि पाऊस हे आल्बम. * मराठी चित्रपट व नाटके यांच्यासाठीचे झी गौरव पुरस्कार * मराठी चित्रपट व नाटके यांच्यासाठी म.टा. सन्मान * मराठी चित्रपट व नाटके यांच्यासाठी [[कोहिनूर म.टा. सन्मान]] * आशियाई चित्रपट पुरस्कार : ** तलाश चित्रपटातील लंगडा तैमूर या भूमिकेसाठी हिंदी अभिनेता नवाझुद्दिन याला ** सर्वोत्कृष्ट संगीतकार म्हणून बर्फी चित्रपटासाठी प्रीतम चक्रवर्ती यांना. * सर्वोत्तम ॲनिमेशन फिल्मसाठी भारत सरकारचा राष्ट्रीय पुरस्कार : चित्रपट दिल्ली सफारी * [[दीनानाथ मंगेशकर]] पुरस्कार : चित्रपट कलावंत जया बच्चन, वंदना गुप्ते, आणि गणपतराव पाटील यांना * [[मोहन वाघ]] पुरस्कार : जुन्या नाटकांना पुन्हा रंगभूमीवर आणणाऱ्या सुनील बर्वे यांना * टॉयफा पुरस्कार :(TOIFA) - टाइम्स ऑफ इंडिया फ़िल्म अवॉर्ड्‌ज : ** सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक : अनुराग बसू (चित्रपट बर्फी) ** सर्वोत्कृष्ट अभिनेता : रणबीर कपूर (चित्रपट बर्फी) ** सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री : प्रियांका चोप्रा (चित्रपट बर्फी) ** सर्वोत्कृष्ट विनोदी अभिनेता : अभिषेक बच्चन (चित्रपट बोलबच्चन) ** पदार्पणातील सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री : इलियाना डिक्रूझ (चित्रपट बर्फी) ** सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेता : अन्नू कपूर (चित्रपट विकी डोनर) ** सर्वोत्कृष्ट साहाय्यक अभिनेत्री : डॉली अहलुवालिया (चित्रपट विकी डोनर) ** पदार्पणातील सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शिकेला समीक्षकांचा खास पुरस्कार : गोरी शिंदे (चित्रपट ’इंग्लिश-विंग्लिश’) ** समीक्षकांचा सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री पुरस्कार : दीपिका पदुकोण (चित्रपट कॉकटेल) ** सर्वोत्कृष्ट पार्श्वगायिका : शाल्मली खोलगडे (इशकजादे चित्रपटातील ’परेशान’ या गाण्यासाठी ** सर्वोत्कृष्ट संगीतकार : अजय-अतुल (चित्रपट अग्निपथ) * मराठी चित्रपट परिवार आणि नलिनोत्तम संस्था यांनी भरवलेल्या चित्रपट महोत्सवात दिले गेलेले पुरस्कार : ** सर्वोत्कृष्ट चित्रपट पुरस्कार : गजेंद्र अहिरे दिग्दर्शित ’अनुमती’ला ** सर्वोत्कृष्ट दिगदर्शक पुरस्कार :शिवाजी लोटन पाटील यांना ’धग’साठी. ** सर्वोत्कृष्ट पटकथालेखन पुरस्कार ’श्रीपार्टनर’च्या समीर सुर्वे यांना * महाराष्ट्र राज्य मराठी चित्रपट पुरस्कार (५०वे वर्ष) : ** सर्वोत्कृष्ट चित्रपट : क्रमाने १. काकस्पर्श; २. तुकाराम; ३. अजिंठा ** ग्रामीण प्रश्न हाताळणारा चित्रपट :धग ** सामाजिक प्रश्न हाताळणारा चित्रपट : श्यामचे वडील ** पटकथा - रवी जाधव, अंबर हडप व गणेश पंडित (बालक पालक) ** कथा : उषा दातार (काकस्पर्श) ** संवाद :संजय पवार (भारतीय) ** संगीत - कौशल इनामदार (अजिंठा) ** गीत - ना. धों. महानोर (मन चिंब..., अजिंठा) ** पार्श्‍वगायक - ज्ञानेश्‍वर मेश्राम (जगण्याचा पाया..., तुकाराम) ** पार्श्‍वगायिका - हंसिका अय्यर (मन चिंब..., अजिंठा) ** नृत्यदिग्दर्शक - सुभाष नकाशे (लाल होली..., अजिंठा) ** "प्रथम निर्मिती' व "प्रथम दिग्दर्शन' या पदार्पणाच्या पुरस्कारांसाठी रवी जाधव (बालक पालक), व निखील महाजन (पुणे ५२) ** अभिनेत्री - उषा जाधव (धग), प्रिया बापट (काकस्पर्श) विभागून. ** पदार्पण अभिनेत्री - श्वेता साळवी (कुरुक्षेत्र) ** सहायक अभिनेत्री - मृण्मयी देशपांडे (मोकळा श्‍वास) ** विशेष अभिनेत्री - हेमांगी कवी (पिपाणी) ** सहायक अभिनेता - अरुण नलावडे (शूर आम्ही सरदार) ** उत्कृष्ट अभिनेता - सचिन खेडेकर (काकस्पर्श) ** विशेष अभिनेता - उमेश कामत (परीस) ** सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार : हंसराज जगताप (धग) ** तांत्रिक विभागातील उत्कृष्ट कामगिरीसाठीच्या पारितोषिक विजेत्यांमध्ये प्रशांत राणे, अभिषेक विजयकर (कला दिग्दर्शन - काकस्पर्श), राजन कोठारी (छायालेखन - तुकाराम), प्रशांत खेडेकर (संकलन - अजिंठा), अनिल निकम, पी. के. शनील (ध्वनिमुद्रण - येडा), पूर्णिमा ओक (वेशभूषा - तुकाराम), विक्रम गायकवाड, हेन्‍री मार्टिस (रंगभूषा - काकस्पर्श) अथांश कम्युनिकेशन (जाहिरात - बालक पालक) यांचा समावेश आहे. * भारतीय फिल्म अँड टेलिव्हिजन इन्स्टिट्यूटचे पुरस्कार : ** उत्कृष्ट चित्रपट पुरस्कार : १ पोला, २ थुग बेराम; ३ पंचभूत; या चित्रपटांना ** उत्कृष्ट लघुपट दिग्दर्शक : १ ’कातळ’साठी(विक्रांत पवार); २ ’अ पिंच ऑफ स्किन’साठी (प्रिया गोस्वामी) यांना ** उत्कृष्ट अभिनय : ख्याती त्रेहान यांना ** उत्कृष्ट ॲनिमेशन फिल्म: स्पेलबाउंड (रिलायन्स एम्स.) ** सर्वोत्कृष्ट नॉन फिक्शन फिल्म : पंचभूत (एस‍आरएफटीआय) ** सर्वोत्कृष्ट नॉन फिक्शन फिल्म दिग्दर्शक : प्रिया गोस्वामी (अ पिंच ऑफ स्किन-नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ डिझाइन) * * सर्वोत्कृष्ट ॲनिमेशन फिल्म दिग्दर्शक : स्पेलबाउंड (विवेक सुर्वे व रजनीकांत आर्य) ** सर्वोत्कृष्ट शॉर्ट फिल्म (१० मिनिटे) : थुग बेराम (एस‍आरएफटीआय) ** सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक (१० मिनिटांहून मोठी फिल्म) कातळसाठी विक्रांत पवार ** उत्कृष्ट लेखन ** उत्कृष्ट डिझाईन ** उत्कृष्ट एडिटिंग ...वगैरे * महेश टिळेकर यांच्या ’वरदलक्ष्मी चित्र’च्या वतीने उमेद पुरस्कार : उषा उत्थुप, अभिजित खांडकेकर, भार्गवी चिरमुले, दिलीप प्रभावळकर, वहिदा रेहमान आणि अशोक समर्थ * ’अनुमती’ या चित्रपटातील भूमिकेसाठी २०१३सालचा सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय पुरस्कार (इरफान खान यांच्याबरोबर विभागून) : विक्रम गोखले यांना * महाराष्ट्र शाहीर परिषदेचा शाहीर योगेश स्मृतिगंध पुरस्कार : [[बुलढाणा]]<nowiki/>चे शाहीर निवृत्ती घोंगटे यांना. * प्रभात पुरस्कार : ** जीवनगौरव : [[श्रीराम लागू]] ** प्रभातचे बालकलाकार : यशवंत दामले, वासंती पटेल, [[बेबी शकुंतला]] ** खास पुरस्कार : शशिकांत केणीकर, पी.के. नायर, [[शिरीष पै]], इसाक मुजावर ** उत्कृष्ट अभिनयाचे पुरस्कार : मकरंद अनासपुरे (भारतीय), सचिन खेडेकर (काकस्पर्श), विक्रम गोखले (चित्रपट अनुमती), देविका दप्तरदार (संहिता), मृण्मयी देशपांडे (मोकळा श्वास), शिवाजी लोटन पाटील (दिगर्शन -धग) ** उत्कृष्ट चित्रपट : धग * बालगंधर्व संगीत रसिक मंडळाचे बालगंधर्व गुणगौरव पुरस्कार : ** ऑर्गन वादक संजय गोगटे ** गायक आनंद भाटे ** गायिका अस्मिता चिंचाळकर, गीतांजली जेधे ** नाट्य कलाकार नारायण भालेराव ** नाट्य दिग्दर्शक रवींद्र खरे ** नाट्य लेखक रंजन दारव्हेकर * अखिल भारतीय मराठी नाट्यपरिषद पिंपरी-चिंचवड यांचे ** बालगंधर्व पुरस्कार : गायक आनंद भाटे यांना ** आचार्य अत्रे पुरस्कार : निवेदक सुधीर गाडगीळ यांना ** जयवंत दळवी पुरस्कार : लेखक प्रशांत दळवी यांना ** अरुण सरनाईक पुरस्कार : अभिनेते चिन्मय मंडलेकर यांना ** स्मिता पाटील पुरस्कार : अभिनेत्री सोनाली कुलकर्णी यांना ** स्थानिक पुरस्कार : अविनाश देशमुख, इक्बाल दरबार, केतन लुंकड, केदार अभ्यंकर, नीलम कदम, प्राजक्ता वाणी-बजाज, मैथिली पाटील, सागर चव्हाण सुहास गवते आणि सुहास मुळे यांना * लंडन येथील ’सत्यजित रे फाउंडेशन लघुपट’ पुरस्कार : ’कौन कमलेश्वर’ हा लघुपट दिग्दर्शित करणाऱ्या पुण्याच्या फिल्म आणि टेलिव्हिजन संस्थेतील अनुराग गोस्वामी याला. * मामि (मुंबई अकॅडमी ऑफ मुव्हिंग इमेज) या संस्थेच्या महोत्सवात दिला गेलेला जीवनगौरव पुरस्कार : कमल हासन आणि फ्रेन्च चित्रपटकर्मी कोस्टा गवारस यांना * दोन राष्ट्रीय पुरस्कार आणि २० इतर पुरस्कार : मुक्ता आर्ट्‌सचा ’संहिता’ चित्रपट. ==तंत्रज्ञानविषयक किंवा वैज्ञानिक पुरस्कार== * रोटरी क्लब ऑफ इंदापूरतर्फे एक्सलन्स अवॉर्ड : योगगुरू रामदेवबाबा यांना * बंगलोरच्या सस्त्रा युनिव्हर्सिटीकडून सीएन्‌आर राव पुरस्कार : राष्ट्रीय रासायनिक प्रयोगशाळेचे डॉ. सौरभ पाल यांना.. * इन्फॉसिस फाउंडेशनचा विज्ञान पुरस्कार : दिल्लीच्या आंतररराष्ट्रीय जैव अभियांत्रिकी केंद्रातील मलेरियावर संशोधन करणारे डॉ. [[चेतन एकनाथ चिटणिस]] यांना. * भटनागर पुरस्कार : टाटा मूलभूत संशोधन केंद्रातील न्यूट्रिगो किरणांचा अभ्यास करणारे डॉ. अमोल दिघे यांना आणि नंबर थिअरीसंशोधक डॉ. एकनाथ घाटे यांना. * ’रिसर्चर्स अँड नॅचरली क्लेव्हर ह्यूमन ऑर्गनायझेशन (रॅंचो)’तर्फे युवा संशोधकांना प्रोत्साहनार्थ दिला जाणारा ’सर एस.व्ही. रमण पुरस्कार’ : गरवारे महाविद्यालयातील प्राध्यापिका डॉ. करुणा परदेशी आणि विज्ञान पत्रकार मयुरेश प्रभुणे यांना. * एस्‌‍बीसीआय (सोसायटी ऑफ बायॉलॉजिकल केमिस्ट्‌सतर्फे दिला जाणारा ’एम.सदाक्षरस्वामी एन्डॉमेन्ट लेक्चर’ पुरस्कार : पुणे विद्यापीठातील प्राध्यापक जयंत पाल यांना. * CSIR(सेन्ट्रल इन्स्टिट्यूट ऑफ सायंटिफिक रिसर्च)चा तरुण शास्त्रज्ञ पुरस्कार : पुण्याच्या राष्ट्रीय रासायनिक प्रयोगशाळेच्या(NCL) डॉ.मुग्धा गाडगीळ (२०१२) * DRDO(डिफेन्स रिसर्च अँड डेव्हलपमेंट ऑर्गनायझेशन)चे राष्ट्रीय सायंटिस्ट ऑफ द इयर पुरस्कार(२०११) : डॉ.के.एम.राजन(पुणे). एन.बी.विजयकुमार, आलोक मुखर्जी * OPPI(ऑर्गनायझेशन ऑफ फार्मास्युटिकल प्रोड्युसर ऑफ इंडिया)चा तरुण शास्त्रज्ञ पुरस्कार : NCLचे डॉ.ए.टी.बिजू (२०१२) * OPPI(ऑर्गनायझेशन ऑफ फार्मास्युटिकल प्रोड्युसर ऑफ इंडिया)चा शास्त्रज्ञ पुरस्कार : NCLचे डॉ. प्रदीप कुमार (२०१२) * सारथी आय.टी. पुरस्कार * दक्षिण आफ्रिका सरकारचा़ विज्ञानक्षेत्रातील कामगिरीसाठी ‘असाधारण युवती’ पुरस्कार : सरोजिनी नाडर * [[एच.के. फिरोदिया]] पुरस्कार : शास्त्रज्ञ डॉ. टी.व्ही. रामकृष्णन, डॉ. के. विजयराघवन * थॉमसन रॉयटर्स संस्थेचे इंडिया सायटेशन पुरस्कार (२०१२) : ** हैदराबाद विद्यापीठातले प्राध्यापक अनुनय सामंता (फिजिकल केमिस्ट्री, फोटोकेमिस्ट्री) ** इंडिया इनोव्हेशन सेंटर(डी‌एसएम इंडिया प्रा.लि)चे मुरली शास्त्री (नॅनोबायोटेक्नॉलॉजी) ** एसएनबो नॅशनल सेंटर फॉर बेसिक सायन्सेसमधले प्रा.रबिन बॅनर्जी व टाटा मूलभूत संशोधन संस्थेतले प्रा.संदीप त्रिवेदी (सैद्धान्तिक भौतिकशास्त्र व विश्वरचना विज्ञान) ** जवाहरलाल नेहरू सेंटर फॉर ॲडव्हान्स्ड सायंटिफिक रिसर्चचे प्रा.उमेश वाघमारे (उपयोजित भौतिकशास्त्र व मटेरियल सायन्स,कॉंप्युटेशनल मेथड्स) ** आय‌आय‌टी मद्रासमधले प्रा. सरितकुमार दास (मेकॅनिकल इंजिनिअरिंग) ** वेलायुथम मुरुगेशन (फिजिकल ऑरगॅनिक एनव्हायरॉनमेन्टल केमिस्ट्री) ** आयुका(इंटर युनिव्हर्सिटी सेंटर फॉर ॲस्ट्रॉनॉमी अँड ॲस्ट्रॉफिजिक्स) पुणे येथील धनू पद्मनाभम, वरुण साहनी, विनोदकुमार गर्ग * इको रिव्हॉल्यूशन२०१२-एनव्हायरमेन्ट अँड ह्युमॅनिटी या आंतरराष्ट्रीय परिषदेत कोलंबो येथे डिस्टिंगविश्ड बेस्ट रिसर्चर अँड ॲकॅडेमिशियन्स पुरस्कार : डॉ.बालाप्रसाद अंकमवार * बायर कंपनीचा आंतरराष्ट्रीय बायर पुरस्कार : स्वप्नील कोकाटे यांना विजेच्या वापराविना कोंबडीची अंडी उबवणाऱ्या यंत्रासाठी * सीताराम जिंदाल फाउंडेशन पुरस्कार : संगणकतज्ज्ञ डॉ. विजय भटकर यांना * ई-इंडियाचा २०१२ ज्यूरीज चॉइस पुरस्कार : जेटकिंग इन्फाट्रेन या हार्डवेर आणि नेटवर्किंगमधील आघाडीच्या शिक्षण संस्थेला * इन्फोसिस फाउंडेशनचे पारितोषिक(सुवर्णपदक आणि रोख ५० लाख रुपये) : पॉलिमर सायन्समधील संशोधनासाठी (राष्ट्रीय रासायनिक प्रयोगशाळा(पुणे) येथील आशिश लेले यांना * ग्लोबल सायन्स अँड टेक्नॉलॉजी फोरमचा बेस्ट स्टुडन्ट रिसर्च पेपर पुरस्कार : आनंद वडोदेकरला त्याच्या गॅस सेन्सर या प्रकल्पासाठी * इंडियन एरोबायॉजिकल सोसायटीच्या १७व्या वर्षात देण्यात आलेले ** जीवनगौरव पुरस्कार :डॉ. एस.टी. टिळक व डॉ. सुनिर्मल चंदा यांना ** डॉ. पी.एच. ग्रेगरी पुरस्कार : तीन शास्त्रज्ञांना * पुण्याच्या इंजिनिअरिंग कॉलेजच्या आनंद वडोदेकर या विद्यार्थ्याला सिंगापूर येथील ग्लोबल सायन्स अँड टेक्नॉलॉजी या संस्थेचा गॅस सेन्सरच्या आविष्काराबद्दल बेस्ट स्टुडन्ट पुरस्कार * भाऊ इन्स्टिट्यूट ऑफ इनोव्हेशन यांचे इग्निटेड इनोव्हेटर्स ऑफ इंडिया पुरस्कार : २१३ प्रकल्पांपैकी सुमारे १०-१२ प्रकल्प सादर करणारे विद्यार्थी आणि एक कॉलेज यांना. * लोकसेवा जीवनगौरव पुरस्कार : रांगोळीकार वसंतराव थिटे यांना. * थेरगाव (पुणे) येथील साईराज शिक्षण संस्थेचा कलागौरव पुरस्कार : अभिनेत्री वर्षा उसगांवकर यांना. * ॲडव्हेन्टिस्‍ट मीडिया सेंटरतर्फे इंटरनॅशनल पॉवर जीवनगौरव पुरस्कार : पुण्यातील डॉ. फिलिप व टॉप मॅनेजमेन्ट कन्सॉर्टियमचे अध्यक्ष बहारी मलहोत्रा यांना. * साहित्य जीवनगौरव पुरस्कार (२०१३) : डॉ. माधवी वैद्य * वासंती गंगाधर गाडगीळ विश्वस्त निधीतर्फे दिला जाणारा [[गंगाधर गाडगीळ]] साहित्य पुरस्कार (२०१२सालचा) : लेखक राजीव नाईक यांना * विज्ञान-तंत्रज्ञान क्षेत्रातील उल्लेखनीय योगदानाबद्दल दिला जाणारा ’एच.के. फिरोदिया पुरस्कार’ : गणितज्ञ प्रा.डॉ. एस.एम. नरसिंहन आणि भौतिकशास्त्रज्ञ प्रा. डॉ. दीपांकरदास शर्मा यांना. * रिसचर्स अँड नॅचरली क्लेव्हर ह्यूमन ऑर्गनायझेशन यांचा ’सर सी.व्ही. रामन पुरस्कार’ : डॉ. करुणा परदेशी, मयूरेश प्रभुणे यांना * [[सुनील खांडबहाले]] यांना विज्ञान आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रातील राष्ट्रीय आयसीटी वास्विक औद्योगिक संशोधन पुरस्कार.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/VASVIK_Industrial_Research_Award</ref><ref>{{cite web | title=Sunil KHANDBAHALE | website=sunilkhandbahale.com | date=2024-03-02 | url=http://sunilkhandbahale.com/ | access-date=2025-11-13}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.vasvik.org/Information_%26_Communication_Technology.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2022-01-19 |archive-date=2022-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220114192056/http://www.vasvik.org/Information_%26_Communication_Technology.html |url-status=dead }}</ref> ==नाट्य पुरस्कार== * [[आचार्य अत्रे]] स्मृति प्रतिष्ठान(पुणे)चा रंगकर्मी [[आचार्य अत्रे]] पुरस्कार : [[फैय्याज]] * अखिल भारतीय नाट्यविद्या मंदिर(सांगली)चा [[विष्णुदास भावे]] पुरस्कार : अमोल पालेकर (२०१२) * बोरीवली नाट्य परिषदेचा स्वररंगराज पुरस्कार (२००९) : [[फैय्याज]] * अखिल नाट्य विद्यामंदिर समिती(सांगली)आणि अखिल महाराष्ट्र राज्य नाट्य परिषद यांच्यातर्फे '''[[विष्णुदास भावे]]''' गौरव पदक(२०१०) : [[फैय्याज]] * ‘चंद्रलेखा’चा ज्येष्ठ रंगकर्मींसाठी असलेला शारदाबाई वाघ पुरस्कार (२०१०) : [[फैय्याज]] * नाट्य सेवा पुरस्कार : प्रकाश पारखी * राम नगरकर स्मृती पुरस्कार : दशरथ वाघुले * अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषद (पिंपरी-चिंचवड)चा * दया पवार पुरस्कार : ** अभिनेत्री-दिग्दर्शिका [[सुषमा देशपांडे]] ** नाटककार, संवाद-पटकथाकार [[संजय पवार]] * मराठी इंटरनॅशनल फिल्म अँड थिएटर अवॉर्ड्‌सचे नाट्य पुरस्कार : *** सहायक अभिनेत्री : सीमा देशमुख (नाटक अलिबाबा आणि चाळिशीतले चोर) *** सहायक अभिनेता : विद्याधर जोशी (नाटक अलिबाबा आणि चाळिशीतले चोर) *** सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री : कादंबरी कदम (टॉम अँड जेरी) *** सर्वोत्कृष्ट अभिनेता : आनंद इंगळे (लग्नबंबाळ) *** सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक : निखिल रत्‍नपारखी (टॉम अँड जेरी) *** उत्कृष्ट नाटक : (टॉम अँड जेरी - अश्वमी थिएटर) * पुणे नवरात्र महोत्सवाचे लक्ष्मीमाता कला-संस्कृती पुरस्कार : नाट्य‍अभिनेते चेतन दळवी व पुणे नाट्यपरिषदेचे अध्यक्ष डॉ. सतीश देसाई यांना * सातारा येथील भटके विमुक्त विकास व संशोधनसंस्थेचा राजर्षी शाहू कला गौरव पुरस्कार : डॉ. [[श्रीराम लागू]] * आम्ही एकपात्री या संस्थेचा एकपात्री कला सन्मान : ’व्हय मी सावित्रीबाई फुले’ हा एकपात्री प्रयोग करणाऱ्या सुषमा देशपांडे यांना * [[अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषद|अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषदेच्या]] पुणे शाखेचा ** अखंड नाट्यसेवा पुरस्कार : रंगभूषाकार प्रभाकर भावे यांना, ** [[केशवराव दाते]] स्मृती पुरस्कार : अभिनेते उदय लागू यांना, ** गो.रा. देसाई नाट्यसमीक्षक पुरस्कार : विनायक लिमये यांना, ** [[पु.श्री. काळे]] पुरस्कार : नेपथ्यकार प्रदीप गिरी यांना, ** [[भार्गवराम आचरेकर]] पुरस्कार : अभिनेत्री ललिता देसाई यांना, ** [[माणिक वर्मा]] पुरस्कार : तबलावादक माधव मोडक यांना, ** सुनील तारे पुरस्कार : अभिनेत्री मृण्मयी देशपांडे यांना. * पुणे महापालिकेचा बालगंधर्व पुरस्कार : गायक नाट्यअभिनेत्री वंदना घांगुर्डे यांना * [[अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषद|अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषदेच्या]] पिंपरी शाखेचे पुरस्कार : ** आचार्य अत्रे पुरस्कार : निवेदनाचे काम करणारे सुधीर गाडगीळ यांना ** जयवंत दळवी पुरस्कार : [[प्रशांत दळवी]] यांना ** बालगंधर्व पुरस्कार : आनंद भाटे यांना ** विशेष पुरस्कार : केदार अभ्यंकर, नीलम कदम, सुहास गवते, सागर चव्हाण, इक्बाल दरबार, अविनाश देशमुख, मैथिली पाटील, सुहास मुळे, केतन लुंकड, प्राजक्ता वाणी, यांना * ’अखिल महाराष्ट्र नाट्य विद्यामंदिर’च्या वतीने दिला जाणारा विष्णुदास भावे पुरस्कार : नाटककार महेश एलकुंचवार यांना * नृत्यदिग्दर्शक कृष्णराव मुळगुंद यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ नांदी संस्थेच्या वतीने देण्यात येणारा कलासमर्पण पुरस्कार : रंगभूषाकार प्रभाकर भावे यांना * अभिनेते किरण भोगले यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ मराठी रंगभूमी आणि दीप्ती भोगले यांच्या वतीने दिला जाणारा ’किरण पुरस्कार’ : रंगकर्मी शाहीर पासलकर यांना. ==निसर्ग पुरस्कार== * ॲड-व्हेंचर फाउंडेशनचा [[मारुती चितमपल्ली]] पाचवा निसर्गमित्र पुरस्कार(२०१०) : डॉ. रमेश गोडबोले यांना * ॲड-व्हेंचर फाउंडेशनचा [[मारुती चितमपल्ली]] सातवा निसर्गमित्र पुरस्कार(२०१२) : लोकविज्ञान चळवळीचे कार्यकर्ते सोलापूर जिल्ह्यातील अंकोली येथील : अरुण व सुमंगला देशपांडे यांना. * ॲड-व्हेंचर फाउंडेशनचा आठवा [[मारुती चितमपल्ली]] निसर्गमित्र पुरस्कार(२०१३) : डॉ. कृष्णमेघ कुंटे यांना * निसर्ग व पर्यावरणाच्या जतन-संवर्धनाचा संदेश देणाऱ्या किर्लोस्कर वसुंधरा आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात दिले गेलेले पुरस्कार ** किर्लोस्कर वसुंधरा सन्मान पुरस्कार : ठाण्याच्या ’जलवर्धिनी’ संस्थेचे उल्हास परांजपे यांना. ** वसुंधरा मित्र पुरस्कार : संजय अणेराव (चिपळूण), प्रेमसागर मेस्त्री (महाड) आणि जिल्पा व प्रशांत निजसुरे (दापोली) यांना. * आठव्या किर्लोस्कर वसुंधरा आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात दिले गेलेले पुरस्कार : ** वसुंधरा सन्मान : शास्त्रज्ञ डॉ. ए.जे.टी. जॉनसिंग यांना ** वसुंधरा जीवनगौरव : आबासाहेब गरवारे महाविद्यालयाच्या प्राध्यापिका वनस्पतितज्ज्ञ डॉ. हेमा साने यांना. ** वसुंधरा सन्मान २०२३ : शिवाजी विद्यापीठाचे कुलसचिव डॉ.व्ही.एन. शिंदे यांना ==परदेशी पुरस्कार== * हॉर्वर्ड बिझिनेस स्कूलच्या स्पर्धेत मिळालेले अभिनव उद्योजक पुरस्कार : विद्यार्थिनी अमृता सियागल आणि विद्यार्थी सौरभ महाजन, मीरा मेहता आणि प्रीतम कुमार यांना * फ्रान्स सरकारचा ’नाइट ऑफ द ऑर्डर ऑफ मेरिट’ पुरस्कार : ’इन्स्टिट्यूट ऑफ अप्लाईड रिसर्च संस्थे’चे प्रमुख आणि लघु-उद्योजक व्ही.व्ही. मुजुमदार यांना. * अमेरिकन सरकारचा आंयरराष्ट्रीय धैर्य पुरस्कार : मित्राच्या भावाने ॲसिड फेकल्याने चेहरा विद्रूप झालेल्या लक्ष्मीला. * वॉशिंग्टन येथील बायलर विद्यापीठाचा ज्ञानदानाचे अविश्वसनीय काम करणाऱ्या शिक्षकाला देण्यात येणारा (२०१४ सालचा) ’रॉबर्ट फॉस्टर चेरी’ पुरस्कार : मीरा चंद्रशेखर यांना. * कॅलिफोर्निया येथील वूमन्स इंटरनॅशनल सेंटरचा लिव्हिंग लीगसी पुरस्कार : अल्पवयीन मुलांच्या बेकायदा वाहतुकीच्या विरोधात काम करणाऱ्या अंजली पवार यांना. * फ्रान्स सरकारचा ’नाइट ऑफ दि ऑर्डर ऑफ आर्ट्‌स न्ड लेटर्स’ पुरस्कार : भारतीय चित्र-नाट्य अभिनेता आणि दिग्दर्शक राहुल व्होरा यांना. * ब्रिटिश सेफ्टी काउंसिलतर्फे स्वोर्ड ऑफ ऑनर पुरस्कार : भारत फोर्ज लिमिटेड या कंपनीला. * कॅनडा सरकारचा ऑर्डर ऑफ कॅनडा पुरस्कार : स्किझोफ्रेनिया अवेअरनेस असोसिएशनचे संस्थापक अध्यक्ष डॉ. [[जगन्नाथ वाणी]] यांना * इंटरनॅशनल विमेन्स आंत्रप्रेनियल चॅलेंज पुरस्कार : कांचन नायकवाडी, सुजाता सारावगी, किरण शर्मा यांना * अमेरिकन सरकारचे आंतरराष्ट्रीय महिला धैर्य पुरस्कार : निर्भया (मरणोत्तर, दिल्ली), अफगाणिस्तान नॅशनल इंटरडिक्शन युनिटच्या मलालाई बहादुरी, होंडुराजच्या नॅशनल ऑटॉनॉमस युनिव्हर्सिटीच्या ज्युलिटा कॅस्टेलनॉस रेक्टर, नायजेरियातील कॅंपेन फॉर डेमॉक्रसीच्या डॉ. जोसेफाइन ओबियाजुलू ओडुमाकिन, रशियातील मानवी हक्क पत्रकार एलिना मिलाशिना, सोमालियातील एलमन पीस अँड ह्यूमन राइट्‌स सेन्टरच्या कार्यकारी संचालक फरतुन अदान, चीनमधील तिबेटी ब्लॉगर त्सेरिंग वोसर, सीरियातील मानवी हक्क वकील व स्थानिक समन्वय समितीच्या संस्थापक रझान झेतुनहा, व्हिएटनामच्या ब्लॉगर ता फोंग, या सर्वांना. * आशियाई चित्रपट पुरस्कार : ** तलाश चित्रपटातील लंगडा तैमूर या भूमिकेसाठी हिंदी अभिनेता नवाझुद्दिन याला ** सर्वोत्कृष्ट संगीतकार म्हणून बर्फी चित्रपटासाठी प्रीतम चक्रवर्ती यांना. * अमेरिकेचे सॉलिडॅरिटी ॲवॉर्ड : महिलांवर होणाऱ्या अत्याचाराविरुद्ध आवाज उठवून भारत सरकारला अत्याचार प्रतिबंधक कायदा करायला भाग पाडणाऱ्या दिल्लीच्या शक्तिवाहिनी संस्थेच्या रवी, ऋषी आणि निशी या कांत बंधूंना. * इंटरनॅशनल एज्युकेशन एक्सलन्स व एशिया पॅसिफिक इंटरनॅशनल पुरस्कार : इंग्लिश स्पीकिंग युनियनच्या भारत शाखेचे अध्यक्ष डॉ. दिलीप बोरावके यांना. * अमेरिकेतील ’पोएट्री डॉट कॉम’ या संकेतस्थळातर्फे देण्यात आलेली ’पोएट लॉरिएट’ व लिजंडरी पोएट’ ही सन्मानचिन्हे आणि १०० कवितांची संकेतस्थळावर प्रसिद्धी : लाभार्थी कवी डॉ. शंतनू चिंधडे. * एच अँड आर जॉन्सन आर्टिस्ट इन कॉंक्रीट अवॉर्ड फॉर एशिया -२०१२ : लॅन्डस्केप डिझायनर महेश नामपूरकर यांना. * शिक्षणातील नोबेल समजला जाणारा वर्ल्ड इंटरनॅशनल समिट फॉर एज्युकेशन( वाईज) पुरस्कार : माधव चव्हाण यांना. * ब्रिटिश ओरिगामी सोसायटीने भरविलेल्या आंतरराष्ट्रीय ओरिगामी स्पर्धेमध्ये प्रथम क्रमांकाचा एक्सलन्स पुरस्कार : तेजा बांदल यांना * अमेरिकेतील सोसायटी फॉर टेक्निकल कम्युनिकेशन या संस्थेतर्फे ’असोसिएट फेलो ऑफ सोसायटी फॉर टेक्निकल एज्युकेशन’ (एटीसी) पुरस्कार : पुण्याच्या मकरंद पंडित यांना * कॅनडातील ब्रिटिश कोलंबिया विद्यापीठातर्फे आंतरराष्ट्रीय एकात्मता पुरस्कार : अण्णा हजारे यांना. * ब्रिटिश पार्लमेंटचा वैश्विक विविधता २०१३ पुरस्कार : [[अमिताभ बच्चन]] यांना. * टिपररी आंतरराष्ट्रीय शांतता पुरस्कार : पाकिस्तानची १६-वर्षीय मलाला युसुफजई हिला. * नेदरलॅंडच्या बाल हक्क संस्थेचा आंतराराष्ट्रीय चिल्ड्रेन पीस पुरस्कार : पाकिस्तानची १६-वर्षीय मलाला युसुफझाई हिला. * य़ुरोप संसदेचा सखरोव्ह मानवाधिकार पुरस्कार : पाकिस्तानातील किशोरवयीन स्त्रीशिक्षण कार्यकर्ती मलाला युसुफझाई हिला. * ज्‍यूडी विल्केनफील्ड आंतरराष्ट्रीय तंबाखू नियंत्रण पुरस्कार : मुंबईच्या टाटा रुग्णालयातील डॉक्टर आणि व्हॉइस ऑफ टॉबॅको व्हिक्टिम्स गटाचे प्रमुख पंकज चतुर्वेदी यांना * साहित्याचा नोबेल पुरस्कार (२०१३) : कॅनडाच्या [[ॲलिस मन्‍रो]] यांना * इंटरनॅशनल मिलेनियम अवॉर्ड : अशोककुमार नाईक आणि डॉ. मधुसूदन घाणेकर यांना ==भूषण पुरस्कार/वैभव पुरस्कार/गौरव पुरस्कार/प्राइड पुरस्कार== * अखिल महाराष्ट्र नाट्यविद्यामंदिर समितीतर्फे दिले गेलेले (४९वे) [[विष्णुदास भावे]] गौरव पदक : डॉ. [[जब्बार पटेल]] यांना. * महाराष्ट्र नाभिक महामंडळाच्या पिंपरी-चिंचवड शाखेतर्फे समाजभूषण पुरस्कार : बोपखेल कन्याशाळेचे मुख्याध्यापक प्रकाश पावडे यांना. * काव्यमित्र संस्थेचे कामगारभूषण पुरस्कार : मुकुल ओगले, अरुण खोत, संतोष गर्जे, मुकेश गुजराती, डॉ. सुनील चौधरी, नारायण ढेबे, रामराव नवघन, सरूबाई वाघमारे, नंदू वाळके, माधव सगर, योगेश साळुंके, रामदास सैंदाणे आणि आर.बी. सोनवणे यांना. * संगीतकार अरुण पौडवाल यांच्या स्मरणार्थ दिला जाणारा कृतज्ञता गौरव पुरस्कार : हिंदी चित्रपट सृष्टीतील ध्वनिमुद्रक अविनंदन टागोर यांना. * श्रीधरनगर-चिंचवड येथील दत्त सेवा ट्रस्टतर्फे समाजभूषण पुरस्कार :पं. नारायणभाऊ नखाते यांना. * रेसिडेन्सी क्लब तर्फे देण्यात येणारे पुणे प्राइड पुरस्कार : ** नावीन्यता विभागात अनिरुद्ध अत्रे आणि आशिष गावडे यंना ** एक्सलन्स इन द कॉर्पोरेट वर्ल्ड विभागात प्रतापराव पवार यांना ** देवेन वर्मा यांना कला आणि संस्कृती विभागात ** विवेक सावंत यांना शिक्षण विभागात आणि ** सामाजिक कार्य विभागात डॉ. अनिल अवचट यांना. * काव्यमित्र संस्थेचे आदर्श समाजभूषण पुरस्कार : हंबीरराव आवटे, चंद्रकांत जाधव, अनघा जोशी, बाळकृष्ण तारी, रमेश पाचंगे, उमा माने, प्रदीप वाघ, डॉ. एन.व्ही. वैद्य, शिवराम साळुंके आणि जयवंत हापन यांना. * मराठा युवा फाउंडेशनचे मराठा समाजभूषण पुरस्कार : संजय गायकवाड, निवृत्ती जाधव, सुनील जोरी, स्वप्नील झांजे, गुलाबराव दाभेकर, सागर पांगारे, सुधाकर पाटील, मेघराज राजेभोसले, श्रीकांत लिराणे, वनमाला शिंदे आणि अशोक साळेकर यांना. * श्री गुरुदेव दत्त सेवा ट्रस्टतर्फे ४था समाजभूषण पुरस्कार : स्वरूपानंद सरस्वती यांना. * कोथरूडच्या श्री संत शिरोमणी नरहरी महाराज लाड सुवर्णकार मंडळाचा ८वा राज्यस्तरीय ’लाड सुवर्णकार समाजभूषण’ पुरस्कार : नर्तक डॉ. [[नंदकुमार कपोते]] यांना. * स्वानंद महिला संस्था आणि भारतीय जैन संघटना यांनी भरविलेल्या ११व्या अखिल भारतीय [[स्त्री साहित्य कला संमेलन]]ात दिला गेलेला राष्ट्रीय महिला भूषण पुरस्कार : मद्रास जैन कॉन्फरन्स महिला विभागाच्या अध्यक्षा कमला मेहता यांना. * महाराष्ट्र शाहीर परिषदेचा शाहीर भूषण पुरस्कार : नागपूचे ज्ञानेश्वर वांढरे यांना * ’आम्ही सारे ब्राह्मण’ पाक्षिकातर्फे ब्राह्मणभूषण पुरस्कार : अखिल भारतीय ब्राह्मण महासंघाचे संस्थापक गोविंदराव कुलकर्णी यांना. * बृहन्महाराष्ट्र वाणिज्य महाविद्यालयाच्या माजी विद्यार्थी संघटनेकडून देण्यात येत असलेला ’प्राईड ऑफ बीएमसीसी’ पुरस्कार : माजी केंद्रीय मंत्री राम नाईक, विधानसभेचे माजी सभापती अरुण गुजराती, उद्योजक रवी पंडित, खेळाडू आणि उद्योजक अजय शिर्के, अभिनेते मोहन जोशी आणि सहकारक्षेत्रातील नेते विदूरा नवले यांना. * अखिल भारतीय ब्राह्मण महासंघाचे समाजभूषण पुरस्कार : मिलिंद कांबळे, विश्वंभर चौधरी, भाग्यलता पाटसकर, मधुकर पाठक, रवींद्र प्रभुदेसाई, सुबोध भावे यांना. * निगडी (पुणे)च्या खानदेश मराठा मंडळाचा खानदेशभूषण पुरस्कार : * पुण्याच्या श्री शिवराय खान्देश मराठा मंडळाचे पुण्यभूषण पुरस्कार : * सावंतवाडी(माणगाव)मध्ये झालेल्या कीर्तन संएलनाचा कीर्तनभूषण पुरस्कार : निगडी(पुणे)चे कीर्तनकार विनायकबुवा शाळिग्राम यांना. * सिम्बॉयोसिस क्रीडा संस्थेचा सिम्बॉयोसिस क्रीडाभूषण पुरस्कार : बुद्धिबळ संघटक प्रकाश कुंटे यांना. * निसर्ग व पर्यावरणाच्या जतन-संवर्धनाचा संदेश देणाऱ्या सातव्या किर्लोस्कर वसुंधरा आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात दिले गेलेले पुरस्कार ** किर्लोस्कर वसुंधरा सन्मान पुरस्कार : ठाण्याच्या ’जलवर्धिनी’ संस्थेचे उल्हास परांजपे यांना. ** वसुंधरा मित्र पुरस्कार : संजय अणेराव (चिपळूण), प्रेमसागर मेस्त्री (महाड) आणि जिल्पा व प्रशांत निजसुरे (दापोली) यांना. * आठव्या किर्लोस्कर वसुंधरा आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात दिले गेलेले पुरस्कार : ** वसुंधरा सन्मान : शास्त्रज्ञ डॉ. ए.जे.टी. जॉनसिंग यांना ** वसुंधरा जीवनगौरव : आबासाहेब गरवारे महाविद्यालयाच्या प्राध्यापिका वनस्पतितज्ज्ञ डॉ. हेमा साने यांना. * आम्ही मुळशीकर प्रतिष्ठानचा मुळशीची शान पुरस्कार : चित्रपट अभिनेते प्रवीण तरडे यांना * पर्वती नागरिक कृती समितीचे पुरस्कार : ** पर्वतीभूषण : ** पर्वती पुण्यभूषण : * चिंचवडच्या महात्मा ज्योतिबा फुले मंडळातर्फे सावित्रीबाई पुरस्कार : ** कलाभूषण : रुपाली पाथरे व नीता चोरडिया ** क्रीडाभूषण : ऑलिव्हा एम. पिपिन ** पत्रकारभूषण : सकाळच्या बातमीदार आशा साळवी ** युवाभूषण : ऋतुजा भट ** शिक्षकभूषण : आशुपती शिंदे ** समाजभूषण : सुजाता चिंचवडे * देशस्थ ऋग्वेदी ब्राह्मण शिक्षणोत्तेजक सभेचे ऋग्वेदभूषण पुरस्कार : डॉ.प्रभा अत्रे; सावनी कुलकर्णी यांना. * स्वरांजली कला मंचातर्फे देण्यात येणारा धम्मभूषण पुरस्कार : सत्यशोधक समाज प्रबोधनकार किशोर मांदळे यांना. * आंतरराष्ट्रीय आयुर्वेद संघटनेचा आयुर्वेद भूषण पुरस्कार : * मराठी व्यापारी मित्र मंडळाचा वार्षिक ’मराठी उद्योग भूषण पुरस्कार’(इ.स.१९८६पासून) * महाराष्ट्र कबड्डी भूषण पुरस्कार : आबा नाईक(२०१२) * अखिल भारतीय चित्रपट महामंडळाचे चित्रभूषण पुरस्कार : अभिनेत्री उमा भेंडे, अभिनेते सचिन पिळगावकर (२०१२) * चंद्रपूर भूषण पुरस्‍कार : डॉ. विकास आमटे (२०१२) * ठाणे महापालिकेकडून मिळणारा ठाणे भूषण पुरस्कार : त्र्यंबक जोशी, श्रीराम नानिवडेकर, मोहम्मद हरून शेख, सरलाबेन, डॉ. किशोर भिसे * निफाड भूषण पुरस्कार * पुण्य भूषण पुरस्कार * आम्ही सांगलीकर संघटनेचा सांगलीभूषण पुरस्कार : महाराष्ट्राचे ग्रामविकास मंत्री जयंत पाटील (२०१२) * सिंधुदुर्ग जिल्हा उत्कर्ष मंडळाचा सिंधुदुर्गभूषण पुरस्कार : परशुराम प्रभू व प्रमोद राणे (दोन्ही २०१२) * घरटी एकजण पोलीस किंवा सैन्यदलात असल्याबद्दल दिला जाणारा ‘पुरंदर भूषण’ पुरस्कार : पिंगोरी गावाला(२०१२) * महाराष्ट्र सरकारचा [[महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार]] * बंगाल सरकारचा वंगभूषण पुरस्कार : सतारवादक पंडित रविशंकर आणि बंगाली अभिनेत्री सुचित्रा सेन (२०१२) * नातू फाउंडेशनचा बालसाहित्य भूषण पुरस्कार : [[दिलीप प्रभावळकर]] आणि डॉ. [[अनिल अवचट]] (२०१२) * अखिल भारतीय भाषा साहित्य संमेलनाचा भाषा, साहित्य सेवेसाठी "भारत भाषा-भूषण" पुरस्कार : मेहरुन्निसा परवेज (संपादक आणि कथालेखक) (२००३) * राष्ट्रभाषा हिंदी प्रचार परिषद(सिंधुदुर्ग) यांचेकडून कै. द्रौपदी नारायण तारी यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ 'राज्यस्तरीय भाषा भूषण पुरस्कार' (२००८) : श्रीमती सुनीता प्रेम यादव (औरंगाबाद येथील हिंदी शिक्षिका) * शशि भूषण स्मृति नाट्य लेखन पुरस्कार (बिहार) : हृषीकेश सुलभ (नाटककार)(२०१०) * पंतप्रधानांचा श्रम भूषण पुरस्कार : भूपेंद्रकुमार राठोड (२००८) * बाबासाहेब आंबेडकर समाज भूषण पुरस्कार(नागपूर) * नवनिर्माण विकासमंडळाचा समाजभूषण पुरस्कार : रामकृष्ण(बापूजी) भारद्वाज * भगवानबाबा प्रतिष्ठानचा वंजारी समाजभूषण पुरस्कार : डॉ. तात्याराव लहाने (नेत्रशल्यचिकित्सक)(२०१२) * जिल्हा मराठा सेवा संघाच्या वतीने एका सभेत नाशिक जिल्ह्यातील मराठा जातीच्या तमाम खासदार, आमदार, जिल्हा परिषद सदस्य, नाशिक व मालेगाव महापालिकेतील नगरसेवक यांना सरसकट समाजभूषण पुरस्कार(२५-८-२०१२) दिले. * औरंगाबाद येथील मातंग समाज सद्भावना मित्रमंडळातर्फे देवरुखच्या युयुत्सु आर्ते यांना २०१२ सालचा राज्यस्तरीय लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे स्मृती समाजभूषण पुरस्कार * सातगाव पठार येथे प्रदान केलेले अण्णा भाऊ साठे समाजभूषण पुरस्कार : तमाशा कलावंत दत्ता नेटके व संध्या नेटके * महाराष्ट्र सरकारचा वृत्तभूषण पुरस्कार : पत्रकार सुरेश भुजबळ * कमला गोयंका फाउंडेशनचा स्नेहलता गोयंका स्मृति व्यंग्य भूषण पुरस्कार : गोपाल चतुर्वेदी (२०१२) * नक्षत्राचे देणे काव्यमंचाचा नक्षत्र जोतिषरत्‍न पुरस्कार : * नक्षत्राचे देणे काव्यमंचाचा समाजभूषण पुरस्कार : * ’नाते समाजाशी’ या राज्यस्तरीय व्यासपीठातर्फे समाजभूषण आदर्श कार्यकारी संपादक पुरस्कार : श्रीक्षेत्र भगवानगडचे सचिव तसेच ’सकाळ’चे संपादक घोळवे यांना * यमुनानगर (निगडी-पुणे) येथील मॉडन शैक्षणिक संकुलाच्या वतीने समाजभूषण पुरस्कार : सकाळचे कार्यकारी संपादक गोविंद घोळवे, डॉ. डी.वाय. पाटील, डॉ. पी.डी. पाटील, डॉ रामचंद्र देखणे, गिरीश प्रभुणे, विलास लांडे, लक्ष्मण जगताप, कीर्तनकार मंगला कांबळे आदींना. * यशवंतराव प्रतिष्ठानचे पर्वतीभूषण पुरस्कार : * चित्रपट क्षेत्रातील उल्लेखनीय योगदानासाठी, वल्लभभाई पटेल प्रतिष्ठानचा सरदार पटेल समाजभूषण पुरस्कार : बाळासाहेब भालेराव यांना आणि अन्य २९जणांना * शिवसेनेतर्फे दिला जाणारा मराठी भूषण पुरस्कार : प्रा. [[हरी नरके]] यांना * जागृती सामाजिका आणि शैक्षणिक विकास संस्थेतर्फे देण्यात येणारा झरे पंचक्रोशी भूषण पुरस्कार : वॉटरशेड ऑर्गनायझेशन ट्रस्टचे धर्मराज पाटील यांना * पिंपरी-चिंचवड सार्वजनिक विश्वस्त प्रतिष्ठानच्या वतीने दिला जाणारा ** पिंपरी-चिंचवड भूषण पुरस्कार : राष्ट्रपती पुरस्कारप्राप्त मुख्याध्यापक किसन महाराज चौधरी यांना ** सहकारभूषण पुरस्कार बाळासाहेब नेवाळे यांना * तिळवण तेली समाजाचा समाजभूषण पुरस्कार : आबा बागूल * संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार : [[वामन केंद्रे]], [[पुरुषोतम दारव्हेकर]], [[विक्रम गोखले]], [[दिलीप प्रभावळकर]], वगैरे * पिंपरी-चिंचवड बुरूड समाजभूषण पुरस्कार : नगरसेविका आशा सूर्यवंशी यांना. * संभाजी ब्रिगेडचे ** समाजभूषण पुरस्कार : नगरसेवक महेश लांडगे, माजी नगरसेवक मारुती भापकर आणि भाजपचे शहराध्यक्ष एकनाथ पवार यांना, ** युवाभूषण पुरस्कार : प्रशांत पाटणे यांना. * बार्शी तालुका भगवंत मित्रमंडळ यांचे बार्शी तालुकाभूषण, भगवंतरत्‍न आणि जीवनगौरव पुरस्कार : अनुक्रमे कमलेश मेहता, राजेंद्र मिरगणे आणि नामदेव घायतिडक यांना. * महाराष्ट्र टाइम्सचा महाराष्ट्रभूषण पुरस्कार : [[आशा भोसले]] यांना * महाराष्ट्र टाइम्सचा युवा आयकॉन पुरस्कार : बारा भाषांचे संगणकीय शब्दकोश निर्माण करणाऱ्या सुनील खांडबहाले यांना * शाहूनगर (पिंपरी-चिंचवड) येथील शिवशंभो फाउंडेशनचा समाजभूषण पुरस्कार :स्त्री-भ्रूणहत्या या विषयावर २५ रांगोळ्या साकारणाऱ्या राजेश हजारे यांना * महाराष्ट्रीय यादव ट्रस्ट(पुणे जिल्हा)चा समाजभूषण पुरस्कार : सुभाष यादव यांना * आदित्य प्रतिष्ठानचा लक्ष्मी वासुदेव राष्ट्रभूषण पुरस्कार (मरणोत्तर) : [[बाळ ठाकरे]] यांना * हिंदू स्वाभिमान प्रतिष्ठानचा हिंदू भूषण पुरस्कार : अभिनेते शरद पोंक्षे यांना. * हडपसर साहित्य आणि संस्कृती मंडळाचा हडपसर भूषण पुरस्कार : पुणे अंधजन मंडळाचे अध्यक्ष पद्मश्री डॉ. निरंजन पंड्या यांना * माथेरान प्रतिष्ठानचा माथेरान भूषण पुरस्कार : दिलीप गुप्ता यांना * माथेरान प्रतिष्ठानचा माथेरान मित्र पुरस्कार : विजय काटे, नीलिमकुमार खैरे, नितीन नाणेकर, संजोग वाघेरे आणि आब्री लुईस यांना. * महाराष्ट्र राज्य औद्योगिक विकास परिषदेच्या वतीने महाराष्ट्र श्रमभूषण पुरस्कार : हरिहर सासवडे यांना * हुतात्मा(?) अपंग बहुउद्देशीय विकास कल्याणकारी संस्थेचा राज्यस्तरीय अक्कलकोटभूषण आदर्श शिक्षक पुरस्कार : भागूजी शिखरे यांना. * नृत्य कला मंदिर, चिंचवड या संस्थेचा नृत्यभूषण पुरस्कार : पुण्यकर उपाध्याय याला. * अण्णासाहेब मगर स्पोर्ट्‌स फाउंडेशनचे पुरस्कार(एकूण ५३) : ** पिंपरी-चिंचवडभूषण : ज्ञानेश्वर म्हेत्रे ** उद्योगभूषण : मिलिंद चौधरी ** युवाभूषण :सुनील जाधव ** शिक्षणभूषण : प्रवीण शिंदे ** सामाजिक महिला भूषण : सुरेखा काळभोर * महाराष्ट्र सरकारचा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर समाजभूषण पुरस्कार : ॲडव्होकेट एम.बी. वाघमारे यांना. * शाहूनगर (पिंपरेचिंचवड) येथील साई मंदिर देवस्थान ट्रस्टतर्फे साई समाजभूषण पुरस्कार : बांधकाम व्यावसायिक रवी नामदे यांना. * विकासनगर-किवळे (पुणे जिल्हा) येथील नारायणीदेवी आगरवाल चॅरिटेबल ट्रस्टतर्फे भूषण पुरस्कार : ** किवळेभूषण : सुदाम तरस यांना ** समाजभूषण : सुरेश लुणावत ** देहूरोडभूषण : गणेश चव्हाण ** क्रीडाभूषण : विक्रम शिंदे यांना ** अन्य भूषण पुरस्कार : बाळासाहेब तरस (कार्यक्षम नगरसेवक), डॉ. सुचिता नाळे(वैद्यकीय सेवा), धनराज शिंदे (समाजसेवा), इलियास शेख (ज्येष्ठ नागरिक संघ), गफूर शेख (भाईचारा), ए.व्ही. साळवे (आदर्श शिक्षक) यांना. * पुण्याच्या स्टेशनरी, कटलरी अँड जनरल मर्चन्ट्‌स असोसिएशनचा व्यापारभूषण पुरस्कार : ग्राहक पेठेचे सूर्यकांत पाठक यांना * मराठी वृत्तपत्र संघाचा कलाभूषण पुरस्कार : व्यंग्यचित्रकार बापू घावरे यांना. * वैजापूर येथील श्री स्वामी समर्थ सांस्कृतिक मंडळाद्वारे दिला गेलेला सहावा वैजापूर भूषण पुरस्कार : वैजापूरमध्ये ५२ वर्षांपासून रुग्णांची सेवा करीत असलेले ज्येष्ठ डॉक्टर पी.यू.परदेशी यांना. * महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचा पुणे विभाग आणि एन्व्हायरमेंटल क्लब ऑफ इंडिया यांच्या वतीने पर्यावरणभूषण पुरस्कार : सामाजिक कार्यकर्ते आणि पर्यावरणतज्ज्ञ विश्वंभर चौधरी यांना. * महाराष्ट्र कबड्डी संघटनेचा कबड्डीभूषण पुरस्कार : कल्लप्पाण्णा आवाडे * अखिल महाराष्ट्र मध्यवर्ती गुरव समाज परिषद(पुणे शाखा)च्या वतीने सहकारभूषण पुरस्कार : काँग्रेसचे माजी नगरसेवकअमर मूलचंदानी यांना * पी.डी. पाटील प्रतिष्ठानचे ’पी.ड्डी. पाटील महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार : जयंत नारळीकर यांना. * सरस्वती लायब्ररी आणि साहित्यवेध प्रतिष्ठान यांच्या तर्फे भारतभूषण पुरस्कार : व्यंगचित्रकार आर.के. लक्ष्मण यांना * कैकाडी समाज युवक संघटनेतर्फे कैकाडी समाजभूषण पुरस्कार : अशोक माने, अभिनेत्री उषा जाधव, निशा जाधव, बाबू पवार, भीमाण्णा जाधव, मरगू जाधव, रघुनाथ जाधव, रामजी जाधव, लक्ष्मण माने आणि डॉ. विनोदकुमार गायकवाड यांना. * महाराष्ट्र साहित्य कलाप्रसारिणी सभेतर्फे कविवर्य [[नारायण सुर्वे]] श्रमभूषण पुरस्कार : दशरथ पवार यांना. * ब्रह्मानंद संगीत महोत्सवात दिला गेलेला ब्रह्मानंद भूषण पुरस्कार : संजय गरुड, राम खळदकर, रंजना टोणपे, रामदास पळसुले, विवेक सोनार, आदी बारा जणांना * [[भटक्या विमुक्तांचे साहित्य संमेलन|भटक्या विमुक्त साहित्य संमेलनात]] दिला जाणारा भूषण पुरस्कार : * वरळी(मुंबई) येथील मावळ मराठा व्यायाम मंदिर आणि हनुमान व्यायामशाळा यांच्या संयुक्त विद्यमाने देण्यात येणारा समाजभूषण पुरस्कार : मुळशी तालुक्यातील ज्येष्ठ समाजसेवक डी.एन. सपकाळ यांना * कोल्हापूर येथील वीमेन्स डेव्हलपमेंट, एज्युकेशन अँड पब्लिक वेलफेअर फाउंडेशनच्या वतीने दिला जाणारा ’उद्योगभूषण पुरस्कार’ : इंदापूर येथील डेरी अँड मिल्क प्रॉडक्ट्स लिमिटेडचे(सोनाई दूधचे) अध्यक्ष दशरथ माने यांना. * जळगाव येथील सूर्योदय मंडळाचा ४था अखिल भारतीय दलुभाई जैन मराठी साहित्यभूषण पुरस्कार : [[गिरिजा कीर]] यांना. (पूर्वीचे पुरस्कार अनुराधा पाटील, डॉ. [[सदानंद मोरे]], डॉ. [[यू.म. पठाण]] यांना. * दादा कोंडके मेमोरिअल फाउंडेशनचा ’दादा कोंडके समाज भूषण पुरस्कार’ : सर्वेश जोशी यांना * पिंपरी-चिंचवड समाजभूषण पुरस्कार : महापालिकेचे माजी महापौर आर.एस. कुमार यांना * पिंपरी-चिंचवड भूषण पुरस्कार : डी.वाय. पाटील कॉलेजचे अध्यक्ष डॉ. पी.डी. पाटील यांना. * पुणे जिल्हा सहकारभूषण पुरस्कार : पुणे जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँकेचे माजी अध्यक्ष आत्माराम कलाटे यांना * देशस्थ ऋग्वेदी ब्राह्मण शिक्षणोत्तेजक संस्थेचा ऋग्वेदभूषण पुरस्कार : औरंगाबादच्या माधव व्यंकटेश रत्‍नपारखी उपाख्य मंगलनाथ महाराज यांना * विद्या-वैभव प्रकाशनाचा वैभव पुरस्कार : श्रीकांत परांजपे यांना * महाराष्ट्र सरकारचा महाराष्ट्र वैभव पुरस्कार : [[सुधीर गाडगीळ]]; शांतिलाल मुथ्था (१-५-२०१७) ==महोत्सवी पुरस्कार== * स्वानंद महिला संस्था आणि भारतीय जैन संघटना यांनी भरविलेल्या ११व्या अखिल भारतीय स्त्री साहित्य कलासंमेलनात दिले गेलेले पुरस्कार : ** राष्ट्रीय महिला भूषण पुरस्कार : मद्रास जैन कॉन्फरन्स महिला विभागाच्या अध्यक्षा कमला मेहता यांना. ** राष्ट्रीय साहित्यरत्‍न पुरस्कार : साहित्यिका लीलावती शिंदे यांना. ** कर्तव्यदक्ष स्वानंद भरारी पुरस्कार : राहुल इंगळे (कला), प्रा. राजन खान (साहित्य), सुशीला संचेती (गृहिणी), वैशाली तळेगावकर (शैक्षणिक), निशा पाटील (पत्रकारिता), मीना फडे (सामाजिक), श्याम बनबेरू ( युवा), डॉ.अशोक बोरा (वैद्यकीय), ललिता मुथा (औद्योगिक), प्रीती वैद्य (सामाजिक), जयश्री शहा (सामाजिक), सुरेखा शहा (औद्योगिक) आणि सुमन शिंदे (प्रशासन) यांना. ** कर्तृत्‍ववान माता पुरस्कार : कुसुम जैन, बिजाबाई धाडीवाल, मंगर धोका, राधा बाफना आणि शारदा मेहाडिया यांना. * पुणे इंटरनॅशनल फिल्म फेस्टिव्हल(पिफ)मध्ये दिले गेलेले पुरस्कार : ** विशेष योगदान पुरस्कार : सिनेदिग्दर्शक [[अदूर गोपालकृष्णन]] यांना ** [[एस.डी. बर्मन]] पुरस्कार : [[हृदयनाथ मंगेशकर]] यांना * कोल्हापूर आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवातला कलामहर्षी बाबूराव पेंटर पुरस्कार : श्याम बेनेगल यांना. * फिल्मफेर मासिकातर्फे भारतीय चित्रपटांना आणि त्यांतील चित्रपटकर्मींना दिले जाणारे [[फिल्मफेअर पुरस्कार]] * मामि (मुंबई अकॅडमी ऑफ मुव्हिंग इमेज) या संस्थेच्या महोत्सवात दिला गेलेला जीवनगौरव पुरस्कार : कमल हासन आणि फ्रेन्च चित्रपटकर्मी कोस्टा गवारस यांना. * पुणे नवरात्र महोत्सव ’महर्षी पुरस्कार : डॉ. विनोद शहा यांना ==रत्‍न पुरस्कार== * काव्यमित्र संस्थेचे जमशेदजी टाटा उद्योगरत्‍न पुरस्कार : ध्रुव आगरवाल, एम.डी. कवितके, प्रमोद गायकवाड, जगदीश थोरवे, शरद थोरात, सुनीता पाटसकर, माणिक रसाळ, महादेव वैरागे आणि व्ही.एम. शिंदे यांना. * गानवर्धन संस्थीतर्फे ’अप्पासाहेब जळगावकर स्मृती स्वर-लय-रत्‍न’ पुरस्कार : पेटीवादक सुधीर नायक यांना * नवी दिल्ली येथील ’ग्लोबल सोसायटी फॉर हेल्थ अँड एज्युकेशनल ग्रोथ’तर्फे भारत शिक्षणर‍त्‍न पुरस्कार : पुणे विद्यापीठाचे माजी सपर्क अधिकारी गंगाधर जंगमवाड यांना * महात्मा फुले बहुजन महासंघाचा त्रिरत्‍न पुरस्कार : पुणे विद्यापीठाचे माजी सपर्क अधिकारी गंगाधर जंगमवाड यांना * डी.एस.के. विश्व ज्येष्‍ठ नागरिक संघातर्फे विश्वरत्‍न पुरस्कार : डी.एस. कुलकर्णी यांना * बुद्धविहार कृती समितीचे पुरस्कार : ** प्रबुद्ध साहित्यरत्‍न पुरस्कार : सूर्यकांत कदम यांना ** क्रांतिरत्‍न पुरस्कार : अशोक बापू गायकवाड यांना ** खेलरत्‍न पुरस्कार : एस.एल. गिहारा यांना ** युवारत्‍न पुरस्कार : अरविंद वाघमारे यांना. ** भीमरत्‍न पुरस्कार : डॉ. राजकुमार यांना * सृजन फाउंडेशनचा सृजन कोहिनूर पुरस्कार : चित्रकार [[शि.द. फडणीस]] यांना. * स्वानंद महिला संस्था आणि भारतीय जैन संघटना यांनी भरविलेल्या ११व्या अखिल भारतीय [[स्त्री साहित्य कला संमेलन]]ात दिला गेलेला राष्ट्रीय साहित्यरत्‍न पुरस्कार : साहित्यिका लीलावती शिंदे यांना. * जेम्स अँड ज्युवेलरी फेडरेशन(जीजे‍एफ)चा युवारत्‍न पुरस्कार : इंडिया बुलियन अँड ज्युवेलरी असोसिएशन (पूर्वीची बॉम्बे बुलियन अँड ज्युवेलरी असोसिएशन)चे मोहित कंबोज यांना. * सह्याद्री वाहिनीतर्फे दिला जाणारा साहित्य क्षेत्रातील नवरत्त्‍न पुरस्कार : डॉ. [[प्रतिमा इंगोले]] यांना. * चेन्नई येथील प्राइम पॉइंट फाउंडेशनचे ’संसदरत्‍न पुरस्कार : खासदार गजानन बाबर, खासदार आढळराव पाटील आणि खासदार सुप्रिया सुळे यांना. * नक्षत्राचे देणे काव्यमंच संस्थेचे पुरस्कार: ** समाजसेवक सावळेराम रखमाजी डबडे कविरत्‍न पुरस्कार : कवी बा.ह. मगदूम * पुण्यातील कोकणवासीय महासंघातर्फे देण्यात येणारे कोकण रत्‍न पुरस्कार : अरुण शेठ(उद्योजक), आश्लेषा बोडस(क्रीडा), कॅ. काशीराम चव्हाण(सैनिक), चंद्रकांत चिवेलकर(पत्रकार), जयंत देवरे(कला), विठ्ठल चव्हाण(पोलीस), डॉ.सतीश देसाई(वैद्यकक्षेत्र), सुरेखा मोरे(शिक्षण) * वाल्मीकी समाज संस्थेचा समाजर‍त्‍न पुरस्कार : रामकिशोर बडगुजर * राजीव गांधी प्रतिष्ठान (पिंपरी-चिंचवड) यांचे क्रीडारत्‍न पुरस्कार : श्रेयस धनेवार, अखिल पिल्ले(रोलबॉल),रामदास कुदळे(व्यायाम प्रशिक्षक), संजू मेनन(हॉकी प्रशिक्षक), बाळा कांबळे(अपंग खेळाडू), प्रमोद कांबळे(मुष्टियुद्ध प्रशिक्षक) * नामदेव शिंपी समाजाचा समाजरत्‍न पुरस्कार : कवि रामदास फुटाणे * महाराष्ट्र प्रदेश माहेश्वरी युवा संघटनेचे माहेश्वरी रत्‍न पुरस्कार : * अण्णा भाऊ साठे विकास महामंडळातर्फे कलारत्‍न पुरस्कार : मंगला बनसोडे (तमाशा कलावंत) * भारत सरकारचे [[भारतररत्‍नपुरस्कार]] : भी.रा.आंबेडकर, [[लता मंगेशकर]], [[वल्लभभाई पटेल]] * भारत सरकारचे राजीव गांधी [[खेलररत्‍नपुरस्कार]] : ऑलिंपिक पदक विजेते नेमबाज विजय कुमार आणि कुस्तीगीर योगेश्वर दत्त (२०१२) * ’नाते समाजाशी’ या राज्यस्तरीय व्यासपीठातर्फे दिलेले पुरस्कार : ** आरोग्यसेवाररत्‍न: डॉ. युवराज सानप ** उद्योगरत्‍न : डी. ए. गोल्हार ** कलारत्‍न : यादवराज फड ** खेलरत्‍न : पंकज शिरसाट ** प्रबोधरत्‍न : ह.भ.प. राधाबाई सानप ** प्रशासकीयरत्‍न : रामचंद्र जायभाय ** वैद्यकीयरत्‍न : डॉ. प्राभाकरराव पालवे ** शिक्षणरत्‍न : गोपीचंद चाटे ** समाजरत्‍न : वामनराव सांगळे ** समाजसेवारत्‍न : ज्ञानोबा ऊर्फ भाई मुंडे ** साहित्य-संस्कृतिरत्‍न : वाल्मीक मुरकुटे * संघर्ष युवा प्रतिष्ठान यांच्या वतीने पिंपरी-चिंचवडमधील व्यक्तींना(कंसात संस्थांची नावे) एकतारत्‍न पुरस्कार : आनंदा कुदळे (महात्मा फुले समता परिषद पिंचवड-पुणे), गोरोबा गुजर (संत रोहिदास मंच विचार संस्था), अनिल पालकर (वनवासी कल्याण आश्रम), मंदाकिनी रोकडे (सामाजिक कार्यकर्त्या), जलीलभाई शेख (अब्दुल शेख मेमोरिअल चॅरिटेबल ट्रस्ट) * विश्वमाता फाउंडेशनचे विश्वरत्‍न पुरस्कार : (६वे) ** राष्ट्रीय विश्वरत्‍न पुरस्कार : शिवाजीराव झावरे ** राज्यस्तरीय आदर्श माता विश्वरत्‍न पुरस्कार : केसाबाई कुंभार, सूर्यप्रभा पाटील, कस्तुर भोईटे, लक्ष्मी राऊत व देऊबाई रासकर यांना आणि आणखी १११ मातांना ** राज्यस्तरीय आदर्श पिता विश्वरत्‍न पुरस्कार : दिनेश गोरे, दिगंबर जोशी व सुभाष देवकर यांना * महाराष्ट्र राज्य मुख्य अधिकारी संघटना (मुंबई) यांच्या तर्फे दिला गेलेला नगरनिर्माणरत्‍न पुरस्कार : ग्रामविकास मंत्री जयंतपाटील यांना * संत कक्कय्या रत्‍न पुरस्कार : राजकुमार सोनवणे, अजित खंदारे व डॉ. इंदिरा चौधरी यांना * अखिल संत तुकारामनगर महिला प्रतिष्ठानच्या वतीने दिले जाणारे स्त्री नवरत्‍न पुरस्कार : ** पत्रकारिता रत्‍न : महाराष्ट्र टाइम्सच्या सीमा शेख ** संरक्षणरत्‍न : पोलीस उपमहानिरीक्षक शैलजा सावंत ** कलारत्‍न : लावणी नृत्यांगना सुरेखा पुणेकर ** उगवती तारका रत्‍न : सिनेअभिनेत्री सुवर्णा काळे ** जिद्दरत्‍न : चऱ्होलीतील सामाजिक कार्यकर्त्या शैला मोळक ** शौर्यरत्‍न : महिला पोलीस नाईक कृष्णा जाधव ** बँकिंगरत्‍न : अशोक नागरी सहकारी बँकेच्या संचालिका सुलक्षणा धर ** वैद्यकीयरत्‍न : यशवंतराव स्मृती रुग्णालयाच्या स्त्रीरोगतज्ज्ञ डॉ. मीना खरात ** वीरपत्‍नीरत्‍न : दिवंगत गिर्यारोहक रमेश गुळवे यांच्या पत्‍नी मर्यादा गुळवे यांना. * सावित्रीबाई फुले महिलामंडळाच्या वतीने विविध क्षेत्रात काम करणाऱ्या स्त्रियांना दिले जाणारे स्त्रीरत्‍न पुरस्कार : आय.ए.एस अधिकारी संकेत भोंडवे यांच्या मातुश्री सुमन भोंडवे (आदर्शमाता रत्‍न), प्रेरणा फाइल्सच्या संचालिका संजीवनी करपे (उद्योग रत्‍न), नृत्यदिग्दर्शिका तेजश्री अडिगे (कला रत्‍न), स्मिता वाल्हेकर (क्रीडा रत्‍न), आम्रपाली गायकवाड (जिद्द रत्‍न), निशा पाटील (पत्रकारिता रत्‍न), आशा पाचपांडे (प्रशासकीय रत्त्‍न), दिवंगत गिर्यारोहक रमेश गुळवे यांच्या पत्‍नी मर्यादा गुळवे (वीरपत्‍नीरत्‍न), मेनका लष्करे (शिक्षण रत्‍न). * आपुलकी सांस्कृतिक संस्था (पुणे) यांचा रणरागिणी पुरस्कार : * संभाजी ब्रिगेडचा समाजरत्‍न पुरस्कार : बाबूराव शितोळे यांना. * बार्शी तालुका भगवंत मित्रमंडळ यांचे बार्शी तालुकाभूषण, भगवंतरत्‍न आणि जीवनगौरव पुरस्कार : अनुक्रमे कमलेश मेहता, राजेंद्र मिरगणे आणि नामदेव घायतिडक यांना. * जेम्स अँड ज्युवेलरी फेडरेशनचा अनमोल रत्‍न पुरस्कार : पु.ना. गाडगीळ ज्युवेलर्सचे संस्थापक दाजीकाका गाडगीळ यांना. * महाराष्ट्र टाइम्सचा युवा आयकॉन पुरस्कार : बारा भाषांचे संगणकीय शब्दकोश निर्माण करणाऱ्यासुनील खांडबहाले यांना * हडपसर साहित्य आणि संस्कृती मंडळाचा हडपसर साहित्यरत्‍न पुरस्कार : खगोलशास्त्रातील भरीव साहित्यसेवेबद्दल ज्योतिर्विद्या परिसंस्थेचे अध्यक्ष डॉ. प्रकाश तुपे यांना * हडपसर साहित्य आणि संस्कृती मंडळाचा हडपसर क्रीडारत्‍न पुरस्कार : संजय टकले यांना * अण्णासाहेब मगर फाउंडेशनचा उद्योगरत्‍न पुरस्कार : सचिन चावरे * अजमेर (राजस्थान) येथील सकल जैन समाजातर्फे महावीर अहिंसा जीवदया रत्‍न पुरस्कार : डॉ. [[कल्याण गंगवाल]] यांना * अण्णा भाऊ साठे विकास महामंडळातर्फे कलारत्‍न पुरस्कार : मंगला बनसोडे (तमाशा कलावंत) * पिंपरीतील अशोक सर्वांगीण सोसायटीच्या वतीने अशोकरत्‍न पुरस्कार : केंद्रीय क्रीडा आणिरोजगार मंत्री मल्लिकार्जुन खर्गे यांना * साहित्य कलायात्रीच्या वतीने ** उद्योगरत्‍न पुरस्कार : कृष्णकुमार गोयल आणि उमेश हरपळे यांना ** समाजरत्‍न पुरस्कार : चलवादी शिक्षण मंडळाचे संस्थापक मरिअप्पा चलवादी, पोलीस निरीक्षक नारायण पवार, नगरसेवक मोरेश्वर भोंडवे व भ्रष्टाचार निर्मूलन जनसंघटनेचे उपाध्यक्ष राजेंद्र शेवाळे यांना. * किवळे-विकासनगर ग्रामस्थांच्या वतीने ** रावेत (पुणे) येथील कै. विजयालक्ष्मी आगरवाल यांच्या स्मरणार्थ हिरकणी पुरस्कार : वर्षा कडलक, वर्षा टाटिया, पल्लवी बनसोडे,आरती बोडके, चंदा मुथियान यांना ** रावेत (पुणे) येथील कै. अंजलीबाई सोनटक्के यांच्या स्मरणार्थ युवारत्‍न पुरस्कार : अजय चव्हाण, दादा तरस, अतुल राऊत, रघुवीर शेलार यांना. * अण्णा भाऊ साठे कलारत्‍न पुरस्कार : लोककलावंत शाहीर नामदेव वैरागर यांना * अण्णा भाऊ साठे समाजरत्‍न पुरस्कार : भाऊसाहेब अडागळे आणि प्रल्हाद सुधारे यांना. * अमेरिकेत आणि युरोपातील अनेक देशांत तिळाची यशस्वी निर्यात करण्याबद्दल, पुण्याच्या ग्रीन वर्ल्ड पब्लिकेशन संस्थेचा ग्रीन वर्ल्ड कृषिरत्‍न पुरस्कार : बोरा ॲग्रो फूड्स या उद्योगसमूहाला. * कलारंग सांस्कृतिक कलासंस्थेचा अण्णा भाऊ साठे साहित्यरत्‍न पुरस्कार : डॉ. नरेंद्र जाधव यांना. * फुले आंबेडकर शाहू विचारमंचाच्या वतीने दिला गेलेला समाजरत्‍न पुरस्कार : सामाजिक कार्यकर्ते शंकर गायकवाड यांना * श्री चैतन्य चॅरिटेबल ट्रस्टचा चैतन्यरत्‍न पुरस्कार : पंढरपूरच्या ’हेल्पर्स ऑफ दि हॅन्डिकॅप’ संस्थेच्या संस्थापिका मीनाक्षी देशपांडे यांना * फुले-शाहू-आंबेडकर विचारमंचाच्या वतीने ’आमी बी घडलो, तुमीबी घडाना’ या अभियानाअंतर्गत ’समाजरत्‍न पुरस्कार’ : शंकर गायकवाड यांना * श्री काळभैरव ग्रामरत्‍न पुरस्कार : कात्रज(पुणे) येथील साई स्नेह मल्टिस्पेशालिटी हॉस्पिटलचे व्यवस्थापकीय संचालक डॉ. सुनील जगताप यांना * जळगाव येथील सूर्योदय मंडळाचा कादंबरीलेखनाचा दलुभाई जैन साहित्यरत्‍न पुरस्कार : * ओम साईसेवा ट्रस्टचा साईरत्‍न पुरस्कार : काकासाहेब दीक्षित यांना * पिंपरी येथील अशोक सर्वांगीण विकास सोसायटीच्या वतीने दिला जाणारा अशोकरत्त्‍न पुरस्कार ज्येष्ठ साहित्यिक डॉ. गंगाधर पानतावणे यांना (२०१२) * विश्वशक्ती इंटरनॅशनल फाउंडेशनचा २०१३ सालचा महाराष्ट्ररत्‍न पुरस्कार : अपंगांना स्वावलंबी आणिआत्मनिर्भर बनविण्याचे काम करणाऱ्या वानवडी(पुणे) येथील अपंग कल्याणकारी शिक्षण संस्‍थेला. ==राजकीय पुरस्कार== * राजकीय क्षेत्रात उल्लेखनीय कामगिरीबद्दल महाराष्ट्र चेंबर ऑफ कॉमर्सच्या वतीने २०१३सालचा महासन्मान पुरस्कार : महाराष्ट्राचे गृहमंत्री आर.आर. ऊर्फ आबा पाटील यांना. * भारतीय दलित साहित्य अकादमीचा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर राष्ट्रीय फेलोशिप पुरस्कार : महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेसच्या सांस्कृतिक सेलचे सरचिटणीस विनोद निनारिया यांना. ==वसुंधरा पुरस्कार== * निसर्ग व पर्यावरणाच्या जतन-संवर्धनाचा संदेश देणाऱ्या किर्लोस्कर वसुंधरा आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात दिले गेलेले पुरस्कार ** किर्लोस्कर वसुंधरा सन्मान पुरस्कार : ठाण्याच्या ’जलवर्धिनी’ संस्थेचे उल्हास परांजपे यांना. ** वसुंधरा मित्र पुरस्कार : संजय अणेराव (चिपळूण), प्रेमसागर मेस्त्री (महाड) आणि जिल्पा व प्रशांत निजसुरे (दापोली) यांना. * आठव्या किर्लोस्कर वसुंधरा आंततराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात दिले गेलेले पुरस्कार : ** वसुंधरा सन्मान : शास्त्रज्ञ डॉ. ए.जे.टी. जॉनसिंग यांना ** वसुंधरा जीवनगौरव : आबासाहेब गरवारे महाविद्यालयाच्या प्राध्यापिका वनस्पतितज्ज्ञ डॉ. हेमा साने यांना. * वसुंधरा मित्र : वन्यजीव फिल्ममेकर आशिष चंडोला यांना, आणि ईशान्य भारताच्या ’हेल्प टुरिझम’ संस्थेला. * वसुंधरा मित्र कार्यकर्ता : कर्नाटकातील बेल्लारी जिल्ह्यातील वनांमध्ये कार्य करणारे समद कोट्टर यांना. ** वसुंधरा इको-जर्नालिस्ट : पर्यावरणावर लेखन करणारे लातूरचे अतुल देऊळगावकर यांना. ** वसुंधर ग्रीन टीचर : पक्षितज्ज्ञ~ सतीश पांडे यांना. ==विद्वत्ता पुरस्कार== * श्री क्षेत्र भीमाशंकर रुद्र स्वाहाकार सप्ताह सांगता समारंभाचे वैदिक पुरस्कार : पुण्याचे घनपाठी वेदमूर्ती दिनकरगुरू महादेव फडके गुरुजी यांना आणि भामचंद्र डोंगर येथील भक्तिनिष्ठ शंकर महाराज मराठे यांना. * श्रीशिवसाम्राज्य प्रतिष्ठान ट्रस्टतर्फे मराठी विषयातील पीएच.डी.धारकांना मातृभाषा पुरस्कार : अनेक पुरस्कारार्थी. * ८व्या राष्ट्रीय गणित परिषदेत दिला गेलेला रामानुजम पुरस्कार : आनंद कुमार यांना. * श्री गुरुचरित्र अखंड पारण संस्थेचे ’श्री गुरुदत्त पुरस्कार’ : मोरेश्वर घैसास व डॉ. आर.एन. शुक्ल यांना * रामटेक येथील कालिदास संस्कृत विद्यापीठाचा महामहोपाध्याय पुरस्कार आणि उपाधी : वेदाचार्य मोरेश्वर घैसास गुरुजी * अन्य महामहोपाध्याय पुरस्कार आणि उपाधीप्राप्त विद्वान : पां.वा. काणे, दत्तो वामन पोतदार, लक्ष्मणशास्त्री जोशी * देशस्थ ऋग्वेदी ब्राह्मण शिक्षणोत्तेजक संस्थेचा ऋग्वेदभूषण पुरस्कार : औरंगाबादच्या माधव व्यंकटेश रत्‍नपारखी उपाख्य मंगलनाथ महाराज यांना * देशस्थ ऋग्वेदी ब्राह्मण शिक्षणोत्तेजक संस्थेचा ऋग्वेद पुरस्कार : प्रकाश दंडगे गुरुजी यांना * श्रीपाद सेवा मंडळाचे विविध स्मृती पुरस्कार : ** टेंबेस्वामी वेदमूर्ती पुरस्कार : डॉ.देवदत्त पाटील(पुणे) ** गुळवणी महाराज संतसाहित्य पुरस्कार : पंडित विनायक देसाई ** संत ज्ञानेश्वर विज्ञानाचार्य पुरस्कार : डॉ.जयदेव पंचवाघ ** [मामासाहेब देशपांडे] साहित्यिक पुरस्कार : तुकाराम विप्र ** [मामासाहेब देशपांडे] वेदाध्ययन पुरस्कार :रामचंद्र वल्लभ मुंडले, तेंडोली व उज्जैनचे संजीवकुमार शर्मा यांना ** पार्वतीदेवी संतसाहित्य अभ्यासक पुरस्कार : पुण्याचे राजेंद्र दहिभाते आणि शुभदा महाजनी यांना * विद्या सहकारी बँकेचे विद्या व्यास पुरस्कार (२०१३) : बाबा महाराज सातारकर आणि गायक शौनक अभिषेकी यांना * [[टिळक महाराष्ट्र विद्यापीठ|टिळक महाराष्ट्र विद्यापीठाचा]] [[लोकमान्य टिळक]] [[संस्कृत]] पुरस्कार : पंडित विघ्नहरी देव यांना * संत ज्ञानेश्वर अध्यासन (पुणे विद्यापीठ) व शुक्ल यजुर्वेदीय माध्यंदिन महाराष्ट्रीय ब्राह्मण मंडळाच्या वेदविद्यासंवर्धन समितीतर्फे वेदाध्यापक पुरस्कार : वेदमूर्ती गोपाळ जोशी यांना. * श्रीकृष्ण भट्ट गोडशे गुरुजी घन पारायण समितीतर्फे वेदभास्कर पुरस्कार : प्रशांत जोशी यांना * महाराष्ट्र सरकारचे महाकवी संस्कृत साधना पुरस्कार : ललिताशास्त्री आर्वीकर (नागपूर), डॉ. अजित कुलकर्णी (पुणे), डॉ. शं.भा. चांदेकर (पुणे), डॉ. शिवराम जाधव (सातारा), पंडित श्रीनिवास पुजारी मदनूरकर (नांदेड), वेदशास्त्रसंपन्न शांतारामशास्त्री भानोसे आणि डॉ. उमा वैद्य (मुंबई) यांना. ==उत्तम व्यवसायासाठीचे पुरस्कार== * काव्यमित्र संस्थेचे ** जमशेदजी टाटा उद्योगरत्‍न पुरस्कार : ध्रुव आगरवाल, एम.डी. कवितके, प्रमोद गायकवाड, जगदीश थोरवे, शरद थोरात, सुनीता पाटसकर, माणिक रसाळ, महादेव वैरागे आणि व्ही.एम. शिंदे यांना. ** कामगारभूषण पुरस्कार : मुकुल ओगले, अरुण खोत, संतोष गर्जे, मुकेश गुजराती, डॉ. सुनील चौधरी, नारायण ढेबे, रामराव नवघन, सरूबाई वाघमारे, नंदू वाळके, माधव सगर, योगेश साळुंके, रामदास सैंदाणे आणि आर.बी. सोनवणे यांना. * वर्ल्डवाईड अचीव्हर्स संस्थेतर्फे ’वर्ल्डवाईल्ड अचीव्हर्स इंडिया एज्युकेशन एक्सलन्स अवॉर्ड २०१४ : हॉस्पिटॅलिटी आणि हॉटेल मॅनेजमेन्टमधील सूर्यदत्त शैक्षणिक संस्थेला. * चिंचवड येथील निवेदक कै. सतीश दिवाण यांच्या द्वितीय स्मृतिप्रीत्यर्थ शब्दमैफल पुरस्कार : निवेदिका मंजिरी जोशी यांना. * श्री समता पतसस्थेतर्फे ** श्री समता पुरस्कार: केपीआयटीचे रवी पंडित आणि दैनिक सकाळ यांना. ** श्री समता सहकारी पुरस्कार : इंदापूर येथील अष्टविनायक नागरी सहकारी पतसंस्थेला. * कृष्णकांत कुदळे फाउंडेशनतर्फे ** सर्वोत्कृष्ट पतसंस्था पुरस्कार : तळेगाव ढमढेरे येथील संभाजी भुजबळ ग्रामीण बिगरशेती सहकारी पतसंस्थेला. * नर्गिस दत्त महिला पतसंस्थेतर्फे ** नर्गिस दत्त पुरस्कार : अभिनेत्री केतकी माटेगावकर व अभिनेता ओम भूतकर यांना. ** सुनील दत्त पुरस्कार : कष्टकरी समाजासाठी काम करणारे नितीन पवार व ’सरहद’ संस्थेचे संजय नहार यांना. * रोटरी क्लबच्या पुणे मेट्रोच्या वतीने उत्कृष्ट ग्राहकसेवेसाठी व्यावसायिक सेवा पुरस्कार : महावितरणचे जनमित्र नीलेशकुमार इंगळे, प्रकाश खाडे, गुलाब गायकवाड, प्रकाश गायकवाड, दिलीप चव्हाण, सागर जाधव, मंगेश डावंगे, हरी दुगाने, अशोक बनकर, सुरेश भोकरे, गणेश राऊत, बळीराम लोंढे, आणि विजय शिंदे यांना. * पत्रकार वरुणराज भिडे मित्रमंडळातर्फे पत्रकार पुरस्कार : ** वरुणराज भिडे पुरस्कार : ’लोकसत्ता’चे रत्‍नागिरी येथील प्रतिनिधी व सामाजिक कार्यकर्ते पत्रकार सतीश कामत यांना. ** आश्वासक पत्रकारिता पुरस्कार : पुण्यातील ’केसरी’च्या बातमीदार नम्रता फडणीस, बीड येथील ’प्रजापत्र’चे संपादक सुनील क्षीरसागर आणि ’आयबीएन लोकमत’च्या नाशिक येथील प्रतिनिधी दीप्ती राऊत याना. * रोटरी इंटरनॅशनलच्या वतीने व्होकेशनल सर्विस लीडरशिप पुरस्कार : बजाज ऑटोचे उपाध्यक्ष जे. श्रीधर यांना. * गांधीभवन रोटरी क्लब ऑ्फ पुणे तेफे रोटरी व्यावसायिक गुणवत्ता पुरस्कार : २४ वर्षांपासून ’सवाई गंधर्व महोत्सवा’चे निवेदन करणारे आनंद देशमुख यांना. * दि इन्स्टिट्यूड ऑफ चार्टर्ड अकाउंटन्‍ट्स ऑफ इंडियाचा(ICAI) बेस्ट ब्रॅन्च : पिंपरीच्या ICAIच्या शाखेला. * लक्ष्मीबाई गोखले प्रतिष्ठानचा पुरस्कार : उद्योजिका अमृता कोल्हटकर, ग्रामीण भागात वैद्यकीय सेवा देणाऱ्या डॉ. वर्षा वाढोवकर आणि खेळाडू जुई जांभूळकर यांना. * महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचा उत्कृष्ट ग्रंथनिर्मितीचा पुष्पा पुसाळकर पुरस्कार : रोहन प्रकाशनाच्या ’असा घडला भारत’ या ग्रंथास. * जे.आर.डी. टाटा पुरस्कार : ** टाटा उद्योग पुरस्कार : पिंपरीतील थिसेकक्रूप इंडस्ट्रीजला ** उद्योग विभूषण पुरस्कार : कल्पक इंडस्ट्रीजचे संचालक गणपतराव कोलते यांना. ** उद्योगभूषण पुरस्कार : वसंत ग्रुप ऑफ इंडस्ट्रीजचे चेरमन प्रेमचंद मित्तल यांना. : ** युवा उद्योगमित्र पुरस्कार : युनिटी फॅसिलिटीजचे संचालक महानंद यादव यांना ** उद्योगसखी पुरस्कार : शाहूनगर(चिंचवड)च्या महिला उद्योजक कल्पना पठारे यांना. * मुंबई दूरदर्शनच्या सह्याद्री वाहिनीचे ’सह्याद्री संजीवनी सन्मान’ पुरस्कार : ** गडचिरोली जिल्ह्यात लोकबिरादरी प्रकल्प राबविणारे डॉ. प्रकाश आणि सौ. मंदाकिनी आमटे यांना. ** महात्मे आय बँक अँड आय वेलफेअर चॅरिटेबल ट्रस्टच्या माध्यमातून असंख्य रुग्णांना दृष्टी देणारे डॉ. विकास आणि डॉ. सुनीता महात्मे यांना ** बालरोगतज्ज्ञ डॉ. उदय बोधनकर यांना. ** पुण्यातील लोकमान्य हॉस्पिटलमध्ये देशातील पहिली इमर्जन्सी मेडिकल सर्व्हिस विकसित करणारे डॉ. नरेंद्र वैद्य यांना ** दुर्गम भागातील गरोदर महिला आणि मुलांना आरोग्यसेवा देण्यासाठी आयुष्य खर्चणारे डॉ. रवींद्र आणि डॉ. स्मिता कोल्हे यांना ** सर्च या संस्थेतर्फे बालमृत्युदरात घट व गरिबांच्या आरोग्यसेवा शुश्रूषेमध्ये क्रांतिकारी बदल घडविणारे डॉ अभय आणि राणी बंग यांना. * मुंबई दूरदर्शनच्या सह्याद्री वाहिनीचे ’अन्य’ पुरस्कार : ** अस्तित्त्व संस्थेच्या माध्यमातून अपंगांसाठी काम करणारे डॉ. सुरेश व्ही. आडकर यांना. ** बाळांमधील जन्मजात एच.आय.व्ही. पॉझिटिव्हचे प्रमाण कमी करण्यासाठी शर्थीचे प्रयत्‍न करणाऱ्या डॉ. रेखा दावर यांना ** विंचूदंशावरील संशोधन व उपचारांबद्दल जगभरातून सन्मान मिळालेले डॉ.हिंमतराव बावस्कर यांना ** दंत आरोग्यासाठी जनजागृती करणारे डो. उल्हास वाघ यांना आणि, ** गोरगरीब रुग्णांना आर्थिक मदत मिळवून देणाऱ्या श्रीसिद्धिविनायक न्यासाला. * वर्ल्ड विमेन लीडरशिप काँग्रेस अँड अवॉर्डतर्फे दिला जाणारा वूमन आंत्रप्रेन्युअर ऑफ द इयर पुरस्कार : पुण्यातील उद्योजिका आणि ’एस‍आरपी इलेक्ट्रॉनिका’च्या संचालिका शिल्‍पा पोफळे यांना. * पिंपरी पत्रकार संघाच्या वतीने पत्रकारितेतील योगदानाबद्दल जीवनगौरव पुरस्कार : विनायक चक्रे यांना * नॅशनल सेफ्टी ऑर्गनायझेशनचे पुरस्कार ** बांधकाम क्षेत्रात विनाअपघात कामासाठी कस्ट्रक्शन सेफ्टी पुरस्कार : एका वर्षात ३५ लाखाहून अधिक तास विनाअपघात काम करवून घेणारे डीएसके कंपनीचे सुरक्षा अधिकारी पंडित पाटील यांना ** व्होकेशनल एक्सलन्स सेफ्टी पुरस्कार :२० देशांतील ५१ कारखान्यांमध्ये सुरक्षिततेसंदर्भात अतुलनीय कामगिरी करणारे संतोष कुलकर्णी यांना. ** मेरिटोरिअस स्ट्युडन्ट पुरस्कार : संतोष यादव यांना ** बेस्ट सेफ्टी स्ट्युडन्ट पुरस्कार : नरेंद्र पुंडेकर यांना. * कै. वा.ग. ऊर्फ अण्णासाहेब चिरमुले चॅरिटेबल ट्रस्टचा ’वा.ग. चिरमुले पुरस्कार’ : टाटा समूहाचे माजी अध्यक्ष रतन टाटा यांना. * ऑल इंडिया जेम्स अँड ज्‍युवेलरी ट्रेड फेडरेशनचा ’बेस्ट रीटेल चेन’साठी पुरस्कार : मलाबार गोल्ड अँड डायमंड्‌सला. * महाराष्ट्र सरकारचा महात्मा गांधी तंटामुक्त गाव मोहिमेतला उत्कृष्ट वार्तांकनाबद्दल पुणे विभागासाठीचा प्रथम पुरस्कार : दैनिक सकाळचे ज्ञानेश्वर रायते यांना. * सहकारी बँकेच्या क्षेत्रातला बँकिंग फ्रंटियर पुरस्कार २०१३ : शामराव विठ्ठल सहकारी बँकेला * MPCIच्या NFS एक्सलन्स द्वितीय पुरस्कार २०१३ : शामराव विठ्ठल बँकेच्या एटीएम सेवेला * बँकिंग फ्रंटियर सर्वोत्कृष्ट कार्यकारी अधिकारी पुरस्कार : शामराव विठ्ठल बँकेच्या श्रीनिवास जोशी यांना. * मोठ्या सहकारी बँक गटात सर्वोत्कृष्ट डेटा सेंटर इनोव्हेशन्चा पुरस्कार : शामराव विठ्ठल बँकेला. * .कोअर बँकिंग सोल्युशन्सची सर्वोत्कृष्ट अंमलबजावणीसाठीचा पुरस्कार :शामराव विठ्ठल बँकेला. * देवांग मेहता फाउंडेशन ट्रस्टचा उत्कृष्ट माहिती अधिकारी पुरस्कार : शामराव विठ्ठल बँकेच्या आयटी विभागाचे प्रमुख व मुख्य महाव्यवस्थापक रविकिरण मंकीकर यांना. * महाराष्ट्र सरकारचा [[श्री.पु. भागवत]] उत्कृष्ट प्रकाशक पुरस्कार : [[राजहंस प्रकाशक]]संस्थेला. * जेम्स अँड ज्युवेलरी फेडरेशन(जीजे‍एफ)चा युवारत्‍न पुरस्कार : इंडिया बुलियन अँड ज्युवेलरी असोसिएशन (पूर्वीची बॉम्बे बुलियन अँड ज्युवेलरी असोसिएशन)चे मोहित कंबोज यांना. * उत्कृष्ट संयुक्त वनव्यवस्थापन समितीच्या जिल्हास्तरीय पुरस्कारांमध्ये प्रथम पारितोषिक बुचकेवाडी (ता. जुन्नर) आणि साकुर्डे (ता. पुरंदर), द्वितीय पारितोषिक करंजगाव (ता. भोर) आणि कन्हेरी (ता. बारामती), तृतीय पारितोषिक राजेवाडी (ता. पुरंदर) आणि वागजवाडी (किकवी) या गावांना देण्यात आला. * महाराष्ट्र शासनाचा राज्य शिक्षक पुरस्कार : पुणे महापालिकेच्या ६ नंबरच्या शाळेचे मुख्याद्यापक बाळकृष्ण बाचल यांना. * हृदयमित्र प्रतिष्ठानचा डायबेटिस मित्र पुरस्कार : ३०६ मधुमेही बालकांना दत्तक घेऊन त्यांची जबाबदारी घेणाऱ्या मधुमेह तज्ज्ञ डॉ. अभय मुथा यांना * पुणे विद्यापीठाचे वार्षिक पुरस्कार : ** उत्कृष्ट महाविद्यालय पुरस्कार : अव्यावसायिक विभागात - गरवारे वाणिज्य महाविद्यालय (पुणे); हडपसर येथील अण्णासाहेब मगर महाविद्यालयाला (दुसरा क्रमांक); ग्रामीण विभागात - इंदापूरच्या इंदापूर तालुका कला, विज्ञान, वाणिज्य महाविद्यालयाला; अहमदनगरच्या न्यू आर्ट्‌स, कॉमर्स ॲन्‍ड सायन्स कॉलेजाला (दुसरा क्रमांक). ** व्यावसायिक विभागात आकुर्डी येथील डी.वाय. पाटील महाविद्यालय (दुसरा क्रमांक); ग्रामीण विभागात आळंदीच्या एम.आय.टी. अभियांत्रिकी महाविद्यालयाला; भोरच्या निर्मलाताई थोपटे महाविद्यालयाला (दुसरा क्रमांक); * पहिल्या क्रमांकाचा विभागीय व राजस्तरीय पंचायतराज पुरस्कार : जुन्नर तालुक्यातील ठिकेकेरवाडी ग्रामपंचायतीला * पब्लिक रिलेशन काउंन्सिल ऑफ इंडियाचा ’पब्लिशर ऑफ द इयर’ पुरस्कार : [[रोहन प्रकाशन]]चे संचालक प्रदीप चंपानेरकर यांना. * यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान (पिंपरी-चिंचवड)चा यशवंत-विठाईपुरस्कार : गुणवंत कामगार सुनील आव्हाळे आणि त्यांच्या मातुःश्री कुसुमबाई आव्हाळे यांना. * बीड जिल्हा पत्रकार संघाच्या वतीने देण्यात येणारा स.मा.गर्गे पत्रकारिता पुरस्कार : दैनिक सकाळ संस्थेचे अध्यक्ष प्रतापराव पवार यांना. * रोटरी क्लब ऑफ ईशान्य पुणे तर्फे व्यावसायिक गुणवत्ता गौरव पुरस्कार : ढोले-पाटील एज्युकेशन सोसायटीचे अध्यक्ष सागर ढोले-पाटील यांना * पुणे जिल्हा परिषदेचा गुणवंत अधिकारी पुरस्कार : शाखा अभियंते एम.एम. कुरेशी यांना. * कॉंप्यूटर सोसायटी ऑफ इंडियातर्फे दुसरा राष्ट्रीय पुरस्कार : मराठी विश्वकोशाच्या संकेतस्थळाला. * स्वरानंद प्रतिष्ठानचा व्यावसायिक गुणवत्ता पुरस्कार : संगीतकार [[श्रीधर फडके]] यांना. * प्रोग्रेसिव्ह एज्युकेशन सोसायटीतर्फे दिलेला गुरुवर्य [[शंकरराव कानिटकर]] पुरस्कार : डॉ. [[ह.वि. सरदेसाई]] यांना. * रोटरी क्लब ऑफ पुणे (शनवारवाडा)तर्फे व्यावसायिक निपुणता पुरस्कार : डॉ. मिलिंद भोई यांना * पिंपरी चिंचवड महापालिकाचा ३ऱ्या आठवड्यासाठीचा ’ऑफिसर ऑफ दि वीक’ पुरस्कार : शहर सहअभियंते राजन पाटील यांना. * के. सुब्रमणियम पारितोषिक : दिल्लीच्या आयडीएसए संस्स्थेचे संरक्षण विश्लेषक डॉ. अजेय लेले यांना. * नेत्रतज्ज्ञ मधुसूदन झंवर यांना एक्सलन्स पुरस्कार * सरदार वल्लभभाई पटेल प्रतिष्ठानतर्फे ’सरदार वल्लभभाई पटेल पुरस्कार’ : पुण्यातील ग्रंथपाल प्रसाद भेडसावळे यांना. * इंटरनॅशनल ग्लोबल कौन्सिल व इंडियन सॉलिडॅरिटी मिशनतर्फे देण्यात येणारा ’इंदिरा गांधी एक्सलन्स पुरस्कार’ : नेत्रसेवा प्रतिष्ठानचे अध्यक्ष नेत्रतज्ज्ञ डॉ. मधुसूदन झंवर यांना. * पुण्यातील लक्ष्मणराव आपटे प्रशालेचा कार्यगौरव पुरस्कार : प्रशालेचे माजी विद्यार्थी आणि डेक्कन जिमखाना पोलीस स्टेशनचे कर्मचारी महेश निंबाळकर यांना. * मध्य प्रदेश सरकारचा ’कुपोषणमुक्त मूल’ या कार्यासाठीचा २०११-१२ सालचा मुख्यमंत्री उत्कृष्टता पुरस्कार : शाजापूर जिल्ह्याच्या तत्कालीन जिल्हाधिकारी सोनाली वायंगणकर यांना. * इंटरनॅशनल बिझिनेस काउन्सिलतर्फे दिला जाणारा इंदिरा गांधी बिझिनेस एक्सलन्स पुरस्कार : ॲग्री डेरी अँड फूड इंडस्ट्री फोरमचे अध्यक्ष आनंद गोरड यांना. * मावळ तालुका पत्रकार संघाचे विविध क्षेत्रांत उल्लेखनीय काम केल्याबद्दल दिले गेलेले पुरस्कार : महेंद्र कांबळे, उमेश काळे, वनिता कोरे, गणेश खांडगे, भास्कर घोलप, पत्रकार सचिन चपळगावकर, सत्येंद्रराजे दाभाडे, संजय दुधाणे, दिवाण देवकर, कोंडिबा पाचर्णे, सुकन बाफना, बबनराव भेगडे, सुनील भोंगाडे, डॉ. कृष्णकांत वाढोकर, तरिता शंकर, विठ्ठल शितोळे, असिफ शेख, सुनील शेळके, इत्यादींना. * खत निर्मात्यांच्या राष्ट्रीय संघटनेचे (फर्टिलायझर असोसिएशन ऑफ इंडियाचे) जैव खतांची निर्मिती, प्रोत्साहन व विपणन, फॉस्फॉरिक ॲसिडचे उत्पादन,आणि पर्यावरण संरक्षाण या बाबतीतले चार पुरस्कार : गुजरात स्टेट फर्टिलायझर्स या कंपनीला. * सी.एन.बी.सी. आवाज रिअल इस्टेट अवॉर्ड्‌स २०१३ च्या सोहळ्यात दिले गेलेले पुरस्कार : मध्यम श्रेणीच्या गटात ५०% पूर्ण झालेला सर्वोत्कृष्ट निवासी प्रकल्प पुरस्कार : परांजपे स्कीम्सच्या हिंजवडीतील ’ब्लू रिज’ या टाउनशिपला. * केसरी-मराठा संस्थेचा [[लोकमान्य टिळक]] पुरस्कार : ’मनोरमा मल्याळम’चे मुख्य संपादक मॅमन मॅथ्यू यांना. आधीच्या वर्षी एन. राम यांना. * [[वल्लभभाई पटेल]] पुरस्कार : दापोडीतील सी.के. गोयल कला व वाणिज्य महाविद्यालया्तील शिक्षण शास्त्र विभागाचे प्रमुख प्रा. डॉ. बाळासाहेब माशार यांना. * बिल्डर्स असोसिएशन ऑफ इंडिया (पुणे शाखा) यांचा बी,जी. शिर्के जीवनगौरव पुरस्कार : कॉन्फिडरेशन ऑफ रियल इस्टेट डेव्हलपर्स ऑफ इंडिया (क्रेडाई)चे संस्थापक अध्यक्ष कुमार गेरा यांना. * प्राज इंडस्ट्रीजतर्फे ** ’महाआंत्रप्रेन्युअर जीवनगौरव पुरस्कार : शास्त्रज्ञ डॉ [[रघुनाथ माशेलकर]] यांना ** अन्य पुरस्कार : सुश्रुत अपशंकर, डॉ. संजीव कुलकर्णी, बीना राय, मंजुला एम.के., अनंत सरदेशमुख व गिरीश सोहनी यांना * रोटरीक्लब ऑफ पुणे डाउनटाउनचे ’रोटरी व्यावसायिक गुणवत्ता पुरस्कार’ : ** रोटरी जनरल करानी खेल पुरस्कार : बाल जलतरणपटू अलिवाह कुवावाला हिला ** रोटेरियन रणवीर व नीलम राठोड व्यावसायिक गुणवत्ता पुरस्कार : गंगाराम चव्हाण याला; ** कै. रुक्मिणी नारायण करवा उभरता व्यावसायिक पुरस्कार : स्वतःचा व्यवसाय करून वार्षिक उलाढाल एक कोटीच्या वर नेणाऱ्यादिनेश देसाई या उद्योजकाला. * सीआयआय-एक्झिम बँकेतर्फे ’सिग्निफिकंट अचिव्हमेन्ट ऑन द जर्नी टुअर्ड्‌स बिझिनेस एक्सलन्स’ पुरस्कार : किर्लोस्कर न्यूमॅटिक कंपनीला. * सहकारी बँकांसाठी देण्यात येणारा ’बँको’पुरस्कार : पुण्यातील कॉसमॉस बँकेला. * ब्रिटिश सेफ्टी काउंसिलतर्फे स्वोर्ड ऑफ ऑनर पुरस्कार : भारत फोर्ज लिमिटेड या कंपनीला. * [[आचार्य अत्रे]] स्मृति पुरस्कार : महेश लोहोकरे (उद्योजकता) * आंत्रप्रेन्युअर्स इंटरनॅशनल संस्थेतर्फे उद्योजकता पुरस्कार : कॉटनकिंगचे मालक प्रदीप मराठे * अनंतश्री पुरस्कार (नांदेडच्या इंदिरा सेवा समितीचा अनंत दामोदर आठवले स्मृति पुरस्कार) : वैद्य जयंत दातार * आंतरराष्ट्रीय आयुर्वेद संघटनेचा धन्वंतरी पुरस्कार : डॉ. मीरा मधुकर परांजपे * [[नारायण सुर्वे]] साहित्य कला अकादमीतर्फे श्री शिवछत्रपती शिवाजीराजे माध्यमिक विद्यालय(चिंचवड)ला [[नारायण सुर्वे]] संस्कारक्षम शाळा पुरस्कार (२०१२) * [[आंबेडकर समाजगौरव पुरस्कार]] : कुलगुरू वासुदेव गाडे, अस्थिरोगतज्‍ज्ञ मदन हर्डीकर, सामाजिक कार्यकर्ते मानव कांबळे आदी ८जण. * ‘समर्थ’ संस्थेचा राज्यस्तरीय मानवी हक्क वार्ता पुरस्कार : सूर्यकांत नेटके (दैनिक सकाळचे अहमदनगर येथील बातमीदार) * [[आचार्य अत्रे]] स्मृति प्रतिष्ठान(पुणे)चा ‘पत्रकार [[आचार्य अत्रे]] प्रेरणा’ पुरस्कार : भक्ती सोमण * तंटामुक्त अभियान (पत्रकारिता) पुरस्कार : सूर्यकांत नेटके * संपूर्ण स्वच्छता (पत्रकारिता) पुरस्कार : सूर्यकांत नेटके * अनंत भालेराव पत्रकारिता पुरस्कार : सूर्यकांत नेटके * [[पु.भा.भावे पुरस्कार]] : राजदत्त (चित्रपट दिग्दर्शन); विक्रमसिंह ओक (पत्रकारिता); * संकेत कला क्रीडा प्रतिष्ठान(पुणे)चे संकेत आदर्श मुख्याध्यापक पुरस्कार * साहित्य कला अकादमीतर्फे दूरचित्रवाणी निवेदक प्रदीप भिडे यांना [[नारायण सुर्वे]] शब्दयात्री पुरस्कार (२०१२) * आदर्श शिक्षक पुरस्कार * महाराष्ट्र सरकारचे आदर्श शिक्षक पुरस्कार * संकेत कला क्रीडा प्रतिष्ठान(पुणे)चे संकेत आदर्श शिक्षक पुरस्कार * [[आचार्य अत्रे]] स्मृति प्रतिष्ठान(पुणे)चा शिक्षणतज्ज्ञ [[आचार्य अत्रे]] पुरस्कार : डॉ.आनंद शेडगे * सुधाताई अत्रे पुरस्कार : गीता महाजन; ज्योत्स्ना कदम * कूल फाउंडेशनचा प्र.द.कुलकर्णी स्मृतिप्रीत्यर्थ सत्त्वशील पुरस्कार : अभिनव विद्यालय(पुणे)चे दयानंद घोटकर * कूल फाउंडेशनचा प्र.द.कुलकर्णी स्मृतिप्रीत्यर्थ उपक्रमशील शिक्षक पुरस्कार : राजेश पाटील * द फेडरेशन ऑफ इंडियन पब्लिशर्सतर्फे देण्यात येणारा उत्कृष्ट प्रकाशनाचा पहिला पुरस्कार : मेहता प्रकाशन(पुणे)च्या ‘[[अ-मृत पंथाचा यात्री]]’ या पुस्तकाला * द फेडरेशन ऑफ इंडियन पब्लिशर्सतर्फे देण्यात येणारा ग्रंथसूची विभागाचा पहिला पुरस्कार : मेहता प्रकाशन(पुणे)च्या २०१२सालच्या ग्रंथसूचीला मिळाला. * द फेडरेशन ऑफ इंडियन पब्लिशर्स या संस्थेतर्फे दर्जेदार पुस्तक निर्मितीसाठी राजहंस प्रकाशनाला एक झुंज शर्तीची या पुस्तकाबद्दल पहिला पुरस्कार * द फेडरेशन ऑफ इंडियन पब्लिशर्स या संस्थेतर्फे माहितीपुस्तिका आणि सूचीसाठी राजहंस प्रकाशनाच्या ’राजहंस ग्रंथवेध २०११’ला पहिला पुरस्कार * द फेडरेशन ऑफ इंडियन पब्लिशर्स या संस्थेतर्फे राजहंस प्रकाशनाच्या ’संस्कृतीरंग’ला गुणवत्ता प्रमाणपत्र * द फेडरेशन ऑफ इंडियन पब्लिशर्स या संस्थेतर्फे उत्कृष्ट पुस्तक प्रकाशनासाठी पुरस्कार * इंडियन इकॉनॉमिकल डेव्हलपमेन्ट अँड रिसर्च संस्थेचा, इंडियन अचिव्हर्स अवॉर्ड फॉर इंडस्ट्रियल एक्सलन्स (२०१२): निशिकांत दीक्षित यांना. * फ्रेन्ड्‌स इंटरनॅशनलचा २०१२ चेपुरस्कार : * महाराष्ट्र स्टेट को-ऑपरेटिव्ह बँक्स असोसिएशन(मुंबई)चा बँकेचे उत्कृष्ट मुख्य कार्यकारी अधिकारी म्हणून मिळणारा बापूराव देशमुख पुरस्कार : लाला बँकेचे किरण कर्नाड * इंटरनॅशनल आयुर्वेद ॲकॅडमीचा इंटरनॅशनल एक्सलन्स अवॉर्ड : डॉ. संजय गोसावी आणि डॉ. सुवर्णा गोसावी * कॅम्प एज्युकेशन सोसायटीचा गो.प्र.सोहोनी पुरस्कार : कैलास खिलारे * कॅम्प एज्युकेशन सोसायटीचा हरिभाऊ कुलकर्णी पुरस्कार : राजेंद्र पाटील * मराठी पत्रकार परिषदेचे २०११-२०१२ चेपत्रकारितेसाठीचे पुरस्कार : ** [[आचार्य अत्रे पुरस्कार]] : अनंत दीक्षित ** [[सावित्रीबाई फुले]] पुरस्कार : प्राजक्ता धुळप ** [[ग.त्र्य़ं. माडखोलकर]] पुरस्कार : प्रशांत कोरटकर * असोसिएशन ऑफ एशियन कॉन्फेडरेशन ऑफ क्रेडिट युनियन(मनिला, फिलिपाइन्स)चा क्रेडिट युनियन मायक्रोफायनान्स पुरस्कार : बुलडाणा नागरी सहकारी पतसंस्था * आयुर्वेदात विशेष कामगिरी केल्याबद्दल जागतिक आयुर्वेद परिषदेचा धन्वंतरी पुरस्कार : डॉ.मीरा परांजपे * स्पर्श पुरस्कार : शास्त्रीय संगीत-गुरू आणि स्वरसाधना संगीत कला केंद्राचे संचालक पंडित राम माटे * शिवक्रांती एज्युकेशन सोसायटीतर्फे शिक्षणदूत पुरस्कार : निलय मेहता * महाराष्ट्र हिंदी साहित्य ॲकॅडमीतर्फे साने गुरुजी राष्ट्रीय एकता पुरस्कार : प्रा. सु.मो. शाह * स्कोच संमेलनाचा ’अभिनव शहरी वित्तीय समावेशन क्रियान्वयन मॉडेल’ पुरस्कार : सेंट्रल बँक ऑफ इंडिया * रोटरी क्लब ऑफ निगडी-पुणेचा रोटरी व्यावसायिक गुणवत्ता पुरस्कार : डॉ.अनिल अवचट * ना.अ.पेंडसे पुरस्कृत नानासाहेब परुळेकर वार्ताहर पुरस्कार : ज्ञानेश चव्हाण(मुंबई सकाळ), लुमाकांत नलवडे(कोल्हापूर सकाळ), संतोष शाळिग्राम(पुणे सकाळ) * बलराज साहनी-साहिर लुधियानवी फाउंडेशनतर्फे (स‍आदत हसन) मंटो पुरस्कार : चित्रपट समीक्षक मिलिंद चंपानेरकर यांना ’यांनी घडविले सहस्रक‘ आणि इतर पुस्तकांसाठी * बलराज साहनी-साहिर लुधियानवी यांच्या तर्फे (स‍आदत हसन) मंटो पुरस्कार : सामाजिक कार्यकर्त्या अमिता नायडू यांना ’प्लॅटफॉर्म नंबर झीरो‘ या पुस्तकासाठी * मराठा चेंबर ऑफ कॉमर्सचे औद्योगिक मान पुरस्कार : ** कॉर्पोरेट सोशल रिस्पॉन्सिबिलिटी बी.जी. देशमुख एक्सलन्स पुरस्कार : टाटा मोटर्स ** कॉर्पोरेट सोशल रिस्पॉन्सिबिलिटी बी.जी. देशमुख इनोव्हेशन पुरस्कार : प्राज इंडस्ट्रीज ** कॉर्पोरेट सोशल रिस्पॉन्सिबिलिटी बी.जी. देशमुख एसएमई एक्झेम्प्लरी पुरस्कार : एक्स्पोनेन्शिअल इंजिनिअर्स ** कॉर्पोरेट सोशल रिस्पॉन्सिबिलिटी आर.जी. राठी ग्रीन इनिशिएटिव्ह इन इंडस्ट्री पुरस्कार : रिलायन्स इंडस्ट्रीजचा नागोठाणे येथील उत्पादन बिभाग ** कॉर्पोरेट सोशल रिस्पॉन्सिबिलिटी आर.जी. राठी महाराष्ट्र ॲप्रिसिएशन सर्टिफिकेट : एनव्हायरो पॉवर लिमिटेड ** कॉर्पोरेट सोशल रिस्पॉन्सिबिलिटी जी. एस.पारखे इंडस्ट्रियल अवॉर्ड : ॲक्वा कॉन्सेप्ट या कंपनीला ** कॉर्पोरेट सोशल रिस्पॉन्सिबिलिटी नावीन्यपूर्ण निर्मितीचा हरि मालिनी जोशी पुरस्कार : बाश्को इंजिनिअरिंग प्रायव्हेट लिमिटेडला ** कॉर्पोरेट सोशल रिस्पॉन्सिबिलिटी हरि मालिनी जोशी स्पेशल ज्युरी सर्टिफिकेट : आउट ऑफ द बॉक्स इनोव्हेशन्स या कंपनीला ** कॉर्पोरेट सोशल रिस्पॉन्सिबिलिटी रमाबाई अनंत जोशी महिला उद्योजक पुरस्कार : मेलक्स कंट्रोल गिअर्स प्रा.लिच्या मानसी बिडकर व फ्लुएन्ट सर्व्हिस प्रा.लि.च्या मुग्धा चांदकर व अनुपमा टिळक यांना ** विशेष पुरस्कार लॅप्रोस्कोपीसाठी इनोव्हेटिव्ह उत्पादन करण्यासाठी : चिन्मय देवधर यांना * किर्लोस्कर ब्रदर्सचा लिमिटेडचे ऊर्जा संवर्धन एन्कॉन पुरस्कार - ** बेस्ट इनोव्हेटिव्ह प्रोजेक्ट पुरस्कार : किर्लोस्कर न्यूमॅटिक कंपनी लिमिटेडला ** हाय्येस्ट रिटर्न्स ऑन इन्व्हेस्टमेंट प्रोजेक्ट्स करिता : कोल्हापूर स्टील कंपनीला * महिला ज्योतिर्विद्या संस्थेचा वुमन ॲस्ट्रॉलॉजर ऑफ द इयर पुरस्कार : जयश्री पेंडसे यांना * लोकसेवा सहकारी बँकेचा पुरस्कार : डॉ. दिलीप मुरकुटे यांना * द्वारिका संगमनेरकर मेडिकल फाउंडेशनचा शतायुषी ** आरोग्यसेवा पुरस्कार : डॉ. संग्राम पाटील (एरंडोल) यांना ** सामाजिक आरोग्य शिक्षण पुरस्कार : डॉ. जगन्नाथ दीक्षित (औरंगाबाद) यांना ** सर्वोत्कृष्ट वैद्यकीय विद्यार्थी पुरस्कार : डॉ. स्वाती शुक्ल (वर्धा) यांना * सासर-माहेर पेलणारी कन्या पुरस्कार : कविता सौंदलगेकर (कोल्हापूर)यांना * आंतरराष्ट्रीय दीर्घायु केंद्र (इंटरनॅशनल लॉंजिव्हिटी सेंटर, इंडिया) यांचा अंजनीबाई माशेलकर इन्क्लुझिव्ह इनोव्हेशन पुरस्कार : मिश्किन इंगवले यांना * महाराष्ट्र अर्बन को-ऑपरेटिव्ह बँक्स फेडरेशनचा सर्वोत्कृष्ट अर्बन को-ऑपरेटिव्ह बँक पुरस्कार : राजर्षी शाहू सहकारी बँकेस देण्यात आला. * रास्ता पेठ एज्युकेशन सोसायटीचे आदर्श शिक्षक पुरस्कार : प्रमोद काळे, मीना चंदावरकर यांना * महाराष्ट्र जर्नालिस्ट फाउंडेशनतर्फे प्रियदर्शिनी पुरस्कार : महिला उद्योजक आणि ’अप्रतिम साडी’च्या संचालिका मीना इनामदार यांना * वैद्य खडीवाले वैद्यक संशोधन संस्थेचा ** महर्षी अण्णासाहेब पटवर्धन पुरस्कार : श्रीकृष्ण फडके यांना ** अन्य १२ पुरस्कार : वृंदा काटे (नागपूर), अंबरीश गटाटे (नागपूर), प्रकाश ताथेड (मुंबई), किरण तिवारी( नागपूर), वैदेही देवधर (नाशिक), सचिन देशपांडे (पुणे), प्रकाश पेशकर (नांदेड), अपश्चिम बरंठ(मालेगाव), सुप्रिया भालेराव(मुंबई), जयंत राईरकर(पुणे), श्रीकांत वाडिले(शिरपूर), दत्तात्रेय सराफ(नागपूर) यांना. * दलित महासंघाचे आदर्श शिक्षक पुरस्कार : शिवाजी अडागळे, राजश्री कसबे, गंगाधर रासगे, आनंदा सूर्यवंशी, बाळासाहेब सोळवंडे, उज्ज्वला हताळगे यांना. * नाते समाजाशी राज्यस्तरीय सामाजिक व्यासपीठातर्फे युवा विधिज्ञ पुरस्कार : ॲडव्होकेट अरविंद आव्हाड यांना * प्राज इंडस्ट्रीजचे महा आंत्रेप्रेन्युअर पुरस्कार : विवेक कोटरू, डॉ.शरच्चंद्र गोखले, जया पानवलकर(पुणे), सतीश राय, आणि सुनील पोटे(नाशिक) व सुनील धनवाडे(सोलापूर) यांना * प्रतापगड उत्सव समितीचा गोपीनाथ बोकील अधिवक्ता पुरस्कार : ॲड. ललित चव्हाण यांना उत्तम वकील म्हणून * उत्कर्ष नागरी विकास संस्थेचा साहेब पुरस्कार : सिक्कीमचे राज्यपाल श्रीनिवास पाटील यांना * माईर्स एम‍आयटी संस्थेतर्फे यशवंत नीती साहित्य दर्शन पुरस्कार : सिक्कीमचे राज्यपाल श्रीनिवास पाटील यांना * टॉप मॅनेजमेन्ट कन्सॉर्शियम(TMC) तर्फे अवॉर्ड फॉर एक्सलन्स ** इन इन्फ्रास्ट्रक्चर(वर्ष २०११-२०१२) : फडणीस समूहाचे व्यवस्थापकीय संचालक व अध्यक्ष विनय फडणीस यांना ** अंजली भागवत (नेमबाजी) ** डी.बी. शेकटकर (संरक्षणतज्ज्ञ) ** रणजीत मोरे (अवजड उद्योग) ** संजय नाहर (समाजसेवा) ** श्रीकांत पित्ती (संशोधन) ** अरुण जौरा ** वर्धमान जैन ** विनिता देशमुख (पत्रकारिता) ** श्रीराम लागू(अभिनयक्षेत्र) ** शोभना रानडे (समाजसेवा) * महाराष्ट्र ज्ञानमंडळ लिमिटेडचे व्यावसायिक गुणवत्ता पुरस्कार : पुण्यातील, सॉफ्टेक कॉम्प्युटर्स(गोखलेनगर), मायक्रोकॉम कॉम्प्युटर्स(कोथरूड), सिस्टिम कॉम्प्युटर्स(सिंहगड रोड) यांना * भारत सरकारच्या ऊर्जा मंत्रालयाच्या ब्यूरो ऑफ एनर्जी एफिशिअन्सीतर्फे ऊर्जा संवर्धनासाठीचा प्रथम पुरस्कार :महाराष्ट्र ऊर्जा विकास अभिकरण (महाऊर्जा) या संस्थेस ऑडिटर्स फेडरेशनचे पुरस्कार ": ** शिक्षणभूषण पुरस्कार : किशोर गोहोकर, डॉ.किशोर तोष्णीवाल, डॉ.दिगंबर दुर्गडे, डॉ. धनंजय बागूल, डॉ. विठ्ठल मोरे यांना ** विशेष कार्य पुरस्कार : राजकुमार गुप्ता, राजेंद्र नंदनकर, सुहास पटवर्धन, संतोष शर्मा, तानाजीराव सोरटे यांना * दी इन्स्टिट्यूट ऑफ इंजिनिअर्सचे डी.एस.के ऊर्जा पुरस्कार : प्रा. डी.एस. गंधे, चंद्रकांत पाठक, एच.एन. भट, डी.एन. मोडक * पुणे विद्यापीठाचा सर्वोत्कृष्ट संलग्न महाविद्यालय (व्यावसायिक अभ्यासक्रम) पुरस्कार : पुणे शहरातील राजर्षी शाहू अभियांत्रिकी महाविद्यालयाला * सहकार भारतीचे मुखपत्र ’सहकार सुगंध’च्या वतीने ’प्रतिबंब’ स्पर्धेनंतर दिलेला विशेष पुरस्कार : जनसेवा बँक (पिंपरी) हिला. * आर.के. एच.आय.व्ही. एड्‌स रिसर्च सेंटरतर्फे एक्सलन्स इन होलिस्टिक अँड इंटिग्रेटेड मेडिसिन या श्रेणीत सर्वोत्कृष्ट सेवेचा पुरस्कार : वेदिक्युअरचे डॉ. अनिल पाटील यांना * झील एज्युकेशन सोसायटीचे यशस्वी पुरुष व्यवस्थापक/यशस्वी महिला व्यवस्थापक पुरस्कार : * सार्वजनिक वाचनालय नाशिक(सावाना)चा माधवराव लिमये कार्यक्षम आमदार पुरस्कार : ग्रामविकास मंत्री जयंत पाटील यांना * संत गाडगेबाबा जयंतीनिमित्त वंदे मातरम संघटनेच्या खडकी(पुणे) विभागातर्फे २१ सफाई कामगारांना पुरस्कार * शुक्ल यजुर्वेदीय माध्यंदिन महाराष्ट्रीय ब्राह्मण मध्यवर्ती मडळाचा स्वयंसिद्धा पुरस्कार : उद्योजिका रजनी शिरीष वैद्य यांना * जन‌अदालत संस्थेचा वकील गौरव पुरस्कार : ॲडव्होकेट असुंता पारधे यांना * इंटरनॅशनल विमेन्स आंत्रप्रेनियल चॅलेंज पुरस्कार : कांचन नायकवाडी, सुजाता सारावगी, किरण शर्मा यांना * रोटरी क्लब ऑफ पाषाण(पुणे) यांचे व्यावसायिक गुणवत्ता पुरस्कार : महिला बचत गट व पर्यावरण क्षेत्रात काम करणाऱ्या सुनंदा पवार, मुलगी बचाव अभियानाचे डॉ.गणेश राख आणि निवेदिका रेणू बन्सल यांना * अखिल भारतीय मराठी प्रकाशक संघाचा उत्कृष्ट ग्रंथनिर्मिती पुरस्कार : डॉ. आत्माराम पवार लिखित ’औषधे घेताना’ हे पुस्तक प्रकाशित करणाऱ्या गौतमी प्रकाशनला. * राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय सारग्रंथ संस्थेचा शिक्षण क्षेत्रातील कामगिरीसाठी ’गोल्डन एज्युकेशनिस्ट ऑफ इंडिया’ हा पुरस्कार : माईर्स महाराष्ट्र इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसीचे डॉ. बी.एस. कुचेकर यांना * महिला उद्योजिका पुरस्कार : संदीपा कानिटकर * ज्युएल ऑफ ब्लू लगून पुरस्कार : १९८६सालापासून लक्षद्वीप पर्यटनासाठी सतत काम करणारे सिमास ट्रॅव्हेलचे संचालक डॉ. विश्वास केळकर यांना * जयभीम सेना (पुणे) यांचे महात्मा फुले आदर्श शिक्षक पुरस्कार : * संभाजी ब्रिगेडचा उद्योजक पुरस्कार : शंकर गावडे यांना. * कृषी पुरस्कार विजेते : वसंत धनवट * पुणे महापालिकेचा यशवंतराव चव्हाण पुरस्कार : महापालिकेचे शिक्षक रमेश दळवी यांना * महाराष्ट्र कॉस्मॉपॉलिटन एज्युकेशन सोसायटीच्या अल्लाना इन्स्टिट्यूटतर्फे उत्तम गुणवत्ता पुरस्कार : जाहिरात गुरू प्रल्हाद कक्कर यांना * महाराष्ट्र टाइम्सचा युवा आयकॉन पुरस्कार : बारा भाषांचे संगणकीय शब्दकोश निर्माण करणाऱ्या सुनील खांडबहाले यांना * नेहरू युवा केंद्राचा नेहरू युवा पुरस्कार : होमिओपॅथी तज्ज्ञ डॉ. दीप्ती पोतदार यांना * नॉन रेसिडेन्ट इंडियन पेरेन्ट्स असोसिएशनतर्फे(नृपो) न्यायमूर्ती ना. ल. अभ्यंकर पुरस्कार : आरोग्य सेवा मेडिकल ॲकॅडमी ऑफ इंडिया ट्रस्टच्या एस रुग्णालयाचे अध्यक्ष डॉ. सुरेश पाटणकर यांना * केंद्र सरकारचा बेस्ट रिस्पॉन्सिबल टुरिझम प्रोजेक्ट ऑफ इंडिया पुरस्कार : बारामती कृषी पर्यटनाला * आर्किटेक्ट्स इंजिनिअर्स सर्व्हेअर्स असोसिएशनपर्फे बेहरे राठी पुरस्कार : आर्किटेक्ट प्रशांत देशमुख यांना. * पूर्णवाद विश्वविद्या प्रतिष्ठानचा आबासाहेब पाटील प्रज्ञावंत पुरस्कार : विश्वशांती केंद्राचे अध्यक्ष विश्वनाथ कराड यांना. * इकॉनॉमिक ग्रोथ सोसायटी ऑफ इंडियाचा इंडो-नेपाळ गोल्ड स्टार पुरस्कार :महाराजा एर टूर्सचे संचालक आनंद गोरड यांना. * पुणे जिल्हा परिषदेचा आदर्श ग्रामसेवक पुरस्कार : माण ग्रामपंचायतीचे ग्रामविकास अधिकारी बाबासाहेब कुटे यांना. * पुणे जिल्हा परिषदेचा आदर्श सरपंच पुरस्कार : मावळ तालुक्यातील आदर्श ग्रामपंचायतीच्या सरपंच सौ.मंगल राजेश मुऱ्हे आणि इतर १७ जणांना * सोनफूल सेवा प्रतिष्ठान तर्फे न.ना. भिडे आदर्श संस्कृत शिक्षिका पुरस्कार : अहिल्यादेवी स्कूलच्या शिक्षिका सविता दाणी यांना * भारत सरकारचा उत्कृष्ट यात्रा कंपनी म्हणून पुरस्कार : चौधरी यात्रा कंपनी, ३रा क्रमांक (इ.स. २००९); २रा क्रमांक (२०१०); पहिला क्रमांक (२०११) * दत्ताशेठ चोरगे यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ प्रगत हॉटेल व्यावसायिक पुरस्कार : पुण्यातील राजमुंद्रा हॉटेलचे सुनील पवार (पहिला), [[उमरगा]] येथील भाग्यश्री हॉटेलचे सूरज गिरी (दुसरा), राम दिघे (३रा) आणि राहुल तांबे (चौथ्या क्रमांकाचा पुरस्कार). * सी.बी.आय. (सेन्ट्रल ब्यूरो ऑफ इन्व्हेस्टिगेशन, भारत) या संस्थेची मूळ संस्था एस.पी.आय हिची १९४१साली मुहू्तमेढ रोवणारे पाकिस्तानी नागरिक खान बहादूर कुर्बान यांना मरणोत्तर पुरस्कार. * महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचा उत्कृष्ट ग्रंथनिर्मितीसाठीचा राजेंद्र बनहट्टी पुरस्कृत पुष्पा पुसाळकर पुरस्कार: कॉन्टिनेन्टल प्रकाशनाला संदीप खरे यांच्या ’तुझ्यावरील कविता’ या पुस्तकाच्या निर्मितीकरिता. * ठाणे जिल्हा वृत्तपत्र लेखक संघाचा उत्कृष्ट दिवाळी अंकासाठीचा पुरस्कार : दीर्घायोच्या २०१२ सालच्या दिवाळी अंकाला. * भारत सरकारच्या स्वायत्त एसएमई संस्थेचा इंडिया एसएमई हा राष्ट्रीय पुरस्कार : पुण्यातील ज.बी. केमिकल्सचे श्रीधर जोशी यांना. * [[आचार्य अत्रे]] स्मृति प्रतिष्ठान(पुणे)चा रंगकर्मी [[आचार्य अत्रे पुरस्कार]] : [[फैय्याज]] शेख * [[आचार्य अत्रे]] स्मृति प्रतिष्ठान(पुणे)चा ‘पत्रकार आचार्य अत्रे प्रेरणा’ पुरस्कार : भक्ती सोमण * [[आचार्य अत्रे]] स्मृति प्रतिष्ठान(पुणे)चा शिक्षणतज्ज्ञ [[आचार्य अत्रे पुरस्कार]] : डॉ.आनंद शेडगे * भारत सरकारचे निर्यात पुरस्कार : जॅब्स इंटरनॅशनल या मसाले निर्यात करणाऱ्या कंपनीला (एकूण ८ पुरस्कार) * कॉम्रेड अशोक मनोहर मित्र परिवार समितीचा युवा ऊर्जा पुरस्कार : दादाराव पाटेकर यांना * महाराष्ट्र राज्य औद्योगिक विकास परिषदेच्या वतीने ** दीनबंधू पुरस्कार : कामगार नेते नरसय्या आडम यांना ** महाराष्ट्र श्रमभूषण पुरस्कार : हरिहर सासवडे यांना ** महाराष्ट्र उद्योग विकास पुरस्कार : चिंचवड औद्योगिक वसाहतीतील मनोज फायर इक्विपमेन्ट्‌स या कंपनीला. * मॅक्सेल फाउंडेशनचे मॅक्सेल अवॉर्ड्‌स : ** मॅक्सेल मॅक्सेल प्राज इंडस्ट्रीजचे अध्यक्ष आणि नवनव्या कल्पानांना जन्म देणारे ’मास्टरमाइंड’ प्रमोद चौधरी यांना लाइफ टाइम अचिव्हमेन्ट अवॉर्ड. (’प्राज’ला ’फोर्ब्ज’ नियतकालिकाने ’बेस्ट इन आशिया’ या सन्मानाने गौरवले आहे. ** मॅक्सेल अवॉर्ड फॉर एक्सलन्स इन बिझिनेस लीडरशिप : मर्सिडिज बेन्झ इंडियाचे कॉर्पोरेट व्यवहार व मनुष्यबळ विकास विभागाचे संचालक सुहास कडलासकर यांना व अलाहाबाद बँकेच्या अध्यक्षा शुभलक्ष्मी पानसे यांना. ** मॅक्सेल अवॉर्ड फॉर एक्सलन्स इन इनोव्हेशन : महाराष्ट्र नॉलेज कॉर्पोरेशनचे विवेक सावंत यांना. ** मॅक्सेल अवॉर्ड फॉर एक्सलन्स इन आंत्रप्रेन्युअरशिप : उद्योजक दीपक गद्रे यांना आणि यूएस एरोटीम ओहायोचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी व उद्योजक सुहास काकडे यांना. (गद्रे यांना आत्तापर्यंत सात वेळा राष्ट्रीय उत्पादकता परिषदेची सागरी निर्यातीबद्दलची ’मरीन एक्सपोर्ट्‌स’ पारितोषिके मिळाली आहेत. ** मॅक्सेल अवॉर्ड फॉर बेस्ट टेक्नॉलॉजी सोल्युशन्स : मनोरमा इन्फोसोल्युशन्सच्या आश्विनी दानागोंड यांना. * हुतात्मा(?) अपंग बहुउद्देशीय विकास कल्याणकारी संस्थेचा राज्यस्तरीय अक्कलकोटभूषण आदर्श शिक्षक पुरस्कार : भागूजी शिखरे यांना. * सावाना(सार्वजनिक वाचनालय नाशिक) यांचा [[बाळशास्त्री जांभेकर]] पत्रकारिता पुरस्कार : सुरेश भटेवरा यांना. * सावाना(सार्वजनिक वाचनालय नाशिक) यांचा [[बाळशास्त्री जांभेकर]] पत्रकारिता पुरस्कार(२००९) : 'महाराष्ट्र टाइम्स'चे डेप्युटी एडिटर [[प्रकाश अकोलकर]] यांना * महाराष्ट्र राज्य कलाध्यापक संघाचा आदर्श कलाध्यापक पुरस्कार : कलाशिक्षक सतीश कवाने यांना. * इंटरनॅशनल एज्युकेशन एक्सलन्स व एशिया पॅसिफिक इंटरनॅशनल पुरस्कार : इंग्लिश स्पीकिंग युनियनच्या भारत शाखेचे अध्यक्ष डॉ. दिलीप बोरावके यांना. * केंद्र सरकारचा उत्कृष्ट पर्यटनासाठीचा ३रा पुरस्कार (२००९), दुसरा (२०१० आणि पहिला पुरस्कार (२०११) : नाशिकच्या चौधरी यात्रा कंपनीला. * टॉप हॉटेल मॅनेजमेन्ट इन्स्टिट्यूट ऑफ इंडिया पुरस्कार : सूर्यदत्ता कॉलेज ऑफ हॉस्पिटॅलिटी मॅनेजमेन्ट, ट्रॅव्हेल अँड टुरिझम या संस्थेला. * १६मे या जागतिक कृषी पर्यटन दिनानिमित्त कृषी पर्यटन विकास संस्थेतर्फे देण्यात येणारे जागतिक कृषी पर्यटन गौरव पुरस्कार : ** दौला वडगाव(बीड जिल्हा) येथील बाबासाहेब पिसोरे यांना ** मोराची चिंचोली(पुणे जिल्हा) येथील आनंद थोपटे यांना ** राजुरी(पुणे जिल्हा) येथील मनोज हाडवळे यांना आणि ** वसई (ठाणे जिल्हा)येथील रोहिणी गवाणकर यांना. *प्रवीण मसालेवाले चॅरिटेबल ट्रस्ट्तर्फे देण्यात येणारे उद्योगजननी कमल पुरस्कार : ** पुणे विभागासाठी - प्राची फ्लोराच्या संचालिका स्वाती शिंगाडे यांना ** उर्वरित महाराष्ट्रासाठी - व्ही. पी. पेट पॉलिमर्सच्या संचालिका जयश्री सोमासे यांना * कात्रज येथील रोटरी क्लबतर्फे व्होकेशन एक्सलन्स अवॉर्ड : अभिनेत्री भार्गवी चिरमुले, समुपदेशक चकोर गांधी, शाहू सहकारी बँकेचे आबासाहेब शिंदे यांना * पुण्याच्या स्टेशनरी, कटलरी अँड जनरल मर्चन्ट्‌स असोसिएशनचे ** उत्कृष्ट दुकानदार पुरस्कार : नानलचंद रावळ यांना ** फिनिक्स पुरस्कार प्रफुल्लभाई देसाई यांना ** उत्कृष्ट विक्रेता पुरस्कार : अशोक महाबळेश्वरकर यांना ** व्यापारभूषण पुरस्कार : ग्राहक पेठेचे सूर्यकांत पाठक यांना ** उत्कृष्ट महिला व्यापारी पुरस्कार : मनीषा ठक्कर यांना ** साधनाताई गोरे स्मृती पुरस्कार : अश्विनी नामजोशी यांना * स्वातंत्र्यवीर राष्ट्रीय स्मारकाच्या वतीने स्मृतिचिन्ह पुरस्कार : ** विज्ञान पुरस्कार : हैदराबाद येथील भागानगरमधील शास्त्रज्ञ डॉ. अमुलपरचुरे यांना. ** पुण्यातील पॅराप्लेजिक केंद्राचे माजी वैद्यकीय संचालक डॉ. एस.पी. ज्योती यांना समाजसेवेबद्दल ** सावरकरांच्या साहित्याचा प्रसार केल्याबद्दल रमेश डांगे (बडोदा) आणि सतीश भिडे (मुंबई) यांना. * स्नेहवर्धन प्रकाशनाचा कार्यश्रेष्ठता पुरस्कार : प्रा. राम शिंदे यांना. * एच अँड आर जॉन्सन आर्टिस्ट इन कॉंक्रीट अवॉर्ड फॉर एशिया -२०१२ : लॅन्डस्केप डिझायनर महेश नामपूरकर यांना. * असोसिएशन ऑफ बायोटेक्नॉलॉजी लेड एन्टरपायझेस (एबल)चा खास पुरस्कार : प्राज इंडस्ट्रीजला * विमामहर्षी वा.ग. ऊर्फ अण्णासाहेब चिरमुले पुरस्कार : इन्फॉसिसचे नारायण मूर्ती यांना * शिक्षणातील नोबेल समजला जाणारा वर्ल्ड इंटरनॅशनल समिट फॉर एज्युकेशन( वाईज) पुरस्कार : माधव चव्हाण यांना. * मराठा चेंबर ऑफ कॉमर्सचा बी.जी देशमुख अवॉर्ड फॉर कॉर्पोरेट सोशल रिस्पॉन्सिबिलिटी एक्सलन्स : टाटा मोटर्स यांना. * ॲडव्हेन्टिस्‍ट मीडिया सेंटरतर्फे इंटरनॅशनल पॉवर जीवनगौरव पुरस्कार : पुण्यातील डॉ. फिलिप व टॉप मॅनेजमेन्ट कन्सॉर्टियमचे अध्यक्ष बहारी मलहोत्रा यांना. * अमेरिकेतील सोसायटी फॉर टेक्निकल कम्युनिकेशन या संस्थेतर्फे ’असोसिएट फेलो ऑफ सोसायटी फॉर टेक्निकल एज्युकेशन’ (एटीसी) पुरस्कार : पुण्याच्या मकरंद पंडित यांना * स्टेशनरी, कटलरी अँड जनरल मर्चंट्स असोसिएशनचे पुरस्कार : मनीषा ठक्कर, प्रफुल्ल देसाई, अश्विनी नामजोशी, सूर्यकांत पाठक, अशोक महाबळेश्वरकर, नानकचंद रावळ यांना. * द्वितीय आयपी‍ई फायनॅन्शियल सर्व्हिसेस आणि इन्शुअरन्स (IPEBFSI) पुरस्काराच्या मालिकेतले पुरस्कार ** सार्वजनिक क्षेत्रातील सर्वोत्कृष्ट बँक : बँक ऑफ महाराष्ट्र ** सर्वाधिक प्रशंसापात्र सेवा निकषावरील सर्वोत्कृष्ट बँक : बँक ऑफ महाराष्ट्र ** सर्वोत्कृष्ट सुरक्षा संकल्पना : बँक ऑफ महाराष्ट्र ** व्यवसाय निरंतरता संकल्पना : बँक ऑफ महाराष्ट्र ** सर्वोत्कृष्ट कॉर्पोरेशन रिस्पॉन्सिबिलिटी : बँक ऑफ महाराष्ट्र ** वर्षातील सर्वोत्कृष्ट सी.ई.ओ. : नरेंद्र सिंह, ’बँक ऑफ महाराष्ट्र’चे अध्यक्ष व व्यवस्थापकीय संचालक ** वर्षातील सर्वोत्‍कृष्ट कार्यकारी संचालक : ’बँक ऑफ महाराष्ट्र’चे सीव्हीआर राजेंद्रन यांना * मराठा चेंबर ऑफ कॉमर्सचे ** गो.स.पारखे औद्योगिक मान पारितोषिक ** हरी मालिनी जोशी पुरस्कार ** रमाबाई जोशी पुरस्कार ** बी.जी. देशमुख पुरस्कार ** एम.जी.आय.ए. डॉ. आर.जे. राठी पुरस्कार * ब्रॅन्ड्‌स अकॅडमी लीडरशिप अँड सर्व्हिसेस एक्सलन्सतर्फे ’सर्वोत्तम एकात्मिक दळणवळण सेवा देणाई कंपनी’ पुरस्कार : पुण्यातील विंग्ज ट्रॅव्हल्स या कंपनीला. * पूना मर्चंट्‌स चेंबरचे आदर्श उत्तम व्यापारी पुरस्कार (२०१३-२९वे वर्ष) : ** राज्यस्तरीय पुरस्कार जैन उद्योग समूहाचे अध्यक्ष भवरलाल जैन यांना ** शहर स्तरावरील पुरस्कार कापडाचे व्यापारी रमेश शहा यांना ** चेंबरच्या सभासदांमधून देण्यात येणारा पुरस्कार राज ट्रेडिंग कंपनीचे संस्थापक धनराज श्रीश्रीमाळ यांना ** वीरेन गवाडिया यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ देण्यात येणारा ’आदर्श पत्रकार’ पुरस्कार किशोर बरकाले यांना ** विशेष पुरस्कार उद्योजक केशरचंद बोरा व उद्योजिका जान्हवी धारिवाल यांना. * अमेरिकेत आणि युरोपातील अनेक देशांत तिळाची यशस्वी निर्यात करण्याबद्दल, पुण्याच्या ग्रीन वर्ल्ड पब्लिकेशन संस्थेचा ग्रीन वर्ल्ड कृषिरत्‍न पुरस्कार : बोरा ॲग्रो फूड्स या उद्योगसमूहाला. * हैदरबादच्या ई गव्हर्नमेन्ट डिजिटल लर्निंग यांच्या तर्फे ’ई-इंडिया पब्लिक चॉइस’ पुरस्कार : रेडाई मेट्रोच्या कुशल उपक्रमांस * नॅशनल स्किल डेव्हलपमेन्ट कॉर्पोरेशनचा (NSDCचा) बिझिनेस इनोव्हेशन पुरस्कार : क्रेडाईच्या कुशल उपक्रमास * महाराष्ट्र चेंबर ऑफ कॉमर्स, इंडस्ट्रीज अँड ॲग्रिकल्चरद्वारा वितरित वित्तीय सेवा प्रावीण्य पुरस्कार : लाइफ इन्श्युअरन्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडियाला. * महाराष्ट्र सरकारचा ई-गव्हर्नन्स पुरस्कार : पुणे विद्यापीठाच्या ’पुणे युनिव्हर्सिटी नेटवर्क’ला (रौप्य पदक) * पुण्यातील कूल फाउंडेशनतर्फे देण्यात येणाऱ्या सर्वांगीण विकास योजनेचा जिल्हास्तरीय प्रथम पुरस्कार : मावळ तालुक्यातील निगडे गावच्या प्रतीक विद्यानिकेतनला. * महाराष्ट्र संपादक परिषदेचे पुरस्कार : ** संपादक मल्हार अरणकल्ले, वासुदेव कुलकर्णी, किशोर जामकर, जयप्रकाश पवार, राजा माने, यमाजी मालकर, आबा माळकर, धनंजय राजे, निखिल वागळे, विजय शेट्टी यांना * गरवारे बालभवनचा वाइल्ड लाइफ फोटोग्राफर पुरस्कार : चिन्मय राणे यांना * एम्‌सीसीआय्‌ए अवॉर्ड फॉर एक्सलन्स इन आंत्रप्रेन्युअरशिप-२०१३ : पुण्याच्या सीड इन्फोटेक या कंपनीला * पुणे जिल्हा मुख्याध्यापक संघाचे इ.स.२०१३ सालचे गुणवंत शिक्षक पुरस्कार : सुमारे दीडशे शिक्षकांना * महाराष्ट्र राज्य सहकारी बँक्स असोसिएशनच्या वतीने देण्यात आलेले २००९-१०, २०११-१२ आणि २०१२-१३ सालांचे तीन [[वसंतदादा पाटील]] उत्कृष्ट नागरी सहकारी बँक पुरस्कार : राजगुरुनगर सहकारी बँकेला. * महाराष्ट्र कामगार साहित्य परिषद आणि चंद्रकला किशोरीलाल गोयल प्रतिष्ठानतफे दिला गेलेला ’गदिमा’ पुरस्कार (७ सप्टेंबर २०१३) : ** गदिमा स्नेहबंध पुरस्कार : उद्योजिका योगिनी दुदुस्कर यांना * काव्यमित्र संघटनेचे विविध पुरस्कार : ** राज्यस्तरीय कर्मवीर भाऊराव पाटील शिक्षणरत्‍न पुरस्कार : स्वामीविवेकानंद इंग्लिश मीडियम्स्कूलचे अध्यक्ष संतोष्खांडगे यांना ** डॉ. ना.य. डोळे आदर्श प्राचार्य पुरस्कार : मुख्याध्यापक अनिल विश्वासराव, आणि प्राचार्य डॉ. व्ही.पी. पवार यांना ** राज्यस्तरीय संस्कारक्षम शिक्षक पुरस्कार : ६ जणांना ** क्रांतिज्योती सावित्रीबाई आदर्श शिक्षिका पुरस्कार : ३ शिक्षिकांना, वगैरे. * विश्व फाउंडेशनचा आदर्श सरपंच पुरस्कार : महेंद्र इंदुलकर यांना. * अण्णा भाऊ साठे आदर्श सरपंच पुरस्कार : विठ्ठल बुलबुले यांना. * मा.तु. खुतवड आदर्श सरपंच पुरस्कार : संतोष मोरे यांना. * डेक्कन चेंबर ऑफ कॉमर्स, इंडस्ट्रीज अँड ॲग्रिकल्चरतर्फे देण्यात येणारा सर्वोत्कृष्ट उद्योजक पुरस्कार : अतुल चोरडिया यांना * डेक्कन चेंबर ऑफ कॉमर्स, इंडस्ट्रीज अँड ॲग्रिकल्चरतर्फे देण्यात येणारे अन्य पुरस्कार : जनसेवा शिक्षण मंडळाचे अध्यक्ष विठ्ठलप्पा ढेरंगे आणि इतर अनेकांना. * मुंबईच्या मार्केनॉमी संस्थेचा मार्केनॉमी मराठी पुरस्कार : उत्तम पायाभूत सुविधा, नियोजनबद्ध शहर आणि स्वच्छतेसाठी, पिंपरी-चिंचवड महापालिकेला. * पुणे पोलिसांचा गणेशोत्सव काळात शांतता आणि सुव्यवस्था राखण्यास मदत केली म्हणून दिला गेलेला ’कृतज्ञता पुरस्कार’ : डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर ग्रंथालयास * पुणे जिल्हा परिषदेचा आदर्श सरपंच पुरस्कार : मारुंजीच्या हेमंती जिजाबा कांबळे यांना. * महाराष्ट्र राज्य सहकारी बँक्स असोसिएशनच्या वतीने कै बापूरावजी देशमुख उत्कृष्ट बँक कर्मचारी पुरस्कार : जनता सहकारी बँकेचे सहमहाव्यवस्थापक जयंत काकतकर यांना. * मराठा चेंबर्स ऑफ कॉमर्सचा गो.स. पारखे औद्योगिक गुणवत्ता पुरस्कार (२०१३) : सॉफ्टेक इंजिनिअर्स, इंडियाना सुक्रो-टेक कंपनी आणि ट्रान्सवर्ल्ड कॉम्प्रेसर टेक्नॉलॉजीज यांना. * मराठा चेंबर्स ऑफ कॉमर्सचा गो.स. पारखे औद्योगिक गुणवत्ता विशेष पुरस्कार (२०१३) : स्वयंसिद्धा महिला उत्कर्ष फाउंडेशनला * मराठा चेंबर्स ऑफ कॉमर्सचा नव्या उत्पादनासाठीचा मालिनी जोशी पुरस्कार (२०१३) : युनिप्लक्स मेंब्रेन्स या कंपनीला * मराठा चेंबर्स ऑफ कॉमर्सचा उद्योग क्षेत्रातील भरीव कामगिरीसाठी रमाबाई जोशी पुरस्कार (२०१३) : मनोरमा इन्फोसोल्युशन्सच्या आश्विनी दानीगोंड आणि एस.व्ही एन्टरप्रायझेसच्या स्वाती जोशी यांना. * मराठा चेंबर्स ऑफ कॉमर्सचा प्रदूषण नियंत्रणासाठीचा ’मराठा चेंबर’ आणि ’डॉ. आर जे राठी’ पुरस्कार (२०१३) : महिंद्रा व्हेइकल मॅन्युफॅक्चरिंगला * मराठा चेंबर्स ऑफ कॉमर्सचा प्रदूषण नियंत्रण विभागातील उत्तम कार्यासाठाचा उत्तेजनार्थ पुरस्कार (२०१३) : सिटी कॉर्पोरेशन लिमिटेडला * मराठा चेंबर्स ऑफ कॉमर्सचा सामाजिक बांधिलकीबद्दलचा ’बी.जी. देशमुख सर्वोत्कृष्ट पुरस्कार (२०१३) : कमिन्स इंडिया लिमिटेडला * मराठा चेंबर्स ऑफ कॉमर्सचा सामाजिक बांधिलकीबद्दलचा ’मराठा चेंबर्स’ आणि ’बी.जी. देशमुख’ विशेष पुरस्कार (२०१३) : गीतांजली जेम्स लिमिटेडला * मराठा चेंबर्स ऑफ कॉमर्स अँड बी.जी. देशमुख अवॉर्ड फॉर कॉर्पोरेट सोशल रिस्पॉन्सिबिलिटी स्पेशल अप्रिसिएशनसाठी ’अवॉर्ड २०१३ फॉर एम्प्लॉयी इनिशिएटिव्ह’ पुरस्कार : स्पर्श - अ हीलिंग टच इन्फॉसिस लिमिटेड या कंपनीला. * कोल्हापूर येथील वीमेन्स डेव्हलपमेंट, एज्युकेशन अँड पब्लिक वेलफेअर फाउंडेशनच्या वतीने दिला जाणारा ’उद्योगभूषण पुरस्कार’ : इंदापूर येथील डेरी अँड मिल्क प्रॉडक्ट्स लिमिटेडचे(सोनाई दूधचे) अध्यक्ष दशरथ माने यांना. * पुण्यातील मालती माधव पटवर्धन प्रतिष्ठानचा शैक्षणिक कार्याबद्दलचा ’द्रोणाचार्य पुरस्कार’ : प्रा. मोहन शिंदे यांना * चेन्नई येथील टेक्नोट्रान्स इंडिया प्रा.लि.चा ग्रीन प्रिंटर्स पुरस्कार : सिक्स सिग्मा कार्यपद्धतीचा वापर करून अत्याधुनिक मुद्रण तंत्रज्ञानाचा वापर करणाऱ्या ’सकाळ”ला. * बँकिंग फ्रंटियर मासिकाच्या वतीने दिला जाणारा बेस्ट चेरमन पुरस्कार : जनता सहकारी बँकेचे अध्यक्ष अरविंद खळदकर यांना * बँकिंग फ्रंटियर मासिकाच्या वतीने दिला जाणारा सर्वोत्कृष्ट वार्षिक अहवाल पुरस्कार : जनता सहकारी बँकेला * वैद्य खडीवाले वैद्यक संशोधन संस्थेचा ** महर्षी अण्णासाहेब पटवर्धन पुरस्कार : मुंबई येथील वैद्य शुभदा पटवर्धन यांना ** वैद्य पुरुषोत्तमशास्त्री नानल चरक पुरस्कार - पवनकुमार गोदतवार (जयपूर) यांना ** वैद्य द. वा. शेंडे रसौषधी पुरस्कार - भरत राठी ([[बुलढाणा]]) यांना ** वैद्य वि. म. गोगटे वनौषधी पुरस्कार - संजय तळगावकर (मुंबई) यांना ** वैद्य यादवजी त्रिकमजी ग्रंथ पुरस्कार - समर्थ कोटस्थाने (पुणे) यांना ** वैद्य बाळशास्त्री लागवणकर पंचकर्म पुरस्कार - सुबोध पाटील (धुळे) यांना ** वैद्य बापूराव पटवर्धन सुश्रुत पुरस्कार - राजेंद्र आमीलकंठवार (नांदेड) यांना ** वैद्य भा. गो. घाणेकर अध्यापन पुरस्कार - विजय पात्रीकर (नागपूर) यांना ** वैद्य मा. वा. कोल्हटकर संशोधन पुरस्कार - प्रदीप आगळे (कोल्हापूर) यांना ** वैद्य लक्ष्मीबाई बोरवणकर स्त्री वैद्य पुरस्कार - वैशाली नागले (ठाणे) यांना ** वैद्य शंकर दाजीशास्त्री पदे कार्यकर्ता पुरस्कार - संजय माळी (जळगाव) यांना ** पूज्य पादाचार्य रचनात्मक कार्य पुरस्कार - वीणा देव (नागपूर) यांना ** डॉ. वा. द. वर्तक वनमित्र पुरस्कार - डॉ. दिगंबर मोकाट (पुणे) यांना. * शिक्षण क्षेत्रात भरीव कामगिरी केल्याबद्दलचा, रास्ता पेठ एज्युकेशन सोसायटीने प्रदान केलेला ** आबासाहेब अत्रे पुरस्कार : अनंत धोंडू ऊर्फ अण्णा शिरगावकर यांना ** इंदिराबाई अत्रे पुरस्कार : मिलिंद सबनीस यांना * अप्पासाहेब पवार कृषी उच्च तंत्र पुरस्कार : डॉ. अनिल विठ्ठल जोशी, नरवण (तालुका गुहागर, जिल्हा रत्‍नागिरी) ==संगीत पुरस्कार == * अत्रे स्मृती समितीच्या वतीने संगीतकार पंडित हृदयनाथ मंगेशकर यांना 'साहित्यसम्राट आचार्य अत्रे मानचिन्ह २०१४' * संगीतकार अरुण पौडवाल यांच्या स्मरणार्थ दिला जाणारा कृतज्ञता गौरव पुरस्कार : हिंदी चित्रपट सृष्टीतील ध्वनिमुद्रक अविनंदन टागोर यांना. * डॉ. वसंतराव देशपांडे युवा पुरस्कार : अतुल खांडेकर यांना * लक्ष्मीबाई गोखले प्रतिष्ठानचा पहिला लक्ष्मीबाई गोखले स्मृती पुरस्कार : गायिका आरती अंकलीकर टिकेकर यांना * कीर्तन जुगलबंदी परिवारातर्फे इचलकरंजी येथील ज्येष्ठ तबलावादक बाबुराव गुरव यांना जगतगुरू पुरस्कार, पुण्यातील हार्मोनिअमवादक बापू सुतार यांना पं. श्रीनिवास जोगळेकर पुरस्कार (१५ मार्च २०१४) * शरद क्रीडा व सांस्कृतिक प्रतिष्ठानचा ’[[राम कदम]] कलागौरव’ पुरस्कार [[सुरेश वाडकर]] यांना * ओ.पी. फाउंडेशनतर्फे भारतीय संगीतातील योगदानाबद्दल (पाचवा) [[ओ.पी. नय्यर]] पुरस्कार : कै. कावस लॉर्ड, त्यांचा मुलगा केरसी आणि बरजोर लॉर्ड यांना. * पुणे शहरातील सहकारनगर येथील लायन्स क्लब ऑफ पुणे या संस्थेने भरविलेल्या नाट्य संगीत स्पर्धेतला महाराष्ट्र गंधर्व पुरस्कार : बेळगावच्या अर्पिता वैशंपायनला. * नवी सांगवी (पुणे) येथील कलाश्री संगीत मंडळाच्या वतीने कलाश्री पुरस्कार : व्हायोलीनवादक अतुलकुमार उपाध्ये यांना. * नवी सांगवी (पुणे) येथील कलाश्री संगीत मंडळाच्या वतीने युवा गायक पुरस्कार : संदीप गुरव यांना. * गानवर्धन संस्थेच्या वतीने दिला जाणारा कै. [[अप्पासाहेब जळगावकर]] संवादिनीवादन पुरस्कार : पंडित जयराम पोतदार यांना. * गानवर्धन संस्था व तात्यासाहेब नातू फाउंडेशनचा स्वरयोगिनी डॉ. प्रभा अत्रे शास्त्रीय संगीत पुरस्कार : आनंद भाटे यांना. * गानसंवर्धन संस्था + तात्यासाहेब नातू फाउंडेशनचे पुरस्कार : ** स्वरयोगिनी डॉ. प्रभा अत्रे शास्त्रीय संगीत पुरस्कार : श्रुती सडोलीकर-काटकर यांना ** यशवंत व लीला करंदीकर स्मृती पुरस्कार : सुरंजन खंडाळकर यांना ** डॉ. श्रीरंग संगोराम स्मृती शास्त्रीय गायन पुरस्कार : रमाकांत गायकवाड यांना * [[ओ.पी. नय्यर]] पुरस्कार : भारतीय संगीतात अलौकिक कामगिरी करणाऱ्या केरसी लॉर्ड व बुर्जोर लॉर्ड यांना. * पिंपरी-चिंचवड महापालिकेचा १०वा स्वरसागर संगीत पुरस्कार : नृत्यांगना [[कनक रेळे]] यांना * पिंपरी चिंचवड महापालिकेचा स्वरसागर संगीत पुरस्कार : उस्ताद शाहीद वरवेझ यांना * * पिंपरी-चिंचवड महापालिकेचा १८वा स्वरसागर संगीत पुरस्कार : पंडित [[जसराज]] यांना * देशस्थ ऋग्वेदी ब्राह्मण शिक्षणोत्तेजक सभेचे ऋग्वेदभूषण पुरस्कार : डॉ.प्रभा अत्रे, सावनी कुलकर्णी यांना. * देशस्थ ऋग्वेदी ब्राह्मण शिक्षणोत्तेजक संस्थेचा प्रमिला देशपांडे संगीत पुरस्कार : अनुराधा कुबेर यांना * भीमसेन जोशींच्या पत्‍नीच्या नावे देण्यात येणारा वत्सलाबाई जोशी पुरस्कार (२०१२) : अजय पोहनकर यांना * सवाई गंधर्व महोत्सवाचा’वत्सलाबाई जोशी पुरस्कार (२०१३) : पंडित सत्यशील देशपांडे यांना. * भीमसेन जोशी पुरस्कार : [[किशोरी आमोणकर]] यांना * स्वरानंद प्रतिष्ठानचा अजित सोमण पुरस्कार : [[श्रीधर फडके]] याना * [[दीनानाथ मंगेशकर]] पुरस्कार : सुरेश वाडकर यांना * [[लता मंगेशकर]] पुरस्कार : संगीत दिग्दर्शक आनंदजी यांना * अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषद (पिंपरी-चिंचवड)चा [[आशा भोसले]] पुरस्कार : संतूर वादक [[शिवकुमार शर्मा]],व गायक[[सुरेश वाडकर]] यांना * हृदयेश आर्ट्‌सचा [[हृदयनाथ मंगेशकर]] पुरस्कार : [[आशा भोसले]] यांना. * रेडिओ मिर्चीचा पहिला मिर्ची म्युझिक जीवनगौरव पुरस्कार : [[हृदयनाथ मंगेशकर]] यांना * रेडिओ मिर्चीचे अन्य मिर्ची म्युझिक पुरस्कार : सुलोचना चव्हाण(मराठी संगीत), लाखाची गोष्ट बेस्ट आल्बम), इनॉक डॅनियल(परीक्षकांचा खास सन्मान पुरस्कार) असे १२ पुरस्कार. * शंकरभय्या पुरस्कार : [[सुरेश तळवलकर]] (तबला-पखवाज वादनविद्येसाठी) * अजित सोमण यांच्या जयंती निमित्त देण्यात येणारा स्वरशब्दप्रभू पुरस्कार : [[श्रीधर फडके]] यांना. * संगीत क्षेत्रातील योगदानाबद्दलचा पुरस्कार : शैला दातार (२०१२) * शिवगर्जना प्रतिष्ठानतर्फे पारंपरिक चर्मवादन पुरस्कार : दिलीप गरुड (संबळ), दत्तात्रेय माझिरे (ताशा), अर्जुन केंचे (हलगी), केदार मोरे (ढोलकी), जयंत नगरकर (चौघडा), डॉ. राजेंद्र दुरकर (मृदंग) या सर्वांना. * शंकरराव जाधव प्रतिष्ठानचा तालमणी पुरस्कार : तबलावादक अविनाश पाटील यांना. * पुणे नवरात्र महोत्सवाचे लक्ष्मीमाता कला-संस्कृती पुरस्कार : संगीतकार अजय-अतुल यांना. * अनंतरंग आर्ट फाउंडेशनतर्फे विश्वजित भिडे स्मृतिप्रीत्यर्थ कलागौरव पुरस्कार : तबला वादक संजय करंदीकर यांना. * महंमद रफी आर्ट्‌स फाउंडेशनचा चौथा [[महंमद रफी]] पुरस्कार : [[कल्याणजी आनंदजी]] यांना * नाट्य दिग्दर्शनाचा [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार]] : [[पुरुषोत्तम दारव्हेकर]] (१९९६), [[वामन केंद्रे]] (२०१२) यांना * श्रुती संस्था(पुणे) यांच्यातर्फे [[ओ.पी. नय्यर]] पुरस्कार : सारंगीवादक पंडित रामनारायण यांना. * पुणे पीपल्स बँकेचा पुणे पीपल्स पुरस्कार : संगीत दिग्दर्शक [[रवींद्र जैन]] यांना * नांदेड येथील प्रजावाणी आणि समर्थ संस्थेतर्फे स्वरभास्कर पुरस्कार : गायक नाथराव नेरळकर यांना * भरत मित्रमंडळ पुणे यांचा शिवशक्ती पुरस्कार : गायक [[सोनू निगम]] यांना * नादब्रह्म परिवार(चिंचवड) यांचा पं. रतिलाल भावसार पुरस्कार युवा गायक रमाकांत गायकवाड यांना * शरद क्रीडा आणि सांस्कृतिक प्रतिष्ठान यांच्यातर्फे दिला जाणारा राम कदम कलागौरव पुरस्कार : संगीतकार अशोक पत्की यांना * वसंतराव देशपांडे मेमोरियल फाउंडेशनचा [[वसंतराव देशपांडे]] युवा कलाकार पुरस्कार : तबलावादक सावनी तळवलकर यांना. * नेत्रतज्ज्ञ संघटनेचा श्रीमती मदान पुरस्कार : डॉ. रमेश भांगे यांना * साईनाथ मंडळ ट्रस्ट (पुणे) यांचा साई पुरस्कार : राहुल देशपांडे यांना * पिंपरी-चिंचवड येथील डॉ. वसंतराव देशपांडे मेमोरिअल फाउंडेशनचे वसंतराव देशपांडे युवा पुरस्कार : युवागायिका आर्या आंबेकर आणि तरुण गायक लीलाधर चक्रदेव यांना. * बालगंधर्व रसिक मंडळाचा ’बालगंधर्व गुणगौरव पुरस्कार’ : आनंद भाटे यांना * पुणे भारत गायन समाज यांचा पुरस्कार : व्हायोलीनवादक प्रभाकर जोग यांना * महाराष्ट्र कामगार साहित्य परिषद आणि चंद्रकला किशोरीलाल गोयल प्रतिष्ठानतफे दिला गेलेला ’गदिमा’ पुरस्कार (७ सप्टेंबर २०१३) : ** गदिमा स्वरप्रतिभा पुरस्कार : गायिका [[बेला शेंडे]] यांना * औरंगाबादच्या कलावैभव संस्थेतर्फे दिला जाणारा भीमसेन जोशी पुरस्कार : पुण्यातील तबलावादक अरविंदकुमार आझाद यांना. * अभिनेते किरण भोगले यांच्या स्मरणार्थ देण्यात येणारा ’किरण पुरस्कार’ : शाहीर दादा पासलकर यांना * ब्रह्मानंद संगीत महोत्सवात दिला गेलेला ** ब्रह्मानंद पुरस्कार : [[भीमसेन जोशी]] यांचेपुत्र श्रीनिवास जोशी यांना. ** ब्रह्मानंद भूषण पुरस्कार : संजय गरुड, राम खळदकर, रंजना टोणपे, रामदास पळसुले, विवेक सोनार, आदी बारा जणांना * पुणे भारत गायन समाज यांचे तर्फे पंडित [[राम मराठे]] स्मृती पुरस्कार : पंडित [[रामदास कामत]] यांना * डॉ. [[सलील कुलकर्णी]] ’संगीत साधना पुरस्कार’: युवा गायक व ’गौरव महाराष्ट्राचा’मधील विजेता सुरंजन खंडाळकर याला. * पंडित रतिलाल भावसार स्मृती पुरस्कार : युवा गायक निनाद देव यांना * महाराष्ट्र सरकारचा भीमसेन जोशी शास्त्रीय संगीत जीवनगौरव पुरस्कार : पंडित जसराज यांना * आमदार दिलीप मोहिते सांस्कृतिक प्रतिष्ठान (राजगुरुनगर)च्या वतीने राजगुरू आयडॉल पुरस्कार : श्रेयस गोरे, दिव्या तिवारी, हृषीकेश पाटील, तेजस्विनी शिंदेकर यांना. * पिंपरी नाट्यपरिषदेच्या वतीने दिला जाणारा आशा भोसले पुरस्कार(२०१३) : गायक सुरेश वाडकर यांना. ==सद्‌भावना पुरस्कार== ==समाजसेवा/सामाजिक कार्यासाठीचे पुरस्कार== * यशवंतराव चव्हां महाराष्ट्र मुक्त विद्यापीठातर्फे शैक्षणिक, सामाजिक आणि साहित्य क्षेत्रातील योगदानाबद्दल देण्यात येणारा श्रमसेवा पुरस्कार : धुळ्याच्या समाजसेविका नजूबाई गावित आनि पुण्याच्या उषा वाघ यांना. * मानवसेवा विकास फाउंडेशन तर्फे सेवादीप पुरस्कार व स्वामी विवेकानंद पुरस्कार देण्यात येतो. महाराष्ट्र मधील विविध जिल्ह्यात हा कार्यक्रम दरवर्षी होत असतो. * हमीद दलवाई इस्लामिक रिसर्च आणि मुस्लिम सत्यशोधक मंडळातर्फे दिला जाणारा हमीद दलवाई पुरस्कार : गोवा येथील सामाजिक कार्यकर्त्या गैसिया सुलताना डिकोस्टा यांना. * माई देशपांडे यांचे स्मृतिदिनानिमित्त सामाजिक कृतज्ञता पुरस्कार : गेल ऑम्वेट पाटणकर, श्रुती भोसले, चैताली माजगावकर, आणि राजाराम शेलार यांना.+ * डॉ. मणिभाई देसाई प्रतिष्ठानचे मणिभाई देसाई राष्ट्रसेवा पुरस्कार : ? यांना * रमा-श्रीधर संरुती न्यासचा ’रमा-श्रीधर स्मृती’ पुरस्कार : सीमेवर लढणाऱ्या सैनिकांबद्दलची माहिती समाजाला करून देणाऱ्या लक्ष फाउंडेशनच्या अनुराधा प्रभुदेसाई यांना. * लक्ष्मीबाई गोखले प्रतिष्ठानचा पुरस्कार : ग्रामीण भागात वैद्यकीय सेवा देणाऱ्या डॉ. वर्षा वाढोवकर यांना. * मुंबई दूरदर्शनच्या सह्याद्री वाहिनीचे ’सह्याद्री संजीवनी सन्मान’ पुरस्कार : ** गडचिरोली जिल्ह्यात लोकबिरादरी प्रकल्प राबविणारे डॉ. प्रकाश आणि सौ. मंदाकिनी आमटे यांना. ** महात्मे आय बँक अँड आय वेलफेअर चॅरिटेबल ट्रस्टच्या माध्यमातून असंख्य रुग्णांना दृष्टी देणारे डॉ. विकास आणि डॉ. सुनीता महात्मे यांना ** बालरोगतज्ज्ञ डॉ. उदय बोधनकर यांना. ** पुण्यातील लोकमान्य हॉस्पिटलमध्ये देशातील पहिली इमर्जन्सी मेडिकल सर्व्हिस विकसित करणारे डॉ. नरेंद्र वैद्य यांना ** दुर्गम भागातील गरोदर महिला आणि मुलांना आरोग्यसेवा देण्यासाठी आयुष्य खर्चणारे डॉ. रवींद्र आणि डॉ. स्मिता कोल्हे यांना ** सर्च या संस्थेतर्फे बालमृत्युदरात घट व गरिबांच्या आरोग्यसेवा शुश्रूषेमध्ये क्रांतिकारी बदल घडविणारे डॉ अभय आणि राणी बंग यांना. * मुंबई दूरदर्शनच्या सह्याद्री वाहिनीचे ’अन्य’ पुरस्कार : ** अस्तित्त्व संस्थेच्या माध्यमातून अपंगांसाठी काम करणारे डॉ. सुरेश व्ही. आडकर यांना. ** बाळांमधील जन्मजात एच.आय.व्ही. पॉझिटिव्हचे प्रमाण कमी करण्यासाठी शर्थीचे प्रयत्‍न करणाऱ्या डॉ. रेखा दावर यांना ** विंचूदंशावरील संशोधन व उपचारांबद्दल जगभरातून सन्मान मिळालेले डॉ.हिंमतराव बावस्कर यांना ** दंत आरोग्यासाठी जनजागृती करणारे डो. उल्हास वाघ यांना आणि, ** गोरगरीब रुग्णांना आर्थिक मदत मिळवून देणाऱ्या श्रीसिद्धिविनायक न्यासाला. * देवांग कोष्टी समाजाचे देवांग पुरस्कार : सामाजिक कार्यकर्ते रमाकांत आसलकर आणि मोहन भंडारे यांना. * समन्यायी विकासाला प्रोत्साहन देण्याऱ्या स्वयंसेवी संस्थांना पुरस्कार : ॲक्शन फॉर ॲग्रिकल्चरल रिन्यूअल इन महाराष्ट्र (अफॉर्म-पुणे); जनार्थ (औरंगाबाद), श्रमजीवी साहाय्यक मंडळ, (सातारा), बाळासाहेब मांढरे (लातूर) आदींना. * माणूस प्रतिष्ठानतर्फे ’श्रीगमा विधायक कृतिशीलता पुरस्कार : शिरूर तालुक्यातील ’विज्ञान आश्रम’ या संस्थेस. * सामाजिक कृतज्ञता निधी या संस्थेचे सामाजिक कृतज्ञता पुरस्कार : मानव कांबळे, रुबीना पटेल आणि गिवंद पानसरे यांना. * अभिजित कदम मेमोरियलतर्फे मानवता पुरस्कार : विंचूदंशावर औषध शोधणाऱ्या बाविस्कर संशोधन केंद्राला आणि अंध-अपंगांसाठी सोयी पुरविणाऱ्या अंध समाजसेवक राहुल देशमुख यांना. * स्वामी हरदास फाउंडेशनचा सिद्धसेवा पुरस्कार : समाज व निसर्गसेवा संघाचे अध्यक्ष न.वि. देशपांडे यांना * सजग नागरिक मंचाचा माहिती अधिकार पुरस्कार : संगमनेरचे गणेश बोऱ्हाडे यांना. * मुक्तांगण परिवारातर्फे देण्यात येणारा डॉ. अनिता अवचट स्मृती संघर्ष सन्मान पुरस्कार : दिग्दर्शक नागराज मंजुळे आणि पार्किन्सन मित्रमंडळ यांना. * अपंग कल्याणकारी शिक्षण संस्था व संशोधन केंद्र या संस्थेचा ’अपंग कल्याणकारी सेवा पुरस्कार’ : सुदाम भोंडवे आणि ॲडव्होकेट गिरीश शेवते यांना. * वंचित विकास संस्थेचा ’अरुणा-मोहन’ गौरव पुरस्कार :अमित जोशी यांना * पुणे महापालिकेच्या शिक्षण मंडळातर्फे ज्ञानज्योती फातिमाबी शेख पुरस्कार : शीला चोपडे यांना. * पुणे महापालिकेच्या शिक्षण मंडळातर्फे क्रांतिज्योती सावित्रीबाई पुरस्कार : आशा भांडवलकर आणि रंजना बर्गे यांना. * वर्धा येथील गांधी मेमोरिअल लेप्रसी फाउंडेशनचा आंतरराष्ट्रीय गांधी पुरस्कार : चीनचे डॉ. झॅंग म्यूचेंग आणि पुणे येथील डॉ. विजयकुमार डोंगरे यांना. * गुरुनानक फाउंडेशन (पुणे)चा स्वच्छता पुरस्कार : ’स्वच्छ सहकारी सेवा’ संस्थेला * महाराष्ट्र कॉस्मॉपॉलिटन एज्युकेशन सोसायटी आणि प्रबोधम माध्यम न्यूझ एजन्सी यांच्यातर्फे पी.ए. इनामदार सामाजिक कृतज्ञता पुरस्कार : अनिता बेनिंजर गोखले; डॉ. सुधीर प्रभू; विनोद बोधनकर आणि ललित राठी यांना. * विद्याविकास सेवा प्रतिष्ठानचा विद्याविकास प्रबोधन पुरस्कार : डॉ. उमेश प्रधान यांना * स्वरांजली कला मंचातर्फे देण्यात येणारा धम्मभूषण पुरस्कार : सत्यशोधक समाज प्रबोधनकार किशोर मांदळे यांना. * पिंपरी-चिंचवड महापालिकेचा सामाजिक कार्यासाठीचा ’सावित्रीबाई फुले पुरस्कार’ : शुभांगी सावळाराम वानखेडे यांना * दिल्ली येथील भारतीय दलित साहित्य अकादमीतर्फे सामाजिक व राजकीय क्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्याबद्दल ’डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर राष्ट्रीय पुरस्कार’ : आमदार रमेश बागवे यांना * रायपूरच्या इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ मॅनेजमेन्टतर्फे ’इंटरनॅशनल कॉन्फरन्स ऑन ह्युमॅटेरियन लॉजिस्टिक्स (आयसीएचएल)’ पुरस्कार : पुण्यातील भारतीय जैन संघटनेला. * खानदेश वारकरी पुरस्कार(२००४) : व्यसनमुक्तीसाठी काम करणारे कृष्णाजी माऊली जायखेडकर * उद्धव ठाकरे यांच्या हस्ते समाजबोधन पुरस्कार(२०१२) : कृष्णाजी माऊली जायखेडकर * बाबासाहेब आंबेडकर समाज भूषण पुरस्कार(नागपूर) * नवनिर्माण विकासमंडळाचा समाजभूषण पुरस्कार : रामकृष्ण(बापूजी) भारद्वाज * भगवानबाबा प्रतिष्ठानचा वंजारी समाजभूषण पुरस्कार : डॉ. तात्याराव लहाने (नेत्रशल्यचिकित्सक)(२०१२) * जिल्हा मराठा सेवा संघाच्या वतीने एका सभेत नाशिक जिल्ह्यातील मराठा जातीच्या तमाम खासदार, आमदार, जिल्हा परिषद सदस्य, नाशिक व मालेगाव महापालिकेतील नगरसेवक यांना सरसकट समाजभूषण पुरस्कार(२५-८-२०१२) दिले. * औरंगाबाद येथील मातंग समाज सद्भावना मित्रमंडळातर्फे देवरुखच्या युयुत्सु आर्ते यांना २०१२ सालचा राज्यस्तरीय लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे स्मृती समाजभूषण पुरस्कार * सातगाव पठार येथे प्रदान केलेले अण्णा भाऊ साठे समाजभूषण पुरस्कार : तमाशा कलावंत दत्ता नेटके व संध्या नेटके * मृत्युंजय प्रतिष्ठानचा शिवाजीराव सावंत स्मृति समाजकार्य पुरस्कार (मृत्युंजय पुरस्कार) : उद्योजक सुरेश हुंदरे * [[पु.भा.भावे पुरस्कार]] : कुटुंब संस्थेचा प्रसार करणाऱ्या अपर्णा रामतीर्थकर यांना * प्रतापगड उत्सव समितीचा वीर जीवा महाले पुरस्कार : समाजसेविका [[अपर्णा रामतीर्थकर]] यांना * प्रतापगड उत्सव समितीचा गोपीनाथ बोकील अधिवक्ता पुरस्कार : ॲड. ललित चव्हाण यांना * जयगुरू दत्त सेवा संस्थेचा राज्यस्तरीय समाजसेवा गौरव पुरस्कार : रामलिंग आढाव (नवी सांगवी) * [[मॅगसेसे पुरस्कार]] : [[नीलिमा मिश्रा]] * [[संत गाडगेबाबा ग्रामस्वच्छता पुरस्कार]] : सोमाटणे (गांव) * [[निर्मलग्राम पुरस्कार]] : सोमाटणे (गांव) * [[महात्मा गांधी तंटामुक्त गांव]] : सोमाटणे (गांव) * [[अखिल भारतीय महात्मा फुले समता परिषद |अखिल भारतीय महात्मा फुले समता परिषदेचा]] महात्मा फुले समता पुरस्कार : डॉ. भालचंद्र मुणगेकर; कुमार केतकर यांना * वाल्मीकि समाजाचे उल्लेखनीय कामासाठी देण्यात येणारे पुरस्कार : जुनियर अमीन सयानी आणि इतर १७ जण * महर्षी स्त्री शिक्षण संस्थेचा सामाजिक क्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य केल्याबद्दल देण्यात येणारा [[बाया कर्वे पुरस्कार]] : मीरा बडवे यांना. * क्रांती सहकारी साखर कारखान्याचा क्रांतिअग्रणी पुरस्कार : [[नारायण सुर्वे]], [[श्रीराम लागू]], [[पी.साईनाथ]], [[प्रकाश आमटे]], [[मेधा पाटकर]], [[शबाना आझमी]], [[बाबा आढाव]] * अभिजित कदम मेमोरिअल फाउंडेशनचे ’अभिजितदादा कदम मानवता पुरस्कार’ : [[मेधा पाटकर]] यांच्या ’नर्मदा नवनिर्माण अभियान’ला व पीडित व्यक्तींसाठी काम करणाऱ्या मीना कुर्लेकर यांना * [[मराठी विज्ञान परिषद|मराठी विज्ञान परिषदेचा]] कृषि विज्ञान प्रसारासाठी पुरस्कार : ॲग्रोवन वर्तमानपत्राला * [[मराठी विज्ञान परिषद|मराठी विज्ञान परिषदेचे]] अन्य पुरस्कार : फलटणच्या निंबकर इन्स्टिट्यूटचे बी.व्ही. निंबकर, [[मनोहर राईलकर]] (पुणे), सुलभा शिरवईकर(मुंबई), राजेंद्र चौधरी(आर्वी-वर्धा जिल्हा) व नागेश मोने(सांगली) यांना * पुणे कॅंप शीख असोसिएशनचे सामाजिक पुरस्कार : ** महाराष्ट्र कॉस्मॉपॉलिटन एज्युकेशन सोसायटीचे अध्यक्ष पी.ए. इनामदार यांना, ** पत्रकार शाम अग्रवाल यांन, आणि ** ’सरहद’ संस्थेचे संजय नहार यांना * सतत १५ वर्षे ग्रामीण भागात केलेल्या समाजकार्याबद्दल रोटरी नेतृत्व प्रावीण्य पुरस्कार : प्रदीप लोखंडे * क्रांती सहकारी साखर कारखाना, कुंडल यांच्या तर्फे २०१२सालपर्यंत दिले गेलेले क्रांती अग्रणी पुरस्कार : [[शबाना आझमी]], [[बाबा आढाव]], डॉ. [[प्रकाश आमटे]], [[मेधा पाटकर]], डॉ. [[श्रीराम लागू]], [[पी. साईनाथ]], [[नारायण सुर्वे]] यांना * ’माणूस’कार श्री.ग. माजगावकर यांच्या नावाचा [[श्रीगमा पुरस्कार|श्रीगमा विधायक कृतिशीलता पुरस्कार]] : पर्यावरण चळवळीतले दिलीप कुलकर्णी यांना * वसंत सोमण पुरस्कार : गोवा हिंदू असोसिएशनचे रामकृष्ण नायक यांना * पुणे महानगरपालिकेचा सत्यशोधक मुक्ता साळवे पुरस्कार : दिशा कसबे * आनंदवन बहुउद्देशीय संस्थेतर्फे समाज गौरव पुरस्कार : धनश्री तोडकर, हर्षदा दगडे, दिव्या देशपांडे आणि शोभना पवार यांना * सरदार वल्लभबाई पटेल प्रतिष्ठान (जुनी सांगवी-पुणे जिल्हा) यांच्या तर्फे सरदार पटेल पुरस्कार : सामाजिक कार्यकर्ते मदन जोशी व निर्मला जगताप यांना * सेवा प्रबोधिनी, पुणे यांचा द. वि. निकम पुरस्कार : पांडुरंग भाऊ पाटील चॅरिटेबल ट्रस्टच्या डॉ. अनिता पाटील यांना एड्‌सविरोधी कामासाठी * पुणे शहर निवृत्त महासंघातर्फे एस. एम. जोशी पुरस्कार, दशपुत्रे पुरस्कार आणि शुभांगी गोसावी पुरस्कार * महात्मा फुले प्रतिभा संशोधन आघाडीतर्फे देण्यात येणारा राजर्षी शाहू महाराज सोशल नॅशनल पुरस्कार : वाघेश्वर विद्यालयाचे प्रा. सुखदेव तांबे यांना. * फेडरेशन ऑफ इंडियन कल्चरल राह(?) प्रतिष्ठान तर्फे दिला गेलेला आंतरराष्ट्रीय विश्वशांती पुरस्कार : वाघेश्वर विद्यालयाचे प्रा. सुखदेव तांबे यांना. * साईसेवा चॅरिटेबल ट्रस्टचा जनकल्याण पुरस्कार : पुण्याच्या नर्गिस दत्त स्मृती स्मारक कर्करोग संस्थेचे सचिव डॉ. बी.एम नेने यांना * पुणे महापालिका कर्मचाऱ्यांच्या सहकारी बँकेतर्फे समाज जागर पुरस्कार : ह.भ.प. कीर्तनकार सुप्रिया साठे यांना * लोकमान्य सेवा संघाचा समाजसुधारक गोपाळ गणेश आगरकर पुरस्कार : लैंगिक शिक्षणासाठी काम करणाऱ्या डॉ. अनंत साठे आणि डॉ. शांता साठे यांना * नारायण मेघाजी लोखंडे प्रतिष्ठानच्या वतीने समाज वैभव पुरस्कार : शिरोळचे आमदार डॉ. आप्पासाहे ऊर्फ सा.रे. पाटील यांना * नारायण मेघाजी लोखंडे प्रतिष्ठानच्या वतीने समर्पित कार्यकर्ता पुरस्कार : कैलास कदम आणि ॲड. के.डी. शिंदे यांना * [[दीनानाथ मंगेशकर]] प्रतिष्ठानचा आनंदमयी पुरस्कार : वात्सल्य संस्थेच्या संस्थापिका नीला श्रॉफ यांना * सामाजिक समरसता मंचाचे महात्मा फुले समरसता पुरस्कार : * पुण्यातील प्रभात मित्रमंडळाचा प्रभात पुरस्कार : अंध-अपंगांसाठी काम करणारे राहुल देशमुख यांना. * औरंगाबाद येथील रमा श्रीधर स्मृती न्यासाचा पुरस्कार : समाज कार्यकर्त्या आशा मिलिंद म्हस्के यांना (२०१३), सखाराम कुलकर्णी (२०१०), डॉ.अविनाश पोळ (२०११?) * मुस्लिम समाजात उत्कृष्ट काम करणाऱ्या व्यक्तीस दिला जाणारा हमीद दलवाई पुरस्कार : सोलापूर जिल्ह्यातील मोहोळच्या ’सहेली सामाजिक संघटने’च्या प्रमुख शाहीन अब्दुल रहेमान शेख यांना. * महाराष्ट्र राज्य औद्योगिक विकास परिषदेच्या वतीने दीनबंधू पुरस्कार : कामगार नेते नरसय्या आडम यांना * निगडी येथील सातपुडा निवासिनी मनुदेवी सांस्कृतिक संस्थानच्या वतीने मनुश्री पुरस्कार : लेवा पाटीदार समाजाचे रत्‍नाकर रामचंद्र पाटील यांना सामाजिक व औद्योगिक क्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्याबद्दल. * समता प्रतिष्ठानचा दिनकरराव जवळकर पुरस्कार : समाजवादी विचारवंत पन्नालाल सुराणा यांना. * महाराष्ट्र सरकारचा सावित्रीबाई फुले पुरस्कार : श्रुती नाझिरकर यांना * महाराष्ट्र सरकारचा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर समाजभूषण पुरस्कार : ॲडव्होकेट एम.बी. वाघमारे यांना. * ग्रॅव्हिटी फिटनेस क्लबचा नवरत्‍न पुरस्कार : डी‍एस‍के टोयोटाचे शिरीष कुलकर्णी यांना. * निसर्गसेवक पुरस्कार : संध्या चौगुले यांना * रंगत-संगत प्रतिष्ठानचा जिंदादिल पुरस्कार : यकृतदान करणाऱ्या कल्पना जावडेकरांना * सत्यशोधक छत्रपती विचार व जागृती मंचातर्फे सत्यशोधक जीवनगौरव पुरस्कार : उत्तम पाटील यांना * हिंदू स्वाभिमान प्रतिष्ठान (रहाटणी-पुणे) याच्यातर्फे प्रा. एकनाथ नाणेकर स्मृती समाजसेवा पुरस्कार : भागवत गुरुजी यांना * संग्राम प्रतिष्ठानचा संग्राम गौरव पुरस्कार : नोकरी सांभाळून राज्यभर मोफत व्याख्यानांद्वारे समाज प्रबोधन, योगप्रचार आणि विपश्यना, ध्यान यांचा प्रचार करणारे दत्ता कोहिनकर यांना. * सम्राट अशोक सर्वांगीण विकास सोसायटीतर्फे दिला जाणारा अशोक मित्र पुरस्कार : सम्राट अशोकाचे विचार जनमानसात रुजविणाऱ्या दत्ता कोहिनकर यांना. * सम्राट अशोक सर्वांगीण विकास सोसायटीतर्फे दिला जाणारा अशोक मित्र पुरस्कार : सोलापूरचे दिगंबर विठ्ठल देशमुख यांना * गांधी फोरमचे महाराष्ट्र राज्य आदर्श समाजसेवक पुरस्कार : डॉ. रंगनाथ गांधी (सोलापूर), अच्युत गोडबोले (पुणे), ॲडव्होकेट भास्कर नेर्लेकर (सोलापूर), श्रीकांत बेणी (नाशिक) आणि ॲडव्होकेट रमा सरोदे (पुणे) यांना. * ’निनाद’तर्फे स्वातंत्र्यवीर सावरकर ध्येयवादी पुरस्कार : डॉ. विश्वनाथ कराड यांना * निनाद पुरस्कार : रश्मी गुप्ता, मोनिका मिश्रा, समिता शर्मायांना * सावरकर स्मृती प्रतिष्ठान निगड (पुणे) यांच्यातर्फे सावरकर साहित्य पुरस्कार : पंडित महिंद्रपाल आर्य, निशांत जिंदाल, डॉ. राकेश रंजन, स्वामी ओम शर्मा यांना. * अखिल भारतीय ब्राह्मण मध्यवर्ती संस्था(नाशिक) यांच्या पुणे केंद्रातर्फे पुरस्कार ** क्रीडा पुरस्कार : अक्षयराज कोर ** व्यसनमुक्तीचे काम करणारे विश्वंभर केळकर ** आणि बालकलाकर शुभंकर अत्रे यांना. * लायन क्लबचा बेस्ट लायन प्रेसिडेन्ट पुरस्कार : सोमाटणे, निगडी, देहूरोड, पिंपरी-चिंचवड या भागात सामाजिक उपक्ररम राबवणारे भूपेंद्रसिंग हरभजनसिंग दुल्लत यांना. * पुणे सार्वजनिक सभेचा सार्वजनिक काका पुरस्कार : आमदार गिरीश बापट यांना * लायन्स क्लब इंटरनॅशनल डिस्ट्रिक्ट ३२३ डी २ च्या वतीने बेस्ट प्रेसिडेन्ट ऑफ द इयर पुरस्कार : भोसरीच्या प्रा.शैलजा सांगळे यांना * नारी समता मंचातर्फे कन्या महाराष्ट्राची हा पुरस्कार : सामाजिक कार्यकर्त्या मंगल शहा यांना * एम.आय.टी.चा पुरस्कार : माजी कलेक्टर व सिक्कीमचे आजी(२०१३) राज्यपाल श्रीनिवास पाटील यांना * कॅनडातील ब्रिटिश कोलंबिया विद्यापीठातर्फे आंतरराष्ट्रीय एकात्मता पुरस्कार : अण्णा हजारे यांना * नारी समता मंचातर्फे कन्या महाराष्ट्राची पुरस्कार : पंढरपूर येथील एच्‌‍आय्‌‍व्हीबाधित आणि अनाथ मुलांसाठी काम करणाऱ्या मंगल शहा यांना * महाराष्ट्र कामगार साहित्य परिषद आणि चंद्रकला किशोरीलाल गोयल प्रतिष्ठानतफे दिला गेलेला ’गदिमा’ पुरस्कार (७ सप्टेंबर २०१३) : ** गदिमा शैक्षणिक विकास पुरस्कार : अमित गोरखे यांना * [[दादा कोंडके]] मेमोरियल फाउंडेशनचा दादा कोंडके पुरस्कार : सनदी लेखपाल सर्वेश जोशी यांना. * फुले आंबेडकर शाहू विचारमंचाच्या वतीने दिला गेलेला समाजरत्‍न पुरस्कार : सामाजिक कार्यकर्ते शंकर गायकवाड यांना * माउली ज्येष्ठ नागरिक संघ (आकुर्डी-पुणे) यांच्या तर्फे माउली कृतज्ञता पुरस्कार : सामाजिक कार्यकर्ते मोहनलाल चौधरी यांना. * आडकर प्रतिष्ठानतर्फे देण्यात येणारा ’धम्मक्रांती पुरस्कार’ : माजी सनदी अधिकारी डॉ. राम खर्चे यांना * जळगावच्या केशव स्मृती प्रतिष्ठानतर्फे डॉ. आचार्य अविनाशी सेवा पुरस्कार : मुंबईच्या विजय जाधव यांना * जळगावच्या केशव स्मृती प्रतिष्ठानतर्फे समाजसेवा पुरस्कार : अहमदनगरच्या स्नेहालय या संस्थेस * रा.ना. चव्हाण प्रतिष्ठानचा महर्षी [[विठ्ठल रामजी शिंदे]] पुरस्कार : प्रा. [[पुष्पा भावे]]यांना. * ऑल इंडिया काँग्रेस सोशल ऑर्गनायझेशनतर्फे ’महात्मा गांधी शांतता’ आणि ’राजीव गांधी अचीव्हमेन्ट’ पुरस्कार : सामाजिक, सांस्कृतिक, सहकार आदी क्षेत्रात काम करणारे शांताराम बर्डे यांना. * धनंजय थोरात स्मृती प्रतिष्ठान यांचा ’आदर्श कार्यकर्ता पुरस्कार’ : * अरण्येश्वर (पुणे) येथील मोरया संघटनेतर्फे दिला जाणारा ’माणुसकी पुरस्कार’ : जनसेवा फाउंडेशनचे अध्यक्ष डॉ. विनोद शहा यांना. * महाराष्ट्र सरकारचा अण्णा भाऊ साठे पुरस्कार शंकर तडाखे यांना * राष्ट्रीय बंधुता साहित्य परिषदेचा राष्ट्रीय बंधुता पुरस्कार : महाराष्ट्र राज्याचे माजी ग्रामविकासमंत्री आणि पंढरपूर देवस्थानाच्या विश्वस्त समितीचे अध्यक्ष अण्णा डांगे यांना * महर्षी कर्वे स्त्री शिक्षण संस्थेचा (१८वा) [[बाया कर्वे पुरस्कार]] : शैक्षणिक क्षेत्रात काम करणाऱ्या [[अनुराधा भोसले]] यांना. * रोटरी लीडरशिप एक्सलन्स पुरस्कार : ’किर्लोस्कर सिस्टिम्सच्या’ कार्यकारी संचालक मानसी किर्लोस्कर यांना समाजसेवा आणि समाजकल्याण क्षेत्रातील योगदानासाठी. * [[प्रभा अत्रे]] यांनी सुरू केलेला आबासाहेब अत्रे पुरस्कार : समाजसेवक अनंत धोंडू ऊर्फ अप्पा शिरगावकर यांना * पिंपरी-चिंचवड समाजभूषण पुरस्कार : महापालिकेचे माजी महापौर आर.एस. कुमार यांना * महात्मा फुले स्मारक ट्रस्टचा फुले पुरस्कार : भाई वैद्य यांना (यापूर्वी हा पुरस्कार डॉ. बाबा आढाव, मेधा पाटकर व मृणाल गोरे यांना मिळाला होता.) * परिवर्तन संस्थेचा ’परिवर्तन पुरस्कार’ : डॉ. लीला ओनावले यांना * पु.ग. वैद्य स्मृती लोकशिक्षण पुरस्कार : विलास चाफेकर यांना * मुद्राय युवा फाऊंडेशनचा मैत्री सन्मान पुरस्कार वर्ष २०१६-१७ अनाथांची माय डॉ सौ सुलभा पवार, गोदा संवर्धनचे श्री अमित कुलकर्णी, लेखक श्री राजेंद्र खैरनार यांना कविता ताई राऊत यांच्या हस्ते सन्मानित. <ref>{{स्रोत बातमी | url=http://www.esakal.com/esakal/20091201/4802567498790017342.htm | title=विलास चाफेकर यांना पु. ग. वैद्य पुरस्कार प्रदान | work=सकाळ | date=१ डिसेंबर २००९ | accessdate=३० जानेवारी २०१४ | author=सकाळ वृत्तसेवा | location=पुणे | भाषा=मराठी | archive-date=2012-07-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120728034001/http://esakal.com/esakal/20091201/4802567498790017342.htm | url-status=dead }}</ref> ==सरकारी पुरस्कार== * भारत सरकारचे राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार (२०१३) : ** दादासाहेब फाळके पुरस्कार : गीतकार गुलझार यांना ** सर्वोत्कृष्ट चित्रपट ; आनंद गांधी यांनी दिग्दर्शित केलेला शिप ऑफ थिसस याला सुवर्णकमळ आणि अडीच लाख रुपयांचा पुरस्कार.. ** राकेश ओमप्रकाश मेहरा यांनी दिग्दर्शित केलेला लोकप्रिय चित्रपट बाग मिल्खा भाग याला. ** सर्वोत्कृष्ट दिगदर्शक : हंसल मेहता यांना सुवर्णकमळ आणि अडीच लाख रुपयांचा पुरस्कार. ** सर्वोत्कृट अभिनेता पुरस्कार : राजकुमार राव यांना. ** सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री पुरस्कार : गीतांजली थापा यांना. ** सर्वोत्कृष्ट गायिका पुरस्कार : बेला शेंडे यांना ’तुह्या धर्म कोणचा’ या चित्रपटातील गाण्यासाठी. ** पदार्पणातील सर्वोत्कृष्ट चित्रपटाचा पुरस्कार : फॅंड्रीचे दिग्दर्शक नागराज मंजुळे यांना. ** सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार : फॅंड्रीत काम करणाऱ्या सोमनाथ अवघडे याला. * महाराष्ट्र राज्य शासनाच्या माहिती आणि तंत्रज्ञान विभागाच्या वतीने ई-प्रशासनासाठी देण्यात येणारे पुरस्कार : साखर आयुक्तालयाच्या ’वेब पोर्टल’ आणि ’रिअल टाईम क्रेन क्रशर रिपोर्ट’ या प्रकल्पांना. * भारत सरकारच्या युवा व क्रीडा मंत्रालयातर्फे आणि नंदकुमार कल्चरल ॲकॅडमीतर्फे दिला जाणारा नेहरू युवा पुरस्कार : वैद्यकीय क्षेत्रात उत्कृष्ट काम करणाऱ्या डॉ. जयशीला मोरे यांना. * महाराष्ट्र सरकारचा महात्मा गांधी तंटामुक्त गाव मोहिमेतला उत्कृष्ट वार्तांकनाबद्दल पुणे विभागासाठीचा प्रथम पुरस्कार : दैनिक सकाळचे ज्ञानेश्वर रायते यांना. * महाराष्ट्र सरकारतर्फे शिवनेर भूषण पुरस्कार : पोलिसाधिकारी आशुतोष डुंबरे यांना. * महाराष्ट्र सरकारचा [[श्री.पु. भागवत]] उत्कृष्ट प्रकाशक पुरस्कार : [[राजहंस प्रकाशन]] या संस्थेला. * महाराष्ट्र सरकारचा [[विंदा करंदीकर]] जीवनगौरव पुरस्कार : साहित्यिक [[वसंत आबाजी डहाके]] यांना. * महाराष्ट्र राज्य शासनाच्या वतीने राष्ट्रीय सेवा योजनेत काम करणाऱ्या विद्यापीठांना देण्यात येणारे पुरस्कार : ** उत्कृष्ट विद्यापीठ पुरस्कार :पुणे विद्यापीठाला ** उत्कृष्ट समन्वयक पुरस्कार : पुणे विद्यापीठाच्या माजी समन्वयक डॉ. शाकिरा इनामदार यांना. ** उत्कृष्ट महाविद्यालयाचा पुरस्कार : पुणे विद्यापीठाखालील बारामतीच्या तुळजाराम चतुरचंद महाविद्यालयाला व पुण्यातील मॉडन महाविद्यालयाला. ** उत्कृष्ट कार्यक्रम अधिकारी पुरस्कार : पुणे विद्यापीठाखालील बारामतीच्या तुळजाराम चतुरचंद महाविद्यालयाचे डॉ. भगवान माळा आणि पुण्यातील मॉडर्न महाविद्यालयाचे पोपट सांबरे यांना. ** उत्कृष्ट स्वयंसेवक विद्यार्थी पुरस्कार : पुणे विद्यापीठाखालील, पुण्यातील आबासाहेब गरवारे महाविद्यालयाची विद्यार्थिनी प्रेरणा चव्हाण आणि पुण्याच्याच भारती विद्यापीठाच्या होमिओपॅथी महाविद्यालयाचा विद्यार्थी जय शहा यांना., * महाराष्ट्र सरकारचे उत्कृष्ट वाङ्‌मयनिर्मितीचे पुरस्कार (२०१४) ** [[साने गुरुजी]] पुरस्कार : चित्रकार व लेखक ल.म. कडू यांना त्यांच्या ’खारीचा वाटा’ या पुस्तकासाठी ** तर्कतीर्थ [[लक्ष्मणशास्त्री जोशी]] पुरस्कार : लेखिका सुजाता गोडबोले यांना त्यांच्या ’संसदीय लोकशाहीची अग्निपरीक्षा’ या पुस्तकासाठी ** भाई [[माधवराव बागल]] पुरस्कार : लेखक प्रसाद नामजोशी यांना त्यांच्या ’शॉर्टकट’ या पुस्तकासाठी ** [[श्री.ना. पेंडसे]] पुरस्कार : लेखक अवधूत डोंगरे यांना त्यांच्या ’स्वतःला फालतू समजण्याची गोष्ट’ या पुस्तकासाठी * महाराष्ट्र राज्य सरकारचे सांस्कृतिक पुरस्कारांचे (२०१२-१३) : प्रशांत दामले (नाटक), शरद साठे (कंठसंगीत), उत्तरा केळकर (उपशास्त्रीय संगीत), अलका कुबल (मराठी चित्रपट), मीरा उमप (कीर्तन?; भारूड), रघुवीर खेडकर (तमाशा), बजरंग आंबी (शाहिरी), आशा जोगळेकर (नृत्य), छाया खुटेगावकर (लोककला), वसंतराव शिरभाते (आदिवासी गिरिजन), परशुराम खुणे (कलादान) * महाराष्ट्र राज्य सरकारचा पहिल्या क्रमांकाचा विभागीय व राजस्तरीय पंचायतराज पुरस्कार : जुन्नर तालुक्यातील ठिकेकेरवाडी ग्रामपंचायतीला * महाराष्ट्र राज्य सरकारचे आदर्श शिक्षक पुरस्कार : प्राथमिक विभागातील ३७, माध्यमिक ३८, आदिवासी विभागातील १८. दोन विशेष शाळांमधील शिक्षक, एक अपंग शाळेत शिकवणारा शिक्षक , एक स्काउट शिक्षक (दिनेशकुमार पांडे, एस.व्ही. युनियन हायस्कूल व कनिष्ठ महाविद्यालय), आणि एक गाईड असे एकूण ९८ पुरस्कार. * भारत सरकारचे कृषी कर्मन पुरस्कार (वितरण दिवस ३-२-२०१४) : * महाराष्ट्र सरकारचे कृषी पुरस्कार : ** डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषिरत्‍न पुरस्कार : पुसद येथील वसंतराव नाईक प्रतिष्ठानला. ** वसंतराव नाईक शेतीमित्र पुरस्कार : ॲग्रोवनचे जळगावमधील बातमीदार जितेंद्र पाटील आणि सकाळचे नगरचे निवासी संपादक ॲड. बाळ ज. बोठे यांना. ** जिजामाता कृषिभूषण पुरस्कार : ९ महिला शेतकऱ्यांना ** वसंतराव नाईक कृषिभूषण पुरस्कार : १६ शेतकऱ्यांना * महाराष्ट्र सरकारचे छत्रपती जीवनगौरव पुरस्कार : कुस्तीचे संघटक बाळासाहेब लांडगे (२००९-१०); अटल बहादुर सिंग(२०१०-११); क्रीडा मानसोपचारतज्ज्ञ [[भीष्मराज बाम]] (२०११-१२) यांना. * महाराष्ट्र सरकारचे [[शिवछत्रपती पुरस्कार]] : ** महाराष्ट्र सरकारचे क्रीडा मार्गदर्शक पुरस्कार : वर्षा उपाध्ये, नरेंद्र कुमार व अन्य सहा जणांना ** महाराष्ट्र सरकारचे जिजामाता (क्रीडा) पुस्कार : कल्पना तेंडुलकरसह आणखी तीन जणांना. ** महाराष्ट्र सरकारचे शिवछत्रपती (क्रीडा) पुरस्कार : क्षिप्रा जोशी, सुवर्णा बारटक्के, धनंजय महाडिक आणि स्नेहल साळुंखे यांना. ** महाराष्ट्र सरकारचे छत्रपती साहस पुरस्कार : संजय टकले आणि स्वप्नाली यादव यांना. * पुणे जिल्हा परिषदेचा गुणवंत अधिकारी पुरस्कार : शाखा अभियंते एम.एम. कुरेशी यांना. * महाराष्ट्र शासनाचा सृष्टिमित्र पुरस्कार (इ.स. २०१३) : प्रा. बारटक्के यांच्या ’मंत्र यशाचा, शिकार मधाची’ या कथेला. * भारत सरकारचे २०१३ सालचे पद्मविभूषण पुरस्कार : योगाचार्य [[बी.के.एस. अय्यंगार]] व डॉ. [[रघुनाथ माशेलकर]] यांना. * भारत सरकारचे २०१३ सालचे पद्मभूषण पुरस्कार : बॅडमिंटनपटू आणि प्रशिक्षक पी. गोपीचंद, हिंदी कवी अशोक चक्रधर, टेनिस खेळाडू लिअँडर पेस, इंग्रजी साहित्यिक रस्किन बाँड, गझल गायिका परवीन सुलताना, कमल हासन वगैरे २५ जण. * भारत सरकारचे २०१३ सालचे पद्मश्री पुरस्कार : डॉ. मिलिंद वसंत कीर्तने, तबलावादक विजय घाटे, डॉ. [[नरेंद्र दाभोळकर]] (मरणोपरान्त), डॉ. रमाकांत कृष्णाजी देशपांडे, प्रतापराव पवार, अभिनेते परेश रावल, अभिनेत्री विद्या बालन, क्रिकेट खेळाडू युवराज सिंग वगैरे १०१ जण. * भारत सरकारचे वीरता (बाल) पुरस्कार : ** टाकीत बुडालेल्या लहान बहिणीला बाहेर काढणाऱ्या महाराष्ट्रातील साडेसात वर्षाच्या तन्वी नंदकुमार ओव्हाळला. ** बिबट्यापासून लहान मुलाला वाचविणाऱ्या हिमाचल प्रदेशातील शिल्पा शर्माला ** स्वतःचा जीव धोक्यात घालून दोन मुलींचा जीव वाचविणाऱ्या महाराष्ट्रातील शुभम संतोष चौधरीला ** चार हल्लेखोरांचा एकटीने मुकाबला करणाऱ्या राजस्थानातील मलाईका सिंग टाक हिला. ** महाराष्ट्रातील अन्य पुरस्कारप्राप्त बालके : संजय नवासू सुतार, अक्षय जयराम रोज, रोहित रवी जनमाची यांना. ** मरणोत्तर पुरस्कार : उत्तर प्रदेशातील मौसमी कश्यप व आर्यन राज शुक्ला, मणिपूरमधील एम. खाइंग्थे, मिझोराममधील मलास्वाम्थुलंगी आणि नागालॅंडमधील एल.मनियो चाची या पाच बालकांना. * इंटरनॅशनल बिझिनेस कौन्सिलतर्फे उद्योग क्षेत्रातील उत्कृष्ट योगदानाबद्दल इंदिरा गांधी एक्सलन्स अवॉर्ड : काँग्रेसचे जिल्हा सरचिटणीस किरण गायकवाड यांना. * नवी दिल्ली येथील भारतीय दलित साहित्य अकादमीतर्फे दिला जाणारा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर विशिष्ट सेवा राष्ट्रीय पुरस्कार : पुण्याचे उपनगर असलेल्या निगडीमधील फुले-शाहू-आंबेडकर चळवळीतले कार्यकर्ते डॉ. [[जनार्दन मुनेश्वर]] यांना. * मध्य प्रदेशच्या आयुक्त जिल्हाधिकारी परिषदेचा मुख्यमंत्री उत्कृष्टता पुरस्कार : दतिया जिल्ह्याचे माजी जिल्हाधिकारी संकेत भोंडवे यांना. * महाराष्ट्र सरकारचे [[चित्रपट पुरस्कार]] * महाराष्ट्र शासनाचे क्रीडा पुरस्कार * भारत सरकारचे ** [[अर्जुन पुरस्कार]] : कविता राऊत, सुधा सिंग आदि २५ खेळाडू(२०१२), त्यांतल्या नरसिंग यादव, गीत फोगट, रविंदर कुमार यांना कुस्तीसाठी. ** [[इंदिरा गांधी राष्ट्रीय युवा पुरस्कार]] : पुणे विद्यापीठाच्या राष्ट्रीय सेवा योजनेचे माजी स्वयंसेवक : गणेश डफळ ** राजीव गांधी [[खेलरत्‍न पुरस्कार]] : ऑलिंपिक पदक विजेते नेमबाज विजय कुमार आणि कुस्तीगीर योगेश्वर दत्त (२०१२) ** [[द्रोणाचार्य पुरस्कार]] : ** [[ध्यानचंद पुरस्कार]] : जगराज सिंग मान (ॲथलेटिक्स), विनोद कुमार (कुस्ती), सुखबीर सिंग टोकस (पॅरा स्पोर्ट्‌स) ** जीवनगौरव [[द्रोणाचार्य पुरस्कार]] : जे.एस. भाटिया (ॲथलेटिक्स), भवानी मुखर्जी (टेबल टेनिस) ** [[पद्मविभूषण पुरस्कार]] : [[लता मंगेशकर]] ** [[पद्मभूषण पुरस्कार]] : ** [[पद्मश्री पुरस्कार]] : [[हृदयनाथ मंगेशकर]], [[सुरेश तळवलकर]] ** [[परमवीर चक्र पुरस्कार]] : ** [[भारतरत्‍न पुरस्कार]] : भी.रा.आंबेडकर, [[लता मंगेशकर]], [[वल्लभभाई पटेल]] ** [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] : ** [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार]] : [[विक्रम गोखले]], [[श्रुती सडोलीकर]], [[अमजाद अली]], पद्मा सुब्रमण्यम आदी ४७ जणांना(२०१२) ** [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]] : २०१२ सालचे - [[जयंत पवार]] (’राखेतून उठला मोर’साठी), शारदा साठे (मोहित सेन यांच्या ’A Traveller and the Road या पुस्तकाच्या ’पांथस्थ-एका साम्यवादी नेत्याची मुशाफिरी’ या मराठीमधील अनुवादासाठी), धर्मकीर्ती सुमंत(साहित्य अकादमी युवा पुरस्कार) यांना; २०१३सालचा [[सतीश काळसेकर]] यांना ** [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] : [[कुसुमाग्रज]], [[वि.स.खांडेकर]] ** [[दादासाहेब फाळके पुरस्कार]] : [[देविकाराणी]] (पहिल्या वर्षी), अभिनेते [[प्राण]] सिकंद यांना २०१३ सालचा. ** केंद्र सरकारच्या वतीने उत्तम शिक्षकाला दिला जाणारा राष्ट्रपती पुरस्कार :अशोक शिक्षण संस्थेच्या कारेगाव शाळेचे मुख्याध्यापक बबन दामोधर तागड यांना. * [[व्यसनमुक्ती साहित्य संमेलन|महाराष्ट्र सरकारचा महात्मा गांधी व्यसनमुक्ती पुरस्कार]] : ** डॉ. वि.वि.घाणेकर, प्रजापती ब्रह्माकुमारी, मुक्तांगण व्यसनमुक्ती केंद्र, पुणे विद्यापीठ, काक्‍लिया संस्था, सन सिक्‍युरिटीज, पंडित विनटेल, अलका गुंजाळ, दीपक निकम, डॉ. संजय शिंदे, शांताबाई मुळूक ** महाराष्ट्र सरकारचे महात्मा गांधी व्यसनमुक्ती पत्रकार पुरस्कार : संतोष वळसे पाटील * भारत सरकारच्या पृथ्वीविज्ञान मंत्रालयाचा उत्कृष्ट अधिकारी पुरस्कार : भारतीय उष्णकटिबंधीय मौसम विज्ञान संस्थेतले अधिकारी, बिपिन रंगनाथ माळी यांना(२००८) * भारत सरकारच्या पृथ्वीविज्ञान मंत्रालयाचा उत्कृष्ट कर्मचारी पुरस्कार : भारतीय उष्णकटिबंधीय मौसम विज्ञान संस्थेतले अधिकारी, बिपिन रंगनाथ माळी यांना(२०१०) * महाराष्ट्र सरकारचा किर्लोस्कर जीवनगौरव पुरस्कार : [[जयमाला शिलेदार]] यांना * महाराष्ट्र सरकारचा भीमसेन जोशी जीवनगौरव पुरस्कार : [[किशोरी आमोणकर]] यांना * महाराष्ट्र सरकारचा वृत्तभूषण पुरस्कार : पत्रकार सुरेश भुजबळ * महाराष्ट्र सरकारचा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर उत्कृष्ट ग्रंथालय पुरस्कार : पुणे जिल्ह्यातील दौंड तालुक्यामधील पाडवी गावचे सरस्वती ग्रंथालय * इंदिरा शांति पुरस्कार(२०१२) : लायबेरियाच्या राष्ट्राध्यक्षा एलिन सरलिफ * महाराष्ट्र सरकारचे [[सहकार पुरस्कार]]: * भारत सरकारने ’[[लाइफ ऑफ पाय]]’ या चित्रपटाला पॉंडिचेरी आणि मन्नार या स्थळांच्या प्रसिद्धीबद्दल दोन पर्यटन पुरस्कार जाहीर केले आहेत. * भारत सरकारच्या ऊर्जा मंत्रालयाच्या ब्यूरो ऑफ एनर्जी एफिशिअन्सीतर्फे ऊर्जा संवर्धनासाठीचा प्रथम पुरस्कार :महाराष्ट्र ऊर्जा विकास अभिकरण (महाऊर्जा) या संस्थेस * महाराष्ट्र सरकारचा [[विंदा करंदीकर]] जीवनगौरव पुरस्कार : [[के.ज.पुरोहित]] (ऊर्फ शांताराम)(इ.स.२०११साठी) आणि [[ना.धों. महानोर]] यांना इ.स. २०१२साठी * महाराष्ट्र सरकारचा [[श्री.पु. भागवत]] पुरस्कार : मॅजेस्टिक प्रकाशन * भारत सरकारचा बेस्ट रिस्पॉन्सिबल टुरिझम प्रोजेक्ट ऑफ इंडिया पुरस्कार : बारामती कृषी पर्यटनाला * भारत सरकारच्या स्वायत्त एसएमई संस्थेचा इंडिया एसएमई हा राष्ट्रीय पुरस्कार : पुण्यातील ज.बी. केमिकल्सचे श्रीधर जोशी यांना. * भारत सरकारचे निर्यात पुरस्कार : जॅब्स इंटरनॅशनल या मसाले निर्यात करणाऱ्या कंपनीला (एकूण ८ पुरस्कार) * महाराष्ट्र सरकारचा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर समाजभूषण पुरस्कार : ॲडव्होकेट एम.बी. वाघमारे यांना. * महाराष्ट्र सरकारचे पुणे जिल्हा क्रीडा पुरस्कार : ** आंतरराष्ट्रीय धावपटू स्वाती गाढवे, ऋचा दिवेकर (जिम्नॅस्टिक्स), निष्ठा शहा, शशिधर म्हसकर (मल्लखांब) यांना ** महाराष्ट्र सरकारचा पुणे जिल्हा गुणवंत क्रीडा मार्गदर्शक पुरस्कार : रणजित चामले (तिरंदाजी) ** महाराष्ट्र सरकारचे पुणे जिल्हा गुणवंत क्रीडा संघटक कार्यकर्ता पुरस्कार : सुंदर अय्यर यांना ** महाराष्ट्र सरकारचे पुणे जिल्हा क्रीडा शिक्षक पुरस्कार : विल्सन अँड्‌ऱ्यूज (पुणे महापालिका), शैलेंद्र पोतनीस(पिंचवड महापालिका), बाळू खानदेशे (पुणे ग्रामीण भाग) यांना. * महाराष्ट्र सरकारचा २०१२-१३चा [[सावित्रीबाई फुले]] पुरस्कार : श्रुती नाझिरकर यांना * केंद्र सरकारचा उत्कृष्ट पंचायत राज पुरस्कार(२०१२-१३) : महाराष्ट्र सरकारला + एक जिल्हा परिषद, दोन पंचायत समित्या आणि चौदा ग्राम पंचायतींना.. * केंद्र सरकारचा सूक्ष्म, लघु, मध्यम उद्योग मंत्रालयातर्फे यशस्वी उद्योजकांना देण्यात येणारा राष्ट्रपती पुरस्कार : गुजरातमधल्या छोट्याशा गावी ’एसकेपी’ बेअरिंग्जची कंपनी उभारून ती भरभराटीला आणाणाऱ्या पुण्याच्या संगीता भोंडे-पळशीकर यांना * महाराष्ट्र सरकारचे महाकवी संस्कृत साधना पुरस्कार : ललिताशास्त्री आर्वीकर (नागपूर), डॉ. अजित कुलकर्णी (पुणे), डॉ. शं.भा. चांदेकर (पुणे), डॉ. शिवराम जाधव (सातारा), पंडित श्रीनिवास पुजारी मदनूरकर (नांदेड), वेदशास्त्रसंपन्न शांतारामशास्त्री भानोसे आणि डॉ. उमा वैद्य (मुंबई) यांना. * [[यशवंतराव चव्हाण]] राष्ट्रीय पुरस्कार : कोकण रेल्वेचे शिल्पकार ई. श्रीधरन यांना. * [[यशवंतराव चव्हाण]] राज्यस्तरीय पुरस्कार : [[देवरुख|देवरुखच्या]] मातृमंदिर या संस्थेला. * पिंपरी-चिंचवड शहर लॉंड्री संघटनेच्या वतीने पहिला राष्ट्रसंत गाडगेबाबा सामाजिक जाणीव पुरस्कार : संस्थापक दत्तात्रेय दळवी-भोसेकर यांना * मातंग समाज (पुणे शहर-जिल्हा) यांचा वीर लहुजी वस्ताद साळवे पुरस्कार : आमदार रमेश बागवे यांना (२०१३) * राजीव गांधी राष्ट्रीय सद्‌भावना पुरस्कार (२०१३) : सरोदवादक उस्ताद अमजद अली खान यांना * भारत सरकारचा कृषी नेतृत्वगुण पुरस्कार(फलोत्पादन क्षेत्र) -२०१३ : महाराष्ट्र राज्याला. * महाराष्ट्र सरकारचे आदर्श कृषी पर्यटन पुरस्कार : * महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचा वसुंधरा पुरस्कार : * इंदिरा गांधी एकात्मता पुरस्कार : हरित क्रांतीचे जनक एम.एस. स्वामिनाथन यांना * महाराष्ट्र सरकारच्या सामाजिक न्याय व विशेष साहाय्य विभागातर्फे राष्ट्रपिता महात्मा गांधी पुरस्कार : भोसरी(पुणे येथील व्यसनमुक्ती केंद्राला. * महाराष्ट्र सरकारचा भीमसेन जोशी शास्त्रीय संगीत जीवनगौरव पुरस्कार : पंडित जसराज यांना * महाराष्ट्र सरकारचा अण्णा भाऊ साठे पुरस्कार शंकर तडाखे यांना. * भारत सरकारचा आदर्श शिक्षकासाठीचा राष्ट्रपती पुरस्कार : उर्से प्रथमिक शाळेतील श्यामराव इंदोरे यांना * दिल्लीच्या साहित्य अकादमीचा युवा साहित्य पुरस्कार : फुलंब्री तालुक्यातील जळगाव मेटे येथील कवी रवी कोरडे यांच्या ’धूसर झाले गाव’ या कवितासंग्रहाला.* * * * महाराष्ट्र शासनाचा उत्कृष्ट प्रशासकीय सेवेसाठीचा ’आर्य चाणक्य श्रेष्ठ प्रशासन पुरस्कार’ : पिंपरी-चिंचवड महापालिकेचे आयुक्त डॉ. श्रीकर परदेशी यांना. ==सलाम पुरस्कार== * सलाम पुणे या संस्थेचे सलाम पुरस्कार : डी.एस. कुलकर्णी(बांधकाम व्यावसायिक), गोविंद घोळवे(पत्रकार), विकास पाटील(चित्रपटव्यवसाय), अशोक समर्थ(चित्रपट अभिनेते)--सर्व २०१२ * सलाम पुणे या संस्थेचे सलाम पुरस्कार : राधा कुलकर्णी,गौरी कोंगे, नीता दोंदे, संस्कृती बालगुडे, वृंदा बाळ यांना. सर्व २०१४.--- ==संशोधन पुरस्कार== * कीर्तन संजीवनी [[पुष्पलता रानडे]] यांच्या स्मरणार्थ दिला जाणारा राष्ट्रीय महिला संशोधन पुरस्कार : पुणे येथील डॉ. सरोज घासकडवी यांना ==साहस पुरस्कार== * कीर्तन संजीवनी [[पुष्पलता रानडे]] यांच्या स्मरणार्थ दिला जाणारा राष्ट्रीय महिला साहस पुरस्कार : रायगड येथील उमाताई पवार यांना * पिंपरीच्या साईनाथ मेमोरिअल ट्रस्टतर्फे संघर्षमय परिस्थितीवर मात करण्याऱ्या महिलांना दिले जाणारे भूदेवी पुरस्कार : नलिनी इनामदार, पुष्पलता मारटकर, विजया राऊत, ज्योती रांगणेकर, सिंधू राणे यांना ==साहित्य पुरस्कार== * कै. सावित्रीबाई जोशी स्मृती प्रतिष्टान पुरस्कार [[सत्यजित खारकर]] यांच्या '''"करू का गुदगुल्या"''' या मराठी विनोदी कथासंग्रहाला. *काव्यमित्र संस्थेचे महाराष्ट्र राज्यस्तरीय कवी ग्रेस काव्यप्रतिभा पुरस्कार : अनंत कदम, प्रभू जाचक, सिंधू जाधव, संगीता पाटील, डॉ. पल्लवी बनसोडे, नाना बेरगुडे आणि दीपेश सुराणा यांना. * महाराष्ट्र साहित्य परिषदेतर्फे पुरस्कार : ** रामाचार्य अवधानी पुरस्कार : [[किसनमहाराज साखरे]] यांना ** [[कमलाकर सारंग]] पुरस्कार : नाटककार [[अशोक पाटोळे]] यांना ** [[गो.रा.परांजपे]] पुरस्कार : [[मीना किणीकर]] यांना ** [[ना.घ. देशपांडे]] पुरस्कार : कवी [[दासू वैद्य]] यांना. ** [[भा.रा. तांबे]] पुरस्कार : कवयित्री [[प्रभा गणोरकर]] यांना ** भीमराव कुलकर्णी पुरस्कार : साधना कला मंचचे सचिव विजय दांडेकर यांना ** म.सा.प. सन्मान :डॉ. [[द.ता. भोसले]] यांना ** राजा फडणवीस करंडक :म.सा.प.च्या सोलापूर शाखेला ** [[श्रीपाद जोशी]] पुरस्कार : [[राम म्हैसाळकर]] यांना ** साहित्य पत्रिकेतील उत्कृष्ट लेखासाठी यशवंतराव गडाख पुरस्कृत ताईसाहेब कदम पुरस्कार : डॉ. पुष्पा गावित यांना * महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचे वार्षिक ग्रंथ पुरस्कार (२०१४) मिळविणारे लेखक-कंसात पुस्तकाचे नाव : ** डॉ. अनिल सहस्रबुद्धे (चाळीसगाव डांगाणी) ** अनुबंध प्रकाशन (स्पुटनिक ते चाद्रयान) ** [[अवधूत डोंगरे]] (एका लेखकाचे तीन संदर्भ) ** डॉ. [[अश्विनी घोंगडे]] (बायकांविषयी बरेच काही) ** [[नीलिमा बोरवणकर]] (झळाळ) ** [[मंजिरी धामणकर]] (अनुवाद) ** म.वि. कोल्हटकर (मोहरा) ** आ.गो. महाजन (टांगाटोली) ** रमाकांत कुलकर्णी (इथे नांदतो दुष्काळ) ** डॉ. रवि जवळगेकर (मृत्यूचा सौदागर तंबाखू) ** रवि परांजपे (तांडव हरवताना) ** राजीव नाईक (ना नाटकाचा) ** एम.डी. रामटेके (आम्ही माडिया) ** लतिका भानुशाली (आमचा बाप आन्‌ आम्ही आणि मराठी वाङ्‌मयीन परंपरा) ** [[वर्षा गजेंद्रगडकर]] (भारतीय पर्यावरण) ** विनोदिनी पिटके-काळगी (सहज शिक्षणाची प्रयोगशाळा) ** विश्राम गुप्ते (ईश्वर डॉट कॉम) ** शुभांगी गोखले (रावा) ** श्यामसुंदर मुळे (देवाला रिटायर करावे काय) ** श्रीकांत रामाणी (दर्यासारंग-वास्को द गामा) ** संगीता धायगुडे (हुमान) ** संदीप खरे (अग्गोबाई ढग्गोबाई) ** सुधीर भोंगळे (आपुलाचि वाद आपणासवे) ** डॉ. सुशीला ओडेयर (सत्यशोधक विठ्ठल डोणे) ** सुहास कुलकर्णी आणि मिलंद चंपानेरकर (असा घडला भारत) ** प्रा. [[सुहासकुमार बोबडे]] (अग्निकुंड) * महाराष्ट्र साहित्य परिषदेतर्फे कृष्ण मुकुंद पुरस्कार : प्रा. शेषराव मोरे यांना. * स्नेहवर्धन प्रकाशनातर्फे देण्यात आलेले ग्रंथश्रेष्ठता पुरस्कार : ** ’संत जनाबाईचे निवडक अभंग’ या पुस्तकासाठी संपादक डॉ. शिवाजीराव मोहिते यांना, ** ’सी.एन.एन. राव-अनोख्या रसायनाने भरलेला माणूस’ या ग्रंथासाठी लेखिका [[माधुरी शानभाग]] यांना, ** ’जगातील सर्वोत्तम राजा-छत्रपती शिवाजी महाराज’ या पुस्तकासाठी काशिनाथ मडवी यांना, ** ’प्रांजलाचे आरसे’ या पुस्तकासाठी डॉ. लीला दीक्षित यांना, आणि ** ’वादळ घोंघावते आहे’ या पुस्तकासाठी चंद्रकुमार नलगे यांना. ** डॉ. प्र.ल. गावडे यांना (कशासाठी?) * द बुक गॅलरी आणि ’मुक्त शब्द’ मासिक यांच्या वतीने २०१४सालचे शब्द पुरस्कार : ** दुर्गा भागवत शब्द पुरस्कार : ** नामदेव ढसाळ शब्द पुरस्कार : हिंदी कवी विष्णू खरे यांना. ** बाबूराव बागूल शब्द पुरस्कार : ** भाऊ पाध्ये साहित्य गौरव शब्द पुरस्कार : * आकुर्डी(पुणे) येथी बीना हायस्कूलमधील शब्दधन काव्यमंचातर्फे काव्य पुरस्कार : ** कवी अरविंद भुजबळ स्मृती पुरस्कार : राज अहेरराव यांना * शब्दधन काव्यप्रतिभा पुरस्कार : प्रा. तुकाराम पाटील यांना * छावा काव्य पुरस्कार : संजय जगताप, मनमोहन जालेलपोलू, संगीता जोशी, वर्षा बालगोपाल आणि नितीन यादव या कवींना. * प्रकाश ढेरे चॅरिटेबल ट्रस्ट आणि गंगा लॉज मित्र मंडळ या संस्थांतर्फे [[यशवंतराव चव्हाण]] साहित्य पुरस्कार : [[रमेश इंगळे उत्रादकर]], अस्मिता जोगदंड-चांदणे, नागराज मंजुळे आणि दासू वैद्य यांना. * महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचा कवी यशवंत पुरस्कार : ’दारिद्‌ऱ्याच्या रेषेवर’ या काव्यसंग्रहाला. * पुणे नगर वाचन मंदिराचा [[श्री.ज. जोशी]] साहित्य पुरस्कार : नीलिमा बोरवणकर यांना. * पुणे नगर वाचन मंदिराचा [[श्री.ना. बनहट्टी]] पुरस्कार : रवि परांजपे यांना. * [[काकासाहेब गाडगीळ]] प्रतिष्ठानचा [[काकासाहेब गाडगीळ]] साहित्य पुरस्कार : साहित्यिक [[फ.मुं. शिंदे]] यांना. * बलराज साहनी-साहिर लुधियानवी फाउंडेशनचा ** बलराज साहनी पुरस्कार : नाटककार सतीश आळेकर यांना ** कैफी आझमी पुरस्कार : साहित्यिक खासदार डॉ. जनार्दन वाघमारे यांना. * तळेगाव दाभाडे येथील साहित्य, कला आणि संस्कृती मंडळाचा पहिला ’मायमराठी’ पुरस्कार : ’सकाळ’ संस्थेचे संचालक उत्तम कांबळे यांना. * पुण्यातील पिंपरी गावच्या इंद्रायणी सहकारी बँकेचा इंद्रायणी पुरस्कार : पत्रकार, विचारवंत आणि लेखक डॉ. मुझफ्फर हुसेन यांना. * महाराष्ट्र सरकारचा [[विंदा करंदीकर]] जीवनगौरव पुरस्कार : साहित्यिक [[वसंत आबाजी डहाके]] यांना. * मराठी स्पंदन या संस्थेतर्फे मराठी भाषा संवर्धन काव्यगौरव पुरस्कार : सुमारे १०० कवी-कवयित्रींना * महाराष्ट्र शाहीर परिषदेचे ** शाहीर भूषण पुरस्कार : नागपूरचे ज्ञानेश्वर वांढरे यांना ** शाहीर गौरव पुरस्कार : जळगावचे बाबुराव मोरे आणि पुण्याच्या कांचन जोशी यांना. ** युवा शाहीर पुरस्कार : पुण्याचे दत्ता भारती आणि कोल्हापूरचे संजय गुरव यांना. * [[महाराष्ट्र साहित्य परिषद|महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचा]] ’[[रा.श्री. जोग]] पुरस्कार : रणधीर शिंदे यांना. * डॉ. [[र.बा. मंचरकर]] प्रतिष्ठानच्या वतीने देण्यात येणारा डॉ. [[र.बा. मंचरकर]] स्मृती जीवनगौरव पुरस्कार : साहित्य समीक्षक व संशोधक डॉ. विलास खोले यांना * रानवारा या संस्थेतर्फे ** निर्मळ रानवारा कृतज्ञता पुरस्कार : डॉ. नीलिमा देसाई यांना ** इंदिरा गोविंद पुरस्कार : ’रानवारा’ मासिकात लेखन करणाऱ्या ऋतिका गवते, संहिता गोंधळेकर, आम्रपाली जाधव, मानसी थोरात, नुपूर दिवेकर, देवराज राठोड, गौरी लोणकर, कानन वीरकर, सोनाली शिंदे, बाललेखकांना * महाराष्ट्र सरकारचे उत्कृष्ट वाङ्‌मयनिर्मितीचे पुरस्कार (२०१४) ** [[साने गुरुजी]] पुरस्कार : चित्रकार व लेखक ल.म. कडू यांना त्यांच्या ’खारीचा वाटा’ या पुस्तकासाठी ** तर्कतीर्थ [[लक्ष्मणशास्त्री जोशी]] पुरस्कार : लेखिका सुजाता गोडबोले यांना त्यांच्या ’संसदीय लोकशाहीची अग्निपरीक्षा’ या पुस्तकासाठी ** भाई [[माधवराव बागल]] पुरस्कार : लेखक प्रसाद नामजोशी यांना त्यांच्या ’शॉर्टकट’ या पुस्तकासाठी ** [[श्री.ना. पेंडसे]] पुरस्कार : लेखक [[अवधूत डोंगरे]] यांना त्यांच्या ’स्वतःला फालतू समजण्याची गोष्ट’ या पुस्तकासाठी * स्वानंद महिला संस्था व भारतीय जैन संघटनेतर्फे दिले गेलेले साहित्य पुरस्कार :- ** यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठानला भारतरत्‍न इंदिरा गांधी पुरस्कार ** प्रताप गंगावणे यांना गाडगे महाराज साहित्यरत्‍न पुरस्कार ** सीमा धाडीवाल यांना बहिणाबाई साहित्यरत्‍न पुरस्कार ** कविता मुरुमकर यांना सावित्रीबाई साहित्यरत्‍न पुरस्कार ** भक्ती सवाने यांना आचार्य [[आनंदऋषीजी]] साहित्यरत्‍न पुरस्कार * [[महाराष्ट्र साहित्य परिषद|महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचा]] [[चिं.वि. जोशी]] पुरस्कार : [[मंगेश तेंडुलकर]] यांना **दक्षिण महाराष्ट्र साहित्य सभा कोल्हापूर, * उत्कृष्ट साहित्य कृती पुरस्कार २०११-२०१२ ** रवी राजमाने.[ (हिरवं स्वप्न या कथासंग्रहास). * महाराष्ट्र शासनाचा सृष्टिमित्र पुरस्कार (इ.स. २०१३) : प्रा. बारटक्के यांच्या ’मंत्र यशाचा, शिकार मधाची’ या कथेला. * सह्याद्री वाहिनीतर्फे दिला जाणारा साहित्य क्षेत्रातील नवरत्‍न पुरस्कार : डॉ. [[प्रतिमा इंगोले]] यांना. * पुणे मराठी ग्रंथालयाचा राजेंद्र बनहट्टी कथा पुरस्कार : डॉ. [[छाया महाजन]] यांना. * सातारा येथील गुंफण अकादमीचा गुंफण सद्‌भावना पुरस्कार : पिंपरी-चिंचवडमधील महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचे उपाध्यक्ष साहित्यिक प्रा. तुकाराम पाटील यांना. * महाराष्ट्र राज्य हिंदी साहित्य अकादमीतर्फे दिला जाणारा ’बाबुराव विष्णू पराडकर’ पुरस्कार गरवारे महाविद्यालयातील हिंदी विभागात काम करीत असलेल्या डॉ. ओमप्रकाश शर्मा यांना त्यांच्या ’जनसंचार और पत्रकारिता : विविध आयाम’ या पुस्तकाला देण्यात आला आहे. * महाराष्ट्र सेवा संघ (मुलुंड) यांच्या वतीने देण्यात येणारा ’सु.ल. गद्रे साहित्यिक पुरस्कार’ : विज्ञान कथालेखक [[निरंजन घाटे]] यांना. * [[काकासाहेब गाडगीळ]] प्रतिष्ठानचा [[काकासाहेब गाडगीळ]] साहित्य पुरस्कार : [[फ.मुं. शिंदे]] यांना * [[महाराष्ट्र फाउंडेशन]]चा नाट्य विभागातील रा.नं. दातार स्मृती पुरस्कार : राजकुमार तांगडे यांना ’शिवाजी अंडरग्राउंड इन भीमनगर मोहल्ला’ या नाटकाला आणि मकरंद साठे यांना ’रंगभूमीच्या तीस रात्री’ या त्रिखंडात्मक ग्रंथाला. * [[महाराष्ट्र फाउंडेशन]]चा ललित ग्रंथ पुरस्कार : अशोक पवार यांच्या ’पडझड’ या कादंबरीला. * [[महाराष्ट्र फाउंडेशन]]चा अपारंपरिक ग्रंथ पुरस्कार : अमिता नायडू यांच्या ’प्लॅटफॉर्म नंबर झीरो’ या पुस्तकाला. * [[महाराष्ट्र फाउंडेशन]]चा वैचारिक ग्रंथ पुरस्कार : नर-पवार यांच्या डाकीण पुस्तकाला * [[महाराष्ट्र फाउंडेशन]]चा साहित्यातील जीवनगौरव पुरस्कार : पत्रकार कुमार केतकर यांना. * लोकशाहीर [[अण्णा भाऊ साठे]] समता परिषद संस्थेच्या वतीने आद्यक्रांतिकारक लहूजी वस्ताद साळवे गुरुवर्य पुरस्कार : कवी [[फ.मुं. शिंदे]] यांना. * अमेरिकेचा आंतराराष्ट्रीय साहित्य पुरस्कार : कॅथरिन बू यांना Behind the Beautiful Forevers: Death and Hope in Mumbai Undercity या पुस्तकाबद्दल * सार्वजनिक वाचनालय नासिक(सावाना)चा एकूण कथालेखनाचा डॉ.अ.वा.वर्टी पुरस्कार : प्रज्ञा दया पवार * अस्मितादर्श साहित्य संघाचा अस्मितादर्श वाङ्‍मय पुरस्कार : आनंद तांबे, एकनाथ आव्हाड, विठ्ठल शिंदे * अक्षर साहित्य संघाचा अक्षरतपस्वी पुरस्कार : अशोक सोनावणे,निंबाजी हिवरकर, रमेश चव्हाण, वि.भा. नेमाडे, विमल सुरवाडकर * अक्षर साहित्य संघाचा अक्षरवेल पुरस्कार : शशिकांत हिंगोणेकर * [[आचार्य अत्रे]] स्मृति पुरस्कार : प्रभाकर साळेगांवकर(विनोदी कविता);सुवर्णा दिवेकर (विनोदी लेखन); गिरीश जोशी(नाट्यलेखन) * गदिमा प्रतिष्ठान(पुणे)चे : ** आम्ही गदिमांचे वारसदार पुरस्कार : श्यामला जोशी ** गदिमा गृहिणी सखी सचिव पुरस्कार : डॉ. आरती दातार ** गदिमा....पुरस्कार : मधुरा दातार ** गदिमा चैत्रबन पुरस्कार : अभिनेते [[सुबोध भावे]] ** गदिमा प्रतिष्ठानचा पुरस्कार : संगीतकार [[यशवंत देव]] ** गदिमा स्नेहबंध पुरस्कार : [[राम नाईक]] * दामले कुटुंबीयांतर्फे केशवसुत स्मृति काव्य पुरस्कार : [[ना.धों. महानोर]] * [[महाराष्ट्र साहित्य परिषद|महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचा]] डॉ.[[गं.ना.जोगळेकर]] स्मृति पुरस्कार : [[वसुंधरा पेंडसे-नाईक]](माजी संचालक, राज्य मराठी विकास संस्था) (२०१२); डॉ. [[रा.चिं. ढेरे]] (२०१३) यांना * दया पवार पुरस्कार : ** अभिनेत्री-दिग्दर्शिका [[सुषमा देशपांडे]] ** नाटककार, संवाद-पटकथाकार [[संजय पवार]] * ना.सी. फडके फाउंडेशनचे लेखक आणि प्रकाशकांसाठीचे ना.सी. फडके पुरस्कार : * फेडरेशन ऑफ इंडियन पब्लिशर्सचे उत्कृष्ट ग्रंथनिर्मिती पुरस्कार : ** डायमंड प्रकाशनला, कुमार वाङ्मय विभागात ‘द हॉबिट’ या पुस्तकाच्या मराठी रूपांतरासठी ** डायमंड प्रकाशनला, संदर्भ विभागात ‘संत सुभाषित किश’ या पुस्तकासाठी द्वितीय पुरस्कार ** रोहन प्रकाशनला प्रादेशिक भाषा विभागात, ‘बाराव्या शतकातील खाद्यसंस्कृती’ या पुस्तकाबद्दल ** मेहता प्रकाशनाला उत्तम सूचिपत्रा(कॅटलॉग)साठी ** मेहता प्रकाशनाला उत्तम मुखपृष्ठासाठी ‘अमृतपंथाचा यात्री’ या चरित्रग्रंथाला ** कॉन्टिनेंटल प्रकाशनला उत्तम मुखपृष्ठासाठी बर्टोल्ड ब्रेस्ट या पुस्तकाला. ** कॉन्टिनेंटल प्रकाशनच्या ‘नायक एक पिढीचा’ या पुस्तकाला उत्तम अनुवादासाठी * दहिवळ गुरुजी स्मृति प्रतिष्ठानचा 'दहिवळ गुरुजी स्मृति साहित्य पुरस्कार' : मीना देशपांडे (२०११) ’हुतात्मा’ या [[संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ|संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीवर]] आधारित कादंबरीसाठी. * अर्धविराम या लेखसंग्रहासाठी [[महाराष्ट्र साहित्य परिषद|महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचा]] न.चिं केळकर पुरस्कार : [[यशवंतराव गडाख]] * [[नारायण सुर्वे]] साहित्य कला अकादमीतर्फे [[नारायण सुर्वे]] काव्य पुरस्कार : प्रा.प्रशांत मोरे, चंद्रकांत वानखेडे, मीनल बाठे, संजय बोरुडे, शिवाजी सातपुते (सर्व २०१२) * [[नारायण सुर्वे]] साहित्य कला अकादमीतर्फे लेखक अरुण सावळेकर यांना ‘टवाळांची मैफिल’ या पुस्तकासाठी [[नारायण सुर्वे]] साहित्य पुरस्कार(२०१२) * महाराष्ट्र साहित्य कलाप्रसारिणी सभेतर्फे [[नारायण सुर्वे]] स्मृति (साहित्य)पुरस्कार(२०१२) : ‘सकाळ’चे संपादक व लेखक मल्हार अरणकल्ले, साहित्यिक प्रा.विलास पाटील आणि लेखक गो.या. सावजी यांना. * बिट्‌स(प्रायव्हेट लिमिटेड)चा प्रोफेशनल ट्रान्सलेटर ऑफ द इयर पुरस्कार : डॉ. मृणाल धोंगडे * बिट्‌स(प्रायव्हेट लिमिटेड)चा अस्पायरिंग प्रोफेशनल ट्रान्सलेटर ऑफ द इयर पुरस्कार : शालिनी पुतियेदाम(चेन्नई) * [[एच.के. फिरोदिया]] मेमोरिअल पुरस्कार : * अखिल भारतीय मराठी बालकुमार साहित्य संस्थेचा बालवाङ्‌मय पुरस्कार : शुभदा दीक्षित, [[जयश्री बापट]],मोहन जोशी, [[आदिनाथ हरवंदे]], श्रीनिवास पंडित, चंद्रकांत निकाडे, , स्वप्नजा मोहिते, आणि मनोहर आंधळे * अखिल भारतीय मराठी बालकुमार साहित्य संस्थेचा बालवाङ्‌मय पुरस्कार : मनमोर या कवितासंग्रहासाठी शालेय विद्यार्थिनी रिझवाना मुल्ला हिला (२०१२) * [[साहित्य अकादमी पुरस्कार|साहित्य अकादमीतर्फे देण्यात येणारे बालसाहित्य पुरस्कार(२०१२)]] : २४ भाषांमधील बाल साहित्यिक; त्यांतले एक बाबा भांड * तळेगाव दाभाडे येथील ब्राह्मण सर्व सेवा संघाचे साहित्यसेवा पुरस्कार : डॉ.संगीता प्रभू, ज्योती मुंगी * बाबा भारती प्रबुद्ध साहित्य पुरस्कार : डॉ. मधुकर साळवे(डॉ. बाबासाहेब आणि त्यांची सामाजिक, राजकीय आणि धार्मिक चळवळ या ग्रंथासाठी) * बाबा भारती प्रबुद्ध साहित्य पुरस्कार : हणमंत क्षीरसागर(वल्या जखमा या कथासंग्रहासाठी) * [[पु.भा. भावे]] साहित्यसेवा पुरस्कार : [[भा.द.खेर]](मरणोत्तर) * ’निशाणी डावा अंगठा’ (लेखक-रमेश इंगळे उन्‍नादकर)- या कादंबरीला मॅजेस्टिक प्रकाशनाचा विनोदी कादंबरीसाठीचा [[जयवंत दळवी]] पुरस्कार. (कादंबरी विनोदी नसल्याचे सांगून हा पुरस्कार लेखकाने परत केला.) पुढच्या वर्षी हाच पुरस्कार मॅजेस्टिक प्रकाशनाने सर्वोत्कृष्ट साहित्यासाठी दिला गेला. * १९८८ व २००१ चे मॅन बुकर पुरस्कार : ऑस्ट्रेलियाचे पीटर कॅरी यांना * १९८३ व १९९९ चे मॅन बुकर पुरस्कार : दक्षिण आफ्रिकेचे जे.एम. कोट्झी यांना * २००९चा वुल्फ हॉल या कादंबरीसाठी व २०१२चा ब्रिंग अप द बॉडीज या कादंबरीसाठी मॅन बुकर पुरस्कार : हिलरी मॅंटेल * महाराष्ट्र फाउंडेशन(अमेरिका)चा पुरस्कार : ’निशाणी डावा अंगठा’ (लेखक-रमेश इंगळे उन्‍नादकर)- या कादंबरीला * महाराष्ट्र फाउंडेशन(अमेरिका)चा सर्वोत्कृष्ट नियतकालिकाचा पुरस्कार : ’शब्दवेध’-संपादक रमेश इंगळे उन्‍नादकर- या नियतकालिकाला * महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचे पुरस्कार: (२०१२) : ** बालसाहित्यासाठी जीवनगौरव पुरस्कार : लीला दीक्षित ** ग.ह. पाटील पुरस्कार : ‘गुंजन गोष्टी’साठी शुभदा दीक्षित यांना आणि ‘दीपशिखा’साठी [[जयश्री बापट]] यांना विभागून ** इंदिरा जोशी पुरस्कार : परश्या-कादंबरीसाठी - मोहन जोशी यांना ** रा.गो. देसाई पुरस्कार : ‘खेलरत्‍न महेंद्रसिंग धोनी’ या चरित्रग्रंथासाठी - आदिनाथ हरवंदे ** बा.रा. मोडक पुरस्कार : पुस्तकप्रकाशनासाठी - श्रीनिवास पंडित(ऊर्जा प्रकाशन, पुणे) ** मेहता प्रकाशन पुरस्कार : कोल्हापूरच्या चंद्रकांत निकाडे यांना - झूल या स्वैर रूपांतरित कादंबरीसाठी ** कारले गुरुजी पुरस्कार : इचलकरंजीच्या रिझवाना मुल्ला या विद्यार्थिनीस - ‘मनमोर’ या कवितासंग्रहासाठी ** श्री.बा. रानडे पुरस्कार : रत्‍नागिरीच्या डॉ. स्वप्नजा मोहिते यांना(विज्ञान-पर्यावरणविषयक लेखनासाठी) ** आनंदयात्रा पुरस्कार : चाळीसगावच्या मनोहर आंधळे यांना - ‘या हो चिऊ-काऊ’ या किशोर दिवाळी अंकासाठी * मृत्युंजय प्रतिष्ठानचा शिवाजीराव सावंत स्मृति साहित्य पुरस्कार (मृत्युंजय पुरस्कार) : डॉ. द.ता. भोसले * मृत्युंजय प्रतिष्ठानचा शिवाजीराव सावंत स्मृति समाजकार्य पुरस्कार (मृत्युंजय पुरस्कार) : उद्योजक सुरेश हुंदरे * मृत्युंजय प्रतिष्ठानचा सामाजिक कार्यासाठीचा पुरस्कार : कोल्हापूरच्या स्वयंसिद्धा संस्थेच्या संचालक कांचन परुळेकर यांना * मृत्युंजय प्रतिष्ठानचा साहित्यविषयक पुरस्कार : ज्येष्ठ खगोलशास्त्रज्ञ जयंत नारळीकर यांना * लळित रंगभूमीतर्फे लळित साहित्य पुरस्कार ** अपर्णा मोहिले (ललित लेखन) ** आनंद सोनार (चरित्रलेखन) ** देवेंद्र पुनसे (कथालेखन) ** प्रतिभा सराफ, निशिगंधा घाणेकर, संध्या पाटील (तिघींना कवितालेखनाबद्दल) ** रमेश तांबे (बालसाहित्य) ** सचिन निकम (एकांकिकालेखन) * मध्य प्रदेशच्या गुंजन कला सदनचे, लोकसाहित्य अलंकारण पुरस्कार : हिंदी उर्दू लेखक काझी मुश्ताक * अंतर्वेध या व्यक्तिचित्रणात्मक लेखसंग्रहासाठी [[महाराष्ट्र साहित्य परिषद|महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचा]] विद्याधर पुंडलिक पुरस्कार : [[यशवंतराव गडाख]] * निगडी(पुणे) येथील मातृमंदिर विश्वस्त संस्थेच्या वतीने संत वाङ्‍मय पुरस्कार : प्रा. डॉ. प्रभाकर पाठक यांच्या ’नित्य संतवाणी’या पुस्तकास प्रथम पुरस्कार * निगडी(पुणे) येथील मातृमंदिर विश्वस्त संस्थेच्या वतीने संत वाङ्‍मय पुरस्कार : डॉ. कृ.ज्ञा. भिंगारकर यांच्या ’संत तुकाराम आणि संत कबीर यांची बोधवचने’या पुस्तकास द्वितीय पुरस्कार * अंजली घाटपांडे स्मृतिप्रीत्यर्थ स्नेहल प्रकाशनचा स्नेहांजली पुरस्कार : लेखक गिरीश प्रभुणे * महाराष्ट्र सरकारचा ज्ञानोबा पुरस्कार : डॉ. [[यु.म. पठाण]] यांना * पुणे मराठी ग्रंथसंग्रहालयाचा ना.ह. आपटे पुरस्कार : डॉ. अशोक कुकडे यांच्या ’कथा एका ध्येयसाधनेची’ या पुस्तकाला * पुणे मराठी ग्रंथसंग्रहालयाचा ना.के. बेहेरे पुरस्कार : विजय शिंदे यांच्या ’ब्रह्मपुत्रेच्या किनाऱ्या किनाऱ्याने’ या पुस्तकाला * पुण्यातील साहित्यप्रेमी भगिनी मंडळातर्फे - ** डॉ. ह.वि. इनामदार पुरस्कार : डॉ. [[स्वाती सु. कर्वे|स्वाती कर्वे]] यांच्या ’लघुकादंबरीचे साहित्यरूप’ या ग्रंथाला ** काव्ययोगिनी पुरस्कार : [[प्रभा गणोरकर]] यांना ** इंदिरा गोविंद कुलकर्णी स्मृति पुरस्कार : कुमुदिनी कुलकर्णी आणि सीमा शिंदे यांना ** सुधाताई जोशी पुरस्कार : मोनिका गजेंद्रगडकर यांना ** कमलाबाई म्हैसकर मुक्त व्यासपीठ पुरस्कार : सुनंदा उमरजी, चंचल काळे, नीलिमा बोरवणकर व मेघना रायरीकर यांना ** आनंदीबाई लिमये कथालेखन पुरस्कार : हेमा लेले यांना ** पार्वतीबाई साठे स्मृति पुरस्कार : शुभदा कुलकर्णी यांना * रूपवेध प्रतिष्ठानचा ** तन्वीर सन्मान पुरस्कार : नाटककार, अभिनेते, दिग्दर्शक [[गिरीश कर्नाड]] यांना; [[गो.पु. देशपांडे]] यांना ** नाट्यधर्मी पुरस्कार : नाट्यलेखन, अभिनय, प्रकाशयोजना आणि संगीत दिग्दर्शन करणारे प्रदीप वैद्य यांना; वामन पंडित यांना * कोकण मराठी साहित्य परिषदेचा वाङ्मय पुरस्कार : विनीता ऐनापुरे यांच्या वीणा या साहित्यकृतीला. * भैरूरतन दमाणी साहित्य पुरस्कार(२४वे वर्ष) : अंतर्वेध(व्यक्तिचित्रण-लेखक यशवंतराव गडाख), आगळ(कादंबरी-लेखक महेंद्र कदम) व झिम्मा(आत्मचरित्र-विजया मेहता) या तीन पुस्तकांना (२०१२) * [[कोकण साहित्य परिषद|कोकण साहित्य परिषदेचे]] वाङ्‌मयीन पुरस्कार : ** अनंत काणेकर स्मृति ललित गद्य पुरस्कार : सूर्यकांत मालुसरे यांच्या ’आधण आणि विसावण’ला ** चरित्र-आत्मचरित्रासाठीचा धनंजय कीर स्मृति पुरस्कार : प्रभाकर पणशीकर यांच्या ’आठवणीतील मोती’ या पुस्तकाला ** नाटक, एकांकिका वगैरेसाठींचा रमेश कीर पुरस्कार उषा परब यांच्या ’फुलपाखरू एक कीटक आहे’ या पुस्तकाला ** लक्ष्मीबाई आणि राजाभाऊ गवांदे ललित गद्य विशेष पुरस्कार : [[पंढरीनाथ रेडकर]] यांच्या ’हंबर’ या पुस्तकाला ** [[वि.सी. गुर्जर]] स्मृति काव्यसंग्रह पुरस्कार : गिरिजी कीर यांच्या ’गोष्ट सांगतेय ऐका’ला ** र.वा. दिघे स्मृति कादंबरी पुरस्कार : विनीता ऐनापुरे यांच्या ’वीणा’ या कादंबरीला ** प्र.श्री. नेरूरकर स्मृति बालवाङ्मय पुरस्कार : सूर्यकांत मालुसरे यांच्या ’शिवगाथा’ला ** संकीर्ण वाङ्मयासाठीचा वि.कृ. नेरूरकर स्मृति पुरस्कार : [[अचला जोशी]] यांच्या ’आश्रम नावाचं घर’ला ** समीक्षेसाठीचा प्रभाकर पाध्ये स्मृति पुरस्कार : पु.द. कोडोलीकर यांच्या ’वेध : साहित्याचा संस्कृतीचा’ या पुस्तकाला ** आरती प्रभू स्मृति काव्य पुरस्कार : सु्देश मालवणकर यांच्या ’कॅंप नंबर’ला ** दृक्‌श्राव्य कला, सिनेमा या विषयावरील साहित्यासाठीचा भाई भगत स्मृति पुरस्कार : दिलीप ठाकुर यांच्या ’रेखा म्हणजे तारुण्य’ला ** विद्याधर भागवत स्मृति कथासंग्रह पुरस्कार : उदय जोशी यांच्या ’आगंतुक’ या संग्रहाला ** चरित्र-आत्मचरित्रासाठीचा श्रीकांत शेट्ये स्मृति विशेष पुरस्कार : राजेंद्रप्रसाद मसुरकर यांच्या ’चरित्रकार धनंजय कीर’ या पुस्तकाला ** वसंत सावंत कविता संग्रह विशेष पुरस्कार : लता गुठे यांच्या ’जीवनवेल’ला ** वैचारिक साहित्यासाठीचा फादर स्टीफन सुवार्ता पुरस्कार : [[नीलिमा भावे]] यांच्या ’शिवकालीन स्त्रियांच्या अधिकारकक्षा’ला ** वि.वा. हडप स्मृति कादंबरी पुरस्कार : डॉ. दत्ता पवार यांच्या ’चंदनाची चोळी’ला. * नाशिक जिल्ह्यातील कोपरगाव तालुक्यामधील पोहेगाव येथील भि.ग. रोहमारे ट्रस्टतर्फे देण्यात येणारे रोहमारे ग्रामीण साहित्य पुरस्कार : [[संजीवनी तडेगावकर]] (जालना), विलास पगार(नाशिक), प्रदीप पाटील(नांदेड), केशव बसेकर(परभणी), लक्ष्मण बारहाते(नाशिक) आणि सदानंद सिनगारे ([[बुलढाणा]]), यांना * प्रिय जीए सन्मान पुरस्कार महेश एलकुंचवार यांना * जीए कुलकर्णी कथाकार पुरस्कार : मिलिंद बोकील यांना * ’वारकरी मोठेबुवा’ या कॅनडातील डॉ. वझे यांनी वितरित केलेला दहा हजार रुपयांचा पुरस्कार : लेखिका प्रा. मुक्ता गरसोळे * मुंबई मराठी पत्रकार संघातर्फे ** ललित लेखनासाठी देण्यात येणारा विद्याधर गोखले स्मृति पुरस्कार : लोकसत्ताच्या पुणे आवृत्तीचे निवासी संपादक मुकुंद संगोराम यांना ** नवसंदेशकार रमेश भोगटे स्मृति पुरस्कार : दैनिक सामनाचे योगेश त्रिवेदी यांना ** कॉम्रेड सरमळकर स्मृति पुरस्कार : दैनिक पुण्यनगरीचे रमेश औताडे यांना * महाराष्ट्र पत्रकार संघाचा नवरत्‍न पुरस्कार : चिपळूण नगरपालिकेत मुख्याधिकारी असताना बायोगॅसपासून वीजनिर्मिती, घनकचरा व्यवस्थापन आदी प्रकल्प यशस्‍वीरीत्या राबवाणाऱ्या गणेश शेटे यांना. * महाराष्ट्र फाउंडेशन(अमेरिका)तर्फे ग्रंथ पुरस्कार : ** वैचारिक - बाईमाणूस(करुणा गोखले) ** अपारंपरिक - जाग मना जाग(लीला आवटे) ** ललित - अवकाळी पावसाच्या दरम्यानची गोष्ट(आनंद विंगकर) ** नाटकांसाठीचे पुरस्कार : निरर्थकाचे पक्षी(नीरजा). रा.शं दातार नाट्यपुरस्कार - काय डेंजर वारा सुटलाय(जयंत पवार) * वाग्यज्ञे पुरस्कार : ** साहित्य गौरव कवी संदीप खरे; [[बाबासाहेब पुरंदरे]] ** कला गौरव : गायक व संगीतकार [[सलील कुलकर्णी]]; [[सुरेश वाडकर]] * महाराष्ट्र अभ्यास परिषद(पुणे)तर्फे व बँक ऑफ महाराष्ट्रच्या सहकार्याने दिला जाणारा महाबँक पुरस्कार : डॉ. कैलास सार्वेकर यांच्या ’बोली : समाज, साहित्य आणि संस्कृती’ या ग्रंथास. * महाराष्ट्र ग्रंथोत्तेजक संस्थेचे पुरस्कार : ’आचार्य विनोबा भावे‘ (लेखक - गणेश राऊत), ’आंध्र परिसरातील समर्थ संप्रदाय‘ (लेखक - भूदान चळवळीचा विशेष अभ्यास करणारे प्रमोद दामोदर संत) * [[यशवंतराव चव्हाण]] मुक्त विद्यापीठाच्या [[कुसुमाग्रज]] अध्यासनाच्या वतीने देण्यात येणारा [[कुसुमाग्रज राष्ट्रीय साहित्य पुरस्कार]] : गुजरातचे साहित्यिक सीतांशू यशश्चंद्र यांना * [[महाराष्ट्र राज्य संस्कृती मंडळ]]ा तर्फे देण्यात येणारा गौरवमूर्ती पुरस्कार : साहित्यसमीक्षक डॉ.[[सुधीर नरहर रसाळ]] यांना * महाराष्ट्र सरकारचा [[विंदा करंदीकर]] जीवनगौरव पुरस्कार : के.ज.पुरोहित (ऊर्फ शांताराम)(इ.स.२०११साठी) आणि ना.धों. महानोर यांना इ.स. २०१२साठी * महाराष्ट्र सरकारचा [[श्री.पु. भागवत]] पुरस्कार : मॅजेस्टिक प्रकाशन या संस्थेस(२०१२) * यशवंतराव चव्हाण कृष्णाकाठ पुरस्कार : महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचे कार्यवाह प्रा. मिलिंद जोशी यांना * महाराष्ट्र साहित्य परिषदेच्या वतीने काव्य विभागासाठी दिला जाणारा कुसुमाग्रज पुरस्कार : हत्ती इलो (काव्यसंग्रह-कवी अजय कांडर) आणि कल्लोळातील एकांत (काव्यसंग्रह-कवी अझीम नवाज) यांना विभागून * पुणे महानगरपालिकेचा पुरस्कार [[अण्णा भाऊ साठे]] पुरस्कार : [[उत्तम तुपे]] * [[कुसुमाग्रज]] प्रतिष्ठानचा जनस्थान पुरस्कार : डॉ. [[भालचंद्र नेमाडे]] यांना * पुणे नगर वाचन मंदिरातर्फे श्री.ना. बनहट्टी पुरस्कार : प्रा. शेषराव मोरे यांना त्यांच्या ’काँग्रेसने आणि महात्मा गांधींनी अखंड भारत का नाकारला’ या ग्रंथाबद्दल * मुंबईतील न.चिं. केळकर ग्रंथालयाचा साहित्य साधना पुरस्कार : लेखक डॉ. [[सदाशिव शिवदे]] यांना ’ज्वलज्वलनतेजस संभाजीराजा’ या पुस्तकासाठी * साहित्यदीप प्रतिष्ठानचा काव्यदीप पुरस्कार : डॉ. संगीता बर्वे * महाराष्ट्र ग्रंथोत्तेजक संस्थेचा संस्थागौरव पुरस्कार : डॉ. [[अरुणा ढेरे]] यांना * महाराष्ट्र ग्रंथोत्तेजक संस्थेचे वार्षिक ग्रंथ पुरस्कार : गिरिजा कीर, डॉ. म.बा. कुलकर्णी, प्रा. नीला कोरडे, प्रा. [[नीला चांदोरकर]], सचिन जोशी, डॉ. श्याम टिळक, वीणा तळघट्टी, प्रा. शसुद्दीन तांबोळी, रा.शं. नगरकर, [[शशिधर भावे]], संभाजी भोसले, आणि मिलिंद सबनीस यांना. * यशवंतराव प्रतिष्ठानचे यशवंत-वेणू पुरस्कार : कवी डॉ. [[विठ्ठल वाघ]] आणि पत्‍नी प्रभा वाघ यांना. * सातारा येथील अर्जुन चॅरिटेबल ट्रस्टतर्फे महामानव साहित्य सेवा पुरस्कार : जनसेवा फाउंडेशनचे विश्वस्त आणि जनसंपर्क अधिकारी प्राचार्य राम शिंदे यांना. * के.के. बिर्ला फाउंडेशनचा सरस्वती सन्मान पुरस्कार : मल्याळी कवयित्री सुगतकुमारी यांना त्यांच्या मनलेजुतू या कवितासंग्रहासाठी * श्रीपाद सेवा मंडळाचे विविध स्मृती पुरस्कार : ** टेंबेस्वामी वेदमूर्ती पुरस्कार : डॉ.देवदत्त पाटील(पुणे) ** गुळवणी महाराज संतसाहित्य पुरस्कार : पंडित विनायक देसाई ** संत ज्ञानेश्वर विज्ञानाचार्य पुरस्कार : डॉ.जयदेव पंचवाघ ** मामासाहेब देशपांडे साहित्यिक पुरस्कार : तुकाराम विप्र ** मामासाहेब देशपांडे वेदाध्ययन पुरस्कार :रानचंद्र वल्लभ मुंडले, तेंडोली व उज्जैनचे संजीवकुमार शर्मा यांना * *पार्वतीदेवी संतसाहित्य अभ्यासक पुरस्कार : पुण्याचे राजेंद्र दहिभाते आणि शुभदा महाजनी यांना * नीहारा प्रकाशनतर्फे (पहिला) वत्सलाबाई अंबाडे साहित्य पुरस्कार : समीक्षक डॉ. [[द.दि. पुंडे]] आणि लेखक [[ह.मो. मराठे]] यांना * राष्ट्रीय महिला आयोगाचा साहित्य पुरस्कार :पुण्यातील मराठी-हिंदी लेखिका, कवयित्री डॉ. मालती शर्मा यांना * महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचा पुष्पा पुसाळकर पुरस्कार : कवी संदीप खरे याच्या ’तुझ्यावरच्या कविता’ या पुस्तकाच्या प्रकाशनासाठी : कॉन्टिनेंटल प्रकाशनाला. * वाई येथील रा.ना चव्हाण प्रतिष्ठानचा १७वा [[विठ्ठल रामजी शिंदे]] पुरस्कार : विचारवंत लेखिका प्रा. पुष्पा भावे यांना * आनंदमयी पुरस्कार : साहित्यिक रत्‍नाकर मतकरी यांना * के.के. बिर्ला फाउंडेशनचा सरस्वती सन्मान पुरस्कार : मल्याळी कवयित्री सुगतकुमारी यांना त्यांच्या मनलेजुतू या कवितासंग्रहासाठी * हडपसर साहित्य आणि संस्कृती मंडळाचा हडपसर साहित्यरत्‍न पुरस्कार : खगोलशास्त्रातील भरीव साहित्यसेवेबद्दल डॉ. प्रकाश तुपे यांना * महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचा शं.ना जोशी पुरस्कार : ’बुधभूषणम्‌ -एक चिकित्सा’ या पुस्तकासाठी डॉ.नभा काकडे यांना * यू.आर.एल.फाउंडेशनचे गझल पुरस्कार : वैभव देशमुख, [[मनोहर रणपिसे]] यांना * तळेगाव दाभाडे येथील साहित्य कला आणि संस्कृती मंडळातर्फे ** गो.नी. दांडेकर कथा पुरस्कार : लेखिका अंजली दाणी यांना ** लोककवी [[मनमोहन नातू[[पुरस्कार : कवी राम पानखडे यांना. * महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचा [[कृष्ण मुकुंद उजंबळकर|कृष्णमुकुंद पुरस्कार]] : पुरातत्त्व शास्त्रज्ञ प्रा. डॉ.मधुकर ढवळीकर यांना * भारतीय विचार साधना पुणे प्रकाशनाचा डॉ. अरविंद सदाशिव गोडबोले स्मृती लेखन पुरस्कार : पत्रकार आणि लेखक ब.ना.जोग यांना * केशवराव कोठावळे पारितोषिक : मकरंद साठे यांच्या ’मराठी रंगभूमीच्या तीस रात्री’ या समीक्षाग्रंथास. * भारतीय विचार साधना प्रकाशन (पुणे) यांचा डॉ अरविंद सदाशिव स्मृति लेखन पुरस्कार :लेखक ब.ना. जोग यांना. * [[महाराष्ट्र साहित्य परिषद|महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचा]] सन्मान पुरस्कार (२०१३) : [[मंगेश पाडगावकर]] यांना. * स्नेहवर्धन प्रकाशनाचे ग्रंथश्रेष्ठता पुरस्कार (कंसात साहित्यकृती) : अनुबंध प्रकाशन (ब्रीद तुझे जगी दीनानाथा), [[मोहन आपटे[[(प्राचान भारतीय गणित), डॉ. रवींद्र ठाकूर (साहित्यिक आनंद यादव), डॉ. [[रामचंद्र देखणे]] (आषाढी), पुष्पा फडके (मराठीसाठी लोकनगरी), ग्रामीण साहित्यिक प्राचार्य [[रा.रं. बोराडे]] (एकदा असं झालं) यांना. * स्नेहवर्धन प्रकाशनाचा कार्यश्रेष्ठता पुरस्कार : प्रा. राम शिंदे यांना * आंबेडकरांच्या आई भीमाबाई यांच्या स्मरणार्थ संबोधी प्रतिष्ठानचा भीमाबाई आंबेडकर पुरस्कार : भारतीय समाजातील जातिव्यवस्था या विषयात संशोधन करणाऱ्या डॉ.आम्वेट यांना. * [[महाराष्ट्र साहित्य परिषद|महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचे]] ** म.सा.प.सन्मान : मंगेश पाडगावकर यांना ** भीमराव कुलकर्णी कार्यकर्ता पुरस्कार : डॉ. अशोक कामत यांना ** वार्षिक ग्रंथ आणि ग्रंथकार पुरस्कार : उमा कुलकर्णी, डाॅ. [[आशुतोष जावडेकर]], [[गुरू ठाकूर]], [[प्रकाश तुपे]]. [[अनुराधा पाटील]], डॉ. [[यशवंत पाठक]], डॉ. [[विवेक बेळे]] यांना ** ग्रंथ पारितोषिके [http://www.masapapune.org/MASAPAPune/PDFs/invitation_2013.pdf]{{मृत दुवा}} * [[महाराष्ट्र साहित्य परिषद|महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचा]] लक्ष्मीबाई टिळक पुरस्कार : [[विजया मेहता]] यांच्या ’झिम्मा’ या आत्मचरित्राला. * महाकवी कालिदास साहित्य कला संस्कृती संघाचे पुरस्कार : * महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचे ** प्रा. बाबुराव शिरोळे बालसाहित्यकार पुरस्कार : राजीव तांबे यांना ** कै. शांतादेवी लेखिका पुरस्कार : रेखा बैजल यांना ** प्राचार्य सोनोपंत ऊर्फ मामासाहेब दांडेकर पुरस्कार : डॉ. उदय कुमठेकर यांना * महाराष्ट्र साहित्य कला प्रसारिणी सभेचे डॉ.निर्मलकुमार फडकुले पुरस्कार : उल्हास पवार, सदानंद मोरे यांना * लोकराजा राजर्षी शाहू महाराज समाज विकास बहुउद्देशीय संस्थेचा महाकवी वामनदादा कर्डक काव्य पुरस्कार : गौरवकुमार आठवले यांना. दुसऱ्या-तिसऱ्या क्रमांकावर, अनुक्रमे विजय दळवी आणि प्रशांत वंजारी होते. * साहित्य जीवन गौरव पुरस्कार (२०१३) : डॉ. [[माधवी वैद्य]] * महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचा [[गं.ना. जोगळेक]]र पुरस्कार : डॉ. [[रा.चिं. ढेरे]] यांना * महाराष्ट्र संपादक परिषदेचा डॉ. अजिंक्य डी.वाय. पाटील पुरस्कृत जीवनगौरव पुरस्कार : कवी [[मंगेश पाडगावकर]] यांना * पुणे विद्यापीठाच्या [[महाराष्ट्रातील अध्यासने|संत नामदेव अध्यासनाचा]] ’संत [[नामदेव]] जीवनगौरव पुरस्कार’ : [[नामदेव|नामदेवांच्या]] साहित्याचे अभ्यासक व मराठीतील आधुनिक साहित्याचे साक्षेपी समीक्षक प्रा. विलास खोले यांना. * पुणे विद्यापीठाच्या [[महाराष्ट्रातील अध्यासने|संत नामदेव अध्यासनाची]] ? : प्राच्यविद्या व मध्ययुगीन हस्तलिखितांचे संशोधक वा.ल. मंजूळ यांना. * कलारंग सांस्कृतिक कलासंस्थेचा अण्णा भाऊ साठे साहित्यरत्‍न पुरस्कार : डॉ. नरेंद्र जाधव यांना. * महाराष्ट्र कामगार साहित्य परिषद आणि चंद्रकला किशोरीलाल गोयल प्रतिष्ठानतफे दिले गेलेले ’गदिमा’ पुरस्कार (७ सप्टेंबर २०१३) : ** गदिमा हास्य भाष्य पुरस्कार : कवी [[रामदास फुटाणे]] यांना ** गदिमा स्वरप्रतिभा पुरस्कार : गायिका [[बेला शेंडे]] यांना ** गदिमा शैक्षणिक विकास पुरस्कार : अमित गोरखे यांना ** गदिमा स्नेहबंध पुरस्कार : उद्योजिका योगिनी दुदुस्कर यांना ** गदिमा साहित्य पुरस्कार : प्रा. प्शांत मोरे व लता कदम या कवींना ** आम्ही गदिमांचे वारसदार पुरस्कार : दीपक चांदणे, कल्पना दुधाळ, संतोष नारायणकर, आबासाहेब पाटील, प्रा. तुकाराम पाटील, रमाजान मुल्ला, बबलू वडर या कवींना * पुण्याच्या लोकराजा राजर्षी शाहू बहुउद्देशीय संस्थेचे महाकवी वामनदादा कर्डक काव्य पुरस्कार : कुणाला? * बाबूराव शितोळे बालसाहित्य पुरस्कार : राजीव तांबे यांना * पुण्यातील केसरी संस्थेचा केळकर ग्रंथोत्तेजक पुरस्कार : [[बिंदुमाधव जोशी]] यांना * पुण्यातील केसरी संस्थेचा डॉ. रा.वि. वारदेकर पुरस्कार :डॉ. मिलिंद भोई यांना * पुणे मराठी ग्रंथसंग्रहालयाचा साहित्यसम्राट [[न.चिं. केळकर]] पुरस्कार : प्रभाकर देशपांडे, नीलिमा बोरवणकर, [[शशिकांत लोखंडे]], [[फ.मुं.शिंदे]] यांना * पुणे महानगरपालिकेचे महर्षी वाल्मीकी पुरस्कार : डॉ. [[रा.चिं. ढेरे]] आणि [[द.मा. मिरासदार]] यांना * जळगाव येथील सूर्योदय मंडळाचे पुरस्कार : ** ४था अखिल भारतीय दलुभाई जैन मराठी साहित्यभूषण पुरस्कार : [[गिरिजा कीर]] यांना. (पूर्वीचे पुरस्कार अनुराधा पाटील, डॉ. [[सदानंद मोरे]], डॉ. [[यू.म. पठाण]] यांना. ** ८वा सूर्योदय सेवा पुरस्कार अकोल्याचे कवी नारायण कुलकर्णी कवठेकर यांना.(पूर्वीचे पुरस्कार व्यंकटराव रणधीर, पुरुषोत्तम पाटील, शैलजा काळे, प्रल्हाद वडेर, अपूर्वा सोनार, अनुपमा उजगरे यांना) ** कादंबरीलेखनाचा दलुभाई जैन साहित्यरत्‍न पुरस्कार : ** काव्यसंग्रहास दलिचंद साखला सूर्योदय काव्य पुरस्कार : * महाराष्ट्र ग्रंथोत्तेजक संस्थेचे पुरस्कार : ** आनंद केळकर स्मृतिप्रीत्यर्थ देण्यात येणारा ’महाराष्ट्र ग्रंथोत्तेजक संस्था गौरव पुरस्कार’ : रमेश पानसे यांना ** अन्य पुरस्कार : रामकृष्ण कदम, वैशाली करमरकर, डॉ. नभा काकडे, डॉ. शशिकला कांबळे, डॉ. शुभदा कुलकर्णी, सुनीता केळकर, यू.जी. जोशी, डॉ. द.ना. धनागरे, मु.गो. पाठक, संभाजी भोसले, सुमन महादेवकर, डॉ. गणेश राऊत, प्रमोद संत, यांना * ’ख्रिस्ती साहित्य प्रसारक ग्रंथ पुरस्कार’ : जॉन रॉड्रिक्स, जोसेफ तुस्कानो आणि विश्वास वसेकर यांना. * दिल्लीच्या साहित्य अकादमीचा युवा साहित्य पुरस्कार : फुलंब्री तालुक्यातील जळगाव मेटे येथील कवी रवी कोरडे यांच्या ’धूसर झाले गाव’ या कवितासंग्रहाला. * [[यशवंतराव चव्हाण]] महाराष्ट्र मुक्त विद्यापीठ आणि [[कुसुमाग्रज]] प्रतिष्ठान यांच्यातर्फे काव्यसंग्रहांसाठी २०१३सालचे विशाखा पुरस्कार : १ला - सावंतवाडीच्या शरयू असोलकर यांच्या ’तुटलेपण पुन्हा बांधून घेताना’ या काव्यसंग्रहास, २रा पुरस्कार निमगांव म्हाळुंगी (पुणे जिल्हा) येथील भरत दौंडकर यांच्या ’गोफणीतून निसटला दगड’ याला आणि ३रा पुरस्कार नाशिकच्या कवयित्री प्रियंका डहाळे यांच्या ’अनावृत्त रेषा’ या काव्यसंग्रहाला. * [[यशवंतराव चव्हाण]] महाराष्ट्र मुक्त विद्यापीठ आणि [[कुसुमाग्रज]] प्रतिष्ठान यांच्यातर्फे काव्यसंग्रहांसाठी २०१२सालचे विशाखा पुरस्कार : १ला - एरंडगाव येवल्याचे लक्ष्मण बारहाते यांच्या ’पाच बिघे’ला, २रा - आष्टी तालुक्यातील निमगावचे हरीष हातवटे यांच्या ’आजीची कविता’ला आणि ३रा - सिन्नरचे कवी किरण भावसार यांच्या ’मुळांवरची माती सांभाळताना’ या काव्यसंग्रहांस. * पुणे मराठी ग्रंथालयाचा [[ना.के. बेहेरे]] पुरस्कार : डॉ. अनंत दामले यांना * पुणे मराठी ग्रंथालयाचा [[ना.ह. आपटे]] पुरस्कार : सुहास बहुलकर यांना ==स्मृती पुरस्कार== * मृत्युंजय प्रतिष्ठानातर्फे दिला गेलेला मृत्युंजयकार शिवाजीराव सावंत स्मृति समाजकार्य पुरस्कार : [[भीमराव गस्ती]] यांना. (२०१४) * मृत्युंजय प्रतिष्ठानातर्फे दिला गेलेला मृत्युंजयकार शिवाजीराव सावंत स्मृति साहित्य पुरस्कार : [[शेषराव मोरे]] यांना. (२०१४) * संगीतकार अरुण पौडवाल यांच्या स्मरणार्थ दिला जाणारा कृतज्ञता गौरव पुरस्कार : हिंदी चित्रपट सृष्टीतील ध्वनिमुद्रक अविनंदन टागोर यांना. * गानवर्धन संस्थीतर्फे ’अप्पासाहेब जळगावकर स्मृती स्वर-लय-रत्‍न’ पुरस्कार : पेटीवादक सुधीर नायक यांना * डॉ. रामचंद्र पारनेरकर स्मृती पुरस्कार : गायिका [[अनुराधा पौडवाल]] यांना. * लक्ष्मीबाई गोखले प्रतिष्ठानचा पहिला लक्ष्मीबाई गोखले स्मृती पुरस्कार : गायिका आरती अंकलीकर टिकेकर यांना * काव्यमंचतर्फे कवी अरविंद भुजबळ स्मृती पुरस्कार : राज अहेरराव यांना * बाळासाहेब हगवणे चॅरिटेबल ट्रस्टतर्फे ’बाळासाहेब हगवणे स्मृती पुरस्कार’ : लक्ष्मण गोळे यांना. * प्रा. डॉ. [[र.बा. मंचरकर]] प्रतिष्ठानच्या वतीने देण्यात येणारा डॉ. [[र.बा. मंचरक]]र स्मृती जीवनगौरव पुरस्कार : साहित्य समीक्षक व संशोधक डॉ. विलास खोले यांना * वनराई फाउंडेशनतर्फे डॉ. [[मोहन धारिया]] याच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ देण्यात येणारा पहिल्या वर्षीचा [[मोहन धारिया]] राष्ट्रनिर्माण पुरस्कार : [[रघुनाथ माशेलकर]] यांना. * [[वसंतराव देशपांडे]]स्मृती पुरस्कार : कथक गुरू रोशन दाते आणि संगीतज्ञ दीपक एस. राजा यांना. * मुक्तांगण परिवारातर्फे देण्यात येणारा डॉ. अनिता अवचट स्मृती संघर्ष सन्मान पुरस्कार : दिग्दर्शक नागराज मंजुळे आणि पार्किन्सन मित्रमंडळ यांना. * फुले-शाहू-आंबेडकर विचारमंचच्या वतीने ’मातोश्री रमाबाई आंबेडकर पुरस्कार’ : आंबेडकर चळवळीतील ज्येष्ठ कार्यकर्त्या शालिनी गायकवाड यांना. * लोकमान्य मल्टिपर्पज को-ऑप. सोसायटी (बेळगाव)चा बाबुराव ठाकुर स्मृती पुरस्कार : ** बाबुराव ठाकुर पत्रकारिता पुरस्कार :: निशिकांत तथा नाना जोशी यांना. ** बाबूराव ठाकूर समाजकार्य पुरस्कार : ॲडव्होकेट रावसाहेब शिंदे यांना. ** बाबुराव ठाकुर शैक्षणिक पुरस्कार : वा.ना. अभ्यंकर यांना. * रंगत-संगत प्रतिष्ठानचा भाऊसाहेब पाटणकर स्मृती पुरस्कार : सुरेशकुमार वैराळकर यांना * [[महाराष्ट्र फाउंडेशन]]चा नाट्य विभागातील रा.नं. दातार स्मृती पुरस्कार : राजकुमार तांगडे यांना ’शिवाजी अंडरग्राउंड इन भीमनगर मोहल्ला’ या नाटकाला आणि मकरंद साठे यांना ’रंगभूमीच्या तीस रात्री’ या त्रिखंडात्मक ग्रंथाला. * [[महाराष्ट्र फाउंडेशन]]चा डॉ. [[नरेंद्र दाभोलकर]] स्मृती पुरस्कार : महाराष्ट्र नॉलेज कॉर्पोरेशन लिमिटेड (MKCL)चे व्यवस्थापकीय संचालक विवेक सावंत यांना. * [[आचार्य अत्रे]] स्मृति पुरस्कार : प्रभाकर साळेगांवकर (विनोदी कविता);सुवर्णा दिवेकर (विनोदी लेखन); गिरीश जोशी(नाट्यलेखन); संजय मेस्त्री(व्यंग्य चित्रकला); निलेश साबळे (हास्य अभिनय) * [[आचार्य अत्रे]] स्मृति पुरस्कार : डॉ.वर्षा देशपांडे (सामाजिक कार्य); विजय जामकर (राजकीय कार्य); चंद्रकांत कुलकर्णी (चित्रपट दिग्दर्शन); महेश लोहोकरे (उद्योजकता) * महाराष्ट्र संपादक परिषदेचा पत्रकारिता पुरस्कार-[[आचार्य अत्रे]] स्मृति पुरस्कार : नंदकुमार सोनार(२०१२) * सुधाताई अत्रे पुरस्कार :गीता महाजन; ज्योत्स्ना कदम * [[गो.ग.आगरकर]] स्मृति पुरस्कार : महेश म्हात्रे(२०१२) * दादासाहेब काळमेघ स्मृति पुरस्कार : श्रीपाद अपराजित(२०१२) * नागपूरच्या ज्ञानेश प्रकाशनातर्फे शैलजा काळे स्मृती पुरस्कार : डॉ. [[तारा भवाळकर]] यांना * कूल फाउंडेशनचा प्र.द.कुलकर्णी स्मृतिप्रीत्यर्थ आदर्श शाळा पुरस्कार : कोल्हेश्वर विद्यालय(सातारा), न्यू इंग्लिश स्कूल(पुरंदर तालिका), भावे प्राथमिक विद्यालय(पुणे) * कूल फाउंडेशनचा प्र.द.कुलकर्णी स्मृतिप्रीत्यर्थ सत्त्वशील पुरस्कार : अभिनव विद्यालय(पुणे)चे दयानंद घोटकर * कूल फाउंडेशनचा प्र.द.कुलकर्णी स्मृतिप्रीत्यर्थ उपक्रमशील शिक्षक पुरस्कार : राजेश पाटील * नक्षत्राचे देणे काव्यमंच संस्थेचे पुरस्कार: **कुसुमाग्रज स्मृति गौरव पुरस्कार : कवी प्रा. शांताराम हिवराळे * स्नेहल प्रकाशनचा अंजली घाटपांडे स्मृति पुरस्कार([[स्नेहांजली पुरस्कार) लेखक गिरीश प्रभुणे यांना. * ब्रह्मा व्हॅली शिक्षण संस्था पुरस्कृत [[विष्णुशास्त्री चिपळूणकर]] स्मृति पुरस्कार विश्वास देवकर यांना. * दर्पणकार [[बाळशास्त्री जांभेकर]] स्मृति पुरस्कार : श्याम अग्रवाल(२०१२) * महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचा डॉ.[[गं.ना.जोगळेकर]] स्मृति पुरस्कार : वसुंधरा पेंडसे-नाईक (माजी संचालक, राज्य मराठी विकास संस्था) * [[लोकमान्य टिळक]] स्मृति पुरस्कार : अरविंद व्यं.गोखले (२०१२) * [[बजाज पुरस्कार]] हा जमनालाल बजाज यांच्या स्मृत्यर्थ बजाज फाउंडेशनतर्फे ग्रामीण विकासाच्या क्षेत्रात शास्त्र व तंत्रज्ञानाचा वापर तसेच विधायक कार्य या क्षेत्रात असामान्य कार्यासाठी दिला जातो. * [[जी. डी. बिर्ला पुरस्कार]] हा जी. डी. बिर्ला यांच्या स्मृत्यर्थ बिर्ला फाउंडेशनच्या वतीने दिला जातो. * [[यशवंतराव चव्हाण पुरस्कार]] * [[प्रबोधनकार ठाकरे]] स्मृति पुरस्कार : डॉ.माधव रा.पोतदार(२०१२) * शिवाजीभाई ढमढेरे चॅरिटेबल ट्रस्टच्या वतीने स्मृति गौरव पुरस्कार : ** शिवाजीभाई ढमढेरे सहकार महर्षी पुरस्कार : भगिनी निवेदिता बँकेच्या संस्थापिका शीला काळे यांना ** शिवाजीभाई ढमढेरे आदर्श उद्योजक पुरस्कार : पुणे अर्बन बँकेच्या खातेदार व सभासद मंगला अरविंद गुरव यांना ** शिवाजीभाई ढमढेरे खेलरत्‍न पुरस्कार : कबड्डीपटू शीतल मारणे यांना * [[मॅजेस्टिक प्रकाशन]]चा [[जयवंत दळवी]] स्मृति पुरस्कार : मीना देशपांडे (२०११) * बा.प्रे. झंवर स्मृतिप्रीत्यर्थ क्रीडा पुरस्कार : पुण्यातील महाराष्ट्रीय मंडळाचे सरचिटणीस रमेश दामले यांना प्रदान(२०१२) * दहिवळ गुरुजी स्मृति प्रतिष्ठानचा 'दहिवळ गुरुजी स्मृति साहित्य पुरस्कार' : मीना देशपांडे (२०११) ’हुतात्मा’ या [[संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ|संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीवर]] आधारित कादंबरीसाठी. * राम नगरकर स्मृति पुरस्कार : दशरथ वाघुले * भारत गायन समाज(पुणे)चा वसुंधरा पंडित स्मृति पुरस्कार : पंडित भवानीशंकर * महाराष्ट्र संपादक परिषदेचा पत्रकारिता पुरस्कार-[[शि.म.परांजपे]] स्मृति पुरस्कार : मदन बडगुजर(२०१२) * दया पवार स्मृति पुरस्कार : ** अभिनेत्री-दिग्दर्शिका [[सुषमा देशपांडे]] ** नाटककार, संवाद-पटकथाकार [[संजय पवार]] * साई प्रतिष्ठान(वडगाव शेरी)तर्फे नेताजी सुभाषचंद्र बोस स्मृतिगौरव पुरस्कार : * नानासाहेब वैराळे ज्येष्ठ आदर्श संपादक पुरस्कार : सुदेश द्वादशीवार (२०१२) * औरंगाबाद येथील मातंग समाज सद्भावना मित्रमंडळातर्फे देवरुखच्या युयुत्सु आर्ते यांना २०१२ सालचा राज्यस्तरीय लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे स्मृती समाजभूषण पुरस्कार * महाराष्ट्र साहित्य कलाप्रसारिणी सभेतर्फे नारायण सुर्वे स्मृति पुरस्कार(२०१२) : ‘सकाळ’चे संपादक व लेखक मल्हार अरणकल्ले, साहित्यिक प्रा.विलास पाटील आणि लेखक गो.या. सावजी * नाशिक येथील नीलवसंत मेडिकल फाउंडेशनचा डॉ.वसंतराव पवार स्मृति पुरस्कार : एड्सविषयक काम करणारे डॉ.संजय पुजारी * आशय सांस्कृतिकतर्फे पुलं स्मृति कृतज्ञता पुरस्कार : डॉ. अभय बंग * वसंतराव देशपांडे मेमोरियल फाउंडेशनचा वसंतराव देशपांडे युवा कलाकार पुरस्कार ; तबलावादक सावनी तळवलकर * दामले कुटुंबीयांतर्फे केशवसुत स्मृति काव्य पुरस्कार : ना.धों. महानोर * अखिल भारतीय मराठी नाट्यपरिषदेचा चित्तरंजन कोल्हटकर स्मृति पुरस्कार : गजानन परांजपे * अनंतरंग आर्ट फाउंडेशनतर्फे विश्वजित भिडे स्मृतिप्रीत्यर्थ कलागौरव पुरस्कार : अभिनेते चारुदत्त आफळे आणि तबला वादक संजय करंदीकर * शाहीर हिंगे लोककला प्रबोधिनीचा राष्ट्रीय कीर्तनकार कै. कमलबुवा औरंगाबादकर स्मृति जीवन गौरव पुरस्कार : ह.भ.प. गजाननबुवा राईलकर यांना * पुण्यातील साहित्यप्रेमी भगिनी मंडळातर्फे - ** इंदिरा गोविंद कुलकर्णी स्मृति पुरस्कार : कुमुदिनी कुलकर्णी आणि सीमा शिंदे यांना ** पार्वतीबाई साठे स्मृति पुरस्कार : शुभदा कुलकर्णी यांना * मुंबई मराठी पत्रकार संघातर्फे ** ललित लेखनासाठी देण्यात येणारा विद्याधर गोखले स्मृति पुरस्कार : लोकसत्ताच्या पुणे आवृत्तीचे निवासी संपादक मुकुंद संगोराम यांना ** नवसंदेशकार रमेश भोगटे स्मृति पुरस्कार : दैनिक सामनाचे योगेश त्रिवेदी यांना ** कॉम्रेड सरमळकर स्मृति पुरस्कार : दैनिक पुण्यनगरीचे रमेश औताडे यांना * ’माणूस’कार श्री.ग. माजगावकर यांच्या नावाचा [[श्रीगमा पुरस्कार|श्रीगमा स्मृति पुरस्कार]] : पर्यावरण चळवळीतले [[दिलीप कुलकर्णी]] यांना * स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा संशोधन संस्थेतर्फे गोविंदभाई श्रॉफ स्मृति पुरस्कार आबासाहेब गरवारे महाविद्यालयाचे माजी प्राचार्य शिक्षणतज्ज्ञ डॉ. श्रीधर गोगटे यांना * एल.टी. मारणे मेमोरियल पाहाउंडेशनतर्फे ’लक्ष्मणराव तुकाराम मारणे स्मृति समर्पण पुरस्कार : पुणे शहरातील ’निवारा’ या वृद्धाश्रम चालवणाऱ्या संस्थेस. * अठरावा एस.बी. जोशी स्मृती पुरस्कार : तीन दशके अपूर्ण राहिलेल्या चिनाब नदीवरच्या पुलाचे डी.टू.एस. इन्फ्रास्ट्रक्चरचे पूल बांधणी रचनातज्ज्ञ डी.डी. शर्मा यांना * पिंपरी चिंचवड महापालिकेतर्फे फुले स्मृती पुरस्कार(मरणोत्तर) : महात्मा फुले यांच्या स्मारकाच्या उभारणीत मोठे योगदान असलेले दिवंगत कामगार नेते कै. विजय जाधव यांना. * नागपूरच्या ज्ञानेश प्रकाशनातर्फे शैलजा काळे स्मृती पुरस्कार : डॉ. [[तारा भवाळकर]] यांना * पुणे श्रमिक संघाचा सि.पु. थत्ते पुरस्कार : छायाचित्रकार ..... यांना * यमुना हरी फडके व तारामती कृष्ण गोखले याच्या स्मृतीनिमित्त पुणे मराठी ग्रंथालयाचा मातृस्मृती पुरस्कार : पारधी महिला संघटनेचे काम करणाऱ्या आणि पालावरची शाळा चालविणाऱ्या मीराताई भोसले यांना. * ब्रह्मा व्हॅली शिक्षण संस्था पुरस्कृत विष्णुशास्त्री चिपळूणकर स्मृति पुरस्कार : विश्वास देवकर(२०१२) * भारतीय विचार साधना पुणे प्रकाशनाचा डॉ. अरविंद सदाशिव गोडबोले स्मृती लेखन पुरस्कार : पत्रकार आणि लेखक ब.ना.जोग यांना * स्वामी विवेकानंद सांस्कृतिक प्रतिष्ठानचा ’राम डवरी स्मृति कला गौरव’ पुरस्कार : राजदत्त * भारतीय विचार साधना प्रकाशन (पुणे) यांचा डॉ अरविंद सदाशिव स्मृति लेखन पुरस्कार :लेखक ब.ना. जोग यांना. * स्वामी विवेकानंद सांस्कृतिक प्रतिष्ठानचा ’राम डवरी स्मृती कला गौरव’ पुरस्कार : राजदत्त * दत्तात्रेय येन्नेवार स्मृती पुरस्कार : बाल शाहीर प्रथमेश हांडे व प्रणव कापसे यांना * शाहू मोडक प्रतिष्ठानचा शाहू मोडक स्मृती पुरस्कार(१९वा) : बालकलाकार ऐश्वर्या तुपे, गायक शुभम खंडाळकर, एम. ॲन्टनी दास परेरा, आणि स्वामी माधवानंद यांना. * शाहू मोडक प्रतिष्ठानचा शाहू मोडक स्मृती पुरस्कार(२०वा) : शुभंकर अत्रे (बालकलाकार-अभिनय), शुभंकर सलील कुलकर्णी (बालगायक), गंगाधर मच्वा (जिद्द पुरस्कार), स्वामी स्वरूपानंद (अध्यात्म पुरस्कार) यांना. * महाराष्ट्र शाहीर परिषदेचा शाहीर योगेश स्मृतिगंध पुरस्कार : बुलढाण्याचे शाहीर निवृत्ती घोंगटे यांना. * महाराष्ट्र राज्याचे माजी मुख्यमंत्री विलासराव देशमुख यांच्या स्मृती प्रीत्यर्थ सन्मित्र पुरस्कार : * पुण्याच्या स्टेशनरी, कटलरी अँड जनरल मर्चन्ट्‌स असोसिएशनचा साधनाताई गोरे स्मृती पुरस्कार : अश्विनी नामजोशी यांना. * स्वातंत्र्यवीर राष्ट्रीय स्मारकाच्या वतीने स्मृतिचिन्ह पुरस्कार : ** विज्ञान पुरस्कार : हैदराबाद येथील भागानगरमधील शास्त्रज्ञ डॉ. अमुलपरचुरे यांना. ** पुण्यातील पॅराप्लेजिक केंद्राचे माजी वैद्यकीय संचालक डॉ. एस.पी. ज्योती यांना समाजसेवेबद्दल ** सावरकरांच्या साहित्याचा प्रसार केल्याबद्दल रमेश डांगे (बडोदा) आणि सतीश भिडे (मुंबई) यांना. * हिंदू स्वाभिमान प्रतिष्ठान (रहाटणी-पुणे) याच्यातर्फे प्रा. एकनाथ नाणेकर स्मृती समाजसेवा पुरस्कार : भागवत गुरुजी यांना * सोलापूर श्रमिक संघाचा रंगा वैद्य स्मृती पुरस्कार : लोकसत्ताचे माजी संपादक अरुण टिकेकेर यांना * सोलापूर श्रमिक संघाचा बाबूराव जक्कल स्मृती पुरस्कार : युवा पत्रकार रवींद्र देशमुख यांना * विश्वकर्मा प्रतिष्ठानचा निळू फुले स्मृती कलागौरव पुरस्कार : कुमार आहेर, सुदेश कांबळे, शांताई गडपायले, सुधाकर गव्हाळे आणि अभिषेक शिंदे यांना * शिवाजीराव भोसले स्मृती समितीतर्फे शिवाजीराव भोसले स्मृती सन्मान : डॉ. रघुनाथ माशेलकर यांना. * अखिल बुधवार देवदासी संस्थेचा डॉ. पूजा यादव स्मृती पुरस्कार : ज्योती पठानिया * दैनिक सकाळतर्फे ’नानासाहेब परुळेकर स्मृती पुरस्कार’ : सकाळचेच बातमीदार ज्ञानेश्वर बिजले(पुणे आवृत्ती), विनोद बेदरकर (नाशिक) आणि भगवान खैरनार (मुंबई आवृत्ती )यांना. * [[गांधी नावाच्या संस्था|गांधी नॅशनल मेमोरियल सोसायटीतर्फे]] देण्यात येणारा ** बा पुरस्कार : मध्य प्रदेशचे सुरेंद्र सैनी यांना ** बापू पुरस्कार ज्येष्ठ शास्त्रज्ञ डॉ. रघुनाथ माशेलकर यांना ** विधायक कार्यकर्ता पुरस्कार : पनवेलच्या मीनल टिपणीस आणि ज्येष्ठ पत्रकार अरुण खोरे यांना * डॉ. रंजना फडके स्मृती प्रतिष्ठानचे स्मृती पुरस्कार : ॲडव्होकेट भास्कर आव्हाड यांना * महाराष्ट्र साहित्य कलाप्रसारिणी संस्थेतर्फे कविवर्य [[नारायण सुर्वे]] स्मृती पुरस्कार : ** श्रमभूषण पुरस्कार : दशरथ पवार यांना. ** भला माणूस पुरस्कार : कॅप्टन शिवाजीराव महाडकर यांना. ** जीवनगौरव पुरस्कार : भाई वैद्य यांना. ** सनद पुरस्कार : पुरुषोत्तम सदाफुले यांना. ** विशेष पुरस्कार : बोरीभडकच्या आय‍आयटीला * पुणे भारत गायन समाज यांचे तर्फे पंडित राम मराठे स्मृती पुरस्कार : पंडित रामदास कामत यांना * चंद्रकांत भगवानदिन शर्मा चॅरिटेबल ट्रस्टतर्फे ’चंद्रभान भगवानदिन स्मृती पुरस्कार’ : उल्हास पवार यांना * पंडित रतिलाल भावसार स्मृती पुरस्कार : युवा गायक निनाद देव यांना * नृत्यदिग्दर्शक कृष्णराव मुळगुंद यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ नांदी संस्थेच्या वतीने देण्यात येणारा कलासमर्पण पुरस्कार : रंगभूषाकार प्रभाकर भावे यांना आणि नृत्यकलावंत सुचेता भिडे-चापेकर यांना. * अभिनेते किरण भोगले यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ मराठी रंगभूमी आणि दीप्ती भोगले यांच्या वतीने दिला जाणारा ’किरण पुरस्कार’ : रंगकर्मी शाहीर पासलकर यांना. * महाराष्ट्र ग्रंथोत्तेजक संस्थेचा आनंद केळकर स्मृतिप्रीत्यर्थ देण्यात येणारा ’महाराष्ट्र ग्रंथोत्तेजक संस्था गौरव पुरस्कार’ : रमेश पानसे यांना * अश्विनी जप्तीवाले स्मृती संजीवन पुरस्कार : मीरा बडवे यांना * पुण्यातील महाराष्ट्रीय मंडळाचा रमेश दामले स्मृती पुरस्कार : श्रीकांत बापट यांना * [[यश चोप्रा]] स्मृती पुरस्कार : [[लता मंगेशकर]] यांना * श्रीपाद सेवा मंडळाचे विविध स्मृती पुरस्कार : ** टेंबेस्वामी वेदमूर्ती पुरस्कार : डॉ.देवदत्त पाटील(पुणे) ** गुळवणी महाराज संतसाहित्य पुरस्कार : पंडित विनायक देसाई ** संत ज्ञानेश्वर विज्ञानाचार्य पुरस्कार : डॉ.जयदेव पंचवाघ ** [[मामासाहेब देशपांडे]] साहित्यिक पुरस्कार : तुकाराम विप्र ** [[मामासाहेब देशपांडे]] वेदाध्ययन पुरस्कार :रानचंद्र वल्लभ मुंडले, तेंडोली व उज्जैनचे संजीवकुमार शर्मा यांना ** पार्वतीदेवी संतसाहित्य अभ्यासक पुरस्कार : पुण्याचे राजेंद्र दहिभाते आणि शुभदा महाजनी यांना ==अन्य पुरस्कार== * अशोक मनोहर मित्र परिवारातर्फे दिला जाणारा अशोक मनोहर युवा ऊर्जा पुरस्कार : गिरणी कामगार लढ्यातील कार्यकर्ते दत्तात्रय अत्याळकर यांना * फुले-शाहू-आंबेडकर विचारमंचाच्या वतीने देण्यात येणारे लोकराजा छत्रपती शाहूजी महाराज परिवार पुरस्कार : पुणे महापालिकेचे सह‍आयुक्त ज्ञानेश्वर मोळक, ॲड. शैलजा मोडक, अभियंता प्रवेश मोळक आणि शैलेश मोळक यांना. * अशोक मनोहर मित्रपरिवार समितीच्या वतीने अशोक ननोहर पुरस्कार : कामगार नेते अल्याळकर यांना. * फुले-शाहू-आंबेडकर विचारमंचाच्या वतीने मानव जोडो और भाईचारा बढाओ या अभियानाअंतर्गत देण्यात येणारा धम्ममित्र पुरस्कार : जयसिंग कांबळे यांना * पिंपरीतील डॉ. वसंतराव मेमोरियल फाउंडेशनचा ** रसिकराज पुरस्कार जयप्रकाश गोसावी यांना ** वसंतराव देशपांडे युवा पुरस्कार : अतुल खांडेकर यांना ** निःस्पृह कार्यकर्ता पुरस्कार : मानसी कुलकर्णी यांना * श्रुतिसागर आश्रमातर्फे भगवत्‌ पूज्यपाद राष्ट्रीय शंकराचार्य पुरस्कार(चतुर्थवर्षीय) : ओंकारेश्वर (मध्य प्रदेश) येथील स्वामी [[प्रणवानंद सरस्वती]] यांना. * रोटरी क्लबच्या पुणे मेट्रोच्या वतीने उत्कृष्ट ग्राहकसेवेसाठी व्यावसायिक सेवा पुरस्कार : महावितरणचे जनमित्र नीलेशकुमार इंगळे, प्रकाश खाडे, गुलाब गायकवाड, प्रकाश गायकवाड, दिलीप चव्हाण, सागर जाधव, मंगेश डावंगे, हरी दुगाने, अशोक बनकर, सुरेश भोकरे, गणेश राऊत, बळीराम लोंढे, आणि विजय शिंदे यांना. * [[राजा परांजपे]] प्रतिष्ठानचे तरुणाई पुरस्कार : कवी-अभिनेते [[किशोर कदम]], गायक [[स्वप्नील जोशी]], दिग्दर्शक महेश लिमये, आणि अभिनेत्री आणि विशेष खेळाडू गौरी गाडगीळ यांना. * उत्कर्ष कलामंचचे [[बाबासाहेब पुरंदरे]] यांच्या हस्ते दिले गेलेले रणरागिणी पुरस्कार : भरतनाट्यम नर्तिका आणि गोखले कन्स्ट्रक्शनच्या संचालक पूनम गोखले, अभिनेत्री देविका दप्तरदार, अभिनेत्री व दिगदर्शिका प्रतिमा दाते, गरजूंना वैद्यकीय सेवा पुरवणाऱ्या डॉ. अनिता पाटील आणि पोलीस अधिकारी मनीषा झेंडे यांना. * पुणे जिल्ह्यातील चंचवडगाव येथील गांधी पेठ तालीम मित्रमंडळातर्फे विविध पुरस्कार : ** क्रांतिवीर चापेकर पुरस्कार : डॉ. प्रताप कोठारी यांना. ** चिंतामणी पुरस्कार : अण्णा ऊर्फ महएश्वर मुणगेकर यांना. ** जिजाऊ पुरस्कार : सुमनताई शेणॉय यांना. * डी.एम. मोरे फाउंडेशनचे ७ महिलांना पुरस्कार : उमा कांबळे, मीना चोरडिया, सुभद्रा नाईकरे, निर्मला निंबाळकर, अनिता पिसाळ, अनिता लटांबरे, सूरज शर्मा यांना. * वाईच्या [[रा.ना. चव्हाण]] प्रतिष्ठानतर्फे देण्यात येणारा १८ वा महर्षी [[विठ्ठल रामजी शिंदे]] पुरस्कार(२०१४) : कॉम्रेड [[शरद पाटील]] यांना * वाईच्या [[रा.ना. चव्हाण]]तर्फे यापूर्वी देण्यात आलेले महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे पुरस्कार : यापूर्वी हा पुरस्कार डॉ.[[सरोजिनी बाबर]], [[हरी नरके]], डॉ.[[सदानंद मोरे]], डॉ.[[आ.ह. साळुंखे]], डॉ.राम ताकवले, डॉ.मा.प. मंगुडकर, डॉ.जयसिंगराव पवार, रा.कृ. कणबरकर, डॉ.[[द.ता.भोसले]], डॉ.गो.मा. पवार, डॉ.[[गंगाधर पानतावणे]], प्रा. डॉ. [[एन.डी.पाटील]], डॉ.जनार्दन वाघमारे, डॉ.भा.ल.भोळे, डॉ.बी.पी. उर्फ बाबासाहेब बंडकर, डॉ.नागनाथ कोतापल्ले व प्रा. पुष्पा भावे यांना देण्यात आले. * नवी दिल्ली येथील ’ग्लोबल सोसायटी फॉर हेल्थ अँड एज्युकेशनल ग्रोथ’तर्फे भारत शिक्षणर‍त्‍न पुरस्कार : पुणे विद्यापीठाचे माजी सपर्क अधिकारी गंगाधर जंगमवाड यांना * महात्मा फुले बहुजन महासंघाचा त्रिरत्‍न पुरस्कार : पुणे विद्यापीठाचे माजी सपर्क अधिकारी गंगाधर जंगमवाड यांना * दिल्लीच्या इंटरनॅशनल बिझिनेस काउन्सिलतर्फे ’इंदिरा गांधी सद्‌भावना पुरस्कार’ : पुणे विद्यापीठाचे माजी सपर्क अधिकारी गंगाधर जंगमवाड यांना * लक्ष्मीबाई गोखले प्रतिष्ठानचा पहिला लक्ष्मीबाई गोखले स्मृती पुरस्कार : गायिका आरती अंकलीकर टिकेकर यांना * पुण्यातील चिंचवड येथील साहित्य व कला मंडळातर्फे विविध क्षेत्रांत काम करण्याऱ्या महिलांना पुरस्कार : सुरेखा कटारिया, अंजली गोसावी, जयश्री दीक्षित, संजीवनी पांडे, ललिता पाबळकर आणि निशा बेलसरे यांना. * शक्ती या नावाने चालविल्या जाणाऱ्या महिलांच्या राष्ट्रीय चळवळीतर्फे दिला जाणारा शक्तिप्रेरणा पुरस्कार : पर्यावरण संवर्धन आणि बांधकाम क्षेत्रातील विविध पर्यावरपूरक उत्पादनांची निर्मिती करून उल्लेखनीय कार्य केलेल्या शिल्पा जोशी यांना * महाराष्ट्र राज्यस्तरीय बँकर समितीच्या वतीने हिंदीच्या सर्वाधिक वापराबद्दल राजभाषा पुरस्कार : आय.डी.बी.आय. बँकेला. * आदित्य प्रतिष्ठानतर्फे प्रतिष्ठानच्या ३१व्या वर्धापनदिनानिमित्त लक्ष्मी-वासुदेव पुरस्कार : हेमलकसा येथील लोकबिरादरीप्रकल्पाचे प्रमुख डॉ. [[प्रकाश आमटे]] आणि डॉ. [[मंदा आपटे|मंदाताई आपटे]] यांना * यापूर्वीचे लक्ष्मी-वासुदेव पुरस्कार : [[बी.के.एस. अय्यंगार]], [[दाजीकाका गाडगीळ]], [[भीमसेन जोशी]], [[बाळ ठाकरे]], [[बाबासाहेब पुरंदरे]], [[लता मंगेशकर]], स्वामी वरदानंद भारती यांना मिळाले होते. * काव्यमित्र संस्थेचे राज्यस्तरीय युवाचेतना पुरस्कार : अमित गोरखे, विजेता गवस, मुकुंद ढिले, उमाकांत मिटकर, मधधुसूदन मोहिते-पाटील, डॉ. सत्येंद्र राऊत, हनुमंत वाबळे, मच्छिंद्र वायाळ आणि ज्ञानदेव शिंदे यांना * काव्यमित्र संस्थेचे आदर्श समाजभूषण पुरस्कार : हंबीरराव आवटे, चंद्रकांत जाधव, अनघा जोशी, बाळकृष्ण तारी, रमेश पाचंगे, उमा माने, प्रदीप वाघ, डॉ. एन.व्ही. वैद्य, शिवराम साळुंके आणि जयवंत हापन यांना. * बसवसेनेतर्फे बसवभूषण पुरस्कार : [[सिंधूताई सपकाळ]] यांना. * महाराष्ट्र शाहीर परिषदेचे पुरस्कार : संजय गुरव, कांचन जोशी, दत्ता भारती, बाबुराव मोरे आणि ज्ञानेश्वर वांढरे यांना. * सह्याद्री प्रतिष्ठान (पिंपरी)चे ’सह्याद्री पुरस्कार’ : शिवप्रेमी कलामंच, सावरकर मंडळ, हिंदू जनजागृती समिती, हिंदू राष्ट्र सेना, हिंदू स्वाभिमान प्रतिष्ठान या संस्थांना. * भारत सरकारच्या युवा व क्रीडा मंत्रालयातर्फे आणि नंदकुमार कल्चरल ॲकॅडमीतर्फे दिला जाणारा नेहरू युवा पुरस्कार : वैद्यकीय क्षेत्रात उत्कृष्ट काम करणाऱ्या डॉ. जयशीला मोरे यांना. * भारतीय जैन संघटनेच्या महिला विभागाच्या वतीने शैक्षणिका कार्यासाठी देण्यात येणारा ’शैक्षणिक’ पुरस्कार आणि नंदकुमार कल्चरल सोसायटी आणि नेहरू युवा केंद्र यांच्या वतीने सामाजिका कार्यासाठी दिला गेलेला नेहरू युवा पुरस्कार : रिटा शेटिया यांना. * बुद्धविहार कृती समितीचे पुरस्कार : ** ज्ञानदूत पुरस्कार : पांडुरंग राठोर यांना ** प्रबुद्ध साहित्यरत्‍न पुरस्कार : सूर्यकांत कदम यांना ** क्रांतिरत्‍न पुरस्कार : अशोक बापू गायकवाड यांना ** खेलरत्‍न पुरस्कार : एस.एल. गिहारा यांना ** युवारत्‍न पुरस्कार : अरविंद वाघमारे यांना. ** भीमरत्‍न पुरस्कार : डॉ. राजकुमार यांना * शिवस्फूर्ती प्रतिष्ठान आणि शिवस्पर्श प्रकाशनाचे ** शिवपुत्र छत्रपती शंभूराजे पुरस्कार : इतिहासाचे अभ्यासक प्रमोद मांडे यांना ** महाराणी ताराराणी पुरस्कार :आंतरराष्ट्रीय पॅराप्लेजिक खेळाडू इंदिरा गायकवाड यांना. * गणपती उत्सवात पडद्यामागे राहून उल्लेखनीय काम करणाऱ्या देण्यात येणारा राजलक्ष्मी पुरस्कार : मंडप सजावटकार बापू रेणुसे, राजाभाऊ कदम, ॲड.प्रताप परदेशी, नगारावादक विनायक लोणकर आणि कार्यकर्ते महेश दवे, गणेश इंगळे आणि सुनील गाडे यांना. * गुरुकुल प्रतिष्ठानचा पुरस्कार : प्रमिला खैरे, राणी चितळे, उषा जोशी, डॉ. प्रकाश भातंब्रेकर यांना. * श्री गुरुदेव सेवा मंडळ (चिखली-पुणे)यांच्या तर्फे सेवाव्रती पुरस्कार : ह.भ.प. श्रीराघव चैतन्य महाराज आणि प्रभाकर चव्हाण यांना. * अखिल भारतीय महात्मा फुले समता परिषदेचा ’महात्मा फुले समता’ पुरस्कार : कुमार केतकर यांना. * १५व्या राष्ट्रीय बंधुता साहित्य संमेलनाच्या निमित्ताने दिले गेलेले बंधुता पुरस्कार : प्रा. प्रेमलता आबनावे (पुणे), शैलजा ढोबळे (आंबेगाव), साहित्यिक भीमसेन देठे, ॲड. बाळासाहेब बाणखेले (मंचर), उद्योजक देवेंद्र शहा, आणि मीना शिंदे यांना. * समीक्षा संस्थेचे(अध्यक्ष बाळासाहेब शिनगारे) पुरस्कार : ** स्वरूप सुंदरी पुरस्कार : नवोदित मॉडेल श्वेता पुराणिक यांना ** एज्युकॉन पुरस्कार : प्रा. रवी पिल्ले यांना ** सामाजिक कार्यासाठीचा पुरस्कार : निशा मेहता यांना ** विशेष पुरस्कार :ज्येष्ठ रंगभूषाकार प्रमिलासातपुते यांना. * सीआयपी सोसायटीचा जीवनगौरव ग्लोबल इंडियन ऑफ द ईयर पुरस्कार : वास्तुशास्त्र व ज्योतिषशास्त्र यांत उल्लेखनीय काम करण्याऱ्या शिवकुमारश्री यांना. * शिवप्रेमी जनजागरण समितीतर्फे सावित्री-जिजाऊ पुरस्कार : स्वाती पराडकर व सुमन शिंदे यांना. * माईर्स एम.आय.टी शिक्षण संस्था स्मूह यांचे तर्फे अस्मिता राष्ट्रीय पुरस्कार : एम.एस. पिल्लाई, कालिकेश नारायण सिग देव, अर्णव गोस्वामी आणि डेऐ.आर. मेहता यांना. * चारित्र्य प्रतिष्ठानतर्फे चारित्र्य उपासक छात्र पुरस्कार : २४ विद्यार्थांना * चारित्र्य प्रतिष्ठानतर्फे राष्ट्रीय चारित्र्य पुरस्कार : निवडणूक आयुक्त [[नीला सत्यनारायण]] यांना * मुक्तांगण परिवारातर्फे देण्यात येणारा डॉ. अनिता अवचट स्मृती संघर्ष सन्मान पुरस्कार : दिग्दर्शक नागराज मंजुळे आणि पार्किन्सन मित्रमंडळ यांना. * महाराष्ट्र शासनाचा सृष्टिमित्र पुरस्कार (इ.स. २०१३) : प्रा. बारटक्के यांच्या ’मंत्र यशाचा, शिकार मधाची’ या कथेला. * हरित सेना पुरस्कार : शेठ ज्योतिप्रसाद शाळेला . * संस्कृत साधना पुरस्कार : स्वरजा साळसकर यांना. * भक्तिसेवा पुरस्कार : औरंगाबाद (महाराष्ट्र)चे विभागीय आयुक्त डॉ. विजयकुमार फड यांना. * देवदेवेश्वर संस्थान (पर्वती, पुणे)तर्फे नानासाहेब पेशवा धार्मिक व आध्यात्मिक पुरस्कार : डॉ. पंकज चांदे यांना * अखिल भारतीय दलित साहित्य अकादमीचा ’वीरांगना सावित्रीबाई फुले फेलोशिप अवॉर्ड २०१३’ : संगीता चव्हाण याना. * कुसुमाग्रज प्रतिष्ठानचे गोदावरी पुरस्कार : १. [[अनिल अवचट]] (लेखन-समाजकार्य), २. एन.राजम (व्हायोलिनवादन), [[मोहन आगाशे]] (नाट्य), [[सुहास बहुलकर]] (चित्रकला), रमेश पानसे (शैक्षणिक कार्य), आणि हिमालयाचे क्षितिधर नावाचे शिखर चढून जाणाऱ्या अंध गिर्यारोहक नेहा पावसकर यांना. * महाराष्ट्र सरकारने चालविलेल्या संत गाडगेबाबा ग्रामस्वच्छता अभियानाअंतर्गत राज्यस्तरीय राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज स्वच्छ ग्राम स्पर्धेतील पुरस्कार : ** प्रथम पुरस्कार : सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मळगाव व औरंगाबाद जिल्ह्यातील पाटोदा या गावांना २५ लाख रुपये, विभागून. ** द्वितीय पुरस्कार : भंडारा जिल्ह्यातील भूगाव व लातूर जिल्ह्यातील धामणगाव या गावांना २० लाख रुपये, विभागून. ** तृतीय पुरस्कार : यवतमाळ जिल्ह्यातील कुंभारी व पुणे जिल्ह्यातील पिंपळगाव या गावांना १५ लाख रुपये, विभागून. * साने गुरुजी स्वच्छ शाळा पुरस्कार : कोल्हापूर जिल्ह्यातील चंदूर येथील शाळेला ३ लाख रुपये. * सावित्रीबाई फुले स्वच्छ आंगणवाडी पुरस्कार : सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मळगाव येथील आंगणवाडीला १ लाख रुपये. * कुटुंबकल्याणासाठी दिले जाणारे आबासाहेब खेडकर पारितोषिक : रायगड जिल्ह्यातील चांदोरे गावाला १ लाख रुपये. * पाणी व्यवस्थापनासाठी दिले जाणारे वसंतराव नाईक पारितोषिक : अमरावती जिल्ह्यातील राजना गावाला १ लाख रुपये. * सामाजिक एकतेसाठी दिले जाणारे बाबासाहेब आंबेडकर पारितोषिक : नंदुरबार जिल्ह्यातील पिंपळखुटा गावाला १ लाख रुपये. * नवी सांगवी (पुणे) येथील कलाश्री संगीत मंडळाच्या वतीने कलाश्री पुरस्कार : व्हायोलीनवादक अतुलकुमार उपाध्ये यांना.. * के. सुब्रह्मण्यम पुरस्कार : संरक्षणविषयक अभ्यास व जनजागृतीसाठी काम करणारे, इन्स्टिट्यूट ऑफ डिफेन्स स्टडीज अँड अनॅलिसिस या संस्थेतील डॉ. अजय लेले यांना. * व्हेजिटेरियन ऑफ दि इयर पुरस्कार : शाकाहाराचा प्रचार करणारे डॉ. कल्याण गंगवाल यांना * मेहता पब्लिशिंग हाउस फाउंडेशनतर्फे विविध क्षेत्रात काम करणाऱ्या महिलांना कमलाबाई ओगले पुरस्कार : गोबीचे वाळवंट पार करणारी पहिली महिलाभारतीय सुचेता कडेठाणकर, प्रगती अभियान संस्थेतर्फे मजुरांच्या हक्कांबाबत काम करणाऱ्या अश्विनी कुलकर्णी, पेडणेकरवाडी येथे भगीरथ संस्थेतर्फे पाणी व्यवस्थापनाचे कार्य करणाऱ्या गौरी खवणेकर, ’अप्लाइड एनव्हायरनमेंटल रिसर्च फाउंडेशन’च्या संचालक डॉ अर्चना गोडबोले, गुप्तहेर स्मिता गोडबोले, ’नर्मदा’ या उपक्रमाच्या माध्यमातून मध्य प्रदेशातील वंचित मुलांसाठी काम करणाऱ्या भारती ठाकूर, वाया जाणाऱ्या अन्नाचा वापर शेतीला खत म्हणून करण्यासाठी ’अर्बन लीव्ह्ज’’ या उपक्रमाद्वारे काम करणाऱ्या प्रीती पाटील, कमलाबाई यांच्या शिष्या आणि केटरिंग व्यवस्थापक छाया वैद्य, माणदेशी महिला सहकारी बँकेच्या संस्थापक चेतना सिन्हा, इतादींना. * [[आनंदडोह]] पुरस्कार : मुक्ता गरसोळे-कुलकर्णी यांना * श्री प्रतिष्ठानचा श्री पुरस्कार : आबासाहेब शिंदे यांना * चिंचवडच्या मोरया गोसावी संजीवन समाधी महोत्सवातले पुरस्कार : ** मोरया गोसावी जीवनगौरव पुरस्कार : सकाळचे व्यवस्थापकीय संपादक अभिजित पवार यांना ** अन्य पुरस्कार : कीर्तनकार [[चारुदत्त आफळे]], [[प्रकाश आमटे]], छायाचित्रकार देवदत्त कळाशीकर, मेजर समशेर केळशीकर, पोलीस निरीक्षक सतीश गोवेकर, वेदमूर्ती प्रकाश दंडगे, हिंदकेसरी अमोल बराटे, पत्रकार विजय भोसले, दूर्वा मिरजकर, जुगल राठी, व्यवस्थापनतज्ज्ञ डॉ. प्र.चिं. शेजवलकर, इत्यादी. * बहुजन विकास महासंघाचे साहित्यरत्‍न '''अ'''ण्णा भाऊ साठे पुरस्कार : अद्वैत मेहता, पतसंस्थेचे अध्यक्ष दिलीप मुरकुटे, गायक नंदेश उमप, [[राहुल सोलापूरकर]], लोखंडे महाराज(बुवा) व शरद ढमाले(माजी आमदार) आणि [[सिंधूताई सपकाळ]] (सर्व २०१२) यांना * महाराष्ट्र मातंग समाज संघटनेचा राज्यस्तरीय '''अ'''ण्णा भाऊ साठे पुरस्कार : सरकारी वकील उज्ज्वल निकम, लोकमत समूहचे संपादक दिनकर रायकर (दोन्ही २०१२) * महाराष्ट्र मातंग समाज संघटनेचा जिल्हास्तरीय '''अ'''ण्णा भाऊ साठे पुरस्कार : [[द.मा. मिरासदार]], ग्राहक पेठेचे सूर्यकांत पाठक, अर्जुन पुरस्कार विजेते शांताराम जाधव, प्रेम अडवाणी व भगवानराव सकट (सर्व २०१२) यांना * महाराष्ट्र शासनाच्या सामाजिक न्याय व विशेष सहाय्य विभागातर्फे सामाजिक शैक्षणिक, आणि सांस्कृतिक क्षेत्रातील कामगिरीसाठी '''अ'''ण्णा भाऊ साठे पुरस्कार(२०१२-१३) : मांगल्य शिक्षण प्रसारक संस्थेला * मुक्तांगण ग्रुपतर्फे '''आ'''दर्श बचत गट संघटिका पुरस्कार : उषा वाघेरे * कूल फाउंडेशनचा '''आ'''दर्श शाळा पुरस्कार : कोल्हेश्वर विद्यालय(सातारा), न्यू इंग्लिश स्कूल(पुरंदर तालुका), भावे प्राथमिक विद्यालय(पुणे) * राष्ट्रवादी विद्यार्थी काँग्रेस आणि सुनेत्रा प्रतिष्ठान यांच्यातर्फे सातवे '''आ'''दिशक्ती पुरस्कार : मोहिनी गायधनी, प्रभावती जाधव, अपर्णा जोशी, जयश्री जेजुरकर, क्षमा धाडगे, प्राची पाडगावकर, अवंतिका भट, सुनीता मठपती, अंजली लष्करे, ज्योती सलघरकर यांना. * नेदरलॅन्ड्स सरकारचा '''ऑ'''र्डर ऑफ गोल्डन आर्क सन्मान(१९९९) : डॉल्फिन संरक्षणाचे कार्य करणारे, डॉल्फिन मॅन ऑफ इंडिया डॉ. रवींद्रकुमार सिन्हा(बिहार) * इंडो ग्लोबल सोशल अँड एज्युकेशनल इनिशिएटिव्हतर्फे युवकक्षेत्र आणि पर्यावरणक्षेत्रात उल्लेखनीय कामासाठी '''इं'''डो ग्लोबल यूथ लीडरशिप पुरस्कार : सामाजिक कार्यकर्ते हाजी झाकीर शेख यांना * वर्ल्ड एज्युकेशन काँग्रेसचे '''ए'''क्झम्प्लरी लीडर अवॉर्ड : फाउंडेशन फॉर लिबरल अँड मॅनेजमेंट एज्युकेशन(फ्लेम) या संस्थेचे संस्थापिका-अध्यक्षा प्रा. इंदिरा पारीख * पुणे शहर सेवक महासंघातर्फे देण्यात येणारा '''ए'''स.एम जोशी पुरस्कार : ऑल इंडिया सेन्ट्रल गव्हर्नमेंट पेन्शनर्स असोसिएशनचे जनरल सेक्रेटरी मुरलीधर कार्लेकर यांना * क्रेडाई या बांधकाम व्यावसायिक संघटनेचे पुरस्कार : शांतिलाल मुथ्था('''ऐ'''तिहासिक स्मारक देखभाल पुरस्कार ), निर्मल लाइफस्टाइल(सामाजिक बांधिलकी), इस्सगो रिअल इस्टेट डेव्हलपर्स(संशोधनपर बांधकाम) * कसबा पेठ त्रिमूर्ती नवरात्र उत्सवानिमित्त '''क'''सबा माता पुरस्कार : [[जयंत नारळीकर]] यांना. * धनंजय थोरात प्रतिष्ठानचा आदर्श '''का'''र्यकर्ता पुरस्कार : गायक विजय कोपरकर, ॲडव्होकेट वर्षा देशपांडे, सामाजिक कार्यकर्त्या लक्ष्मी नारायणन(२०१२) * गांधी नॅशनल मेमोरिअल सोसायटीचा विधायक '''का'''र्यकर्ता पुरस्कार : वर्षा देशपांडे आणि संजय नहार यांना * राष्ट्र सेवा दलाचा '''का'''र्यकर्ता पुरस्कार : संजय रेंदाळकर(इचलकरंजी), इंद्रायणी पाटील(इचलकरंजी) * महाराष्ट्र फाउंडेशन(अमेरिका)चे '''का'''र्यकर्ता पुरस्कार : शिवाजी कागणीकर, माधव बावगे, बाळकृष्ण रेणके यांना * रंगत संगत प्रतिष्ठान आणि फडणीस फाउंडेशनतर्फे '''का'''व्य प्रतिभा पुरस्कार : साताऱ्याचे कार्यकर्ते शिरीष चिटणीस यांना * क्रांती सहकारी साखर कारखान्याचा '''क्रां'''तिअग्रणी पुरस्कार : [[नारायण सुर्वे]], [[श्रीराम लागू]], [[पी. साईनाथ]], [[प्रकाश आमटे]], [[मेधा पाटकर]], [[शबाना आझमी]], [[बाबा आढाव]] * फ्रान्स सरकारचा '''क्ला'''इट ऑफ द ऑर्डर ऑफ आर्ट्‌स अँड लेटर्स हा दुसऱ्या क्रमांकाचा नागरी पुरस्कार : ऐश्वर्या राय बच्चन * ठाणे महापालिका '''ग'''णेशोत्सव आरास पुरस्कार * दगडूशेट हलवाई गणपती ट्रस्टचे '''ग'''णेशोत्सव देखावा पुरस्कार : * लायन्स क्लब ऑफ सोलापूर सेंट्रलचा प्राचार्य के. पी. मंगळवेढेकर लायन्स '''गु'''णवंत शिक्षक पुरस्कार : डॉ. स्वर्णलता भिशीकर * अण्णा भाऊ साठे समता परिषदेचा लहुजी वस्ताद साळवे '''गु'''रुवर्य पुरस्कार : डॉ. नागनाथ कोतापल्ले * आपुलकी सांस्कृतिक संस्थेचा '''गृ'''हस्वामिनी पुरस्कार : चारुशीला वंजारी, विद्या भागवत व सुरेखा जोशी यांना * पुणे सांस्कृतिक महिला संघातर्फे राजा '''ज'''नक पुरस्कार : मायर्स एम‍आयटीचे संस्थापक डॉ. विश्वनाथ दा. कराड यांना * '''जा'''यंट्स इंटनॅशनलचे पुरस्कार(२०१२) : करण जोहर, राहुल कंवल, डॉ.सुनील पारेख, डॉ.ऑगस्टिन पिंटो, चेतन भगत, [[वहीदा रेहमान]], शंकर-एहसान लॉय, राजू श्रॉफ, [[सिंधुताई सकपाळ]] * रंगत संगत प्रतिष्ठानचा '''जिं'''दादिल पुरस्कार : संजय सातपुते * मेरठ(मीरत) येथील श्रुत संवर्धन संस्थेचा '''जी'''वदया शाकाहार पुरस्कार : डॉ. [[कल्याण गंगवाल]] * आंतरराष्ट्रीय '''डा'''उन सिंड्रोम पुरस्कार : प्रथमेश दाते (२०१२) * अखिल भारतीय मराठा महासंघाचा '''ते'''जस्विनी पुरस्कर : अहमदनगर जिल्हा परिषदेच्या माजी अध्यक्षा शालिनीताई विखे यांना * महाराष्ट्र राज्य मुख्य अधिकारी संघटना (मुंबई) यांच्या तर्फे दिला गेलेला '''न'''गरनिर्माणरत्‍न पुरस्कार : ग्रामविकास मंत्री जयंत पाटील यांना * नाते समाजाशी राज्यस्तरीय सामाजिक व्यासपीठातर्फे '''ना'''ते समाजाशी पुरस्कार : सदानंद मोहोळ * क्रेडाई या बांधकाम व्यावसायिक संघटनेचा '''नॉ'''न मेट्रो विभागातील पुरस्कार : वास्तुशोध प्रोजेक्ट्सतर्फे यवत येथे बांधण्यात आलेल्या आनंदग्राम या सर्वोत्तम गृहप्रकल्पाला * [[नारायण सुर्वे]] साहित्य कला अकादमीतर्फे [[द.भि. कुलकर्णी]] यांना [['''ना'''रायण सुर्वे]] स्नेहबंध पुरस्कार (२०१२) * गिरिप्रेमी संस्थांसाठी '''नि'''नाद पुरस्कार * ग्रामीण भागात केलेल्या कार्याबद्दल रोटरी क्लबचा '''ने'''तृत्व प्रावीण्य पुरस्कार : प्रदीप लोखंडे यांना * यशवंतराव प्रतिष्ठानचे '''प'''र्वती भूषण पुरस्कार : * विद्या महामंडळातर्फे माजी विद्यार्थिनी अमिता रेगे यांना प्राचार्य '''पु.'''ग. रेगे पुरस्कार * [['''पु'''.भा.भावे पुरस्कार]] : कुटुंब संस्थेचा प्रसार करणाऱ्या अपर्णा रामतीर्थकर * '''पु'''ष्पलता रानडे पुरस्कार : * देहूरोड(पुणे) येथील बुद्धविहाराच्या ५८व्या वर्धापनदिनानिमित्त ** '''प्र'''बुद्धरत्‍न पुरस्कार : ॲड. एकनाथ आव्हाड यांना त्यांच्या सामाजिक कार्यासाठी ** अन्य पुरस्कार : हनुमंत उपरे, प्रा. सुकुमार कांबळे, आय.टी. खान, अमर गायकवाड, रामराव पवार, शांतिस्वरूप बौद्ध, नगरसेवक मोरेश्वर भोंडवे, दादू मांद्रेकर, दिलीप मुरकुटे आणि रमेश साळवे यांना * चिंचवडगाव येथील महात्मा '''फु'''ले मंडळाचे क्रांतिज्योति सावित्रीबाई फुले पुरस्कार : आशुपती शिंदे यांना * गांधी नॅशनल मेमोरिअल सोसायटीचा '''बा''' पुरस्कार : महात्मा गांधींच्या नात तारा गांधी भट्टाचार्य यांना * गांधी नॅशनल मेमोरिअल सोसायटीचा '''बा'''पू पुरस्कार : वनराईचे संस्थापक मोहन धारिया यांना * राष्ट्रीय '''बा'''ल शौर्य पुरस्कार : * वर्ल्ड एज्युकेशन काँग्रेसचे बेस्ट '''बी'''-स्कूल अवॉर्ड : फाउंडेशन फॉर लिबरल अँड मॅनेजमेंट एज्युकेशन(फ्लेम) या संस्थेला * वर्ल्ड एज्युकेशन काँग्रेसचे बेस्ट '''बी'''-स्कूल इंटरनॅशनल अवॉर्ड फॉर इनोव्हेशन लीडरशिप आणि बी-स्कूल हू इनोव्हेट इन टीचिंग मेथडॉलॉजीसाठी : फाउंडेशन फॉर लिबरल अँड मॅनेजमेंट एज्युकेशन(फ्लेम) या संस्थेला * '''बृ'''हन्महाराष्ट्र कॉलेज ऑफ कॉमर्स(पुणे) यांच्यातर्फे उल्लेखनीय कार्य करणाऱ्या माजी विद्यार्थ्यांना देण्यात येणारे पुरस्कार : ** रंगकर्मी कै. सुहास कुलकर्णी पुरस्कार : अभिनेता विजय पटवर्धन ** बॅडमिंटनपटू कै. शिवराम फळणीकर पुरस्कार : सुलज्जा फिरोदिया व अमोल वाकलकर यांना ** पत्रकार कै.वरुणराज भिडे पुरस्कार : ’ग्राहकहित’चे संपादक सूर्यकांत पाठक यांना ** चित्रपट निर्माते कै. बाळासाहेब सरपोतदार पुरस्कार : दिग्दर्शिका गौरी शिंदे यांना. * ब्रह्मचैतन्य परिमंडळाच्या वतीने समाजासाठी उल्लेखनीय काम करण्यासाठीचा '''ब्र'''ह्मचैतन्य पुरस्कार : * अखिल '''ब्रा'''ह्मण मध्यवर्ती संघटना (पुणे केंद्र) यांचे विविध पुरस्कार : साहिल जोशी, केतकी पिंपळखरे, मिलिंद फडके, वसुधा भंडारे, डॉ. वि.वि. हणमेकर आदींना * पुण्याच्या सरहद संस्थेतर्फे '''भू'''पेन हजारिका राष्ट्रीय पुरस्कार : चित्रपट निर्माते व दिग्दर्शक जानू बरूआ यांना * मणिभाई देसाई मानवसेवा ट्रस्टचा '''म'''णिरत्‍न शिक्षक गौरव पुरस्कार : * पर्वती नागरिककृती समितीतर्फे '''मॅ'''न ऑफ द इयर पुरस्कार(२०१२) : पुणे विपश्यना केंद्राचे दत्ता कोहीनकर * टाटा मोटर्सचा ''''मॅ'''न ऑफ द इयर आणि ''मॅ'''न ऑफ द मंथ पुरस्कार : दिलीप पाळेकर * शिवप्रभू फाउंडेशनचा '''म'''हात्मा गांधी पुरस्कार : गांधीविचारांचा प्रचार, प्रसार करणारे परिवर्तनवादी नेते [[कुमार सप्तर्षी]] यांना * पुणे विद्यापीठ राष्ट्रीय सेवा योजना विभागाचा उत्कृष्ट '''म'''हाविद्यालय पुरस्कार : मॉडर्न कॉलेज ऑफ फार्मसी(यमुनानगर-निगडी, पुणे) * कीर्तनकार [[पुष्पलता रानडे]] यांच्या स्मरणार्थ देण्यात येणारा '''म'''हिला संशोधन राष्ट्रीय पुरस्कार : नागपूरच्या डॉ. नंदिनी भोजराज यांना * कीर्तनकार [[पुष्पलता रानडे]] यांच्या स्मरणार्थ देण्यात येणारा '''म'''हिला साहस पुरस्कार : दिल्लीच्या हरमाला गुप्ता यांना * रंगत संगत प्रतिष्ठान आणि फडणीस फाउंडेशनतर्फे '''मा'''णूस पुरस्कार : नाट्य-अभिनेत्री [[फैय्याज]] * ॲड-व्हेंचर फाउंडेशनचा [[मारुती चितमपल्ली|'''मा'''रुती चितमपल्ली]] निसर्गमित्र पुरस्कार : लोकविज्ञान चळवळीचे कार्यकर्ते सोलापूर जिल्ह्यातील अंकोली येथील : अरुण देशपांडे, व सुमंगला देशपांडे यांना. * सजग नागरिक मंचातर्फे '''मा'''हिती अधिकार पुरस्कार २०१२ : ठाण्याचे विनायक थाळकर यांना * महाराष्ट्र प्रदेश माहेश्वरी युवा संघटनेचे '''मा'''हेश्वरी रत्‍न पुरस्कार : * [[आचार्य अत्रे]] स्मृति प्रतिष्ठान(पुणे)चा ‘'''मी''' कसा झालो’ पुरस्कार : डॉ.भालचंद्र मुणगेकर(मुंबई विद्यापीठाचे माजी कुलगुरू) * तळेगाव दाभाडे येथील ब्राह्मण सर्व सेवा संघाचा रमेश थिटे पुरस्कृत '''मु'''ख्याध्यापकासाठीचा पुरस्कार : बाल विकास विद्यालयाच्या हेलन ॲंथनी यांना. * मृत्युंजय प्रतिष्ठानचा समाजकार्यासाठीचा '''मृ'''त्युंजय पुरस्कार : उद्योजक सुरेश हुंदरे * गो विज्ञान संशोधन संस्था(पुणे) यांच्या तर्फे '''मो'''रोपंत पिंगळे गोसेवा पुरस्कार : डॉ. हितेश जानी (जामनगर); जयंत बर्वे (विटा); आणि सुकन बाफना(कामशेत) यांना * लोकमान्य को-ऑपरेटिव्ह सोसायटीतर्फे '''लो'''कमान्य मातृभूमि पुरस्कार : बाबासाहेब पुरंदरे * लोकसेवा सहकारी बँक पुरस्कार : * [['''व'''ल्लभभाई पटेल]] प्रतिष्ठान पुरस्कार : * फिक्की संस्थेतर्फे '''वू'''मन ऑफ एक्सलन्स ॲवॉर्ड : प्रा. इंदिरा पारीख * बिल्डर असोसिएशन ऑफ इंडिया-पुणे सेंटरचा '''वे'''ल बिल्ट स्ट्रक्चर कॉम्पिटिशन २०१२ हा पुरस्कार : परांजपे स्कीम्सच्या वसंत विहार या गृहप्रकल्पाला * महाराष्ट्र नवनिर्माण विद्यार्थी सेनेतर्फे '''रा'''जसन्मान पुरस्कार : अ.ल. देशमुख, उमेश झिरपे, तुकाराम सातव, निशा परुळेकर, पंकज डहाणूकर, राहुल आवारे, संजय सातपुते, सयाजी शिंदे, यांना * विद्या महामंडळातर्फे माजी विद्यार्थिनी अमिता रेगे यांना प्राचार्य पु.ग. '''रे'''गे पुरस्कार * अण्णा भाऊ साठे समता परिषदेचा '''ल'''हुजी वस्ताद साळवे गुरुवर्य पुरस्कार : डॉ. नागनाथ कोतापल्ले * महाराष्ट्र सरकारचा महात्मा गांधी '''व्य'''सनमुक्ती पुरस्कार : * '''व्हे'''निस फिल्म फेस्टिव्हल पुरस्कार : मीरा नायर(सलाम बॉम्बेसाठी) * शतायुषीतर्फे '''श'''तायुषी पुरस्कार : * अजित प्रतिष्ठानचे '''श'''रद-शारदा पुरस्कार : शोभा अभ्यंकर-संजीव अभ्यंकर, डॉ. वीरेंद्र घैसास-डॉ. मेधा घैसास, राजकुमार चोरडिया-कमलाबाई चोरडिया, सीमा देव-अजिंक्य देव, नंदन बाळ-माणिक बाळ, पुष्पा हिरे-प्रशांत हिरे. * समर्थ व्यासपीठ(पुणे) यांचा श्री'''शि'''व समर्थ पुरस्कार(१८वे वर्ष) : डॉ. कल्याणी नामजोशी * मणिभाई देसाई मानवसेवा ट्रस्टचा मणिरत्‍न '''शि'''क्षक गौरव पुरस्कार : * लायन्स क्लब ऑफ सोलापूर सेंट्रलचा प्राचार्य के. पी. मंगळवेढेकर लायन्स गुणवंत '''शि'''क्षक पुरस्कार : डॉ. स्वर्णलता भिशीकर * सोलापूरच्या लोकमंगल प्रतिष्ठानचा '''शि'''क्षकरत्‍न पुरस्कार * ’व्हिज्युअलाइझेशन ऑफ न्यू रेकॉर्डऑफ सायस्थेशिया हिस्लॉपी’ या विषयावरच्या '''शो'''धनिबंधाला आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार : प्रा. रवींद्र क्षीरसागर (आकुर्डी-पुणे) * यशवंतराव प्रतिष्ठान (पिंपरी-चिंचवड)च्या वतीने ** '''श्या'''म पुरस्कार : भोसरीतील व्यावसायिक मुकुंद आवटे यांना ** ''श्या'''मची आई पुरस्कार : रेवती आवटे यांना ** यशवंतराव चव्हाण कृष्णाकाठ पुरस्कार : महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचे कार्यवाह प्रा. मिलिंद जोशी यांना ** साने गुरुजी संस्कारक्षम शाळा पुरस्कार : भोसरीतील महात्मा फुले महाविद्यालयाला ** साने गुरुजी संस्कारक्षम शाळा पुरस्कार : मॉडर्न हायस्कूल(निगडी)चे शिक्षक राजीव कुटे, गायत्री इंग्लिश स्कूल(मोशी)च्या प्राचार्या अंजली भागवत, दिवेकर महाविद्यालय(दौंड)चे प्रा.डॉ. शरद गाडेकर, न्यू इंग्लिश स्कूल(मावळ)चे मुख्याध्यापक अंबादास रोडे वगैरेंना * डॉ.गोडबोले कुटुंबीयांतर्फे '''स'''त्शील विद्यार्थी पुरस्कार : धनश्री केतकर, प्रणव बापट, लक्ष्मण कोकाटे (तिन्ही २०१२) * महाराष्ट्र वीरशैव लिंगायत संघटनेचा विलासराव देशमुख '''स'''माजज्योति पुरस्कार : * क्रेडाई या बांधकाम व्यावसायिक संघटनेचे पुरस्कार : ** '''सं'''शोधनपर बांधकाम पुरस्कार : इस्सगो रिअल इस्टेट डेव्हलपर्स * साईसेवा चॅरिटेबल ट्रस्टचा '''सा'''ईरत्‍न पुरस्कार : * साईसेवा चॅरिटेबल ट्रस्टचा '''सा'''ईसेवा पुरस्कार : * पंडित '''सा'''तवळेकर पुरस्कार : संस्कृत पंडित प्रज्ञा देशपांडे ** '''सा'''माजिक बांधिलकी पुरस्कार : निर्मल लाइफस्टाइल * महात्मा फुले प्रतिभा संशोधन अकादमी(पुणे)तर्फे सावित्रीबाई तेजस कला राष्ट्रीय पुरस्कार : पाठराखीण भगिनी सहायक समितीच्या ॲड. संगीता प्रभू यांना * बहुजन विकास महासंघाचे '''सा'''हित्यरत्‍न अण्णा भाऊ साठे पुरस्कार : गायक नंदेश उमप, पतसंस्थेचे अध्यक्ष दिलीप मुरकुटे, लोखंडे महाराज(बुवा), शरद ढमाले(माजी आमदार) * उत्कर्ष नागरी विकास संस्थेचा '''सा'''हेब पुरस्कार : खासदार श्रीनिवास पाटील * नॅशनल ॲकॅडमी ऑफ सायन्सेसचा '''सु'''वर्णजयंती पुरस्कार : डॉल्फिन संरक्षणाचे कार्य करणारे, डॉल्फिन मॅन ऑफ इंडिया डॉ. रवींद्रकुमार सिन्हा(बिहार) * अमेरिकेतील ओएसजीओ फाउंडेशन संस्थेचा २०१२ '''सो'''ल कट्झ पुरस्कार : डॉ. वेंकटेश राघवन यांना (जिओस्पेशल फ्री अँड ओपन सोर्स सॉफ्टवेअरच्या निर्मितीसाठी) * '''सौं'''दर्य पुरस्कार : ** जगत्सुंदरी पुरस्कार : ** नेटक्वीन पुरस्कार ** बेस्ट आइज पुरस्कार : ** बेस्ट स्क्रीन पुरस्कार : ** बेस्ट स्माइल पुरस्कार : ** बेस्ट हेअर पुरस्कार : ** भारतसुंदरी पुरस्कार : ** विश्वसुंदरी पुरस्कार : ** श्रावणक्वीन पुरस्कार ** सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिमत्त्व पुरस्कार : ** स्टार प्लस मिस नई सोच पुरस्कार * [[नारायण सुर्वे]] साहित्य कला अकादमीतर्फे [[द.भि. कुलकर्णी]] यांना [[नारायण सुर्वे]] '''स्ने'''हबंध पुरस्कार (२०१२) * किर्लोस्कर फाउंडेशनतर्फे चौतीस शाळांना स्वच्छतेबाबतचा पुरस्कार * सवरेत्कर्ष चॅरिटेबल ट्रस्टतर्फे '''स्व'''रसन्मान पुरस्कार : डॉ.संचेती, निरंजन पंड्या, सतीश आळेकर * मावळ नागरी पतसंस्थेच्या वतीने मावळ सहकार पुरस्कार : राष्ट्रवादी काँग्रेसचे प्रदेश सरचिटणीस संतोष भेगडे यांना * नवी दिल्लीच्या इकॉनॉमिक आणि सोशल डेव्हलपमेन्ट फाउंडेशनच्या वतीने लाइफटाइम एज्युकेशनल एक्सलन्स पुरस्कार : आळंदी येथील बी.बी. वाफारे यांना * अखिल भारतीय ब्राह्मण महासंघाचे समाजभूषण पुरस्कार : मिलिंद कांबळे, विश्वंभर चौधरी, भाग्यलता पाटसकर, मधुकर पाठक, रवींद्र प्रभुदेसाई, सुबोध भावे यांना. * अखिल भारतीय ब्राह्मण महासंघाचा सद्‌भावना पुरस्कार : दैनिक सकाळचे कार्यकारी संपादक गोविंद घोळवे यांना. * पुणे जिल्ह्यातील चिंचवड गावामधील चिंचवड देवस्थान ट्रस्टचे पुरस्कार : ** जीवनगौरव पुरस्कार : सकाळ दैनिकाचे व्यवस्थापकीय संचालक अभिजित पवार यांना ** अन्य गौरव : चारुदत्त आफळे (कीर्तनकार), डॉ. प्रकाश आमटे (सामाजिक), देवदत्त कशाळकर (छायाचित्रकार), समशेर केळशीकर (सैन्यदल), सतीश गोयंकर (पोलीस), घनपाठी दंडगे (वेदाभ्यास), अमोल बराटे (कुस्ती), विजय भोसले (पत्रकार), दूर्वा मिरजकर (स्केटिंग), जुगल राठी (सार्वजनिक वाहतूक), डॉ. प्र.चिं. शेजवलकर (व्यवस्थापनशास्त्र) इत्यादी. ---- * पुष्पाई युवक कल्याण प्रतिष्ठानचे पुरस्कार : * नाशिक येथील नीलवसंत मेडिकल फाउंडेशनचा डॉ.वसंतराव पवार स्मृति पुरस्कार : एड्सविषयक काम करणारे डॉ.संजय पुजारी * भारतीय विद्याभवन(पुणे) आणि नगरकर फाउंडेशनचा संयुक्त पुरस्कार(२०१२) : शरीरसौष्ठव प्रशिक्षक डॉ.अरुण दातार * किर्लोस्कर ब्रदर्सचा लिमिटेडचे ऊर्जा संवर्धन एन्कॉन पुरस्कार - ** बेस्ट इनोव्हेटिव्ह प्रोजेक्ट पुरस्कार : किर्लोस्कर न्यूमॅटिक कंपनी लिमिटेड ** हाइयेस्ट रिटर्न्स ऑन इन्व्हेस्टमेंट प्रोजेक्ट्स : कोल्हापूर स्टील कंपनी * अण्णा भाऊ साठे समता परिषदेचा लहूजी साळवे गुरुवर्य पुरस्कार : * राजीव गांधी प्रतिष्ठान (पिंपरी-चिंचवड) यांचा विशेष पुरस्कार : लिम्का बुक रेकॉर्ड खेळाडू प्रणव सुपनेकर * देशस्थ ऋग्वेदी ब्राह्मण शिक्षणोत्तेजक संस्थेचे अन्य पुरस्कार : समाजभूषण पुरस्कार, आदर्श माता पुरस्कार, आदर्श पिता पुरस्कार, विज्ञान संशोधन अभ्यासक पुरस्कार वगैरे वगैरे. * बृहन्महाराष्ट्र कॉलेज ऑफ कॉमर्स(पुणे) यांच्यातर्फे उल्लेखनीय कार्य करणाऱ्या माजी विद्यार्थ्यांना देण्यात येणारे पुरस्कार : ** रंगकर्मी कै. सुहास कुलकर्णी पुरस्कार : अभिनेता विजय पटवर्धन ** बॅडमिंटनपटू कै. शिवराम फळणीकर पुरस्कार : सुलज्जा फिरोदिया व अमोल वाकलकर यांना ** पत्रकार कै.वरुणराज भिडे पुरस्कार : ’ग्राहकहित’चे संपादक सूर्यकांत पाठक यांना ** चित्रपट निर्माते कै. बाळासाहेब सरपोतदार पुरस्कार : दिग्दर्शिका गौरी शिंदे यांना. * अण्णा तळवलकर ट्रस्टचे पुरस्कार : ** अभिजित घोरपडे ** मधुकर गोखले ** विद्या बाळ ** सकीना बेदी * पुणे महानगरपालिकेचे पुरस्कार ** अण्णा भाऊ साठे पुरस्कार : उत्तम तुपे ** सत्यशोधक मुक्ता साळवे पुरस्कार : दिशा कसबे ** अमर शेख पुरस्कार : गफूर शेख ** बाबासाहेब आंबेडकर पुरस्कार : अंकल सोनवणे * लायन्स क्लब(ऑफ पुणे)चे स्वयंसिद्धा पुरस्कार * तिळवण तेली समाजाचा समाजभूषण पुरस्कार : आबा बागूल * ह्यूमन राइट्‍स प्रखर शोध मोहीम या संस्थेचे मानवाधिकार पुरस्कार : रमेश आढाव, संपत कांबळे, बाळासाहेब कोतवाल, ॲड. अनिकेत निकम, लहू पवार, पोलीस निरीक्षक भानुप्रताप बर्गे, शांतिलाल बोरा, लक्ष्मण रणदिवे यांना * संत कक्कय्या रत्‍न पुरस्कार : राजकुमार सोनवणे, अजित खंदारे व डॉ. इंदिरा चौधरी यांना * संत कक्कय्या प्रेरणा पुरस्कार : ? * लायन्स आणि रोटरी इंटरनॅशनलचा आदर्श माता पुरस्कार : कौशल्या भागुजी तुपे यांना * विलासराव देशमुख शिक्षण प्रसारक व बहुउद्देशीय संस्था (बुलढाणा) व तेथील राजीव गांधी मिलिटरी स्कूल यांचे तर्फे विविध क्षेत्रातील स्त्रियांसाठीचे सावित्री पुरस्कार : ज्योती आंबेकर, डॉ. संजीवनी इनामदार, अरुणा कुल्ली, डॉ. सरिता डावरे, दुर्गाताई तांबे, डॉ. रागिणी पारेख यांना. * संत गुरू रविदास विचार समितीचे चर्मकार समाज पुरस्कार : दत्तात्रेय कांबळे, विष्णू गायकवाड, बबनराव घोलप, भारती चव्हाण, नरेंद्र दसोरा, ॲड. किरण पवार, रामेश्वर पाचारे, बाळासाहेब पोवार,अर्चना बनदोडे, खंडू बनसोडे, विनय भट, दत्तात्रेय राजगुरू, सुखदेव वाघमारे, विलास सपकाळ, विकास साने यांना * संभाजी ब्रिगेडचे ** समाजभूषण पुरस्कार : नगरसेवक महेश लांडगे, माजी नगरसेवक मारुती भापकर आणिभाजपचे शहराध्यक्ष एकनाथ पवार यांना, ** समाजरत्‍न पुरस्कार : बाबूराव शितोळे यांना, ** उद्योजक पुरस्कार : शंकर गावडे यांना, ** युवाभूषण पुरस्कार : प्रशांत पाटणे यांना. * महाराष्ट्र राज्य धोबी सेवा संघ संचालित परीट युवक संघटनेचे देवकीनंदन पुरस्कार : रवींद्र अंदुरेकर (अकोला), प्रकाश कांडलकर (चंद्रपूर), सचीन कारंडे (सोलापूर), विजय दळवी (पिंपरी चिंचवड), राजकुमार धोटे (अमरावती), विठ्ठल बच्चाव (नंदुरबार), राणी रंधे (नाशिक), रोहित रंधे (धुळे), निखिल राऊत (पुणे), संतोष शिंदे (रत्‍नागिरी), राहुल सोनटक्के (फलटण) यांना. * साई सेवा चॅरिटेबल ट्रस्टचा आरोग्य, शिक्षण या क्षेत्रांत उल्लेखनीय काम करणाऱ्या व्यक्तीस दिला जाणारा पुरस्कार : ग्रामीण भागात कॅन्सरविषयक जनजागृती तसेच कॅन्सरचे निदान आणि उपचार यांमध्ये कामगिरी करणारे डॉ.बी.एम. नेने यांना. * लायन्स क्लब ऑफ पुणे एलिट यांचे स्वयंसिद्धा पुरस्कार : हिराबाई कांबळे, रंजना कांबळे, रोहिणी गंधे, सुनीता गोखले, वैशाली चव्हाण, छाया पांचाळ, सुनीता साळवी यांना. * लायन्स क्लब ऑफ पुणे एलिट यांचे अन्य पुरस्कार : अपंगत्वावर मात करणाऱ्या दीपाली काळे, झैलाब चिनीकमवाला, आणि सुनंदा तुंगार यांना * सुनेत्रा प्रतिष्ठानचे तेजस्विनी पुरस्कार : विमल खंडाळे, डॉ. विद्या जोशी, सुनीता ज्योती, वैशाली भणगे, आरती माळी, अलका राणे, रत्‍नप्रभा संधीकर, रेखा सुरजुसे आणि संगीता सोनवणे यांना * डॉ.निशिगंधा वाड शैक्षणिक आणि सांस्कृतिक विश्वस्त निधीतर्फे ** स्त्रीशक्ती अभियान पुरस्कार : स्त्री चळवळीतील कार्यकर्त्या रागिणी चंद्रात्रे, अभिनेत्री सुलभा देशपांडे, माजी कुलगुरू स्नेहलता देशमुख, शिक्षणतज्ज्ञ कल्पना परब, पत्रकार प्रगती बाणखेले, निर्मात्या रश्मी शर्मा, निवडणूक आयुक्त नीला सत्यनारायण यांना ** समर्थ बालिका पुरस्कार : अडचणींवर मात करून शिक्षण घेणाऱ्या १५ मुलींना. * जस्टिस एन.एल. अभ्यंकर पुरस्कार : डॉ. सेरेश पाटणकर * पुणे महापालिकेचा बाबासाहेब आंबेडकर पुरस्कार : (१ला) नामदेव ढसाळ यांना, (२रा) डॉ [[नरेंद्र दाभोलकर]] यांना मरणोत्तर. * संत गुलाबराव महाराज सर्वोदय ट्रस्ट (आळंदी, पुणे) यांच्यातर्फे गुलाबराव महाराज पुरस्कार : आयुर्वेदाचार्य डॉ. बालाजी तांबे यांना * पुणे जिल्हा ॲथलेटिक्स संघटनेचा ** बी.पी. झंवर पुरस्कार : अनीश जोशी, चंद्रकांत मानवतकर यांना ** गुरुबन्स पुरस्कार : अंकिता गोसावी, सोनिया शिंदे यांना * महेश इंडस्ट्रियल ग्रुपचा एम‍आयजी पुरस्कार : * पुणे महापालिका कर्मचाऱ्याच्या सहकारी बँकेतर्फे समाज जागर पुरस्कार : ह.भ.प. सुप्रिया साठे यांना * एकमेकांना समजून घेत परिपूर्ण सहजीवनासाठी देण्यात येणारा बाळवृंद फाउंडेशनचा सार्थक पुरस्कार : शिक्षण आणि साहित्य क्षेत्रात काम करून समाजाला आनंद देणाऱ्या प्रा. विजय आणि वीणा देव यांना. * धर्मवीर संभाजी महाराज कृती समितीचे पुरस्कार : ** शंभू छत्रपती धर्मरक्षा पुरस्कार : आमदार दिवाकर रावते यांना ** धर्मवीर संभाजी महाराज पुरस्कार : पुण्याचे माजी उपमहापौर सुरेश नाशिककर यांना ** शंभूचरित्र लेखनाबद्दल शंभूसेवा पुरस्कार : डॉ. शालिनी मोहोड यांना * धर्मवीर संभाजी प्रतिष्ठानतर्फे दिला जाणारा ’धर्मवीर पुरस्कार’ : सामाजिक्कार्यकर्ते व साहित्यिक डॉ. [[भीमराव गस्ती]] यांना * फुले-शाहू-आंबेडकर विचारमंचाचा ’बंकिमचंद्र चटर्जी पुरस्कार’ : पुणे महापालिकेचे सह‍आयुक्त ज्ञानेश्वर मोळक यांना * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संघर्ष समितीचा पुरस्कार : मोहिनी कुलकर्णी, जवाहर चोरगे आणि महेश मोतेवार यांना. * पर्वती(पुणे)च्या रोटरी क्लबतर्फे चैतन्यदीप पुरस्कार : शैक्षणिक कार्यासाठी डॉ. नरेंद्र जाधव यांना * जिजाऊ व्याख्यानमाला (चिंचवड) यांचे ** क्रांतिवीर चापेकर पुरस्कार : प्रमोद शिवतरे यांना ** चिंतामणी पुरस्कार : सतीश पाटील यांना ** जिजाऊ पुरस्कार : सुशीला पाटील यांना. * चिंचवड येथील स्वानंद महिला संस्थेचे माता त्रिशला पुरस्कार : सामाजिका कार्यकर्त्या अनिता डबीर, उद्योजिका शोभा भंडारी आणि शिक्षिका सुनंदा मेहता यांना * राजीव गांधी विचार प्रसारक मंडळ यांनी वाटलेले पुरस्कार : दीपक उमंदे, प्रभाकर खिरीट, नगरसेवक सुनील गायकवाड, लक्ष्मी घोडके, विजय पानसरे, श्याम भोसले, करण मकवानी, राघवेंद्र मानकर, एडविन रॉबर्ट्‌स, सतीश लालबिगे, लक्ष्मण सरोदे. * अण्णासाहेब मगर स्पोर्ट्‌स फाउंडेशनचे पुरस्कार(एकूण ५३) : भूषण पुरस्कार, रत्‍न पुरस्कार, पत्रकारिता पुरस्कार, उत्कृष्ट कंपनी व्यवस्थापक पुरस्कार, उत्कृष्ट युवा उद्योजक पुरस्कार, कार्यक्षम नगरसेवक पुरस्कार, उत्कृष्ट प्राचार्य पुरस्कार, उत्कृष्ट कार्यकारी अभियंता पुरस्कार, उत्कृष्ट छायाचित्रकार पुरस्कार, उत्कृष्ट विद्यालय पुरस्कार, उत्कृष्ट उद्योजिका पुरस्कार, उत्कृष्ट व्यवस्थापक पुरस्कार, वगैरे.. * नेहरू युवा केंद्रातर्फे स्वामी विवेकानंद पुरस्कार : पॅंथर कामगार संघटनेचे सरचिटणीस प्रकाश माघाडे यांना . * वल्लभभाई पटेल प्रतिष्ठानचा वल्लभभाई पटेल पुरस्कार : निवृत्त शिक्षण विस्तार अधिकारी दत्तात्रेय कस्तुरे यांना. * डॉ. मणिभाई देसाई प्रतिष्ठानच्या वतीने मणिभाई देसाई राष्ट्रसेवा पुरस्कार : पोलीस नागरिक मित्र नितीन जाधव व अनिल पालकर यांना * पिंपरी(पुणे) येथील जैन महासंघाचे अहिंसा पुरस्कार : सुरेश कोते (उद्योग), किसन महाराज चौधरी (अध्यात्म), नितीन वाटकर (गोरक्षा), मुजावर शेख (जीवदया), राजपाल हरबचनसिंग (शाकाहार व तत्त्वज्ञान) यांना. * रोटरी क्लब डिस्ट्रिक्ट ३१३१ निगडीतर्फे २०१३-१४चा रोटरी लीडरशिप एक्सलन्स अवॉर्ड : उषा काकडे यांना; रोटरी ग्लोबल लीडरशिप एक्सलन्स अवॉर्ड : डॉ. [[बालाजी तांबे]] यांना * आर्य वैश्य (कोमटी) समाजाच्या वासवी माता जयंतीप्रीत्यर्थ वासवी पुरस्कार : कर्नाटकच्या लता शिंदोल यांना आणि पुण्याचे नानासाहेब भूशेट्टी यांना * रंगत संगत प्रतिष्ठानचा आदर्श आई पुरस्कार : सुमन चव्हाण यांना * अखिल महाराष्ट्र लाड शाखीय वाणी प्रबोधन संस्थेच्या पिंपरी चिंचवड शाखेच्या वतीने ५० वर्षे सुखाने संसार करणाऱ्या १० जोडप्यांना दिलेला सुवर्ण सोबत पुरस्कार. पुरस्कारार्थी : शकुंतला आणि म्धुकर अमृतकर, सुलोचना आणि मुरलीधर देव, सुमन आणि रघुनाथ पाचपुते, विमल आणि काशीनाथ भोकरे, सुलोचना आणि एकनाथ येवला, निर्मला आणि नथ्थू वाणी. वत्सला आणि बापूराव वाणी, शकुंतला आणि रामभाऊ वाणी, लीलाबाई आणि विठ्ठल शिरुडे, सिंधू आणि पुंडलीक शिरुडे यांना. * देशस्थ ऋग्वेदी ब्राह्मण शिक्षणोत्तेजक संस्था, पुणे यांच्या तर्फे ’तुकाराम बीज ते एकनाथ षष्ठी’ महोत्सवात दिल्या गेलेल्या पुरस्कारांचे पुरस्कारार्थी : सौरभ अंतुरकर, अनघा असलेकर, औदुंबर कुलकर्णी, सुमीत कुलकर्णी, स्नेहा कुलकर्णी, दत्तात्रेय जोशी, मंदार परळीकर, संतसाहित्याचे अभ्यासक सुरेश पाठक, सई मोने, ज्ञानेश्वर संत वगैरे. * मंगल थिएटर्स आणि मातृगौरव न्यास यांच्या तर्फे ’आईचा आशीर्वाद’ पुरस्कार : आकाशवाणी मान्यताप्राप्त कीर्तनकार-तबलावादक निवेदिता मेहेंदळे यांना. * वसंतदादा सेवा संस्था व [[गांधी नावाच्या संस्था|प्रियंकाजी महिला उद्योग संस्था]] यांच्यातर्फे ** [[राजीव गांधी]] कला पुरस्कार : अभिनेत्री [[स्मिता तळवलकर]] यांना ** [[राजीव गांधी]] क्रीडा गौरव पुरस्कार : क्रिकेट खेळाडू पांडुरंग साळगावकर यांना * पुणे जिल्हा मुख्याध्यापक संघाचे इ.स.२०१३ सालचे गुणवंत शिक्षक पुरस्कार : सुमारे दीडशे शिक्षकांना * [[दुर्ग संवर्धक संघ|दुर्ग संवर्धक संघातर्फे]] ’हिराजी इंदलकर दुर्ग संवर्धन पुरस्कार’ : किल्ले वसई मोहिमेचे श्रीदत्त राऊत यांना. * अभिनेते किरण भोगले यांच्या स्मरणार्थ देण्यात येणारा ’किरण पुरस्कार’ : शाहीर दादा पासलकर यांना * आडकर फाउंडेशनचा ’धम्मकांती पुरस्कार’ : नगरसेवक, सामाजिक कार्यकर्ते विलास वाडेकर यांना * खॉम्रेड अशोक मनोहर मित्र परिवारातर्फे पुरस्कार : दादाराव पटेकर यांना * भारतीय विचार साधना पुणे प्रकाशनातर्फे पुरस्कार : ब.ना.जोग यांना * पुण्यातील ’योग विद्या धाम’तर्फे कर्मयोगी पुरस्कार : ’सकाळ’चे कार्यकारी संपादक गोविंद घोळवे यांना. * भारतीय रिपब्लिक पक्षातर्फे सम्यक पुरस्कार : ** उद्योग : मधुकर सूर्यवंशी ** कामगार : मुक्ता मनोहर ** कायदा आणि सामाजिक : एम.बी. वाघमारे ** धार्मिक : भदंत संघबोधी ** पत्रकारिता : अरुण खोरे ** वैद्यकीय : पी.टी. गायकवाड ** शैक्षणिक : प्रा. देवानंद खुणे ** सामाजिक : राजाभाऊ चव्हाण, विद्या बाळ, अंकल सोनावणे यांना * महाराष्ट्र विकास केंद्र याछा जलमित्र पुरस्कार : आशिष जाधव यांना * महाराष्ट्र चित्पावन संघ यांचा परशुराम पुरस्कार : अभिनेते प्रशांत दामले यांना. * राज्य कृषी व ग्रामीण पर्यटन सहकारी महासंघ (मार्ट)तर्फे कृषी पर्यटन पुरस्कार : * महाराष्ट्र शैक्षणिक प्रशासन आणि व्यवस्थापन परिषदेचा ’नामदार गोपाळकृष्ण गोखले पुरस्कार’ : ज्येष्ठ आयुर्वेदाचार्य बालाजी तांबे यांना. * भाग्यसंकेत गौरव पुरस्कार ** म.दा. भट पुरस्कार : [[रा.चिं. ढेरे]] यांना. ** आयुर्वेदाचार्य काशीनाथ तोष्णीवाल गौरव पुरस्कार : डॉ. एच.आर. नागेंद्र यांना. * काशीनाथ राठी व सरोजदेवी राठी स्वतंत्रता पुरस्कार : स्वातंत्र्यसैनिक आणि समाजसेविका चंदाबेन जरीवाल यांना. ** जीवेत शरदः शतम्‌ पुरस्कार : ज्योतिष अभ्यासक व.दा. भट व चंद्रकांत शेवाळे यांना, आणि कवयित्री लीलादेवी तोष्णीवाल व प्रतिभा मोडक यांना. * इंदिरा गांधी एकात्मता पुरस्कार : हरित क्रांतीचे जनक एम.एस. स्वामिनाथन यांना * मन्नत पद्मनाभम्‌ स्मृतीप्रीत्यर्थ दिला जाणारा पिंपरी-चिंचवड नायर सर्विस सोसायटीचा पहिला ’मन्नत पुरस्कार’ : टी.पी.सी. नायर यांना. * महाराष्ट्र नवनिर्माण विद्यार्थी सेनेचे राजसन्मान पुरस्कार : शशिकला अभ्यंकर, प्रल्हाद काठोले, जलतरणपटू साहिल गनबोटे, स्वप्नील जोशी, अतुल बेहेरे, आनंद यादव, रिमा लागू, उद्योजक संदीप सातव, नेमबाज तेजस्विनी सावंत यांना * यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठानचा ** दिवाळी पहाट पुरस्कार : डॉ. सदानंद मोरे यांना ** दिवाळी पहाट गायक पुरस्कार : इक्बाल दरबार यांना * विश्वशक्ती इंटरनॅशनल फाउंडेशनतर्फे सम्राट अशोक मित्र पुरस्कार : भाऊसाहेब चव्हाण प्रतिष्ठानचे अध्यक्ष बाळासाहेब चव्हाण यांना * ’इंपेल कॉर्पोरेशनचेया द विनर अचिव्हमेंट पुरस्कार : * ज्योती कुलकर्णी फाउंडेशनचे कर्ट्रुत्ववान महिलांना पुरस्कार : * द्वारिका संगमनेर मेडिकल फाउंडेशनचे पुरस्कार : * एकलव्य बाल शिक्षण व आरोग्य न्यास पुरस्कार : आत्माराम परब यांना ==आदर्श पुरस्कार== * पुण्याच्या हमाल पंचायतीतर्फे बबुताई आढाव यांच्या २१व्या स्मृतिदिनानिमित्त आदर्श महिला कामगार पुरस्कार : शकुंतला साळुंखे यांना. * पुण्याच्या हमाल पंचायतीतर्फे बबुताई आढाव यांच्या २१व्या स्मृतिदिनानिमित्त आदर्श पुरुष कामगार पुरस्कार : रमेश मोहोळ यांना. * काव्यमित्र संस्थेचे आदर्श समाजभूषण पुरस्कार : हंबीरराव आवटे, चंद्रकांत जाधव, अनघा जोशी, बाळकृष्ण तारी, रमेश पाचंगे, उमा माने, प्रदीप वाघ, डॉ. एन.व्ही. वैद्य, शिवराम साळुंके आणि जयवंत हापन यांना. {{मुख्यलेख|आदर्श शिक्षक पुरस्कार}} * सेंटर फॉर एज्युकेशन अँड सोशल डेव्हलपमेन्ट आणि युवा क्रीडा मंत्रालयातर्फे आदर्श शिक्षक पुरस्कार : आकुर्डी येथील डी.वाय. पाटील फार्मसी कॉलेजचे प्राध्यापक रेवण सुधाकर करोडी यांना. * महाराष्ट्र राज्य सरकारचे आदर्श शिक्षक पुरस्कार : प्राथमिक विभागातील ३७, माध्यमिक ३८, आदिवासी विभागातील १८. दोन विशेष शाळांमधील शिक्षक, एक अपंग शाळेत शिकवणारा शिक्षक, एक स्काउट शिक्षक आणि एक गाईड असे एकूण ९८ पुरस्कार.काही शिक्षकांची नावे : मुंबई :- जुबैर मुश्ताक अहमद मोहम्मद (उच्च प्रथमिक उर्दू शाळा, मालवणी), धर्मराज यादव (उच्च प्रथमिक शाळा, अंधेरी), माताचरण मिश्रे (गाडगेमहाराज चौकातील हिंदी शाळा), जयवंत पाटील (धर्मवीर संभाजी विद्यालय, विक्रोळी), प्रभज्योत मसिंह (सेंट कोलंबा स्कूल, गामदेवी), नानासाहेब पुंदे (सरस्वती हायस्कूल, भांडुप) यांना. आणि बोर्डीच्या सु.पे.ह. हायस्कूलच्या आशा वर्तक यांना. * पुणे विद्यापीठाचा आदर्श राज्य शिक्षक पुरस्कार : नाशिक येथील प्राध्यापक डॉ. गोटन हिरालाल जैन यांना. * पुणे विद्यापीठाचा प्राचार्य व्ही.के. जोग (आदर्श शिक्षक) पुरस्कार : पुणे विद्यापीठातील प्राणिशास्त्र विभागाचे डॉ. बिमलेंदू नाथ यांना. * मावळ पंचायत समितीचा आदर्श शिक्षक पुरस्कार : न्यू इंग्लिश स्कूलमधील शिक्षक श्याम उबाळे यांना. * सेवा मित्र मंडळ गटाच्या वतीने दिलेले आदर्श माता (मातृगौरव)पुरस्कार : एव्हरेस्टवीर भूषण हर्षेची आई भाग्यश्री हर्षे, नवोदित क्रिकेट खेळाडू हर्षद खडीवालेची आई प्रतिभा खडीवाले, एन.दी.ए.त प्रवेश मिळविलेल्या सौरभ थोरवेची आई आश्विनी थोरवे वगैरे. * चिंचवडच्या महात्मा ज्योतिबा फुले मंडळातर्फे सावित्रीबाई पुरस्कार : ** आदर्श प्राचार्य पुरस्कार : ब्रह्मचारिणी पवनामृता चैतन्या व रजनी दुवेदी यांना ** आदर्श प्राध्यापिका पुरस्कार : डॉ. शीतल भंडारी व डॉ. मानसी कुर्तकोटी यांना. ** आदर्श मुख्याध्यापिका पुरस्कार : रेश्मा नायकवडी यांना ** आदर्श लेखिका पुरस्कार : शशिकला चव्हाण व डॉ. शोभा चव्हाण यांना ** आदर्श शिक्षिका पुरस्कार : राजमती नायकवडी व वैशाली खुडे यांना * सुखकर्ता सांस्कृतिक प्रतिष्ठानतर्फे आदर्श संस्था पुरस्कार : धम्मपुण्य विपश्यना केंद्र (पुणे) * श्री प्रतिष्ठानचा आदर्श माता पुरस्कार : रंजना अवघडे, कांचन नवगिरे आणि अलका शिवतरे यांना. * रंगत संगत प्रतिष्ठानचा आदर्श आई पुरस्कार : सुमन चव्हाण यांना * सुवर्णपुष्प संस्थेचा ’आदर्श माता’ पुरस्कार : आपल्या ३२-वर्षीय अपंग मुलाचे संगोपन करणाऱ्या शमा वेदपाठक यांना. * क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले ’आदर्श माता’ पुरस्कार : शाहूबाई खंडागळे व सोना माळवदकर यांना. * मातोश्री बयाबाई श्रीपतराव कदम न्यासातर्फे वार्षिक ’आदर्श माता’ पुरस्कार : केशरबाई कानडे, वर्षा गगराणी, लक्ष्मीबाई बुरुंगले आणि जिजाबाई शिनगारे यांना. * मुक्ता साळवे पुरस्कार अपर्णा शिंदे यांना. हाच ’आदर्श माता’ पुरस्कार कासाबाई मिसाळ, सावित्री शिंदे आणि शेवंता तडाखे यांना मरणोत्तर दिला देला. * तळेगाव दाभाडे येथील रोटरी क्लबतर्फे ’आदर्श माता’ पुरस्कार : अनुजा बोऱ्हाडे, चित्रा कडबे, बनारसीबाई मुनोत, भिकाबाई बाळसराफ, विजया इनामदार, वैशाली भेगडे पाटील यांना. * लायन्स आणि रोटरी इंटरनॅशनलचा आदर्श माता पुरस्कार : कौशल्या भागुजी तुपे यांना * कसबा गणपती सार्वजनिक मंडळातर्फे ॲडव्होकेट भाऊसाहेब निरगुडकर पुरस्कार : अजय शिर्के, ॲड. एन.डी. पवार, [[कीर्ती शिलेदार]], [[जयंत नारळीकर]], [[दिलीप प्रभावळकर]] आणि [[बाबासाहेब पुरंदरे]] यांना. * ’संस्कार आईचे’ ट्रस्टचे प्रेरणा पुरस्कार : मकरंद टिल्लू आणि सिद्धेश्वर मारटकर यांना. * धनंजय थोरात स्मृती प्रतिष्ठान यांचा ’आदर्श कार्यकर्ता पुरस्कार’ : * झी गौरवचे ** शिवाजीभाई ढमढेरे आदर्श उद्योजक पुरस्कार : पुणे अर्बन बँकेच्या खातेदार व सभासद मंगला अरविंद गुरव यांना. ** नानासाहेब वैराळे ज्येष्ठ आदर्श संपादक पुरस्कार : सुदेश द्वादशीवार (२०१२) * देशस्थ ऋग्वेदी ब्राह्मण शिक्षणोत्तेजक संस्थेचे पुरस्कार : आदर्श माता पुरस्कार, आदर्श पिता पुरस्कार : *मुद्राय युवा फाऊंडेशनचा मैत्री सन्मान पुरस्कार : अनाथ बालकांचे संगोपन तसेच सामाजिक कार्य करणाऱ्या व्यक्तींना देण्यात येतो. २०१६-१७ डॉ. सौ सुलभा पवार, श्री अमित कुलकर्णी, श्री. राजेंद्र खैरणार. * गार्गी फाऊंडेशन मुबंई यांच्या मार्फत वर्ष २०१८-१९ पासून चांगले कार्य व शाळेत चांगले गुण मिळविणाऱ्या अनाथ मुलास पुरस्कार देणार. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} अनाथ मुलांच्या संगोपनासाठी तसेच सामाजिक कार्य करणाऱ्या व्यक्तीला मैत्री सन्मान पुरस्कार देण्यात येतो. वर्ष २००१६-१७चा सन्मान गारडा अनाथ आश्रम नाशिकचे संचालक डॉ. सौ. सुलभा पवार यांना ओलांपिक विजेत्या कविता ताई राऊत यांच्या हस्ते देण्यात आला. तसेच गोड सवर्दनचे अमित कुलकर्णी व लेखक राजेंद्र खैरनार यांना देण्यात आला. [[वर्ग:पुरस्कार]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:याद्या]] kut2p5olrd73sm0st50mxpdxmig9e85 0 131101 2704437 2566163 2026-08-22T11:09:17Z ~2026-45722-86 186548 /* पुरस्कार मिळालेल्या ३० व्यक्ती आणि १९ संस्था */ 2704437 wikitext text/x-wiki महाराष्ट्र सरकारतर्फे भरणारे पहिले '''व्यसनमुक्ती साहित्य संमेलन''' २ व ३ ऑक्टोबर २०१२ रोजी पुण्यात झाले. संमेलनाध्यक्ष डॉ. [[अनिल अवचट]] होते. संमेलनाचे उद्‍घाटन महाराष्ट्राच्या तत्कालीन राज्यपालांनी केले. व्यसनमुक्ती क्षेत्रात काम करणाऱ्या व्यक्तींना मुख्यमंत्र्यांच्या हस्ते ’[[महात्मा गांधी]] व्यसनमुक्ती सेवा [[पुरस्कार]]’ देण्यात आले. संस्थेसाठी पुरस्काराची रक्कम ३० हजार रुपये तर वैयक्तिक पुरस्काराची रु.१५ हजार इतकी होती. संमेलनाला मानसोपचारतज्ज्ञ डॉ. [[आनंद नाडकर्णी]], डॉ. [[कल्याण गंगवाल]], संमोहनतज्‍ज्ञ नवनाथ गायकवाड वगैरे उपस्थित होते. ==पुरस्कार मिळालेल्या ३० व्यक्ती आणि १९ संस्था== ;व्यक्ती अलका मुंजाळ (राक्षेवाडी, जि.पुणे) केसरीनाथ पाटील (मुंबई) जगन्नाथ पाटील ([[अक्कलकोट]], जि. सांगली) साहित्यिक जेलसिंग पावरा (शहादा, जि. नंदुरबार) तुकाराम पवार (कुरुंदवाड, जि. कोल्हापूर) दीपक निकम (पुणे) शाहीर देवानंद माळी (मिरज, जि. सांगली) पंढरीनाथ खर्डेकर (लोही, जि. यवतमाळ) डॉ. बाळासाहेब कुमार (जळगाव) बाळासाहेब केदार लेखक भाऊसाहेब येवले (त्रिमूर्तीनगर, जि. अहमदनगर) मारोतराव खैरकर (नेहरोली, जि. ठाणे) मोहन मसकर पाटील (शाहूनगर, गोंडाली, जि. सातारा) रघुनाथ देशमुख (जव्हार, जि. ठाणे) प्रा. डॉ. राजकुमार म्हस्के (जालना) रामकृष्ण दिग्रजकर (जव्हार, जि. ठाणे) राही भिडे (मुख्य संपादक, दै. पुण्यनगरी पुणे) डॉ. लियाकत रहेमानखान पठाण (परभणी) लोकनाटककार विनोद ढगे (जळगाव) विकास वैद्य (नागपूर) विलास चंदणे (औरंगाबाद) विलास ऊर्फ रमेश जवळ (जवळवाडी, जि. सातारा) डॉ. व्ही. व्ही. घाणेकर (पुणे) शांताबाई मुळुक (चाकसमान, जि. पुणे) संजय बुटले (चंद्रपूर) संतोष वळसे (मंचर, जि. पुणे) डॉ. संजय शिंदे (पोलीस उपायुक्त, पुणे) संतोष शेळके (शिरपूर, [[बुलढाणा जिल्हा]]) सदाशिवराव देवरे (म्हसदी, जि. धुळे) सुरेश जाधव (अंबड, जि. नाशिक) ज्ञानोबा देवकाते (सहायक पोलीस निरीक्षक बिटरगाव, जि. यवतमाळ). ;संस्था पुरस्कार विजेते [[अल्कोहोलिक्स ॲनॉनिमस]] (मुंबई) [[आकाशवाणी]] (मुंबई) [[द इंडियन एक्सप्रेस]] (मुंबई) [[एबीपी माझा]] (मुंबई) कॉकलिया संस्था(पुणे) [[नवभारत (वृत्तपत्र)]] (नागपूर) नशाबंदी मंडळ (मुंबई) [[स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठ]], [[नांदेड]] [[सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ]] [[पुण्यनगरी]] सहकारी शिक्षण विकास समूहाचे मराठा हायस्कूल (मुंबई) [[मुक्तांगण व्यसनमुक्ती केंद्र (येरवडा, पुणे)]] मैत्री व्यसनमुक्ती केंद्र, (नागपूर) वर्ल्ड स्पिरिच्युअल ट्रस्ट (मुंबई) विनटेल प्रायव्हेट लिमिटेड(जितेंद्र पंडित-पुणे) श्रमिक एल्गार (श्रीमती [[परिणीता गोस्वामी]]-चंद्रपूर) सन सिक्युरिटीज (कर्नल मागो), पुणे. ==यानंतरची व्यसनमुक्ती साहित्य संमेलने== * दुसरे : २-३ ऑक्टोबर २०१३, [[नागपूर]], संमेलनाध्यक्षा - डॉ. [[राणी बंग]] * तिसरे : १४-१५ जुलै, २०१५, [[मुंबई]], संमेलनाध्यक्ष - फादर [[फ्रान्सिस दिब्रिटो]] * चौथे : २२-२३ जानेवारी २०१६, [[गोंदिया]]; संमेलनाध्यक्षा - [[मुक्ता पुणतांबेकर]] * पाचवे : १९-२० मार्च २०१७, [[अमरावती]]; संमेलनाध्यक्ष - खंजेरी वादक राष्ट्रीय प्रबोधनकार [[सत्यपाल महाराज]] * सहावे : २१-२२ एप्रिल २०१८, [[बीड]]; संमेलनाध्यक्ष - [[डॉ.अभय बंग]] * सातवे : २-३ फेब्रुवारी २०१९; संमेलनाध्यक्ष - [[डॉ.अभय बंग]] पहा : [[साहित्य संमेलने]] [[वर्ग:मराठी साहित्य संमेलने]] pmv3awtp4pwf5j3348s5y0ixbvdlojq 0 133401 2704377 2369575 2026-08-22T06:07:54Z ~2026-45722-86 186548 /* */ 2704377 wikitext text/x-wiki ;महाराष्ट्रातील थंड हवेची ठिकाणे (कंसात जिल्ह्याचे नाव) : * [[बुलढाणा]] भिंगारा [[अंबाबरवा वन्यजीव अभयारण्य|अंबाबरवा]] (बुलढाणा) * [[आंबोली]] (सिंधुदुर्ग) * [[इगतपुरी]] (नाशिक) * [[कोयनानगर]] (सातारा) * [[खंडाळा]] (पुणे) * [[चिखलदरा]]-[[गाविलगड]] (अमरावती) * [[अंबाजोगाई]] (बीड) * [[जव्हार]] (पालघर) * [[तोरणमाळ]] (नंदुरबार) * [[पन्हाळा]] (कोल्हापूर) * [[पाचगणी]] (सातारा) * [[पाल]] -[[रावेर तालुका|रावेर]] (जळगाव) * [[भीमाशंकर]] (पुणे) * [[महाबळेश्वर]] (सातारा) * [[माथेरान]] (रायगड) * [[मोखाडा]](पालघर) * [[म्हैसमाळ]] (छत्रपती संभाजीनगर) * [[येडशी]] (यवतमाळ) * [[रामटेक]] (नागपूर) * [[लोणावळा]] (पुणे) * [[सूर्यामाळ]] (पालघर) [[वर्ग:याद्या]] 2cbnva7l58sn2muk0yfbmdu3gh8e0wq 0 141984 2704394 2702086 2026-08-22T07:40:40Z ~2026-45722-86 186548 /* */ 2704394 wikitext text/x-wiki '''रामचंद्र सखाराम रुईकर''' तथा '''रामभाऊ रुईकर''' ([[इ.स. १८९५|१८९५]] - [[इ.स. १९५४|१९५४]]) हे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] आणि [[भारत|भारतातील]] एक प्रमुख स्वातंत्र्यसेनानी, थोर कामगार नेते आणि राजकीय नेते होते.<ref>{{Cite book|last=जोशी|first=महादेवशास्त्री|title=भारतीय संस्कृतिकोश|year=१९६८|publisher=भारतीय संस्कृतिकोश मंडळ|page=५०४}}</ref> त्यांनी [[नागपूर]] आणि [[मध्य प्रांत आणि वऱ्हाड|मध्य प्रांतात]] कामगार चळवळीची मजबूत पायाभरणी केली.<ref>{{Cite book|last=कुलकर्णी|first=अ. अ.|title=आधुनिक भारताचा इतिहास|year=२००१|publisher=विद्या प्रकाशन|page=३२०}}</ref> [[ऑल इंडिया ट्रेड युनियन काँग्रेस]] (AITUC) च्या सुरुवातीच्या काळात त्यांनी सक्रिय योगदान दिले आणि पुढे [[फॉरवर्ड ब्लॉक]] या पक्षाचे अध्यक्ष म्हणूनही कार्य केले.<ref>{{Cite book|last=Overstreet|first=Gene D.|title=Communism in India|url=https://archive.org/details/communisminindia00over|year=1959|publisher=University of California Press|page=[https://archive.org/details/communisminindia00over/page/362 362]}}</ref> == सामाजिक व राजकीय कार्य == * '''कामगार चळवळ:''' त्यांनी [[नागपूर]] आणि मॉडेल मिल परिसरातील कापड गिरणी कामगारांच्या हक्कांसाठी अनेक आंदोलने आणि संप आयोजित केले.<ref name="Joshi504">{{Cite book|last=जोशी|first=महादेवशास्त्री|title=भारतीय संस्कृतिकोश|year=१९६८|publisher=भारतीय संस्कृतिकोश मंडळ|page=५०४}}</ref> * '''फॉरवर्ड ब्लॉक:''' [[सुभाषचंद्र बोस]] यांच्या विचारांनी प्रभावित होऊन त्यांनी [[फॉरवर्ड ब्लॉक]] या पक्षात मोलाचे योगदान दिले आणि नंतरच्या काळात त्याचे अध्यक्षपदही भूषवले.<ref>{{Cite book|last=Ghosh|first=Asok|title=A Short History of All India Forward Bloc|year=1992|publisher=Forward Bloc Publication|page=45}}</ref> * '''स्वातंत्र्यलढा:''' [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा|स्वातंत्र्य चळवळीत]] सक्रिय सहभागामुळे त्यांना अनेकदा तुरुंगवास भोगावा लागला.<ref name="Joshi504" /> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:रुईकर, रामभाऊ}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील कामगार नेते]] [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसेनानी]] [[वर्ग:फॉरवर्ड ब्लॉकचे नेते]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १८९५ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९५४ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] lgcel1vv13sdp5z2h3d97t4oxz0ruxb 0 145561 2704278 2682107 2026-08-21T16:22:08Z Rohan Gaikwad21 186216 /* */ 2704278 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = तुकाराम भाऊराव साठे | चित्र = Annabhau Sathe 2002 stamp of India.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_title = | पूर्ण_नाव = तुकाराम भाऊराव साठे | टोपण_नाव = अण्णाभाऊ साठे | जन्म_दिनांक = [[ऑगस्ट १]], [[इ.स. १९२०]] | जन्म_स्थान = वाटेगाव, [[वाळवा तालुका|वाळवा]], [[सांगली जिल्हा]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|1969|7|18|1920|8|1}} | मृत्यू_स्थान = | शिक्षण = अल्पशिक्षित | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय लोक|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | धर्म =बौध्द | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = दलित ललित साहित्य | चळवळ = [[कम्युनिस्ट चळवळ]] | संघटना = | प्रभाव = [[बाबासाहेब आंबेडकर]], [[श्रीपाद अमृत डांगे]], [[कार्ल मार्क्स]], साने गुरुजी }} '''तुकाराम भाऊराव साठे''' ([[१ ऑगस्ट ]], [[इ.स. १९२०|१९२०]]— [[१८ जुलै ]], [[इ.स. १९६९|१९६९]]) हे '''अण्णा भाऊ साठे'''{{efn|साठेंचे नाव "तुकाराम" उर्फ "अण्णा" होते; तर त्यांच्या वडीलांचे नाव "भाऊ" होते. त्यामुळे "अण्णा" व "भाऊ" या दोन नावांना एकत्रित "अण्णाभाऊ" असे लिहिणे चूकीचे आहे.}} म्हणून ओळखले जाणारे एक मराठी [[समाजसुधारक|दलित]] साहित्यिक, [[कवी|लोककवी]] आणि [[लेखक]] होते.<ref name="Jamdhade">{{जर्नल स्रोत |दुवा =http://www.the-criterion.com/V5/n3/Dipak.pdf |title =The Subaltern Writings in India: An Overview of Dalit Literature |last =Jamdhade |first =Dipak Shivaji |volume=5 |issue=3 |date =June 2014 |journal =The Criterion |access-date =2015-04-05 }}</ref> साठे हे हिंदू [[मातंग|मांग]]<nowiki/>गारुडी समाजामध्ये जन्मलेले होते. त्यांचे लेखन सामाजिक आणि राजकीयदृष्ट्या कृतिशीलतेवर आधारलेले होते.<ref name="Prasad2007">{{स्रोत पुस्तक|first=S. K. |last=Paul |chapter=Dalitism: Its Growth and Evaluation|title=Dalit Literature: A Critical Exploration|दुवा=https://books.google.com/books?id=Bg0rOOqvBMkC|year=2007|publisher=Sarup & Sons|isbn=978-81-7625-817-3 |page=36 |editor1-first=Amar Nath |editor1-last=Prasad |editor2-first=M. B. |editor2-last=Gaijan}}</ref> साठे हे सुरुवातीस मार्क्सवादी प्रवृत्तीचे होते, सुरुवातीला त्यांच्यावर आंबेडकरवादी विचारधारेचा प्रभाव होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2019/04/the-history-of-marathi-ambedkarite-literature/|title=The history of Marathi Ambedkarite Literature|first= जे वी|last=पवार|date=13 April 2019|website=Forward Press}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://books.google.com/books/about/The_Life_and_Work_of_Annabhau_Sathe.html?id=d3qcYgEACAAJ|title=The Life and Work of Annabhau Sathe: A Marxist-Ambedkarite Mosaic|first=Milind|last=Awad|date=1 August 2010|publisher=Gaur Publishers & Distributors|via=Google Books}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://books.google.co.in/books?id=vjsHCwAAQBAJ&pg=PT319&lpg=PT319&dq=annabhau+sathe+ambedkarite&source=bl&ots=PQEx6qfPy1&sig=ACfU3U1Y2e5cmxaImHOClRm1TIPOWpW7ew&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwih2cOguL_jAhUIWysKHbmzAYg4KBDoATACegQICBAB|title=Today's Pasts: A Memoir|first=Bhisham|last=Sahni|date=10 November 2015|publisher=Penguin UK|via=Google Books}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/vishesh-news/feature-article-on-folk-singer-anna-bhau-sathe-on-occasion-of-113-jubilee-162493/|title=आजही अण्णा भाऊ..|date=1 August 2013}}</ref> त्यांना अक्षर ओळख तत्कालीन बौद्ध कम्युनिस्ट नेते कॉम्रेड मोरे यांनी करुन दिले [[संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ|कम्युनिस्ट चळवळीत]] देखील त्यांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली होती. [[संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ|कम्युनिस्ट चळवळ]] लोकमानसात रुजविण्याचे काम शाहीर अण्णा भाऊ साठे, शाहीर अमर शेख आणि शाहीर द.न. गव्हाणकर यांनी केले. [[मुंबई]], [[मराठवाडा]], [[विदर्भ]], [[कोकण]], [[पश्चिम महाराष्ट्र]] तसेच सीमाभागातील अनेक ठिकाणी शाहिरांनी आपल्या लालबावटा कलापथकाचे कार्यक्रम सादर केले. .<ref name="Gaikwad" /> .<ref>{{स्रोत पुस्तक |first=Tevia |last=Abrams |chapter=Tamasha |pages=282, 288 |title=Indian Theatre: Traditions of Performance |editor1-first=Farley P. |editor1-last=Richmond |editor2-first=Darius L. |editor2-last=Swann |editor3-first=Phillip B. |editor3-last=Zarrilli |publisher=Motilal Banarsidass |year=1993 |isbn=978-8-12080-981-9 |दुवा=https://books.google.co.uk/books?id=OroCOEqkVg4C&pg=PA282}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक |first=Binayak |last=Bhattacharya |chapter=The Left Encounter: Progressive Voices of Nationalism and Indian Cinema to the 1950s |pages=26, 38 |title=Salaam Bollywood: Representations and Interpretations |editor1-first=Vikrant |editor1-last=Kishore |editor2-first=Amit |editor2-last=Sarwal |editor3-first=Parichay |editor3-last=Patra |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-31723-286-5 |दुवा=https://books.google.co.uk/books?id=wQLeCwAAQBAJ&pg=PA38}}</ref> .<ref name="wani" /> ."<ref name="Gaikwad" /> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Language and Civilization Change in South Asia|editor-first=Clarence|editor-last=Maloney|publisher=BRILL|year=1978|isbn=978-9-00405-741-8|first=Eleanor|last=Zelliot|authorlink=Eleanor Zelliot|chapter=Dalit: New Cultural Context for an Old Marathi Word|pages=78, 82|दुवा=https://books.google.co.uk/books?id=M_oUAAAAIAAJ&pg=PA78}}</ref>.<ref name="Gaikwad" /> .<ref name="Jamdhade" /> .<ref name="Jamdhade" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/mumbai-news/anna-bhau-sathe-birth-anniversary-1128319/|title=साहित्यसम्राट लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे यांची जयंती|date=1 August 2016}}</ref> <ref name="Gaikwad">{{जर्नल स्रोत | दुवा= http://www.the-criterion.com/V4/n1/Baliram.pdf | title =Manifestation of Caste and Class in Anna Bhau Sathe’s Fakira and Baburao Bagul’s Jenvha Mi Jaat Chorli Hoti | last =Gaikwad | first =B. N. | date =February 2013 |volume=4 | issue=1 | journal =The Criterion | access-date=2015-04-05 }}</ref> <ref name="wani">{{स्रोत पुस्तक |title=Fantasy of Modernity |first=Aarti |last=Wani |publisher=Cambridge University Press |year=2016 |pages=27-28 |isbn=978-1-10711-721-1 |दुवा=https://books.google.co.uk/books?id=A6kwCwAAQBAJ&pg=PA27}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://marathivishwakosh.org/18482/|title=अण्णा भाऊ साठे (Annabhau Sathe)|last=ओव्हाळ|पहिले नाव=प्रभाकर|दिनांक=३१ जुलै २०१९|संकेतस्थळ=marathivishwakosh.org|ॲक्सेसदिनांक=१ ऑगस्ट २०१९|archive-date=2019-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190802131734/https://marathivishwakosh.org/18482/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=From the Margins to the Mainstream: Institutionalising Minorities in South Asia|last=Waghmore|first=Suryakant|publisher=SAGE Publications|year=2016|isbn=978-9-35150-622-5|editor-last=Gorringe|editor-first=Hugo|page=151|chapter=Challenging Normalised Exclusion: Humour and Hopeful Rationality in Dalit Politics|editor-last2=Jeffery|editor-first2=Roger|editor-last3=Waghmore|editor-first3=Suryakant|chapter-url=https://books.google.com/books?id=N18lDAAAQBAJ&pg=PT151}}</ref> ..ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=PPenAwAAQBAJ&pg=PA34|title=Civility against Caste: Dalit Politics and Citizenship in Western India|last=Waghmore|first=Suryakant|publisher=SAGE Publications|year=2013|isbn=978-8-13211-886-2|pages=34, 57, 71–72}}<nowiki></ref></nowiki> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=PPenAwAAQBAJ&pg=PA152|title=Civility against Caste: Dalit Politics and Citizenship in Western India|last=Waghmore|first=Suryakant|publisher=SAGE Publications|year=2013|isbn=978-8-13211-886-2|page=152}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Devnath|first=Shiva|url=http://www.mid-day.com/articles/mumbai-24-year-old-woman-stabbed-to-death-in-broad-daylight/17269152|title=Mumbai: 24-year-old woman stabbed to death in broad daylight|date=25 May 2016|work=Mid-day|access-date=31 July 2017}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>{{quote box | border = 2px | align = right | bgcolor = Cornsilk | title = | halign = center | quote = <poem> “अण्णा भाऊंच्या गोष्टींत अथवा लिखाणात विनोद नसतो, असं नाही; पण त्यांचा प्रकृतीधर्म आहे गंभीर लेखकाचा. ज्यांन फार भोगलं आहे, सात पडद्यांतून नव्हे, तर समोरासमोर जीवनातल्या क्रूर सत्याचं ज्याला दर्शन घडलं आहे. अशा पोटतिडकीने लिहणाऱ्या साहित्यिकाचा आत्मा त्यांना लाभला आहे. म्हणून साहजिकच त्यांच्या गोष्टी मोठ्या वैशिट्यपूर्ण असतात. म्हणून तत्कालीन सर्व बड्या कथाकारांपेक्षा ते निराळे आहेत. या लेखकाला प्रतिभेचे देणं लाभलं आहे. जीवनात आग ओकणाऱ्या हरतर्हेच्या गोष्टींच्या अनुभव त्यांच्या गाठी आहे. त्यांच्या मनात एकप्रकारचा पीळ आहे. ते अन्यायाविरुद्ध बंड उभारणाऱ्या वृत्तीचा पूजक आहे.” </poem> | salign = right | author = '''[[वि.स. खांडेकर]]''' <br /> साहित्यिक | source = <ref>{{Cite web|url=http://www.krushirang.com/maharashtra/2020/07/18/15889/|title=लोकशाहीर अण्णाभाऊ म्हणजे अन्यायाविरुद्ध बंड पुकारणारे अनुभवसिद्ध लेखक..!|first=Team|last=Krushirang|access-date=2020-07-19|archive-date=2020-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200719072035/http://www.krushirang.com/maharashtra/2020/07/18/15889/|url-status=dead}}</ref> }} * १ ऑगस्ट २००१ रोजी भारतीय पोस्टाने ₹४ च्या टपाल तिकिटावर साठेंचे चित्र ठेवले होते. साठेंच्या जन्मशताब्दी वर्षाच्या निमित्ताने १ ऑगस्ट २०१९ रोजी हे टपाल तिकीट वितरित करण्यात आले.<ref>{{Cite web|url=https://www.esakal.com/maharashtra/cm-devendra-fadnavis-speech-annabhau-sathe-birth-anniversary-programme-203867|title=अण्णाभाऊ खऱ्या अर्थाने वंचितांचा आवाज होते: मुख्यमंत्री &#124; eSakal|website=www.esakal.com}}</ref> * [[पुणे|पुण्यातील]] लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे स्मारक आणि [[मुंबई]]<nowiki/>च्या [[कुर्ला]]<nowiki/>मधील एका उड्डाणपुलासह अनेक इमारतींना त्यांचे नाव देण्यात आले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Lokshahir Annabhay Sathe Smarak|publisher=Pune Metropolitan Corporation|accessdate=2017-07-31|दुवा=https://pmc.gov.in/en/lokshahir-annabhau-sathe-smarak}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Devnath|first=Shiva|title=Mumbai: 24-year-old woman stabbed to death in broad daylight|date=25 May 2016|work=Mid-day|accessdate=2017-07-31|दुवा=http://www.mid-day.com/articles/mumbai-24-year-old-woman-stabbed-to-death-in-broad-daylight/17269152}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==हे सुद्धा पहा== * [[लहुजी राघोजी साळवे]] ==संदर्भ व टीप== {{Notelist}} {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://mr.vikaspedia.in/education/apala-maharashtra/92e93993e93093e93794d91f94d930-92a94d93093893f92794d926-93594d92f91594d924940/90592394d92393e92d93e90a-93893e920947 अण्णा भाऊ साठे (विकासपीडिया)] * [https://www.bbc.com/marathi/india-45023973 अण्णा भाऊ साठे : 'मी फकिराच्या लुटीच्या पैशातून घुटी पिलेला कलावंत'] * [http://www.bookganga.com/eBooks/Books?AID=5241365494351078754 अण्णा भाऊ साठेंनी लिहिलेली पुस्तके] * [http://prahaar.in/annabhau-sathe/ अण्णा भाऊ साठे – एक जबरदस्त साहित्यिक] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160719135312/http://prahaar.in/annabhau-sathe/ |date=2016-07-19 }} {{कॉमन्स वर्ग|Annabhau Sathe|अण्णा भाऊ साठे}} {{मराठी साहित्यिक}} {{मराठी कवी}} {{DEFAULTSORT:साठे, अण्णा भाऊ}} [[वर्ग:अण्णा भाऊ साठे| ]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:मराठी कवी]] [[वर्ग:शाहीर]] [[वर्ग:संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ]] [[वर्ग:इ.स. १९२० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९६९ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:दलित व्यक्ती]] [[वर्ग:कादंबरीकार]] [[वर्ग:आंबेडकरवादी]] [[वर्ग:मार्क्सवादी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 1gp74xxr2rsp4li6db88hvt9fdsrkxc 2704279 2704278 2026-08-21T16:22:12Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — योग्य उकार ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#योग्य उकार|अधिक माहिती]]) 2704279 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = तुकाराम भाऊराव साठे | चित्र = Annabhau Sathe 2002 stamp of India.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_title = | पूर्ण_नाव = तुकाराम भाऊराव साठे | टोपण_नाव = अण्णाभाऊ साठे | जन्म_दिनांक = [[ऑगस्ट १]], [[इ.स. १९२०]] | जन्म_स्थान = वाटेगाव, [[वाळवा तालुका|वाळवा]], [[सांगली जिल्हा]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|1969|7|18|1920|8|1}} | मृत्यू_स्थान = | शिक्षण = अल्पशिक्षित | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय लोक|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | धर्म =बौध्द | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = दलित ललित साहित्य | चळवळ = [[कम्युनिस्ट चळवळ]] | संघटना = | प्रभाव = [[बाबासाहेब आंबेडकर]], [[श्रीपाद अमृत डांगे]], [[कार्ल मार्क्स]], साने गुरुजी }} '''तुकाराम भाऊराव साठे''' ([[१ ऑगस्ट ]], [[इ.स. १९२०|१९२०]]— [[१८ जुलै ]], [[इ.स. १९६९|१९६९]]) हे '''अण्णा भाऊ साठे'''{{efn|साठेंचे नाव "तुकाराम" उर्फ "अण्णा" होते; तर त्यांच्या वडीलांचे नाव "भाऊ" होते. त्यामुळे "अण्णा" व "भाऊ" या दोन नावांना एकत्रित "अण्णाभाऊ" असे लिहिणे चूकीचे आहे.}} म्हणून ओळखले जाणारे एक मराठी [[समाजसुधारक|दलित]] साहित्यिक, [[कवी|लोककवी]] आणि [[लेखक]] होते.<ref name="Jamdhade">{{जर्नल स्रोत |दुवा =http://www.the-criterion.com/V5/n3/Dipak.pdf |title =The Subaltern Writings in India: An Overview of Dalit Literature |last =Jamdhade |first =Dipak Shivaji |volume=5 |issue=3 |date =June 2014 |journal =The Criterion |access-date =2015-04-05 }}</ref> साठे हे हिंदू [[मातंग|मांग]]<nowiki/>गारुडी समाजामध्ये जन्मलेले होते. त्यांचे लेखन सामाजिक आणि राजकीयदृष्ट्या कृतिशीलतेवर आधारलेले होते.<ref name="Prasad2007">{{स्रोत पुस्तक|first=S. K. |last=Paul |chapter=Dalitism: Its Growth and Evaluation|title=Dalit Literature: A Critical Exploration|दुवा=https://books.google.com/books?id=Bg0rOOqvBMkC|year=2007|publisher=Sarup & Sons|isbn=978-81-7625-817-3 |page=36 |editor1-first=Amar Nath |editor1-last=Prasad |editor2-first=M. B. |editor2-last=Gaijan}}</ref> साठे हे सुरुवातीस मार्क्सवादी प्रवृत्तीचे होते, सुरुवातीला त्यांच्यावर आंबेडकरवादी विचारधारेचा प्रभाव होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2019/04/the-history-of-marathi-ambedkarite-literature/|title=The history of Marathi Ambedkarite Literature|first= जे वी|last=पवार|date=13 April 2019|website=Forward Press}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://books.google.com/books/about/The_Life_and_Work_of_Annabhau_Sathe.html?id=d3qcYgEACAAJ|title=The Life and Work of Annabhau Sathe: A Marxist-Ambedkarite Mosaic|first=Milind|last=Awad|date=1 August 2010|publisher=Gaur Publishers & Distributors|via=Google Books}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://books.google.co.in/books?id=vjsHCwAAQBAJ&pg=PT319&lpg=PT319&dq=annabhau+sathe+ambedkarite&source=bl&ots=PQEx6qfPy1&sig=ACfU3U1Y2e5cmxaImHOClRm1TIPOWpW7ew&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwih2cOguL_jAhUIWysKHbmzAYg4KBDoATACegQICBAB|title=Today's Pasts: A Memoir|first=Bhisham|last=Sahni|date=10 November 2015|publisher=Penguin UK|via=Google Books}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/vishesh-news/feature-article-on-folk-singer-anna-bhau-sathe-on-occasion-of-113-jubilee-162493/|title=आजही अण्णा भाऊ..|date=1 August 2013}}</ref> त्यांना अक्षर ओळख तत्कालीन बौद्ध कम्युनिस्ट नेते कॉम्रेड मोरे यांनी करून दिले [[संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ|कम्युनिस्ट चळवळीत]] देखील त्यांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली होती. [[संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ|कम्युनिस्ट चळवळ]] लोकमानसात रुजविण्याचे काम शाहीर अण्णा भाऊ साठे, शाहीर अमर शेख आणि शाहीर द.न. गव्हाणकर यांनी केले. [[मुंबई]], [[मराठवाडा]], [[विदर्भ]], [[कोकण]], [[पश्चिम महाराष्ट्र]] तसेच सीमाभागातील अनेक ठिकाणी शाहिरांनी आपल्या लालबावटा कलापथकाचे कार्यक्रम सादर केले. .<ref name="Gaikwad" /> .<ref>{{स्रोत पुस्तक |first=Tevia |last=Abrams |chapter=Tamasha |pages=282, 288 |title=Indian Theatre: Traditions of Performance |editor1-first=Farley P. |editor1-last=Richmond |editor2-first=Darius L. |editor2-last=Swann |editor3-first=Phillip B. |editor3-last=Zarrilli |publisher=Motilal Banarsidass |year=1993 |isbn=978-8-12080-981-9 |दुवा=https://books.google.co.uk/books?id=OroCOEqkVg4C&pg=PA282}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक |first=Binayak |last=Bhattacharya |chapter=The Left Encounter: Progressive Voices of Nationalism and Indian Cinema to the 1950s |pages=26, 38 |title=Salaam Bollywood: Representations and Interpretations |editor1-first=Vikrant |editor1-last=Kishore |editor2-first=Amit |editor2-last=Sarwal |editor3-first=Parichay |editor3-last=Patra |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-31723-286-5 |दुवा=https://books.google.co.uk/books?id=wQLeCwAAQBAJ&pg=PA38}}</ref> .<ref name="wani" /> ."<ref name="Gaikwad" /> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Language and Civilization Change in South Asia|editor-first=Clarence|editor-last=Maloney|publisher=BRILL|year=1978|isbn=978-9-00405-741-8|first=Eleanor|last=Zelliot|authorlink=Eleanor Zelliot|chapter=Dalit: New Cultural Context for an Old Marathi Word|pages=78, 82|दुवा=https://books.google.co.uk/books?id=M_oUAAAAIAAJ&pg=PA78}}</ref>.<ref name="Gaikwad" /> .<ref name="Jamdhade" /> .<ref name="Jamdhade" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/mumbai-news/anna-bhau-sathe-birth-anniversary-1128319/|title=साहित्यसम्राट लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे यांची जयंती|date=1 August 2016}}</ref> <ref name="Gaikwad">{{जर्नल स्रोत | दुवा= http://www.the-criterion.com/V4/n1/Baliram.pdf | title =Manifestation of Caste and Class in Anna Bhau Sathe’s Fakira and Baburao Bagul’s Jenvha Mi Jaat Chorli Hoti | last =Gaikwad | first =B. N. | date =February 2013 |volume=4 | issue=1 | journal =The Criterion | access-date=2015-04-05 }}</ref> <ref name="wani">{{स्रोत पुस्तक |title=Fantasy of Modernity |first=Aarti |last=Wani |publisher=Cambridge University Press |year=2016 |pages=27-28 |isbn=978-1-10711-721-1 |दुवा=https://books.google.co.uk/books?id=A6kwCwAAQBAJ&pg=PA27}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://marathivishwakosh.org/18482/|title=अण्णा भाऊ साठे (Annabhau Sathe)|last=ओव्हाळ|पहिले नाव=प्रभाकर|दिनांक=३१ जुलै २०१९|संकेतस्थळ=marathivishwakosh.org|ॲक्सेसदिनांक=१ ऑगस्ट २०१९|archive-date=2019-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190802131734/https://marathivishwakosh.org/18482/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=From the Margins to the Mainstream: Institutionalising Minorities in South Asia|last=Waghmore|first=Suryakant|publisher=SAGE Publications|year=2016|isbn=978-9-35150-622-5|editor-last=Gorringe|editor-first=Hugo|page=151|chapter=Challenging Normalised Exclusion: Humour and Hopeful Rationality in Dalit Politics|editor-last2=Jeffery|editor-first2=Roger|editor-last3=Waghmore|editor-first3=Suryakant|chapter-url=https://books.google.com/books?id=N18lDAAAQBAJ&pg=PT151}}</ref> ..ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=PPenAwAAQBAJ&pg=PA34|title=Civility against Caste: Dalit Politics and Citizenship in Western India|last=Waghmore|first=Suryakant|publisher=SAGE Publications|year=2013|isbn=978-8-13211-886-2|pages=34, 57, 71–72}}<nowiki></ref></nowiki> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=PPenAwAAQBAJ&pg=PA152|title=Civility against Caste: Dalit Politics and Citizenship in Western India|last=Waghmore|first=Suryakant|publisher=SAGE Publications|year=2013|isbn=978-8-13211-886-2|page=152}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Devnath|first=Shiva|url=http://www.mid-day.com/articles/mumbai-24-year-old-woman-stabbed-to-death-in-broad-daylight/17269152|title=Mumbai: 24-year-old woman stabbed to death in broad daylight|date=25 May 2016|work=Mid-day|access-date=31 July 2017}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>{{quote box | border = 2px | align = right | bgcolor = Cornsilk | title = | halign = center | quote = <poem> “अण्णा भाऊंच्या गोष्टींत अथवा लिखाणात विनोद नसतो, असं नाही; पण त्यांचा प्रकृतीधर्म आहे गंभीर लेखकाचा. ज्यांन फार भोगलं आहे, सात पडद्यांतून नव्हे, तर समोरासमोर जीवनातल्या क्रूर सत्याचं ज्याला दर्शन घडलं आहे. अशा पोटतिडकीने लिहणाऱ्या साहित्यिकाचा आत्मा त्यांना लाभला आहे. म्हणून साहजिकच त्यांच्या गोष्टी मोठ्या वैशिट्यपूर्ण असतात. म्हणून तत्कालीन सर्व बड्या कथाकारांपेक्षा ते निराळे आहेत. या लेखकाला प्रतिभेचे देणं लाभलं आहे. जीवनात आग ओकणाऱ्या हरतर्हेच्या गोष्टींच्या अनुभव त्यांच्या गाठी आहे. त्यांच्या मनात एकप्रकारचा पीळ आहे. ते अन्यायाविरुद्ध बंड उभारणाऱ्या वृत्तीचा पूजक आहे.” </poem> | salign = right | author = '''[[वि.स. खांडेकर]]''' <br /> साहित्यिक | source = <ref>{{Cite web|url=http://www.krushirang.com/maharashtra/2020/07/18/15889/|title=लोकशाहीर अण्णाभाऊ म्हणजे अन्यायाविरुद्ध बंड पुकारणारे अनुभवसिद्ध लेखक..!|first=Team|last=Krushirang|access-date=2020-07-19|archive-date=2020-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200719072035/http://www.krushirang.com/maharashtra/2020/07/18/15889/|url-status=dead}}</ref> }} * १ ऑगस्ट २००१ रोजी भारतीय पोस्टाने ₹४ च्या टपाल तिकिटावर साठेंचे चित्र ठेवले होते. साठेंच्या जन्मशताब्दी वर्षाच्या निमित्ताने १ ऑगस्ट २०१९ रोजी हे टपाल तिकीट वितरित करण्यात आले.<ref>{{Cite web|url=https://www.esakal.com/maharashtra/cm-devendra-fadnavis-speech-annabhau-sathe-birth-anniversary-programme-203867|title=अण्णाभाऊ खऱ्या अर्थाने वंचितांचा आवाज होते: मुख्यमंत्री &#124; eSakal|website=www.esakal.com}}</ref> * [[पुणे|पुण्यातील]] लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे स्मारक आणि [[मुंबई]]<nowiki/>च्या [[कुर्ला]]<nowiki/>मधील एका उड्डाणपुलासह अनेक इमारतींना त्यांचे नाव देण्यात आले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Lokshahir Annabhay Sathe Smarak|publisher=Pune Metropolitan Corporation|accessdate=2017-07-31|दुवा=https://pmc.gov.in/en/lokshahir-annabhau-sathe-smarak}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Devnath|first=Shiva|title=Mumbai: 24-year-old woman stabbed to death in broad daylight|date=25 May 2016|work=Mid-day|accessdate=2017-07-31|दुवा=http://www.mid-day.com/articles/mumbai-24-year-old-woman-stabbed-to-death-in-broad-daylight/17269152}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==हे सुद्धा पहा== * [[लहुजी राघोजी साळवे]] ==संदर्भ व टीप== {{Notelist}} {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://mr.vikaspedia.in/education/apala-maharashtra/92e93993e93093e93794d91f94d930-92a94d93093893f92794d926-93594d92f91594d924940/90592394d92393e92d93e90a-93893e920947 अण्णा भाऊ साठे (विकासपीडिया)] * [https://www.bbc.com/marathi/india-45023973 अण्णा भाऊ साठे : 'मी फकिराच्या लुटीच्या पैशातून घुटी पिलेला कलावंत'] * [http://www.bookganga.com/eBooks/Books?AID=5241365494351078754 अण्णा भाऊ साठेंनी लिहिलेली पुस्तके] * [http://prahaar.in/annabhau-sathe/ अण्णा भाऊ साठे – एक जबरदस्त साहित्यिक] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160719135312/http://prahaar.in/annabhau-sathe/ |date=2016-07-19 }} {{कॉमन्स वर्ग|Annabhau Sathe|अण्णा भाऊ साठे}} {{मराठी साहित्यिक}} {{मराठी कवी}} {{DEFAULTSORT:साठे, अण्णा भाऊ}} [[वर्ग:अण्णा भाऊ साठे| ]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:मराठी कवी]] [[वर्ग:शाहीर]] [[वर्ग:संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ]] [[वर्ग:इ.स. १९२० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९६९ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:दलित व्यक्ती]] [[वर्ग:कादंबरीकार]] [[वर्ग:आंबेडकरवादी]] [[वर्ग:मार्क्सवादी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 11ka0fb8wliux0pbdt64nagsjvxw4dp 2704284 2704279 2026-08-21T16:44:16Z Rohan Gaikwad21 186216 /* */ 2704284 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = | चित्र = Annabhau Sathe 2002 stamp of India.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_title = | पूर्ण_नाव = तुकाराम भाऊराव साठे | जन्म_दिनांक = [[ऑगस्ट १]], [[इ.स. १९२०]] | जन्म_स्थान = वाटेगाव, [[वाळवा तालुका|वाळवा]], [[सांगली जिल्हा]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|1969|7|18|1920|8|1}} | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय लोक|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | धर्म =बौध्द | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = दलित ललित साहित्य | चळवळ = [[कम्युनिस्ट चळवळ]] | प्रभाव = [[बाबासाहेब आंबेडकर]], [[श्रीपाद अमृत डांगे]], [[कार्ल मार्क्स]], साने गुरुजी }} '''तुकाराम साठे''' ([[१ ऑगस्ट ]], [[इ.स. १९२०|१९२०]]— [[१८ जुलै ]], [[इ.स. १९६९|१९६९]]) हे '''अण्णा भाऊ साठे'''{{efn|साठेंचे नाव "तुकाराम" उर्फ "अण्णा" होते; तर त्यांच्या वडीलांचे नाव "भाऊ" होते. त्यामुळे "अण्णा" व "भाऊ" या दोन नावांना एकत्रित "अण्णाभाऊ" असे लिहिणे चूकीचे आहे.}} म्हणून ओळखले जाणारे एक मराठी [[समाजसुधारक|दलित]] साहित्यिक, [[कवी|लोककवी]] आणि [[लेखक]] होते.<ref name="Jamdhade">{{जर्नल स्रोत |दुवा =http://www.the-criterion.com/V5/n3/Dipak.pdf |title =The Subaltern Writings in India: An Overview of Dalit Literature |last =Jamdhade |first =Dipak Shivaji |volume=5 |issue=3 |date =June 2014 |journal =The Criterion |access-date =2015-04-05 }}</ref> साठे हे हिंदू [[मातंग|मांग]] गारुडी समाजामध्ये जन्माला आले होते पण त्यांनी बौद्ध धर्म स्विकारला होता<ref name="Prasad2007">{{स्रोत पुस्तक|first=S. K. |last=Paul |chapter=Dalitism: Its Growth and Evaluation|title=Dalit Literature: A Critical Exploration|दुवा=https://books.google.com/books?id=Bg0rOOqvBMkC|year=2007|publisher=Sarup & Sons|isbn=978-81-7625-817-3 |page=36 |editor1-first=Amar Nath |editor1-last=Prasad |editor2-first=M. B. |editor2-last=Gaijan}}</ref> साठे हे सुरुवातीस मार्क्सवादी प्रवृत्तीचे होते, पण नंतर त्यांच्यावर आंबेडकरवादी विचारधारेचा प्रभाव पडला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2019/04/the-history-of-marathi-ambedkarite-literature/|title=The history of Marathi Ambedkarite Literature|first= जे वी|last=पवार|date=13 April 2019|website=Forward Press}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://books.google.com/books/about/The_Life_and_Work_of_Annabhau_Sathe.html?id=d3qcYgEACAAJ|title=The Life and Work of Annabhau Sathe: A Marxist-Ambedkarite Mosaic|first=Milind|last=Awad|date=1 August 2010|publisher=Gaur Publishers & Distributors|via=Google Books}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://books.google.co.in/books?id=vjsHCwAAQBAJ&pg=PT319&lpg=PT319&dq=annabhau+sathe+ambedkarite&source=bl&ots=PQEx6qfPy1&sig=ACfU3U1Y2e5cmxaImHOClRm1TIPOWpW7ew&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwih2cOguL_jAhUIWysKHbmzAYg4KBDoATACegQICBAB|title=Today's Pasts: A Memoir|first=Bhisham|last=Sahni|date=10 November 2015|publisher=Penguin UK|via=Google Books}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/vishesh-news/feature-article-on-folk-singer-anna-bhau-sathe-on-occasion-of-113-jubilee-162493/|title=आजही अण्णा भाऊ..|date=1 August 2013}}</ref> त्यांना अक्षर ओळख तत्कालीन बौद्ध कम्युनिस्ट नेते कॉम्रेड मोरे यांनी करून दिले. कम्युनिस्ट चळवळ लोकमानसात रुजविण्याचे काम शाहीर विठ्ठल उमप, शाहीर अमर शेख, शाहीर द.न. गव्हाणकर आणि तुकाराम उर्फ अण्णाभाऊ यांनी केले. [[मुंबई]], [[मराठवाडा]], [[विदर्भ]], [[कोकण]], [[पश्चिम महाराष्ट्र]] तसेच सीमाभागातील अनेक ठिकाणी शाहिरांनी आपल्या लालबावटा कलापथकाचे कार्यक्रम सादर केले. मात्र अश्या प्रतिभावान लेखकाचा अतिशय करुण अंत झाला. ते व्यसनाधीनतेच्या आहारी गेले होते. बायको सोडून गेली होती. चिराग नगराच्या वस्तीत तीन दिवस मरून पडले होते, पुढे वास सुटला होता, तेव्हा कुठल्याही मांग गारुडी लोकांनी, कुटुंबाने व मुलींनी त्यांचा अंत्यविधी केला नाही, साधे त्यांना उचलले नाही, त्यांचा अंत्यविधी बौद्ध समाजाने बौद्ध पध्दतीने करण्यात आला कारण तुकाराम उर्फ अण्णाभाऊ साठे हे बौद्ध होते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=अण्णाभाऊ|last=अण्णाभाऊ|first=साठे|publisher=साठे|year=2025|location=Pune|pages=Page 101}}</ref> .<ref name="Gaikwad" /> .<ref>{{स्रोत पुस्तक |first=Tevia |last=Abrams |chapter=Tamasha |pages=282, 288 |title=Indian Theatre: Traditions of Performance |editor1-first=Farley P. |editor1-last=Richmond |editor2-first=Darius L. |editor2-last=Swann |editor3-first=Phillip B. |editor3-last=Zarrilli |publisher=Motilal Banarsidass |year=1993 |isbn=978-8-12080-981-9 |दुवा=https://books.google.co.uk/books?id=OroCOEqkVg4C&pg=PA282}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक |first=Binayak |last=Bhattacharya |chapter=The Left Encounter: Progressive Voices of Nationalism and Indian Cinema to the 1950s |pages=26, 38 |title=Salaam Bollywood: Representations and Interpretations |editor1-first=Vikrant |editor1-last=Kishore |editor2-first=Amit |editor2-last=Sarwal |editor3-first=Parichay |editor3-last=Patra |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-31723-286-5 |दुवा=https://books.google.co.uk/books?id=wQLeCwAAQBAJ&pg=PA38}}</ref> .<ref name="wani" /> ."<ref name="Gaikwad" /> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Language and Civilization Change in South Asia|editor-first=Clarence|editor-last=Maloney|publisher=BRILL|year=1978|isbn=978-9-00405-741-8|first=Eleanor|last=Zelliot|authorlink=Eleanor Zelliot|chapter=Dalit: New Cultural Context for an Old Marathi Word|pages=78, 82|दुवा=https://books.google.co.uk/books?id=M_oUAAAAIAAJ&pg=PA78}}</ref>.<ref name="Gaikwad" /> .<ref name="Jamdhade" /> .<ref name="Jamdhade" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/mumbai-news/anna-bhau-sathe-birth-anniversary-1128319/|title=साहित्यसम्राट लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे यांची जयंती|date=1 August 2016}}</ref> <ref name="Gaikwad">{{जर्नल स्रोत | दुवा= http://www.the-criterion.com/V4/n1/Baliram.pdf | title =Manifestation of Caste and Class in Anna Bhau Sathe’s Fakira and Baburao Bagul’s Jenvha Mi Jaat Chorli Hoti | last =Gaikwad | first =B. N. | date =February 2013 |volume=4 | issue=1 | journal =The Criterion | access-date=2015-04-05 }}</ref> <ref name="wani">{{स्रोत पुस्तक |title=Fantasy of Modernity |first=Aarti |last=Wani |publisher=Cambridge University Press |year=2016 |pages=27-28 |isbn=978-1-10711-721-1 |दुवा=https://books.google.co.uk/books?id=A6kwCwAAQBAJ&pg=PA27}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://marathivishwakosh.org/18482/|title=अण्णा भाऊ साठे (Annabhau Sathe)|last=ओव्हाळ|पहिले नाव=प्रभाकर|दिनांक=३१ जुलै २०१९|संकेतस्थळ=marathivishwakosh.org|ॲक्सेसदिनांक=१ ऑगस्ट २०१९|archive-date=2019-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190802131734/https://marathivishwakosh.org/18482/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=From the Margins to the Mainstream: Institutionalising Minorities in South Asia|last=Waghmore|first=Suryakant|publisher=SAGE Publications|year=2016|isbn=978-9-35150-622-5|editor-last=Gorringe|editor-first=Hugo|page=151|chapter=Challenging Normalised Exclusion: Humour and Hopeful Rationality in Dalit Politics|editor-last2=Jeffery|editor-first2=Roger|editor-last3=Waghmore|editor-first3=Suryakant|chapter-url=https://books.google.com/books?id=N18lDAAAQBAJ&pg=PT151}}</ref> ..ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=PPenAwAAQBAJ&pg=PA34|title=Civility against Caste: Dalit Politics and Citizenship in Western India|last=Waghmore|first=Suryakant|publisher=SAGE Publications|year=2013|isbn=978-8-13211-886-2|pages=34, 57, 71–72}}<nowiki></ref></nowiki> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=PPenAwAAQBAJ&pg=PA152|title=Civility against Caste: Dalit Politics and Citizenship in Western India|last=Waghmore|first=Suryakant|publisher=SAGE Publications|year=2013|isbn=978-8-13211-886-2|page=152}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Devnath|first=Shiva|url=http://www.mid-day.com/articles/mumbai-24-year-old-woman-stabbed-to-death-in-broad-daylight/17269152|title=Mumbai: 24-year-old woman stabbed to death in broad daylight|date=25 May 2016|work=Mid-day|access-date=31 July 2017}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>{{quote box | border = 2px | align = right | bgcolor = Cornsilk | title = | halign = center | quote = <poem> “अण्णा भाऊंच्या गोष्टींत अथवा लिखाणात विनोद नसतो, असं नाही; पण त्यांचा प्रकृतीधर्म आहे गंभीर लेखकाचा. ज्यांन फार भोगलं आहे, सात पडद्यांतून नव्हे, तर समोरासमोर जीवनातल्या क्रूर सत्याचं ज्याला दर्शन घडलं आहे. अशा पोटतिडकीने लिहणाऱ्या साहित्यिकाचा आत्मा त्यांना लाभला आहे. म्हणून साहजिकच त्यांच्या गोष्टी मोठ्या वैशिट्यपूर्ण असतात. म्हणून तत्कालीन सर्व बड्या कथाकारांपेक्षा ते निराळे आहेत. या लेखकाला प्रतिभेचे देणं लाभलं आहे. जीवनात आग ओकणाऱ्या हरतर्हेच्या गोष्टींच्या अनुभव त्यांच्या गाठी आहे. त्यांच्या मनात एकप्रकारचा पीळ आहे. ते अन्यायाविरुद्ध बंड उभारणाऱ्या वृत्तीचा पूजक आहे.” </poem> | salign = right | author = '''[[वि.स. खांडेकर]]''' <br /> साहित्यिक | source = <ref>{{Cite web|url=http://www.krushirang.com/maharashtra/2020/07/18/15889/|title=लोकशाहीर अण्णाभाऊ म्हणजे अन्यायाविरुद्ध बंड पुकारणारे अनुभवसिद्ध लेखक..!|first=Team|last=Krushirang|access-date=2020-07-19|archive-date=2020-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200719072035/http://www.krushirang.com/maharashtra/2020/07/18/15889/|url-status=dead}}</ref> }} * १ ऑगस्ट २००१ रोजी भारतीय पोस्टाने ₹४ च्या टपाल तिकिटावर साठेंचे चित्र ठेवले होते. साठेंच्या जन्मशताब्दी वर्षाच्या निमित्ताने १ ऑगस्ट २०१९ रोजी हे टपाल तिकीट वितरित करण्यात आले.<ref>{{Cite web|url=https://www.esakal.com/maharashtra/cm-devendra-fadnavis-speech-annabhau-sathe-birth-anniversary-programme-203867|title=अण्णाभाऊ खऱ्या अर्थाने वंचितांचा आवाज होते: मुख्यमंत्री &#124; eSakal|website=www.esakal.com}}</ref> * [[पुणे|पुण्यातील]] लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे स्मारक आणि [[मुंबई]]<nowiki/>च्या [[कुर्ला]]<nowiki/>मधील एका उड्डाणपुलासह अनेक इमारतींना त्यांचे नाव देण्यात आले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Lokshahir Annabhay Sathe Smarak|publisher=Pune Metropolitan Corporation|accessdate=2017-07-31|दुवा=https://pmc.gov.in/en/lokshahir-annabhau-sathe-smarak}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Devnath|first=Shiva|title=Mumbai: 24-year-old woman stabbed to death in broad daylight|date=25 May 2016|work=Mid-day|accessdate=2017-07-31|दुवा=http://www.mid-day.com/articles/mumbai-24-year-old-woman-stabbed-to-death-in-broad-daylight/17269152}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==हे सुद्धा पहा== * [[लहुजी राघोजी साळवे]] ==संदर्भ व टीप== {{Notelist}} {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://mr.vikaspedia.in/education/apala-maharashtra/92e93993e93093e93794d91f94d930-92a94d93093893f92794d926-93594d92f91594d924940/90592394d92393e92d93e90a-93893e920947 अण्णा भाऊ साठे (विकासपीडिया)] * [https://www.bbc.com/marathi/india-45023973 अण्णा भाऊ साठे : 'मी फकिराच्या लुटीच्या पैशातून घुटी पिलेला कलावंत'] * [http://www.bookganga.com/eBooks/Books?AID=5241365494351078754 अण्णा भाऊ साठेंनी लिहिलेली पुस्तके] * [http://prahaar.in/annabhau-sathe/ अण्णा भाऊ साठे – एक जबरदस्त साहित्यिक] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160719135312/http://prahaar.in/annabhau-sathe/ |date=2016-07-19 }} {{कॉमन्स वर्ग|Annabhau Sathe|अण्णा भाऊ साठे}} {{मराठी साहित्यिक}} {{मराठी कवी}} {{DEFAULTSORT:साठे, अण्णा भाऊ}} [[वर्ग:अण्णा भाऊ साठे| ]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:मराठी कवी]] [[वर्ग:शाहीर]] [[वर्ग:संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ]] [[वर्ग:इ.स. १९२० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९६९ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:दलित व्यक्ती]] [[वर्ग:कादंबरीकार]] [[वर्ग:आंबेडकरवादी]] [[वर्ग:मार्क्सवादी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] f2xu6uqsiq06b36rddfxfzf6pjy2fnr 2704285 2704284 2026-08-21T16:44:20Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#गट १|अधिक माहिती]]) 2704285 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = | चित्र = Annabhau Sathe 2002 stamp of India.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_title = | पूर्ण_नाव = तुकाराम भाऊराव साठे | जन्म_दिनांक = [[ऑगस्ट १]], [[इ.स. १९२०]] | जन्म_स्थान = वाटेगाव, [[वाळवा तालुका|वाळवा]], [[सांगली जिल्हा]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|1969|7|18|1920|8|1}} | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय लोक|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | धर्म =बौध्द | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = दलित ललित साहित्य | चळवळ = [[कम्युनिस्ट चळवळ]] | प्रभाव = [[बाबासाहेब आंबेडकर]], [[श्रीपाद अमृत डांगे]], [[कार्ल मार्क्स]], साने गुरुजी }} '''तुकाराम साठे''' ([[१ ऑगस्ट ]], [[इ.स. १९२०|१९२०]]— [[१८ जुलै ]], [[इ.स. १९६९|१९६९]]) हे '''अण्णा भाऊ साठे'''{{efn|साठेंचे नाव "तुकाराम" उर्फ "अण्णा" होते; तर त्यांच्या वडीलांचे नाव "भाऊ" होते. त्यामुळे "अण्णा" व "भाऊ" या दोन नावांना एकत्रित "अण्णाभाऊ" असे लिहिणे चूकीचे आहे.}} म्हणून ओळखले जाणारे एक मराठी [[समाजसुधारक|दलित]] साहित्यिक, [[कवी|लोककवी]] आणि [[लेखक]] होते.<ref name="Jamdhade">{{जर्नल स्रोत |दुवा =http://www.the-criterion.com/V5/n3/Dipak.pdf |title =The Subaltern Writings in India: An Overview of Dalit Literature |last =Jamdhade |first =Dipak Shivaji |volume=5 |issue=3 |date =June 2014 |journal =The Criterion |access-date =2015-04-05 }}</ref> साठे हे हिंदू [[मातंग|मांग]] गारुडी समाजामध्ये जन्माला आले होते पण त्यांनी बौद्ध धर्म स्विकारला होता<ref name="Prasad2007">{{स्रोत पुस्तक|first=S. K. |last=Paul |chapter=Dalitism: Its Growth and Evaluation|title=Dalit Literature: A Critical Exploration|दुवा=https://books.google.com/books?id=Bg0rOOqvBMkC|year=2007|publisher=Sarup & Sons|isbn=978-81-7625-817-3 |page=36 |editor1-first=Amar Nath |editor1-last=Prasad |editor2-first=M. B. |editor2-last=Gaijan}}</ref> साठे हे सुरुवातीस मार्क्सवादी प्रवृत्तीचे होते, पण नंतर त्यांच्यावर आंबेडकरवादी विचारधारेचा प्रभाव पडला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2019/04/the-history-of-marathi-ambedkarite-literature/|title=The history of Marathi Ambedkarite Literature|first= जे वी|last=पवार|date=13 April 2019|website=Forward Press}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://books.google.com/books/about/The_Life_and_Work_of_Annabhau_Sathe.html?id=d3qcYgEACAAJ|title=The Life and Work of Annabhau Sathe: A Marxist-Ambedkarite Mosaic|first=Milind|last=Awad|date=1 August 2010|publisher=Gaur Publishers & Distributors|via=Google Books}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://books.google.co.in/books?id=vjsHCwAAQBAJ&pg=PT319&lpg=PT319&dq=annabhau+sathe+ambedkarite&source=bl&ots=PQEx6qfPy1&sig=ACfU3U1Y2e5cmxaImHOClRm1TIPOWpW7ew&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwih2cOguL_jAhUIWysKHbmzAYg4KBDoATACegQICBAB|title=Today's Pasts: A Memoir|first=Bhisham|last=Sahni|date=10 November 2015|publisher=Penguin UK|via=Google Books}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/vishesh-news/feature-article-on-folk-singer-anna-bhau-sathe-on-occasion-of-113-jubilee-162493/|title=आजही अण्णा भाऊ..|date=1 August 2013}}</ref> त्यांना अक्षर ओळख तत्कालीन बौद्ध कम्युनिस्ट नेते कॉम्रेड मोरे यांनी करून दिले. कम्युनिस्ट चळवळ लोकमानसात रुजविण्याचे काम शाहीर विठ्ठल उमप, शाहीर अमर शेख, शाहीर द.न. गव्हाणकर आणि तुकाराम उर्फ अण्णाभाऊ यांनी केले. [[मुंबई]], [[मराठवाडा]], [[विदर्भ]], [[कोकण]], [[पश्चिम महाराष्ट्र]] तसेच सीमाभागातील अनेक ठिकाणी शाहिरांनी आपल्या लालबावटा कलापथकाचे कार्यक्रम सादर केले. मात्र अश्या प्रतिभावान लेखकाचा अतिशय करुण अंत झाला. ते व्यसनाधीनतेच्या आहारी गेले होते. बायको सोडून गेली होती. चिराग नगराच्या वस्तीत तीन दिवस मरून पडले होते, पुढे वास सुटला होता, तेव्हा कुठल्याही मांग गारुडी लोकांनी, कुटुंबाने व मुलींनी त्यांचा अंत्यविधी केला नाही, साधे त्यांना उचलले नाही, त्यांचा अंत्यविधी बौद्ध समाजाने बौद्ध पद्धतीने करण्यात आला कारण तुकाराम उर्फ अण्णाभाऊ साठे हे बौद्ध होते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=अण्णाभाऊ|last=अण्णाभाऊ|first=साठे|publisher=साठे|year=2025|location=Pune|pages=Page 101}}</ref> .<ref name="Gaikwad" /> .<ref>{{स्रोत पुस्तक |first=Tevia |last=Abrams |chapter=Tamasha |pages=282, 288 |title=Indian Theatre: Traditions of Performance |editor1-first=Farley P. |editor1-last=Richmond |editor2-first=Darius L. |editor2-last=Swann |editor3-first=Phillip B. |editor3-last=Zarrilli |publisher=Motilal Banarsidass |year=1993 |isbn=978-8-12080-981-9 |दुवा=https://books.google.co.uk/books?id=OroCOEqkVg4C&pg=PA282}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक |first=Binayak |last=Bhattacharya |chapter=The Left Encounter: Progressive Voices of Nationalism and Indian Cinema to the 1950s |pages=26, 38 |title=Salaam Bollywood: Representations and Interpretations |editor1-first=Vikrant |editor1-last=Kishore |editor2-first=Amit |editor2-last=Sarwal |editor3-first=Parichay |editor3-last=Patra |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-31723-286-5 |दुवा=https://books.google.co.uk/books?id=wQLeCwAAQBAJ&pg=PA38}}</ref> .<ref name="wani" /> ."<ref name="Gaikwad" /> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Language and Civilization Change in South Asia|editor-first=Clarence|editor-last=Maloney|publisher=BRILL|year=1978|isbn=978-9-00405-741-8|first=Eleanor|last=Zelliot|authorlink=Eleanor Zelliot|chapter=Dalit: New Cultural Context for an Old Marathi Word|pages=78, 82|दुवा=https://books.google.co.uk/books?id=M_oUAAAAIAAJ&pg=PA78}}</ref>.<ref name="Gaikwad" /> .<ref name="Jamdhade" /> .<ref name="Jamdhade" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/mumbai-news/anna-bhau-sathe-birth-anniversary-1128319/|title=साहित्यसम्राट लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे यांची जयंती|date=1 August 2016}}</ref> <ref name="Gaikwad">{{जर्नल स्रोत | दुवा= http://www.the-criterion.com/V4/n1/Baliram.pdf | title =Manifestation of Caste and Class in Anna Bhau Sathe’s Fakira and Baburao Bagul’s Jenvha Mi Jaat Chorli Hoti | last =Gaikwad | first =B. N. | date =February 2013 |volume=4 | issue=1 | journal =The Criterion | access-date=2015-04-05 }}</ref> <ref name="wani">{{स्रोत पुस्तक |title=Fantasy of Modernity |first=Aarti |last=Wani |publisher=Cambridge University Press |year=2016 |pages=27-28 |isbn=978-1-10711-721-1 |दुवा=https://books.google.co.uk/books?id=A6kwCwAAQBAJ&pg=PA27}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://marathivishwakosh.org/18482/|title=अण्णा भाऊ साठे (Annabhau Sathe)|last=ओव्हाळ|पहिले नाव=प्रभाकर|दिनांक=३१ जुलै २०१९|संकेतस्थळ=marathivishwakosh.org|ॲक्सेसदिनांक=१ ऑगस्ट २०१९|archive-date=2019-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190802131734/https://marathivishwakosh.org/18482/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=From the Margins to the Mainstream: Institutionalising Minorities in South Asia|last=Waghmore|first=Suryakant|publisher=SAGE Publications|year=2016|isbn=978-9-35150-622-5|editor-last=Gorringe|editor-first=Hugo|page=151|chapter=Challenging Normalised Exclusion: Humour and Hopeful Rationality in Dalit Politics|editor-last2=Jeffery|editor-first2=Roger|editor-last3=Waghmore|editor-first3=Suryakant|chapter-url=https://books.google.com/books?id=N18lDAAAQBAJ&pg=PT151}}</ref> ..ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=PPenAwAAQBAJ&pg=PA34|title=Civility against Caste: Dalit Politics and Citizenship in Western India|last=Waghmore|first=Suryakant|publisher=SAGE Publications|year=2013|isbn=978-8-13211-886-2|pages=34, 57, 71–72}}<nowiki></ref></nowiki> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=PPenAwAAQBAJ&pg=PA152|title=Civility against Caste: Dalit Politics and Citizenship in Western India|last=Waghmore|first=Suryakant|publisher=SAGE Publications|year=2013|isbn=978-8-13211-886-2|page=152}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Devnath|first=Shiva|url=http://www.mid-day.com/articles/mumbai-24-year-old-woman-stabbed-to-death-in-broad-daylight/17269152|title=Mumbai: 24-year-old woman stabbed to death in broad daylight|date=25 May 2016|work=Mid-day|access-date=31 July 2017}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>{{quote box | border = 2px | align = right | bgcolor = Cornsilk | title = | halign = center | quote = <poem> “अण्णा भाऊंच्या गोष्टींत अथवा लिखाणात विनोद नसतो, असं नाही; पण त्यांचा प्रकृतीधर्म आहे गंभीर लेखकाचा. ज्यांन फार भोगलं आहे, सात पडद्यांतून नव्हे, तर समोरासमोर जीवनातल्या क्रूर सत्याचं ज्याला दर्शन घडलं आहे. अशा पोटतिडकीने लिहणाऱ्या साहित्यिकाचा आत्मा त्यांना लाभला आहे. म्हणून साहजिकच त्यांच्या गोष्टी मोठ्या वैशिट्यपूर्ण असतात. म्हणून तत्कालीन सर्व बड्या कथाकारांपेक्षा ते निराळे आहेत. या लेखकाला प्रतिभेचे देणं लाभलं आहे. जीवनात आग ओकणाऱ्या हरतर्हेच्या गोष्टींच्या अनुभव त्यांच्या गाठी आहे. त्यांच्या मनात एकप्रकारचा पीळ आहे. ते अन्यायाविरुद्ध बंड उभारणाऱ्या वृत्तीचा पूजक आहे.” </poem> | salign = right | author = '''[[वि.स. खांडेकर]]''' <br /> साहित्यिक | source = <ref>{{Cite web|url=http://www.krushirang.com/maharashtra/2020/07/18/15889/|title=लोकशाहीर अण्णाभाऊ म्हणजे अन्यायाविरुद्ध बंड पुकारणारे अनुभवसिद्ध लेखक..!|first=Team|last=Krushirang|access-date=2020-07-19|archive-date=2020-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200719072035/http://www.krushirang.com/maharashtra/2020/07/18/15889/|url-status=dead}}</ref> }} * १ ऑगस्ट २००१ रोजी भारतीय पोस्टाने ₹४ च्या टपाल तिकिटावर साठेंचे चित्र ठेवले होते. साठेंच्या जन्मशताब्दी वर्षाच्या निमित्ताने १ ऑगस्ट २०१९ रोजी हे टपाल तिकीट वितरित करण्यात आले.<ref>{{Cite web|url=https://www.esakal.com/maharashtra/cm-devendra-fadnavis-speech-annabhau-sathe-birth-anniversary-programme-203867|title=अण्णाभाऊ खऱ्या अर्थाने वंचितांचा आवाज होते: मुख्यमंत्री &#124; eSakal|website=www.esakal.com}}</ref> * [[पुणे|पुण्यातील]] लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे स्मारक आणि [[मुंबई]]<nowiki/>च्या [[कुर्ला]]<nowiki/>मधील एका उड्डाणपुलासह अनेक इमारतींना त्यांचे नाव देण्यात आले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Lokshahir Annabhay Sathe Smarak|publisher=Pune Metropolitan Corporation|accessdate=2017-07-31|दुवा=https://pmc.gov.in/en/lokshahir-annabhau-sathe-smarak}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Devnath|first=Shiva|title=Mumbai: 24-year-old woman stabbed to death in broad daylight|date=25 May 2016|work=Mid-day|accessdate=2017-07-31|दुवा=http://www.mid-day.com/articles/mumbai-24-year-old-woman-stabbed-to-death-in-broad-daylight/17269152}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==हे सुद्धा पहा== * [[लहुजी राघोजी साळवे]] ==संदर्भ व टीप== {{Notelist}} {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://mr.vikaspedia.in/education/apala-maharashtra/92e93993e93093e93794d91f94d930-92a94d93093893f92794d926-93594d92f91594d924940/90592394d92393e92d93e90a-93893e920947 अण्णा भाऊ साठे (विकासपीडिया)] * [https://www.bbc.com/marathi/india-45023973 अण्णा भाऊ साठे : 'मी फकिराच्या लुटीच्या पैशातून घुटी पिलेला कलावंत'] * [http://www.bookganga.com/eBooks/Books?AID=5241365494351078754 अण्णा भाऊ साठेंनी लिहिलेली पुस्तके] * [http://prahaar.in/annabhau-sathe/ अण्णा भाऊ साठे – एक जबरदस्त साहित्यिक] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160719135312/http://prahaar.in/annabhau-sathe/ |date=2016-07-19 }} {{कॉमन्स वर्ग|Annabhau Sathe|अण्णा भाऊ साठे}} {{मराठी साहित्यिक}} {{मराठी कवी}} {{DEFAULTSORT:साठे, अण्णा भाऊ}} [[वर्ग:अण्णा भाऊ साठे| ]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:मराठी कवी]] [[वर्ग:शाहीर]] [[वर्ग:संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ]] [[वर्ग:इ.स. १९२० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९६९ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:दलित व्यक्ती]] [[वर्ग:कादंबरीकार]] [[वर्ग:आंबेडकरवादी]] [[वर्ग:मार्क्सवादी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 26nbrfi9czvck4jrb8fmdq3skr4ictx 2704287 2704285 2026-08-21T16:49:04Z Rohan Gaikwad21 186216 /* */ 2704287 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = | चित्र = Annabhau Sathe 2002 stamp of India.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_title = | पूर्ण_नाव = तुकाराम भाऊराव साठे | जन्म_दिनांक = [[ऑगस्ट १]], [[इ.स. १९२०]] | जन्म_स्थान = वाटेगाव, [[वाळवा तालुका|वाळवा]], [[सांगली जिल्हा]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|1969|7|18|1920|8|1}} | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय लोक|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | धर्म =बौध्द | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = दलित ललित साहित्य | चळवळ = [[कम्युनिस्ट चळवळ]] | प्रभाव = [[बाबासाहेब आंबेडकर]], [[श्रीपाद अमृत डांगे]], [[कार्ल मार्क्स]], साने गुरुजी }} '''तुकाराम साठे''' ([[१ ऑगस्ट ]], [[इ.स. १९२०|१९२०]]— [[१८ जुलै ]], [[इ.स. १९६९|१९६९]]) हे '''अण्णा भाऊ साठे'''{{efn|साठेंचे नाव "तुकाराम" उर्फ "अण्णा" होते; तर त्यांच्या वडीलांचे नाव "भाऊ" होते. त्यामुळे "अण्णा" व "भाऊ" या दोन नावांना एकत्रित "अण्णाभाऊ" असे लिहिणे चूकीचे आहे.}} म्हणून ओळखले जाणारे एक मराठी [[समाजसुधारक|दलित]] साहित्यिक, [[कवी|लोककवी]] आणि [[लेखक]] होते.<ref name="Jamdhade">{{जर्नल स्रोत |दुवा =http://www.the-criterion.com/V5/n3/Dipak.pdf |title =The Subaltern Writings in India: An Overview of Dalit Literature |last =Jamdhade |first =Dipak Shivaji |volume=5 |issue=3 |date =June 2014 |journal =The Criterion |access-date =2015-04-05 }}</ref> साठे हे हिंदू [[मातंग|मांग]] गारुडी समाजामध्ये जन्माला आले होते पण त्यांनी बौद्ध धर्म स्विकारला होता<ref name="Prasad2007">{{स्रोत पुस्तक|first=S. K. |last=Paul |chapter=Dalitism: Its Growth and Evaluation|title=Dalit Literature: A Critical Exploration|दुवा=https://books.google.com/books?id=Bg0rOOqvBMkC|year=2007|publisher=Sarup & Sons|isbn=978-81-7625-817-3 |page=36 |editor1-first=Amar Nath |editor1-last=Prasad |editor2-first=M. B. |editor2-last=Gaijan}}</ref> साठे हे सुरुवातीस मार्क्सवादी प्रवृत्तीचे होते, पण नंतर त्यांच्यावर आंबेडकरवादी विचारधारेचा प्रभाव पडला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2019/04/the-history-of-marathi-ambedkarite-literature/|title=The history of Marathi Ambedkarite Literature|first= जे वी|last=पवार|date=13 April 2019|website=Forward Press}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://books.google.com/books/about/The_Life_and_Work_of_Annabhau_Sathe.html?id=d3qcYgEACAAJ|title=The Life and Work of Annabhau Sathe: A Marxist-Ambedkarite Mosaic|first=Milind|last=Awad|date=1 August 2010|publisher=Gaur Publishers & Distributors|via=Google Books}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://books.google.co.in/books?id=vjsHCwAAQBAJ&pg=PT319&lpg=PT319&dq=annabhau+sathe+ambedkarite&source=bl&ots=PQEx6qfPy1&sig=ACfU3U1Y2e5cmxaImHOClRm1TIPOWpW7ew&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwih2cOguL_jAhUIWysKHbmzAYg4KBDoATACegQICBAB|title=Today's Pasts: A Memoir|first=Bhisham|last=Sahni|date=10 November 2015|publisher=Penguin UK|via=Google Books}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/vishesh-news/feature-article-on-folk-singer-anna-bhau-sathe-on-occasion-of-113-jubilee-162493/|title=आजही अण्णा भाऊ..|date=1 August 2013}}</ref> त्यांना अक्षर ओळख तत्कालीन बौद्ध कम्युनिस्ट नेते कॉम्रेड मोरे यांनी करून दिले. कम्युनिस्ट चळवळ लोकमानसात रुजविण्याचे काम शाहीर विठ्ठल उमप, शाहीर अमर शेख, शाहीर द.न. गव्हाणकर आणि तुकाराम उर्फ अण्णाभाऊ यांनी केले. [[मुंबई]], [[मराठवाडा]], [[विदर्भ]], [[कोकण]], [[पश्चिम महाराष्ट्र]] तसेच सीमाभागातील अनेक ठिकाणी शाहिरांनी आपल्या लालबावटा कलापथकाचे कार्यक्रम सादर केले. मात्र अश्या प्रतिभावान लेखकाचा अतिशय करुण अंत झाला. ते व्यसनाधीनतेच्या आहारी गेले होते. बायको सोडून गेली होती. चिराग नगराच्या वस्तीत तीन दिवस मरून पडले होते, पुढे वास सुटला होता, तेव्हा कुठल्याही मांग गारुडी लोकांनी, कुटुंबाने व मुलींनी त्यांचा अंत्यविधी केला नाही, साधे त्यांना उचलले नाही, त्यांचा अंत्यविधी बौद्ध समाजाने बौद्ध पद्धतीने करण्यात आला कारण तुकाराम उर्फ अण्णाभाऊ साठे हे बौद्ध होते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=अण्णाभाऊ|last=अण्णाभाऊ|first=साठे|publisher=साठे|year=2025|location=Pune|pages=Page 101}}</ref> * ==हे सुद्धा पहा== * [[लहुजी राघोजी साळवे]] ==बाह्य दुवे== * [https://mr.vikaspedia.in/education/apala-maharashtra/92e93993e93093e93794d91f94d930-92a94d93093893f92794d926-93594d92f91594d924940/90592394d92393e92d93e90a-93893e920947 अण्णा भाऊ साठे (विकासपीडिया)] * [https://www.bbc.com/marathi/india-45023973 अण्णा भाऊ साठे : 'मी फकिराच्या लुटीच्या पैशातून घुटी पिलेला कलावंत'] * [http://www.bookganga.com/eBooks/Books?AID=5241365494351078754 अण्णा भाऊ साठेंनी लिहिलेली पुस्तके] * [http://prahaar.in/annabhau-sathe/ अण्णा भाऊ साठे – एक जबरदस्त साहित्यिक] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160719135312/http://prahaar.in/annabhau-sathe/ |date=2016-07-19 }} {{कॉमन्स वर्ग|Annabhau Sathe|अण्णा भाऊ साठे}} {{मराठी साहित्यिक}} {{मराठी कवी}} {{DEFAULTSORT:साठे, अण्णा भाऊ}} [[वर्ग:अण्णा भाऊ साठे| ]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:मराठी कवी]] [[वर्ग:शाहीर]] [[वर्ग:संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ]] [[वर्ग:इ.स. १९२० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९६९ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:दलित व्यक्ती]] [[वर्ग:कादंबरीकार]] [[वर्ग:आंबेडकरवादी]] [[वर्ग:मार्क्सवादी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 6za5cdtkko1ccaop335ks1bsvx3b50f 2704322 2704287 2026-08-21T23:35:10Z संतोष गोरे 135680 Restored revision 2682107 by [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[User talk:InternetArchiveBot|talk]]): जुनी आवृत्ती पुनर्स्थापित केली (TwinkleGlobal) 2704322 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = तुकाराम भाऊराव साठे | चित्र = Annabhau Sathe 2002 stamp of India.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_title = | पूर्ण_नाव = तुकाराम भाऊराव साठे | टोपण_नाव = अण्णाभाऊ साठे | जन्म_दिनांक = [[ऑगस्ट १]], [[इ.स. १९२०]] | जन्म_स्थान = वाटेगाव, [[वाळवा तालुका|वाळवा]], [[सांगली जिल्हा]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|1969|7|18|1920|8|1}} | मृत्यू_स्थान = | शिक्षण = अल्पशिक्षित | कार्यक्षेत्र = लेखक, साहित्यिक | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय लोक|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | धर्म =हिंदू | भाषा = मराठी | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = शाहिर, कथा, कादंबरीकार | विषय = | चळवळ = [[संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ]] | संघटना = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = [[फकिरा]] | प्रभाव = [[बाबासाहेब आंबेडकर]], [[श्रीपाद अमृत डांगे]], [[कार्ल मार्क्स]], साने गुरुजी | प्रभावित = | पुरस्कार = | वडील_नाव = भाऊराव साठे | आई_नाव = वालुबाई साठे | पती_नाव = | पत्नी_नाव = कोंडाबाई साठे<br> जयवंता साठे | अपत्ये = मधुकर, शांता आणि शकुंतला | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} '''तुकाराम भाऊराव साठे''' ([[१ ऑगस्ट ]], [[इ.स. १९२०|१९२०]]— [[१८ जुलै ]], [[इ.स. १९६९|१९६९]]) हे '''अण्णा भाऊ साठे'''{{efn|साठेंचे नाव "तुकाराम" उर्फ "अण्णा" होते; तर त्यांच्या वडीलांचे नाव "भाऊ" होते. त्यामुळे "अण्णा" व "भाऊ" या दोन नावांना एकत्रित "अण्णाभाऊ" असे लिहिणे चूकीचे आहे.}} म्हणून ओळखले जाणारे एक मराठी [[समाजसुधारक]], [[कवी|लोककवी]] आणि [[लेखक]] होते.<ref name="Jamdhade">{{जर्नल स्रोत |दुवा =http://www.the-criterion.com/V5/n3/Dipak.pdf |title =The Subaltern Writings in India: An Overview of Dalit Literature |last =Jamdhade |first =Dipak Shivaji |volume=5 |issue=3 |date =June 2014 |journal =The Criterion |access-date =2015-04-05 }}</ref> साठे हे हिंदू [[मातंग]] समाजामध्ये जन्मलेले होते. त्यांचे लेखन सामाजिक आणि राजकीयदृष्ट्या कृतिशीलतेवर आधारलेले होते.<ref name="Prasad2007">{{स्रोत पुस्तक|first=S. K. |last=Paul |chapter=Dalitism: Its Growth and Evaluation|title=Dalit Literature: A Critical Exploration|दुवा=https://books.google.com/books?id=Bg0rOOqvBMkC|year=2007|publisher=Sarup & Sons|isbn=978-81-7625-817-3 |page=36 |editor1-first=Amar Nath |editor1-last=Prasad |editor2-first=M. B. |editor2-last=Gaijan}}</ref> साठे हे सुरुवातीस मार्क्सवादी प्रवृत्तीचे होते, सुरुवातीला त्यांच्यावर साम्यवादी विचारसरणीचा प्रभाव होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2019/04/the-history-of-marathi-ambedkarite-literature/|title=The history of Marathi Ambedkarite Literature|first= जे वी|last=पवार|date=13 April 2019|website=Forward Press}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://books.google.com/books/about/The_Life_and_Work_of_Annabhau_Sathe.html?id=d3qcYgEACAAJ|title=The Life and Work of Annabhau Sathe: A Marxist-Ambedkarite Mosaic|first=Milind|last=Awad|date=1 August 2010|publisher=Gaur Publishers & Distributors|via=Google Books}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://books.google.co.in/books?id=vjsHCwAAQBAJ&pg=PT319&lpg=PT319&dq=annabhau+sathe+ambedkarite&source=bl&ots=PQEx6qfPy1&sig=ACfU3U1Y2e5cmxaImHOClRm1TIPOWpW7ew&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwih2cOguL_jAhUIWysKHbmzAYg4KBDoATACegQICBAB|title=Today's Pasts: A Memoir|first=Bhisham|last=Sahni|date=10 November 2015|publisher=Penguin UK|via=Google Books}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/vishesh-news/feature-article-on-folk-singer-anna-bhau-sathe-on-occasion-of-113-jubilee-162493/|title=आजही अण्णा भाऊ..|date=1 August 2013}}</ref> त्यांनी प्रामाणिक साहित्य लिहिले. दलित म्हटले की, हिंदू मराठा, ब्राह्मण विरोधी असे लेखन असते. देवांना शिव्या देऊन लपून त्यांचीच पूजा करणे असा दुपट्टी पण त्यांच्या कडे नव्हते त्यांचा हिंदू धर्मावर प्रचंड लोभ होता.श्री हरी विठ्ठलाचे ते भक्त होते. त्यांनी देव मानले. [[संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ|संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत]] देखील त्यांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली होती. अण्णा भाऊ साठे यांचे साहित्य हे परिवर्तनाला दिशा व चालना देणारे ठरले आहे. महाराष्ट्राच्या एकूणच जडणघडणीत आणि परिवर्तनात या साहित्याचे योगदान हे महत्त्वपूर्ण मानले जाते. आजही मोठ्या संख्येने विद्यार्थी व अभ्यासक हे त्यांच्या या साहित्याचा संशोधनात्मक अभ्यास करताना दिसतात. [[संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ]] लोकमानसात रुजविण्याचे काम शाहीर अण्णा भाऊ साठे, शाहीर अमर शेख आणि शाहीर द.न. गव्हाणकर यांनी केले. [[मुंबई]], [[मराठवाडा]], [[विदर्भ]], [[कोकण]], [[पश्चिम महाराष्ट्र]] तसेच सीमाभागातील अनेक ठिकाणी शाहिरांनी आपल्या लालबावटा कलापथकाचे कार्यक्रम सादर केले. फकिरा या कादंबरीत त्यांनी श्री हरी विठ्ठल यांच्या भक्तीचा महिमा मानला आहे. == वैयक्तिक जीवन == अण्णा भाऊ साठेंचा जन्म १ ऑगस्ट १९२० रोजी [[सांगली जिल्हा|सांगली]] जिल्ह्यातील वाळवा तालुक्यातील वाटेगाव या गावी झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव भाऊराव साठे व आईचे नाव वालुबाई साठे होते. साठे हे शाळेत शिकलेले नाही, केवळ दीड दिवस ते शाळेत गेले. त्यांनी शाळा सोडून दिली. त्यांनी दोन लग्न केलीत, त्यांची पहिली पत्नी कोंडाबाई साठे तर दुसरी जयवंता साठे ह्या होत. त्यांना एकूण तीन अपत्ये होती - मधुकर, शांता आणि शकुंतला. ==राजकारण== साठे पहिल्यांदा [[श्रीपाद अमृत डांगे|कॉ. श्रीपाद अमृत डांगे]] यांच्या कम्युनिस्ट विचारसरणीने प्रभावित झाले.<ref name="Gaikwad"/> १९४४ मध्ये [[दत्ता गवाणकर]] आणि [[अमर शेख]] या शाहिरांच्या सोबत त्यांनी लालबावटा कला पथक स्थापन केले. याद्वारे त्यांनी अनेक सरकारी निर्णयांना आव्हान दिले होते. ते १९४० च्या दशकामध्ये कार्यरत राहिले आणि तेविया अब्राम्स यांच्यानुसार, भारतातील [[साम्यवाद|साम्यवादा]]च्या आधी स्वातंत्र्याच्या नंतरची "१९५० च्या दशकातील सर्वात रोमांचक नाटकीय घटना" होती.<ref>{{स्रोत पुस्तक |first=Tevia |last=Abrams |chapter=Tamasha |pages=282, 288 |title=Indian Theatre: Traditions of Performance |editor1-first=Farley P. |editor1-last=Richmond |editor2-first=Darius L. |editor2-last=Swann |editor3-first=Phillip B. |editor3-last=Zarrilli |publisher=Motilal Banarsidass |year=1993 |isbn=978-8-12080-981-9 |दुवा=https://books.google.co.uk/books?id=OroCOEqkVg4C&pg=PA282}}</ref> भारतीय स्वातंत्र्य्यानंतर उच्चवर्णीयांचे भारतावरील शासन त्यांना मान्य नव्हते म्हणून त्यांनी १६ ऑगस्ट १९४७ रोजी [[मुंबई]] येथे वीस हजार लोकांचा मोर्चा काढला आणि त्या मोर्च्यातील घोषणा होती, "ये आझादी झूठी है, देश कि जनता भूखी है!" इंडियन पीपल्स थिएटर असोसिएशनमध्येही ते एक महत्त्वपूर्ण व्यक्तिमत्त्व होते, जी [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]]ाची एक सांस्कृतिक शाखा होती<ref>{{स्रोत पुस्तक |first=Binayak |last=Bhattacharya |chapter=The Left Encounter: Progressive Voices of Nationalism and Indian Cinema to the 1950s |pages=26, 38 |title=Salaam Bollywood: Representations and Interpretations |editor1-first=Vikrant |editor1-last=Kishore |editor2-first=Amit |editor2-last=Sarwal |editor3-first=Parichay |editor3-last=Patra |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-31723-286-5 |दुवा=https://books.google.co.uk/books?id=wQLeCwAAQBAJ&pg=PA38}}</ref> आणि [[संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ]]ीमध्ये, ज्याने भाषिक विभागातून वेगळे मराठीभाषी राज्य (बॉम्बे राज्य) निर्माण करण्याची मागणी केली होती.<ref name="wani"/> साठे यांनी कमुनिष्ट शिकवणुकींना अनुसरत आपल्या हिंदू मातंग कार्याकडे वळले आणि हिंदू मातंग व कामगारांच्या जीवनातील अनुभवांना प्रकट करण्यासाठी त्यांच्या कथांचा वापर केला."<ref name="Gaikwad"/> यातून त्यांनी जागतिक संरचनांमध्ये समाजाला आणि कामगार वर्गांचे महत्त्व स्पष्ट केले. या काळातील बहुतांश दलित राजकारणी यांचे मतांचे ,लेखकांच्या विपरित, साठेंचे कार्य [[मार्क्सवाद]]ाच्या प्रभावाखाली होते.<ref>{{स्रोत पुस्तक |title=Language and Civilization Change in South Asia |editor-first=Clarence |editor-last=Maloney |publisher=BRILL |year=1978 |isbn=978-9-00405-741-8 |first=Eleanor |last=Zelliot |authorlink=Eleanor Zelliot |chapter=Dalit: New Cultural Context for an Old Marathi Word |pages=78, 82 |दुवा=https://books.google.co.uk/books?id=M_oUAAAAIAAJ&pg=PA78}}</ref> त्यांनी म्हणले आहे की, लेखकांना सध्याच्या सांसारिक व सर्व समाजातील अत्याचारांपासून माझ्या समाजाला मुक्त करणे आणि त्यांचे संरक्षण करण्याची जबाबदारी देण्यात आली आहे. कारण दीर्घकालीन पारंपरिक श्रद्धांना त्वरित नष्ट केले जाऊ शकत नाही.त्यांचा देवावर विश्वास होता.<ref name="Gaikwad"/> == लेखन साहित्य == साठे यांनी मराठी भाषेत ३५ कादंबऱ्या लिहिल्या. त्यामध्ये ''[[फकिरा]]'' (१९५९) समाविष्ट आहे, जिला इ.स. १९६१ मध्ये [[महाराष्ट्र शासन|राज्य सरकारच्या]] उत्कृष्ट कादंबरीचा पुरस्कार मिळाला आहे. साठेंच्या लघु कथांचा संग्रह १५ आहे, ज्यामध्ये मोठ्या संख्येने बऱ्याच भारतीय भाषांमध्ये आणि २७ अ-भारतीय भाषांमध्ये भाषांतरित केल्या गेल्या आहेत. कादंबरी आणि लघुकथा यांच्याव्यतिरिक्त साठे यांनी नाटक, रशियातील भ्रमंती, १२ पटकथा आणि मराठी पोवाडा शैलीतील १० गाणी लिहिली.<ref name="Jamdhade"/> साठेंच्या [[पोवाडा]] आणि [[लावणी]] यांसारख्या लोककथात्मक कथा शैलींच्या वापराने लोकांमध्ये ते लोकप्रिय बनले व त्यांचे कार्य अनेक समुदायांपर्यंत पोहोचण्यास मदत झाली. ‘फकिरामध्ये, साठेंनी आपल्या समुदायाला पूर्ण भुखमरीपासून वाचवण्यासाठी ग्रामीण रूढिवादी प्रणाली आणि ब्रिटिश शासनाच्या विरुद्ध विद्रोह करणाऱ्या नायक फकिराला चित्रित केले.<ref name="Jamdhade"/><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/mumbai-news/anna-bhau-sathe-birth-anniversary-1128319/|title=साहित्यसम्राट लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे यांची जयंती|date=1 August 2016}}</ref> नायक आणि त्याच्या समुदायाला नंतर ब्रिटिश अधिकारी द्वारे अटक आणि छळ दिला जातो, आणि अखेरीस फकिराला फाशी देऊन ठार मारले जाते.<ref name="Gaikwad">{{जर्नल स्रोत | दुवा= http://www.the-criterion.com/V4/n1/Baliram.pdf | title =Manifestation of Caste and Class in Anna Bhau Sathe’s Fakira and Baburao Bagul’s Jenvha Mi Jaat Chorli Hoti | last =Gaikwad | first =B. N. | date =February 2013 |volume=4 | issue=1 | journal =The Criterion | access-date=2015-04-05 }}</ref> मुंबई मधील शहरी पर्यावरणाने त्यांच्या लिखाणावर लक्षणीय प्रभाव टाकला. त्यांनी तो डायस्टोपियन परिवाराच्या रूपात दाखवला.. त्यांनी त्यांच्या "मुंबईची लावणी" आणि "मुंबईचा गिरणीकामगार" या दोन गाण्यांतून मुंबईला 'दुर्व्यवहारी, शोषणकारी, असमान और अन्यायपूर्ण' असे म्हणले आहे..<ref name="wani">{{स्रोत पुस्तक |title=Fantasy of Modernity |first=Aarti |last=Wani |publisher=Cambridge University Press |year=2016 |pages=27-28 |isbn=978-1-10711-721-1 |दुवा=https://books.google.co.uk/books?id=A6kwCwAAQBAJ&pg=PA27}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://marathivishwakosh.org/18482/|title=अण्णा भाऊ साठे (Annabhau Sathe)|last=ओव्हाळ|पहिले नाव=प्रभाकर|दिनांक=३१ जुलै २०१९|संकेतस्थळ=marathivishwakosh.org|ॲक्सेसदिनांक=१ ऑगस्ट २०१९|archive-date=2019-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190802131734/https://marathivishwakosh.org/18482/|url-status=dead}}</ref> अण्णा भाऊच्या जाण्या अगोदरच त्यांच्या कादंबऱ्या, पोवाडे रशिया मध्ये पोहचले होते. 'लेनिनग्राडचा पोवाडा' तर तेथे लोकप्रिय झाला होता, अण्णा भाऊ जेव्हा लेनिनग्राडला पोहचले तेव्हा तेथे ज्यांनी 'चित्रा' कादंबरी रशियन भाषेत अनुवादित केली होती 'प्रा. तातिया कातेनिना' त्यांना भेटल्या, त्या अस्सल मराठी बोलत होत्या. मार्क्सवादाचा प्रखर निखारा रथ क्रांतीचा न थांबणार दलित जनांचा अजिंक्यतारा झारशाहीच्या ठिकऱ्या केल्या रोवून झेंडा लाल... कॉम्रेड लेनिन यांच्यावर वरील शब्दांची उधळण करणाऱ्या अण्णा भाऊनी लेनिनग्राड मध्ये करेन्स्की सरकारला अटक झालेली खोली व प्रथम सोवियत स्थापन झालेले स्थळ पाहिले. कॉम्रेड लेनिन यांच्या खोलीत प्रवेश केल्यानंतर अण्णा भाऊंना ऑक्टोबर क्रांतीचा पिता तेथे नसल्याचं दुःख झालं, त्यांचे डोळे भरून आले परंतु कॉम्रेड लेनिन यांची खोली पाहिली यातच ते समाधानी होतात. १९४२ ला हिटलरच्या नाझी आक्रमकांनी लेनिनग्राडला वेढा दिला यावेळीच्या दैदिप्यमान लढ्याच स्मारक अण्णा भाऊ पाहतात व त्यांच्या शब्दात हे स्मारक वाचकांच्या डोळ्यापुढे आहे तसं उभकरतात. त्यात ते म्हणतात, "कडेवर मूल घेऊन एक स्त्री असून, समोर कॉम्रेड लेनिन उभे आहेत. मागे दगडावर लेनिनग्राडसाठी मरणाऱ्या वीरांची नावे कोरली आहेत. फुलझाडाच्या ताटव्यात चार फुट उंचीचे चबुतरे उभे असून, त्यावर फक्त 'एकोणिसशे बेचाळीस' अशी अक्षरे दिसत आहेत आणि पहिल्याच प्रवेशद्वाराजवळ एक अग्रिकुंड धगधगत आहे. ती आग आज कित्येक दिवस जळत असून, जगाच्या अंतापर्यंत जळणार आहे. ती आग म्हणजे महान लेनिनग्राडसाठी, रशियन भूभीसाठी, समाजवादासाठी ज्यांनी प्राण अर्पण केला त्यांची स्मृती आहे."[21] ==साठेंनी लिहिलेली पुस्तके== # अकलेची गोष्ट (लोकनाट्य, १९४५) # अमृत # आघात # आबी (कथासंग्रह) # आवडी (कादंबरी) # इनामदार (नाटक, १९५८) # कापऱ्या चोर (लोकनाट्य) # कृष्णाकाठच्या कथा (कथासंग्रह) # खुळंवाडा (कथासंग्रह) # गजाआड (कथासंग्रह) # गुऱ्हाळ # गुलाम (कादंबरी) # चंदन (कादंबरी) # चिखलातील कमळ (कादंबरी) # चित्रा (कादंबरी, १९४५) # चिरानगरची भुतं (कथासंग्रह), १९७८) # नवती (कथासंग्रह) # निखारा (कथासंग्रह) # जिवंत काडतूस (कथासंग्रह) # तारा # देशभक्त घोटाळे (लोकनाट्य, १९४६) # पाझर (कादंबरी) # पिसाळलेला माणूस (कथासंग्रह) # पुढारी मिळाला (लोकनाट्य, १९५२) # पेंग्याचं लगीन (नाटक) # फकिरा (कादंबरी, १९५९) # फरारी (कथासंग्रह) # मथुरा (कादंबरी) # माकडीचा माळ (कादंबरी, १९६३) # रत्ना (कादंबरी) # रानगंगा (कादंबरी) # रूपा (कादंबरी) # बरबाद्या कंजारी (कथासंग्रह, १९६०) # बेकायदेशीर (लोकनाट्य, १९४७) # माझी मुंबई (लोकनाट्य) # मूक मिरवणूक(लोकनाट्य) # रानबोका # लोकमंत्र्यांचा दौरा (लोकनाट्य, १९५२) # वारणेचा वाघ (कादंबरी, १९६८) # वैजयंता (कादंबरी) # वैर (कादंबरी) # शेटजींचे इलेक्शन (लोकनाट्य, १९४६) * संघर्ष # सुगंधा # सुलतान (नाटक) === प्रवासवर्णन === # कविता आणि माझा रशियाचा प्रवास ===काव्ये=== * अण्णा भाऊ साठे यांचे पोवाडे व लावण्या ==साठेंच्या लेखनावर आधारित चित्रपट== # वैजयंता (१९६१, कादंबरी – वैजयंता) # टिळा लावते मी रक्ताचा (१९६९, कादंबरी – आवडी) # डोंगरची मैना (१९६९, कादंबरी – माकडीचा माळ) # मुरली मल्हारीरायाची (१९६९, कादंबरी – चिखलातील कमळ) # वारणेचा वाघ (१९७०, कादंबरी – वारणेचा वाघ) # अशी ही साताऱ्याची तऱ्हा (१९७४, कादंबरी – अलगूज) # फकिरा (कादंबरी – फकिरा)  == साठेंवरील पुस्तके == * अण्णाभाऊंचा संदेश (विनिमय पब्लिकेशन्स) * अण्णा भाऊ सांगून गेले (विलास रणसुभे) * अण्णा भाऊ साठे (मराठी कवी) – लेखक: बजरंग कोरडे, अनुवाद : विलास गिते, प्रकाशन : साहित्य अकादमी * अण्णा भाऊ साठे (बालवाङ्मय, लेखक - बाबुराव गुरव) * अण्णा भाऊ साठे (हिंदी, प्रा. रतनलाल सोनग्रा) * अण्णा भाऊ साठे (डाॅ. संजीवनी सुनील पाटील) * अण्णा भाऊ साठे : चरित्र आणि कार्य – विजयकुमार जोखे, नालंदा प्रकाशन<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bookganga.com/eBooks/Books/Details/4698727319491679503|title=अण्णा भाऊ साठे चरित्र आणि कार्य-Anna Bhau Sathe Charitra Ani Karya by Vijaykumar Jokhe - Nag - Nalanda Prakashan - BookGanga.com|website=www.bookganga.com}}</ref> * अण्णा भाऊ साठे विचारधन (विठ्ठल साठे) * अण्णाभाऊ साठे व्यक्ती आणि वाङ्मय ( प्रा.डाॅ. अंबादास सगट) * अण्णा भाऊ साठेलिखित 'फकीरा'ची समीक्षा (डाॅ. [[श्रीपाल सबनीस]]) * क्रांतिकारी अण्णाभाऊ साठे (प्रा. गौतम निकम) * समाज सुधारक लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे (संपादित, संपादक - ॲड. महेंद्र साठे) * अण्णा भाऊ साठे : प्रातिनिधिक कथा (संपादक - डाॅ. एस.एम. भोसले) * अण्णा भाऊंचा रशियाचा प्रवास -लेखक डॉ. प्रविण सुरेखा मच्छिंद्र मस्तुद == वारसा == [[चित्र:Annabhau_Sathe_2019_stamp_of_India_2.jpg|इवलेसे|२०१९ च्या टपाल तिकिटावर अण्णाभाऊ साठे ]] [[चित्र:Anna_bhau_sathe.jpg|इवलेसे|अण्णाभाऊ साठेंचा पुतळा]] साठे हे खरे सुधारक होते..आणि विशेषतः ते त्यांच्या समाजाचे प्रतीक बनले आहेत. लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे डेव्हलपमेंट कॉर्पोरेशनची स्थापना १९८५ मध्ये हिंदू मातंग समाजातीललोकांसाठी करण्यात आली. तसेच मानव हक्क अभियानाच्या (एक हिंदू मातंग संस्था) स्थानिक शाखांमध्ये महिला <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=From the Margins to the Mainstream: Institutionalising Minorities in South Asia|last=Waghmore|first=Suryakant|publisher=SAGE Publications|year=2016|isbn=978-9-35150-622-5|editor-last=Gorringe|editor-first=Hugo|page=151|chapter=Challenging Normalised Exclusion: Humour and Hopeful Rationality in Dalit Politics|editor-last2=Jeffery|editor-first2=Roger|editor-last3=Waghmore|editor-first3=Suryakant|chapter-url=https://books.google.com/books?id=N18lDAAAQBAJ&pg=PT151}}</ref> अण्णाभाऊ साठे प्रामाणिक साहित्यिक व राजकारणीही पण हिंदू मातंग समाज बहुसंख्य नसल्याने ते थोडे मागे पडले.. पण कुठल्याही समाज सुधारक मध्ये सर्व श्रेष्ठ होते..ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=PPenAwAAQBAJ&pg=PA34|title=Civility against Caste: Dalit Politics and Citizenship in Western India|last=Waghmore|first=Suryakant|publisher=SAGE Publications|year=2013|isbn=978-8-13211-886-2|pages=34, 57, 71–72}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=PPenAwAAQBAJ&pg=PA152|title=Civility against Caste: Dalit Politics and Citizenship in Western India|last=Waghmore|first=Suryakant|publisher=SAGE Publications|year=2013|isbn=978-8-13211-886-2|page=152}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Devnath|first=Shiva|url=http://www.mid-day.com/articles/mumbai-24-year-old-woman-stabbed-to-death-in-broad-daylight/17269152|title=Mumbai: 24-year-old woman stabbed to death in broad daylight|date=25 May 2016|work=Mid-day|access-date=31 July 2017}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{quote box | border = 2px | align = right | bgcolor = Cornsilk | title = | halign = center | quote = <poem> “अण्णा भाऊंच्या गोष्टींत अथवा लिखाणात विनोद नसतो, असं नाही; पण त्यांचा प्रकृतीधर्म आहे गंभीर लेखकाचा. ज्यांन फार भोगलं आहे, सात पडद्यांतून नव्हे, तर समोरासमोर जीवनातल्या क्रूर सत्याचं ज्याला दर्शन घडलं आहे. अशा पोटतिडकीने लिहणाऱ्या साहित्यिकाचा आत्मा त्यांना लाभला आहे. म्हणून साहजिकच त्यांच्या गोष्टी मोठ्या वैशिट्यपूर्ण असतात. म्हणून तत्कालीन सर्व बड्या कथाकारांपेक्षा ते निराळे आहेत. या लेखकाला प्रतिभेचे देणं लाभलं आहे. जीवनात आग ओकणाऱ्या हरतर्हेच्या गोष्टींच्या अनुभव त्यांच्या गाठी आहे. त्यांच्या मनात एकप्रकारचा पीळ आहे. ते अन्यायाविरुद्ध बंड उभारणाऱ्या वृत्तीचा पूजक आहे.” </poem> | salign = right | author = '''[[वि.स. खांडेकर]]''' <br /> साहित्यिक | source = <ref>{{Cite web|url=http://www.krushirang.com/maharashtra/2020/07/18/15889/|title=लोकशाहीर अण्णाभाऊ म्हणजे अन्यायाविरुद्ध बंड पुकारणारे अनुभवसिद्ध लेखक..!|first=Team|last=Krushirang|access-date=2020-07-19|archive-date=2020-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200719072035/http://www.krushirang.com/maharashtra/2020/07/18/15889/|url-status=dead}}</ref> }} * १ ऑगस्ट २००१ रोजी भारतीय पोस्टाने ₹४ च्या टपाल तिकिटावर साठेंचे चित्र ठेवले होते. साठेंच्या जन्मशताब्दी वर्षाच्या निमित्ताने १ ऑगस्ट २०१९ रोजी हे टपाल तिकीट वितरित करण्यात आले.<ref>{{Cite web|url=https://www.esakal.com/maharashtra/cm-devendra-fadnavis-speech-annabhau-sathe-birth-anniversary-programme-203867|title=अण्णाभाऊ खऱ्या अर्थाने वंचितांचा आवाज होते: मुख्यमंत्री &#124; eSakal|website=www.esakal.com}}</ref> * [[पुणे|पुण्यातील]] लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे स्मारक आणि [[मुंबई]]<nowiki/>च्या [[कुर्ला]]<nowiki/>मधील एका उड्डाणपुलासह अनेक इमारतींना त्यांचे नाव देण्यात आले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Lokshahir Annabhay Sathe Smarak|publisher=Pune Metropolitan Corporation|accessdate=2017-07-31|दुवा=https://pmc.gov.in/en/lokshahir-annabhau-sathe-smarak}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Devnath|first=Shiva|title=Mumbai: 24-year-old woman stabbed to death in broad daylight|date=25 May 2016|work=Mid-day|accessdate=2017-07-31|दुवा=http://www.mid-day.com/articles/mumbai-24-year-old-woman-stabbed-to-death-in-broad-daylight/17269152}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==हे सुद्धा पहा== * [[लहुजी राघोजी साळवे]] ==संदर्भ व टीप== {{Notelist}} {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://mr.vikaspedia.in/education/apala-maharashtra/92e93993e93093e93794d91f94d930-92a94d93093893f92794d926-93594d92f91594d924940/90592394d92393e92d93e90a-93893e920947 अण्णा भाऊ साठे (विकासपीडिया)] * [https://www.bbc.com/marathi/india-45023973 अण्णा भाऊ साठे : 'मी फकिराच्या लुटीच्या पैशातून घुटी पिलेला कलावंत'] * [http://www.bookganga.com/eBooks/Books?AID=5241365494351078754 अण्णा भाऊ साठेंनी लिहिलेली पुस्तके] * [http://prahaar.in/annabhau-sathe/ अण्णा भाऊ साठे – एक जबरदस्त साहित्यिक] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160719135312/http://prahaar.in/annabhau-sathe/ |date=2016-07-19 }} {{कॉमन्स वर्ग|Annabhau Sathe|अण्णा भाऊ साठे}} {{मराठी साहित्यिक}} {{मराठी कवी}} {{DEFAULTSORT:साठे, अण्णा भाऊ}} [[वर्ग:अण्णा भाऊ साठे| ]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:मराठी कवी]] [[वर्ग:शाहीर]] [[वर्ग:संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ]] [[वर्ग:इ.स. १९२० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९६९ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:दलित व्यक्ती]] [[वर्ग:कादंबरीकार]] [[वर्ग:आंबेडकरवादी]] [[वर्ग:मार्क्सवादी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] iumx78cor7gfsu4ld2b64cy1t85lmz5 0 148580 2704295 2697334 2026-08-21T18:20:08Z ~2026-45686-74 186537 2704295 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट वाहतूक | नाव = पुणे उपनगरी रेल्वे | चित्र = Lonavla EMU at Pune platform 6.jpg | चित्र२ = | स्थान = {{flagicon|India}} [[पुणे]], [[महाराष्ट्र]] | प्रकार = [[उपनगरी रेल्वे]] | मालक = [[मध्य रेल्वे क्षेत्र|मध्य रेल्वे]] | मार्ग = १ | लांबी = ६३ | स्थानके = १८ | प्रवासी = | आरंभ = | वेब = | नकाशा = {{पुणे उपनगरी रेल्वे}} }} '''पुणे उपनगरी रेल्वे''' ही [[भारत]] देशाच्या [[पुणे]] शहरामधील [[उपनगरी रेल्वे]] वाहतूक सेवा आहे. ही रेल्वे पुणे शहर व [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यामधील]] नजीकच्या काही ठिकाणांना सेवा पुरवते. == अप फेऱ्या == {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-numbers-center" |+ style="background:#afeeee"| लोणावळा / तळेगाव कडे ! गाडी क्रमांक ! सुटण्याची वेळ ! स्थानक ! पोहोचण्याची वेळ ! अंतिम स्थानक |- | ९९८०२ || ०:१५ || पुणे || १:५० || लोणावळा |- | ९९८०४ || ४:४५ || पुणे || ६:०५ || लोणावळा |- | ९९८०६ || ५:४५ || पुणे || ७:०५ || लोणावळा |- | ९९८०८ || ६:३० || पुणे || ७:५० || लोणावळा |- | ९९९०२ || ६:४८ || पुणे || ७:३८ || तळेगाव |- | ९९८१० || ८:१० || शिवाजी नगर || ९:२५ || लोणावळा |- | ९९९०४ || ८:५३ || पुणे || ९:४३ || तळेगाव |- | ९९८१२ || ९:५७ || पुणे || ११:२० || लोणावळा |- | ९९८१४ || ११:१७ || पुणे || १२:३७ || लोणावळा |- | ९९८१६ || १२:०५ || शिवाजी नगर || १३:२० || लोणावळा |- | ९९८१८ || १५:०० || पुणे || १६:२० || लोणावळा |- | ९९९०६ || १५:४७ || शिवाजी नगर || १६:३२ || तळेगाव |- | ९९८२० || १६:२५ || पुणे || १७:४५ || लोणावळा |- | ९९८२२ || १७:२० || शिवाजी नगर || १८:३८ || लोणावळा |- | ९९८२४ || १८:०२ || पुणे || १९:२७ || लोणावळा |- | ९९८२६ || १९:१० || शिवाजी नगर || २०:३० || लोणावळा |- | ९९८२८ || २०:०५ || शिवाजी नगर || २१:३० || लोणावळा |- | ९९८३० || २०:३७ || पुणे || २१:५७ || लोणावळा |- | ९९८३२ || २१:०५ || शिवाजी नगर || २२:१० || लोणावळा |- | ९९८३४ || २२:१० || पुणे || २३:३० || लोणावळा |- | ९९९०८ || २३:१५ || पुणे || ०:०५ || तळेगाव |} == डाऊन फेऱ्या == {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-numbers-center" |+ style="background:#afeeee"| पुणे / शिवाजी नगर कडे ! गाडी क्रमांक ! सुटण्याची वेळ ! स्थानक ! पोहोचण्याची वेळ ! अंतिम स्थानक |- | ९९९०१ || ०:३५ || तळेगाव || १:३७ || पुणे |- | ९९८०१ || ५:२० || लोणावळा || ६:४० || पुणे |- | ९९८०३ || ६:३० || लोणावळा || ७:५५ || शिवाजी नगर |- | ९९८०५ || ७:२५ || लोणावळा || ८:४८ || पुणे |- | ९९९०३ || ७:४८ || तळेगाव || ८:३८ || पुणे |- | ९९८०७ || ८:२० || लोणावळा || ९:४५ || पुणे |- | ९९९०५ || ९:५७ || तळेगाव || १०:५० || पुणे |- | ९९८०९ || १०:०५ || लोणावळा || ११:२५ || शिवाजी नगर |- | ९९८११ || ११:३० || लोणावळा || १२:४५ || शिवाजी नगर |- | ९९८१३ || १४:५० || लोणावळा || १६:१० || पुणे |- | ९९८१५ || १५:३० || लोणावळा || १७:०५ || शिवाजी नगर |- | ९९९०७ || १६:४० || तळेगाव || १७:३२ || पुणे |- | ९९८१७ || १७:३० || लोणावळा || १८:५० || शिवाजी नगर |- | ९९८१९ || १८:०८ || लोणावळा || १९:४० || शिवाजी नगर |- | ९९८२१ || १९:०० || लोणावळा || २०:३२ || पुणे |- | ९९८२३ || १९:३५ || लोणावळा || २०:५५ || शिवाजी नगर |- | ९९८२५ || २०:४० || लोणावळा || २२:०० || पुणे |- | ९९८२७ || २१:४० || लोणावळा || २३:०० || पुणे |- | ९९८२९ || २२:०५ || लोणावळा || २३:२५ || पुणे |- | ९९८३१ || २२:३५ || लोणावळा || २३:५० || पुणे |- | ९९८३३ || २३:४५ || लोणावळा || १:२० || पुणे |} == हेही पाहा == * [[मुंबई उपनगरी रेल्वे]] * [[पुणे मेट्रो]] * [[पुणे मोनोरेल]] == बाह्य दुवे == *[http://www.punediary.com/html/downside_local.html २०१३ वेळापत्रक] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130925005502/http://www.punediary.com/html/downside_local.html |date=2013-09-25 }} {{भारत जलद वाहतूक}} [[वर्ग:पुण्यामधील वाहतूक]] [[वर्ग:भारतामधील उपनगरी रेल्वे]] [[वर्ग:पुणे उपनगरी रेल्वे]] bqjcszlbngbognty1g5wpqdssd17pxp 2704302 2704295 2026-08-21T18:53:32Z ~2026-45686-74 186537 /* */ 2704302 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट वाहतूक | नाव = पुणे उपनगरी रेल्वे | चित्र = Lonavla EMU at Pune platform 6.jpg | चित्र२ = | स्थान = {{flagicon|India}} [[पुणे]], [[महाराष्ट्र]] | प्रकार = [[उपनगरी रेल्वे]] | मालक = [[मध्य रेल्वे क्षेत्र|मध्य रेल्वे]] | मार्ग = १ | लांबी = ६३ | स्थानके = १८ | प्रवासी = | आरंभ = | वेब = | नकाशा = {{पुणे उपनगरी रेल्वे}} }} '''पुणे उपनगरी रेल्वे''' ही [[भारत]] देशाच्या [[पुणे]] शहरामधील [[उपनगरी रेल्वे]] वाहतूक सेवा आहे. ही रेल्वे पुणे शहर व [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यामधील]] नजीकच्या काही ठिकाणांना सेवा पुरवते. == स्थानके == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:1%;" |# ! style="width:5%;" |स्थानक नाव ! style="width:1%;" |स्थानक कोड ! style="width:5%;" |मेट्रो |- |१||'''{{rws|पुणे जंक्शन}}'''||PUNE||{{मेट्रो|पुणे रेल्वे स्थानक}} |- |२||'''{{rws|शिवाजी नगर}}'''||SVJR||{{मेट्रो|शिवाजी नगर}} |- |३||{{rws|खडकी}}||KK||{{मेट्रो|खडकी}} |- |४||{{rws|दापोडी}}||DAPD||{{मेट्रो|दापोडी}} |- |५||{{rws|कासारवाडी}}||KSWD||{{मेट्रो|कासारवाडी}} |- |६||{{rws|पिंपरी}}||PMP|| |- |७||{{rws|चिंचवड}}||CCH||{{मेट्रो|चिंचवड}} |- |८||{{rws|आकुर्डी}}||AKRD||{{मेट्रो|आकुर्डी}} |- |९||{{rws|देहू रोड}}||DEHR|| |- |१०||{{rws|बेगडेवाडी}}||BGWI|| |- |११||{{rws|घोरावाडी}}||GRWD|| |- |१२||'''{{rws|तळेगाव}}'''||TGN|| |- |१३||{{rws|वडगाव}}||VDN|| |- |१४||{{rws|कान्हे}}||KNHE|| |- |१५||{{rws|कामशेत}}||KMST|| |- |१६||{{rws|मळवली}}||MVL|| |- |१७||'''{{rws|लोणावळा}}'''||LNL|| |- |१८||'''{{rws|खंडाळा}}'''||KDL|| |} == अप फेऱ्या == {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-numbers-center" |+ style="background:#afeeee"| लोणावळा / तळेगाव कडे ! गाडी क्रमांक ! सुटण्याची वेळ ! स्थानक ! पोहोचण्याची वेळ ! अंतिम स्थानक |- | ९९८०२ || ०:१५ || पुणे || १:५० || लोणावळा |- | ९९८०४ || ४:४५ || पुणे || ६:०५ || लोणावळा |- | ९९८०६ || ५:४५ || पुणे || ७:०५ || लोणावळा |- | ९९८०८ || ६:३० || पुणे || ७:५० || लोणावळा |- | ९९९०२ || ६:४८ || पुणे || ७:३८ || तळेगाव |- | ९९८१० || ८:१० || शिवाजी नगर || ९:२५ || लोणावळा |- | ९९९०४ || ८:५३ || पुणे || ९:४३ || तळेगाव |- | ९९८१२ || ९:५७ || पुणे || ११:२० || लोणावळा |- | ९९८१४ || ११:१७ || पुणे || १२:३७ || लोणावळा |- | ९९८१६ || १२:०५ || शिवाजी नगर || १३:२० || लोणावळा |- | ९९८१८ || १५:०० || पुणे || १६:२० || लोणावळा |- | ९९९०६ || १५:४७ || शिवाजी नगर || १६:३२ || तळेगाव |- | ९९८२० || १६:२५ || पुणे || १७:४५ || लोणावळा |- | ९९८२२ || १७:२० || शिवाजी नगर || १८:३८ || लोणावळा |- | ९९८२४ || १८:०२ || पुणे || १९:२७ || लोणावळा |- | ९९८२६ || १९:१० || शिवाजी नगर || २०:३० || लोणावळा |- | ९९८२८ || २०:०५ || शिवाजी नगर || २१:३० || लोणावळा |- | ९९८३० || २०:३७ || पुणे || २१:५७ || लोणावळा |- | ९९८३२ || २१:०५ || शिवाजी नगर || २२:१० || लोणावळा |- | ९९८३४ || २२:१० || पुणे || २३:३० || लोणावळा |- | ९९९०८ || २३:१५ || पुणे || ०:०५ || तळेगाव |} == डाऊन फेऱ्या == {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-numbers-center" |+ style="background:#afeeee"| पुणे / शिवाजी नगर कडे ! गाडी क्रमांक ! सुटण्याची वेळ ! स्थानक ! पोहोचण्याची वेळ ! अंतिम स्थानक |- | ९९९०१ || ०:३५ || तळेगाव || १:३७ || पुणे |- | ९९८०१ || ५:२० || लोणावळा || ६:४० || पुणे |- | ९९८०३ || ६:३० || लोणावळा || ७:५५ || शिवाजी नगर |- | ९९८०५ || ७:२५ || लोणावळा || ८:४८ || पुणे |- | ९९९०३ || ७:४८ || तळेगाव || ८:३८ || पुणे |- | ९९८०७ || ८:२० || लोणावळा || ९:४५ || पुणे |- | ९९९०५ || ९:५७ || तळेगाव || १०:५० || पुणे |- | ९९८०९ || १०:०५ || लोणावळा || ११:२५ || शिवाजी नगर |- | ९९८११ || ११:३० || लोणावळा || १२:४५ || शिवाजी नगर |- | ९९८१३ || १४:५० || लोणावळा || १६:१० || पुणे |- | ९९८१५ || १५:३० || लोणावळा || १७:०५ || शिवाजी नगर |- | ९९९०७ || १६:४० || तळेगाव || १७:३२ || पुणे |- | ९९८१७ || १७:३० || लोणावळा || १८:५० || शिवाजी नगर |- | ९९८१९ || १८:०८ || लोणावळा || १९:४० || शिवाजी नगर |- | ९९८२१ || १९:०० || लोणावळा || २०:३२ || पुणे |- | ९९८२३ || १९:३५ || लोणावळा || २०:५५ || शिवाजी नगर |- | ९९८२५ || २०:४० || लोणावळा || २२:०० || पुणे |- | ९९८२७ || २१:४० || लोणावळा || २३:०० || पुणे |- | ९९८२९ || २२:०५ || लोणावळा || २३:२५ || पुणे |- | ९९८३१ || २२:३५ || लोणावळा || २३:५० || पुणे |- | ९९८३३ || २३:४५ || लोणावळा || १:२० || पुणे |} == हेही पाहा == * [[मुंबई उपनगरी रेल्वे]] * [[पुणे मेट्रो]] * [[पुणे मोनोरेल]] == बाह्य दुवे == *[http://www.punediary.com/html/downside_local.html २०१३ वेळापत्रक] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130925005502/http://www.punediary.com/html/downside_local.html |date=2013-09-25 }} {{भारत जलद वाहतूक}} [[वर्ग:पुण्यामधील वाहतूक]] [[वर्ग:भारतामधील उपनगरी रेल्वे]] [[वर्ग:पुणे उपनगरी रेल्वे]] 4hkw26yjz6lanbmbilusvjye1rmhtpr 0 162498 2704375 2437263 2026-08-22T06:02:01Z ~2026-45722-86 186548 /* */ 2704375 wikitext text/x-wiki '''धाड''' हे [[बुलढाणा]] जिल्ह्यातील एक [[गाव]] आहे. {{Infobox settlement | subdivision_type1 = देश | subdivision_type2 = राज्य | subdivision_type3 = जिल्हा | subdivision_type4 = तालुका | subdivision_name1 = [[भारत]] | subdivision_name2 = [[महाराष्ट्र]] | subdivision_name3 = [[बुलढाणा जिल्हा| बुलढाणा]] | subdivision_name4 = [[बुलढाणा तालुका| बुलढाणा]] | governing_body = ग्रामपंचायत }} ==मर्दडी देवी== '''बुलढाणा''' तालुक्यात [[बुलढाणा]] ते [[औरंगाबाद]] रस्त्यावर धाड गावाजवळ [[मर्दडी देवी]]चे संस्थान डोंगरामध्ये वसलेले आहे. नवसाला पावणारी देवी म्हणुन मर्दडी [[माता]]ची ख्याती आहे. येथे [[नवरात्री]] मध्ये नऊ दिवस यात्रा असते. [[ब्रिटिश]] काळापासून या देवीचे [[पुजारी]] म्हणून गुरव घराणे या देवीची [[पूजा]], [[आरती]] करीत आहे आणि धाड येथील मोहिते-देशमुख घराण्याकडे या देवीच्या व्यवस्था पाहण्याचे काम आहे. [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यातील गावे]] 698a86pp4w8ajw1740nbpc89mta82cl 2704376 2704375 2026-08-22T06:04:53Z ~2026-45722-86 186548 /* */ 2704376 wikitext text/x-wiki '''धाड''' हे [[बुलढाणा]] जिल्ह्यातील एक [[गाव]] आहे. {{Infobox settlement | subdivision_type1 = देश | subdivision_type2 = राज्य | subdivision_type3 = जिल्हा | subdivision_type4 = तालुका | subdivision_name1 = [[भारत]] | subdivision_name2 = [[महाराष्ट्र]] | subdivision_name3 = [[बुलढाणा जिल्हा| बुलढाणा]] | subdivision_name4 = [[बुलढाणा तालुका| बुलढाणा]] | postal_code_type = पोस्टल कोड | postal_code = ४४३१०६ }} ==मर्दडी देवी== '''बुलढाणा''' तालुक्यात [[बुलढाणा]] ते [[औरंगाबाद]] रस्त्यावर धाड गावाजवळ [[मर्दडी देवी]]चे संस्थान डोंगरामध्ये वसलेले आहे. नवसाला पावणारी देवी म्हणुन मर्दडी [[माता]]ची ख्याती आहे. येथे [[नवरात्री]] मध्ये नऊ दिवस यात्रा असते. [[ब्रिटिश]] काळापासून या देवीचे [[पुजारी]] म्हणून गुरव घराणे या देवीची [[पूजा]], [[आरती]] करीत आहे आणि धाड येथील मोहिते-देशमुख घराण्याकडे या देवीच्या व्यवस्था पाहण्याचे काम आहे. [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यातील गावे]] akdlat36sg1z4jkgzf71qfluj6yts32 10 164472 2704299 2701785 2026-08-21T18:32:23Z ~2026-45686-74 186537 /* */ 2704299 wikitext text/x-wiki {{Routemap |navbar = Mumbai Monorail |title = मुंबई मोनोरेल |title-bg = #abcdef |title-color= black |collapse = <includeonly>yes</includeonly> |inline = <includeonly>1</includeonly> |map = \\\CONTgq\BHFq!~lHUB\CONTfq ~~ {{rws|चेंबूर}} {{rint|mumbai|s}} [[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] \\BL3+1 BUS\uhKACCa ~~ '''[[चेंबूर मोनोरेल स्थानक|चेंबूर]]''' uhCONTgq\uhBHFq!~lHUB!~KBL2\uhKRZhu\uhCONTfq ~~ ''[[File:BSicon SUBWAY-CHN.svg|18px]] [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]]'' {{मेट्रो|चेंबूर}} BUS\KBL4!~uhACC ~~ [[व्हीएनपी आणि आरसी मार्ग जंक्शन मोनोरेल स्थानक|व्हीएनपी आणि आरसी मार्ग जंक्शन]] \RP4e\uhSKRZ-G4\RP4w ~~ एस.जी. बर्वे मार्ग BUS\uhACC ~~ [[फर्टीलाइझर टाउनशिप मोनोरेल स्थानक|फर्टीलाइझर टाउनशिप]] BUS\uhACC ~~ [[भारत पेट्रोलियम मोनोरेल स्थानक|भारत पेट्रोलियम]] \RP4e\uhSKRZ-G4\RP4w ~~ [[पूर्व मुक्तमार्ग (मुंबई)|पूर्व मुक्तमार्ग]] \CONTgq\umhKRZ\CONTfq ~~ ''मालवाहतूक रेल्वे (माहुल)'' BUS\uhACC ~~ [[मैसूर कॉलनी मोनोरेल स्थानक|मैसूर कॉलनी]] BUS\uhACC ~~ [[भक्ती पार्क मोनोरेल स्थानक|भक्ती पार्क]] BUS\uhACC ~~ '''[[वडाळा डेपो मोनोरेल स्थानक|वडाळा डेपो]]''' CONTg\KBL3!~uhACC ~~ ~~ [[गुरू तेग बहादुर नगर मोनोरेल स्थानक|गुरू तेग बहादुर नगर]] {{rint|mumbai|s}} ''[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] {{rws|कुर्ला}}कडे'' BHF!~lHUB!~KBL1\uhSTR ~~ {{rws|गुरू तेग बहादुर नगर}} {{rint|mumbai|s}} [[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] STR\uhACC ~~ [[अँटॉप हिल मोनोरेल स्थानक|अँटॉप हिल]] STR\uhACC ~~ [[आचार्य अत्रे नगर मोनोरेल स्थानक|आचार्य अत्रे नगर]] CONTgq\ABZql\umhKRZ\STR+r ~~ {{rint|mumbai|s}} ''[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] {{rws|किंग्ज सर्कल}}कडे'' \\KBL2!~uhACC\STR ~~ [[वडाळा ब्रिज मोनोरेल स्थानक|वडाळा ब्रिज]] \\uhSTR\KBL4!~lHUB!~BHF ~~ {{rws|वडाळा रोड}} {{rint|mumbai|s}} [[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] \\uhACC\CONTf ~~ ~~ [[दादर (पूर्व) मोनोरेल स्थानक|दादर (पूर्व)]] {{rint|mumbai|s}} ''[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस|मुंबई छशिमट]]कडे'' \uhACC ~~ [[नायगाव मोनोरेल स्थानक|नायगाव]] \uhACC ~~ [[आंबेडकर नगर मोनोरेल स्थानक|आंबेडकर नगर]] \uhACC ~~ [[मिंट कॉलनी मोनोरेल स्थानक|मिंट कॉलनी]] \RP4e\uhSKRZ-G4\RP4w ~~ {{BSsplit|डॉ. आंबेडकर रस्ता/|लालबाग उड्डाणपूल}} CONTg\uhSTR \STRl\umhKRZ\STR+r ~~ {{rint|mumbai|s}} ''[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]] {{rws|परळ}}कडे'' CONTgq\STR+r\uhSTR\STR ~~ {{rint|mumbai|s}} ''[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]] {{rws|प्रभादेवी}}कडे'' \BHF!~lHUB!~KBL2\uhSTR\STR ~~ {{rws|लोअर परळ}} {{rint|mumbai|s}} [[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]] \CONTf\KBL4!~uhACC\BLeq!~lHUB!~BHF ~~ [[लोअर परळ मोनोरेल स्थानक|लोअर परळ]] / {{rws|करी रोड}} {{rint|mumbai|s}} [[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]] \\uhSTR\CONTf ~~ {{rint|mumbai|s}} ''[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]] [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस|मुंबई छशिमट]]कडे'' \uhKACCe ~~ '''[[संत गाडगे महाराज चौक मोनोरेल स्थानक|संत गाडगे महाराज चौक]]''' |bottom= स्त्रोत: [[गूगल मॅप्स]] }}<noinclude> {{मुख्य|मुंबई मोनोरेल}} {{Railway-routemap|भारत}} [[वर्ग:मुंबई मोनोरेल साचे]] </noinclude> 3dj5uvkbh7tvfxkredfpw20crq3sdrq 0 166477 2704428 2087934 2026-08-22T10:36:47Z ~2026-45722-86 186548 /* पुरस्कार आणि सन्मान */ 2704428 wikitext text/x-wiki डॉ. मथु सावंत (जन्म : [[कंधार|कंधार, जि. नांदेड]], १५ ऑगस्ट १९६६) या ग्रामीण साहित्यासाठी विशेष परिचित असलेल्या मराठी लेखिका आणि [[नांदेड]]च्या [[पीपल्स महाविद्यालय|पीपल्स महाविद्यालयात]] मराठीच्या प्राध्यापक आहेत. त्यांचे आजवर (सप्टेंबर २०१२) चार कथासंग्रह, दोन कादंबऱ्या, दोन नाटके व एक समीक्षाग्रंथ प्रसिद्ध झाला असून याशिवाय त्यांनी चरित्रात्मक लेखनही केले आहे. मराठवाड्यातील पहिल्या ग्रामीण कथाकार असल्याचा मान त्यांच्याकडे जातो. ’तिची वाट वेगळी' हा त्यांचा कथासंग्रह म्हणजे महिलांच्या ३३ टक्‍के आरक्षणाची स्पंदने आणि आंदोलने टिपणारा लेखाजोखा आहे. [[बीड]] येथे झालेल्या [[मराठवाडा लेखिका साहित्य संमेलन| चौथ्या मराठवाडा लेखिका साहित्य संमेलना]]चे अध्यक्षपद त्यांनी भूषविले आहे. == जीवन == डॉ. मथु सावंत यांचा जन्म राबत्या शेतकरी कुटुंबात झाला. १९८६ ते २००५ अशी २० वर्षं [[राजर्षी शाहू विद्यालय, नांदेड]] येथे त्यांनी अध्यापनाचे कार्य केले. १९९२ ते १९९७ या कालखंडात त्यांनी [[गोरठा, (ता. उमरी)]] मतदारसंघातून जिल्हा परिषद सदस्य म्हणून काम केले. जिल्हा परिषदेच्या माध्यमातून त्यांनी नेहमी ग्रामीण भागातील स्त्रियांच्या, शेतकऱ्यांच्या आणि शिक्षणाच्या प्रश्नांना{{पोकळी}} वाचा फोडण्याचा प्रयत्न केला.{{संदर्भ हवा}} महिला व बालकल्याणाच्या क्षेत्रात{{पोकळी}}सुद्धा त्यांचे भरीव योगदान आहे.{{संदर्भ हवा}} == प्रकाशित साहित्य == === कथासंग्रह === * पाण्यातील पायवाट (१९९१) * तिची वाटच वेगळी (२०००) * पाणबळी (२००६) === बाल कथासंग्रह === * निवडुंगाची फुलं (२००४) === कादंबरी === * राहु केतु (१९९९) * जिनगानी (२०००) === नाटक === * नवरसांची नवलाई (२००१) * लगीघाई ? मुळीच नाही ! (२००९) === चरित्र === * महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे (१९९९) * राजर्षी शाहू महाराज (१९९९) * समाजशिक्षिका सावित्रीबाई फुले (१९९९) === समीक्षा === * समाज, साहित्य आणि संस्कृती (२०१७) * सर्जनाचा शोध (२००९) * साहित्यसौरभ (२०१७) === संशोधन === * कथाकार भास्कर चंदनशिव (२००४) === संपादन === * सूर्यमुद्रा (गौरवग्रंथ संपादन) == पुरस्कार आणि सन्मान == १) ‘पाण्यातील पायवाट’ ह्या कथासंग्रहाला [[फुलंब्री]] ([[औरंगाबाद]] जिल्हा) येथील स्वातंत्र्यवीर [[सावरकर]] साहित्य पुरस्कार प्राप्त.(१९९४) २) जिल्हा परिषदेच्या राजकारणावर आधारित ‘राहु-केतु’ ह्या कादंबरीला महाराष्ट्र शासनाचा [[अण्णा भाऊ साठे]] पुरस्कार, म.सा.प. [[औरंगाबाद]]चा कै. [[नरहर कुरुंदकर]] साहित्य पुरस्कार, महाराष्ट्र दलित साहित्य अकादमीचा फुले-आंबेडकरवादी साहित्य पुरस्कार आणि [[बडोदा]] ([[गुजरात]]) येथील मराठी वाङ्‌मय परिषदेचा अभिरुची गौरव पुरस्कार असे चार पुरस्कार प्राप्त. ३) ग्रामीण भागातील विधवा आणि घटस्फोटित स्त्रियांच्या प्रश्नांवरील ‘जिनगानी’ ह्या कादंबरीला कोपरगाव (जि. अहमदनगर) येथील रोहमारे ट्रस्टचा भि. ग. रोहमारे ग्रामीण साहित्य पुरस्कार प्राप्त. ४) ‘समाजशिक्षिका [[सावित्रीबाई फुले]]’ ह्या पुस्तकाला महानुभाव विश्वभारती [[अमरावती]] या संस्थेचा [[महानुभाव]] ग्रंथोत्तेजक पुरस्कार प्राप्त. ५) ‘तिची वाटच वेगळी’ या कथासंग्रहाला महाराष्ट्र शासनाचा उत्कृष्ट वाङमय निर्मिती पुरस्कार, [[सोलापूर]]चा भैरू रतन दमाणी साहित्य पुरस्कार, प्रवरानगरचा पद्मश्री [[विखे पाटील]] साहित्य पुरस्कार, पुण्याच्या महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचा आनंदीबाई शिर्के पुरस्कार, जगद्गुरू तुकोबाराय साहित्य परिषदेचा पुरस्कार, [[हिंगोली]]चा संत [[नामदेव]] साहित्य पुरस्कार आणि लोहा येथील खोब्राजी चव्हाण साहित्य पुरस्कार असे एकूण सात पुरस्कार प्राप्त. सदर कथासंग्रहाचा स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठाच्या बी.ए. द्वितीय वर्षाच्या अभ्यासक्रमात तसेच सोलापूर विद्यापीठाच्या एम.ए.च्या अभ्यासक्रमात समावेश झाला असून, या कथासंग्रहातील कथांचे [[नांदेड]] आकाशवाणी केंद्रावरून क्रमशः अभिवाचन झाले आहे. तसेच आकाशवाणीच्या [[नांदेड]] व [[उस्मानाबाद]] केंद्रावरून पुस्तकांतील काही कथांचे नाट्यीकरण सादर करण्यात आले होते. या प्रसारणाला ग्रामीण श्रोत्यांचा उत्तम प्रतिसाद लाभला होता. ६) ‘नवरसांची नवलाई’ या नाटकाला [[कोल्हापूर]]च्या मराठी बालकुमार साहित्य सभेचा मातोश्री उमाबाई निगवेकर साहित्य पुरस्कार प्राप्त. ७) ‘निवडुंगाची फुलं’ या पुस्तकाला महाराष्ट्र शासनाचा उत्कृष्ट वाड्.मय निर्मितीचा [[साने गुरुजी]] पुरस्कार, [[बुलढाणा]] येथील [[भारत विद्यालय (बुलढाणा)|भारत विद्यालयाचा]] शशिकलाताई आगाशे वाङमय पुरस्कार आणि [[कोल्हापूर]]च्या मराठी बालकुमार साहित्य सभेचा शेवडे गुरुजी साहित्य पुरस्कार असे एकूण तीन पुरस्कार प्राप्त. ८) ‘कथाकार भास्कर चंदनशिव’ या ग्रंथाला औरंगाबादच्या कै. धोंडीराम माने विकास प्रबोधिनीचा गुणिजन साहित्य पुरस्कार प्राप्त. ९) सामाजिक व साहित्यिक क्षेत्रातील उत्कृष्ट कार्याबद्दल रोटरी क्लब, नांदेड या संस्थेतर्फे सन्मानपत्र व सन्मानचिन्ह देऊन गौरव. १०) सामाजिक व साहित्यिक क्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्याबद्दल लोकशिक्षण विद्यापीठातर्फे सन्मानपत्र देऊन गौरव. ११) साहित्य क्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्याबद्दल जनजागृती महिला प्रतिष्ठानचा सेवाभावी साहित्य पुरस्कार प्राप्त. १२) महिला व बालकल्याणाच्या क्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्याबद्दल महाराष्ट्र शासनातर्फे मुख्यमंत्री ना. सुशीलकुमार शिंदे यांच्या हस्ते पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर पुरस्कार देऊन गौरव. १३) कुंटूर येथे १७-१-२०१० रोजी झालेल्या २ऱ्या [[लोकजागर ग्रामीण साहित्य संमेलन]] संमेलनाचे अध्यक्षपद. १४) बीड येथे आयोजित (दि. २ व ३ फेब्रु. २०१३) चौथ्या [[मराठवाडा लेखिका साहित्य संमेलन]] संमेलनाचे अध्यक्षपद. १५) [[पुणे]] येथील साहित्यप्रेमी भगिनी मंडळ या संस्थेचा [[मालतीबाई दांडेकर]] पुरस्कार. (दि. २८ जाने. २०१३) १६ ) सामाजिक कार्यासाठी [[नांदेड]] जिल्हा परिषदेच्या शिक्षण विभागाचा [[सावित्रीबाई फुले]] पुरस्कार. १७) सामाजिक कार्यासाठी [[परभणी]] जिल्ह्यातील सेलू येथील महिला मंडळाचा वीर महिला गीताबाई चारठाणकर पुरस्कार. (२०१४) १८) ‘राहु - केतु’ या कादंबरीस महाराष्ट्र शासन, मुंबईचा अण्णाभाऊ साठे पुरस्कार. (१९९९) १९) मराठवाडा साहित्य परिषद, औरंगाबादचा कै. नरहर कुरुंदकर वाड्.मय पुरस्कार, १९९९ ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == --> [http://mathusawant.weebly.com/ अधिकृत संकेतस्थळ]<br /> --> [https://www.facebook.com/mathu.sawant फेसबुक प्रोफाईल] <br /> {{DEFAULTSORT:सावंत,मथू}} [[वर्ग:मराठी साहित्यिक]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९६६ मधील जन्म]] ebiijgqo2r57el19jy9ngs70xk0u0ir 0 177321 2704432 2466657 2026-08-22T10:50:15Z ~2026-45722-86 186548 /* अन्य सन्मान व पुरस्कार */ 2704432 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|एकनाथ आवाड}} {{बदल}} एकनाथ आव्हाड हे महाराष्ट्रातील सुप्रसिद्ध बालसाहित्यकार व कथाकथनकार आहेत. मुंबई महानगरपालिकेच्या शाळेत गेली ३१ वर्षे ते शिक्षक म्हणून कार्यरत आहेत. मुलांसाठी कथा, कविता, नाट्यछटा, चरित्र, काव्यकोडी असं विविध प्रकारचं लेखन ते करीत आहेत. मुलांसाठी आणि मोठ्यांसाठी कथाकथन, काव्यवाचनाचे कार्यक्रम सादर करीत असतात. कथाकथनाचे ५०० हून अधिक कार्यक्रम त्यांनी सादर केलेले आहेत. कथाकथनातील योगदानाबद्दल अखिल भारतीय साने गुरुजी कथामालेचा 'महाराष्ट्रातील उत्कृष्ट कथानिवेदक पुरस्कार' सरांना सन्मानित करण्यात आले आहे. 'कथाकथन तंत्र आणि मंत्र' ही कथाकथनाची कार्यशाळा त्यांनी अनेक ठिकाणी घेतलेली आहे. आव्हाड यांची एकूण ३२ पुस्तके प्रसिद्ध झाली आहेत. बोधाई, गंमत गाणी, अक्षरांची फुले, शब्दांची नवलाई, छंद देई आनंद, पाऊस पाणी हिरवी गाणी हे बालकवितासंग्रह, आनंदाची बाग, एकदा काय झालं!, खळाळता अवखळ झरा, आपले सण आपली संस्कृती हे बालकथासंग्रह, मजेदार कोडी, आलं का ध्यानात?,खेळ आला रंगात हे काव्यकोडी संग्रह, मला उंच उडू दे हा नाट्यछटासंग्रह, मिसाईल मॅन हे चरित्र... ही त्यांच्या काही पुस्तकांची ठळक नावे. त्यांच्या काही पुस्तकांचे हिंदी, इंग्रजी भाषांत आणि ब्रेल लीपीत अनुवाद झालेले आहेत. आव्हाड सरांची इयत्ता दुसरी बालभारतीच्या पाठ्यपुस्तकात 'चांदोबाच्या देशात' ही कविता आणि इयत्ता सहावी सुलभभारतीच्या पाठ्यपुस्तकात 'बाबांचं पत्र' हा धडा तसेच इयत्ता पहिली बालभारतीच्या उर्दू माध्यमाच्या पुस्तकात 'शेतकरीदादा ' ही कविता... इत्यादी साहित्य महाराष्ट्र शासनाच्या पाठ्यपुस्तक मंडळाने पाठ्यपुस्तकात समाविष्ट केले आहे. स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठ, नांदेड या विद्यापीठात आव्हाड यांचा 'आनंदाची बाग' हा बालकथासंग्रह एम.ए. मराठी प्रथम वर्ष अभ्यासक्रमात समाविष्ट करण्यात आला आहे. एकनाथ आव्हाड यांना त्यांच्या 'गंमत गाणी' या जोडाक्षर विरहित बालकवितासंग्रहास महाराष्ट्र शासनाचा वा.गो.मायदेव उत्कृष्ट बालसाहित्य पुरस्कार (२००८ साली), 'शब्दांची नवलाई' या त्यांच्या बालकवितासंग्रहास महाराष्ट्र शासनाचा बालकवी उत्कृष्ट बालसाहित्य पुरस्कार (२०२०साली) प्राप्त झाला आहे तसेच महाराष्ट्र शासनाचा सृष्टीमित्र साहित्य पुरस्कारही त्यांना मिळाला आहे. मुंबई महानगरपालिकेचा आदर्श शिक्षक जिल्हा पुरस्कार (२००८ साली) महाराष्ट्र शासनाचा आदर्श शिक्षक राज्य पुरस्कार (२०१६ साली) त्यांना मिळाले आहेत. यांसह इतरही नामांकित साहित्य व शैक्षणिक संस्थांचे मानाचे पुरस्कार त्यांना लाभलेले आहेत. आणि सगळ्यात महत्त्वाचा भारत सरकारचा अतिशय प्रतिष्ठेचा साहित्य अकादमी बालसाहित्य पुरस्कार २०२३ साली त्यांना प्राप्त झाला आहे. आतापर्यंत ८ राज्यस्तरीय बालकुमार मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपदही त्यांनी भूषविलेले असून आव्हाड यांच्या एकूण बालसाहित्यावर पाच विद्यार्थी पीएच. डी. चा अभ्यास करीत आहेत. ==प्रकाशित साहित्य== '''एकनाथ आव्हाड यांचे प्रकाशित साहित्य''' '''बालकवितासंग्रह''' अक्षरांची फुले       आभाळाचा फळा खरंच सांगतो दोस्तांनो गंमतगाणी      तळ्यातला खेळ पंख पाखरांचे बोधाई मज्जाच मज्जा      हसरे घर  सवंगडी मजेदार गाणी आनंद झुला शब्दांची नवलाई छंद देई आनंद पाऊस पाणी हिरवी गाणी '''काव्यकोडी संग्रह''' मजेदार जोडी मजेदार कोडी - भाग १ व २ आलं का ध्यानात? खेळ आला रंगात '''बालकथासंग्रह''' आनंदाची बाग एकदा काय झालं  जरा ऐकून तर घ्या थेंबे थेंबे तळे साचे निष्फळ भांडण          राजा झाला जंगलाचा खळाळता अवखळ झरा   प्रकाशाचा उत्सव    आपले सण आपली संस्कृती '''नाट्यछटा संग्रह''' मला उंच उडू दे '''चरित्र''' मिसाईल मॅन : डाॅ ए.पी.जे.अब्दुल कलाम (भाग - १ ते ४ ) '''काव्यसंग्रह''' नव्याने बहरावे एकनाथ आव्हाड यांच्यावर वा त्यांच्या साहित्यावर लिहिली गेलेली पुस्तके* * एकनाथ आव्हाड यांच्या बालकविता : स्वरूप आणि शोध (लेखक - सदानंद पुंडपाळ) * एकनाथ आव्हाड यांचे बालसाहित्यः बालसमीक्षकांच्या नजरेतून ( संपादन - डाॅ.सुरेश सावंत , डाॅ.मथु सावंत ) * शब्दांची नवलाई: आकलन आणि आस्वाद ( संपादक -प्रा. डॉ. नरेंद्र पाठक) *दापूर ते दिल्ली ( साहित्य अकादमी बालसाहित्य पुरस्कारप्राप्त कवी एकनाथ आव्हाड यांचा साहित्यप्रवास ) संपादक - ज्योती कपिले ==बालसाहित्यातील योगदान== <nowiki>*</nowiki>'''संपादन'''* 'चैत्रेय' या विशेषांकातील बालविभागाचे अनेक वर्षे  संपादक म्हणून कार्यरत. <nowiki>*</nowiki>'''ब्रेल आवृत्ती'''* सात पुस्तकांच्या ब्रेल लीपीतील आवृत्त्या प्रकाशित. <nowiki>*</nowiki>'''अनुवाद'''* अनेक पुस्तकांचे हिंदी व इंग्रजी भाषेत अनुवाद प्रकाशित. <nowiki>*</nowiki>'''बालकोश खंड १ ते ५'''* पाच बालकथा व पाच बालकवितांचा खंडात समावेश. <nowiki>*</nowiki>'''बालगीत लेखन'''* आकाशवाणीवरून अनेक बालगीते प्रसारित. <nowiki>*</nowiki>'''पाठ्यपुस्तक मंडळ'''* ४थी व ८वीच्या बालभारती स्वाध्याय पुस्तकांच्या लेखन संपादनासाठी पाठ्यपुस्तक मंडळाचे सदस्य म्हणून कार्यरत होते. इयत्ता पहिली ते पाचवीच्या पाठ्यपुस्तकांचे लेखन संपादनासाठी पाठ्यपुस्तक मंडळावर सदस्य म्हणूनही  कार्यरत होते. <nowiki>*</nowiki>'''अभ्यासक्रम समावेश'''* मुंबई महापालिका शिक्षण विभागाच्या संगीत कला अकादमीच्या संगीत अभ्यासक्रमात ४ बालगीतांचा समावेश . इयत्ता सहावी सुलभभारतीच्या पाठ्यपुस्तकात 'बाबांचं पत्र' या पाठाचा समावेश. इयत्ता दुसरी बालभारतीच्या पाठ्यपुस्तकात 'चांदोबाच्या देशात' या बालकवितेचा समावेश. मुंबई मराठी साहित्य संघाच्या अमराठी भाषिकांसाठी असलेल्या मराठीच्या अभ्यासक्रमात पाच बालकवितांचा समावेश. '''साहित्य अकादमी'''* साहित्य अकादमीच्या बालसाहित्य विषयावरील चर्चासत्रासाठी निमंत्रित. अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनात कथाकथन, काव्यवाचन, परिसंवाद या सत्रांत सहभाग ==सदरलेखन== तरुण भारत, सकाळ, लोकमत, सामना, प्रहार, नवशक्ति सकाळ साप्ताहिक, प्रभात आदि वृतपत्रांतून मुलांसाठी सदर लेखन. ==कथाकथन== एकनाथ आव्हाडांनी कथाकथनाचे ५००हून अधिक कार्यक्रम केले आहेत. 'कथाकथन : तंत्र आणि मंत्र' या कार्यशाळेत शिक्षकांना मार्गदर्शन केले आहे. ==एकनाथ आव्हाड यांना मिळालेले सन्मान== * मुंबईतील चेंबूर येथील सुभाषनगर एज्युकेशन सोसायटीच्या शिक्षण संस्थेत शाळा समितीचे अध्यक्षपद * मुंबई मराठी साहित्य संघाच्या कार्यकारिणी मंडळाचे सदस्यत्व.   ==अन्य सन्मान व पुरस्कार== <nowiki>*</nowiki>'''सन्मान व पुरस्कार'''* भारत सरकारचा साहित्य अकादमी उत्कृष्ट बालसाहित्य पुरस्कार छंद देई आनंद या बालकवितासंग्रहास (सन २०२३) ☆ महाराष्ट्र शासनाचा वा.गो. मायदेव राज्य पुरस्कार(२००९) ☆ महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचा वि.वि. बोकील राज्यस्तरीय पुरस्कार (पुणे)(२०११) ☆ [[बुलढाणा]]<nowiki/>चा शशिकलाताई आगाशे उत्कृष्ट बालवाङ्मय राज्यस्तरीय पुरस्कार(२०१०) ☆ कोल्हापूरच्या बालकुमार साहित्य सभेकडून उत्कृष्ट बालवाङ्मय राज्यस्तरीय पुरस्कार(२०१०) ☆ मुंबईच्या साहित्य दरवळ मंच या संस्थेकडून उत्कृष्ट बालवाङ्मय राज्यस्तरीय पुरस्कार(२००९ , २०१०) ☆ इचलकरंजीच्या आपटे वाचन मंदिराकडून उत्कृष्ट बालवाङ्मय राज्यस्तरीय पुरस्कार (२०१४) ☆ बुलढाणा जिल्हयातील मोताळा येथील छत्रपती शाहू महाराज शिक्षण संस्थेचा राज्यस्तरीय पुरस्कार (२०१५) ☆ अकोल्याच्या अंकुर साहित्य संस्थेचा कवयित्री बहिणाबाई चौधरी पुरस्कार(२०१५) ☆ मुंबईच्या भारतीय शिक्षण मासिकाचा बालसाहित्य सेवा पुरस्कार (२०१५) ☆ पुण्याच्या लळीत रंगभूमी राज्यस्तरीय साहित्य पुरस्कार(२०१४) ☆ यशवंतराव दाते उत्कृष्ट बालसाहित्य राज्यस्तरीय पुरस्कार (वर्धा) (२०१६) ☆ सूर्यकांतादेवी पोटे उत्कृष्ट बालसाहित्य राज्यस्तरीय पुरस्कार. (अमरावती)( २०१६) ☆ महाराष्ट्र शासन पर्यावरण विभागाचा सृष्टीमित्र पुरस्कार (२०१३) ☆ कवितेस यशवंतराव चव्हाण मुक्त विद्यापीठ (नाशिक)चा प्रथम क्रमांकाचा पुरस्कार (२०१५) ☆ कवितेस अखिल भारतीय मराठी बालकुमार साहित्य संस्थेचा राज्यस्तरीय प्रथम क्रमांकाचा पुरस्कार (पुणे)(२०११) ☆ महाराष्ट्र शासनाचा आदर्श शिक्षक राज्य पुरस्कार (२०१६) ☆ मुंबई महानगरपालिकेचा आदर्श शिक्षक महापौर पुरस्कार (२००८) ☆ मुंबई मराठी साहित्य संघाचा उत्कृष्ट बालसाहित्य राज्यस्तरीय पुरस्कार (२०१६) ☆ प्रा. चंद्रकांत नलगे उत्कृष्ट बालसाहित्य राज्यस्तरीय  पुरस्कार (कोल्हापूर) २०१७  ☆ पद्मगंधा प्रतिष्ठानचा उत्कृष्ट बालसाहित्य पुरस्कार.(नागपूर) (२०१७) ☆ गंगामाई वाचन मंदिर, आजरा (कोल्हापूर जिल्हा)चा 'ऋग्वेद' - उत्कृष्ट राज्यस्तरीय बालसाहित्य पुरस्कार (२०१७) <nowiki>*</nowiki> अखिल भारतीय साने गुरुजी कथामालेचा उत्कृष्ट कथानिवेदक पुरस्कार, वर्धा (२००८) <nowiki>*</nowiki> मराठी ग्रंथसंग्रहालय ठाणेचा उत्कृष्ट बालवाङमय श्रीस्थानक राज्यस्तरीय पुरस्कार(२०१९) <nowiki>*</nowiki> अ.भा.मराठी बालकुमार साहित्य संस्था पुणेचा उत्कृष्ट चरित्र बालवाङमय स.गो.देसाई  राज्यस्तरीय पुरस्कार(२०१९) <nowiki>*</nowiki> सार्वजनिक वाचनालय, नाशिकचा लक्ष्मीबाई टिळक उत्कृष्ट बालवाङमय पुरस्कार(२०१९) <nowiki>*</nowiki> महाराष्ट्र साहित्य परिषद सिन्नर, जि. नाशिकचा उत्कृष्ट बालवाङमय राज्यस्तरीय पुरस्कार(२०१९) <nowiki>*</nowiki> श्रीगुरुदेव सेवाश्रम अमरावतीचा सुदाम सावरकर स्मृती उत्कृष्ट बालवाङमय राज्यस्तरीय पुरस्कार(२०१९) <nowiki>*</nowiki> सृजन साहित्य संघ, मूर्तिजापूरचा सृजनप्रतिभा उत्कृष्ट बालवाङमय राज्यस्तरीय पुरस्कार(२०१९) <nowiki>*</nowiki> मुंबईच्या दत्ता आयरे स्मारक समितीकडून "दत्ता आयरे  राज्यस्तरीय पुरस्कार" (२००८) <nowiki>*</nowiki> साहित्य विहार संस्था, नागपूरचा उत्कृष्ट कुमार साहित्य राज्यस्तरीय पुरस्कार (२०२१) <nowiki>*</nowiki> ए.पी.रेंदाळकर वाचनालय, कोल्हापूरचा उत्कर्ष बालसाहित्य राज्यस्तरीय पुरस्कार (२०२१) <nowiki>*</nowiki> आखिल भारतीय मराठी प्रकाशक संघाचा प्रथम क्रमांकाचा राज्यस्तरीय  उत्कृष्ट बालसाहित्य पुरस्कार(२०२१) <nowiki>*</nowiki> सूर्यांश साहित्य व सांस्कृतिक मंच, चंद्रपूर या संस्थेचा विमलबाई देशमुख स्मृती सूर्यांश राज्यस्तरीय पुरस्कार(२०२१) <nowiki>*</nowiki> साहित्यकणा फाउंडेशन नाशिकचा  डाॅ.राहुल पाटील स्मृती उत्कृष्ट(२०२२) बालसाहित्य राज्यस्तरीय  पुरस्कार <nowiki>*</nowiki> महाराष्ट्र शासनाचा बालकवी पुरस्कार. (२०२२) <nowiki>*</nowiki> प्रसाद बन उत्कृष्ट बालसाहित्य  राज्यस्तरीय पुरस्कार (२०२२) <nowiki>*</nowiki> आदर्श ग्रामपंचायत कार्यालय, घाटकुळ ,जि.चंद्रपूरचा उत्कृष्ट बालसाहित्य राज्यस्तरीय पुरस्कार (२०२२) <nowiki>*</nowiki>आपटे वाचन मंदिर, इचलकरंजी  चा मराठी साहित्यातील सन २०२२ मधील पार्वती शंकरराव तेलसिंगे उत्कृष्ट बाल साहित्यकृती राज्यस्तरीय पुरस्कार. <nowiki>*</nowiki>महाराष्ट्र साहित्य परिषद दामाजीनगर शाखा, मंगळवेढ्याचा इंदुमती शिर्के उत्कृष्ट बालसाहित्य राज्यस्तरीय  पुरस्कार २०२२ <nowiki>*</nowiki>नांदेड येथील मातोश्री केवळबाई मिरेवाड उत्कृष्ट बालसाहित्य राज्यस्तरीय पुरस्कार २०२२ <nowiki>*</nowiki>'''बालसाहित्य सेवा पुरस्कार'''* <nowiki>*</nowiki> बालसाहित्य कार्यासाठी जळगावच्या सूर्योदय सर्वसमावेशक मंडळाचा ‘श्री. दलुभाई जैन प्रायोजित सूर्योदय बालसाहित्य सेवा पुरस्कार (२०१६) तसेच याच संस्थेचा सूर्योदय बालमित्र पुरस्कार(२०१९) <nowiki>*</nowiki> महाराष्ट्र साहित्य परिषद जुळे सोलापूरचा श्रीनिवास रायते बालसाहित्य राज्यस्तरीय पुरस्कार (२०१७) <nowiki>*</nowiki> मातोश्री लक्ष्मीबाई केदार बालसाहित्य गौरव पुरस्कार(उदगीर)(२०१७) <nowiki>*</nowiki> मातोश्री स्नेहप्रभा तौर स्मृती बालसाहित्य कृतज्ञता पुरस्कार (बुलढाणा) (२०१८) '''बालकुमार साहित्य संमेलन अध्यक्ष'''*   <nowiki>*</nowiki> मुंबई महापालिकेच्या शाळांनी एकत्र येऊन आयोजित केलेल्या पहिल्या मराठी बालकुमार साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष(२०१६) <nowiki>*</nowiki> जळगाव येथे संपन्न दलुभाई जैन प्रायोजित बाराव्या बालसाहित्य संमेलनाच्या समारोप सत्राचे अध्यक्ष(२०१६) <nowiki>*</nowiki> अ.भा. बालकुमार साहित्य संमेलन, परभणी येथे आयोजित विभागीय बालकुमार साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष(२०१९) <nowiki>*</nowiki> पाणिनी फाऊंडेशन व स्वामी मुक्तानंद हायस्कूल चेंबूर  यांच्या संयुक्त विद्यामाने आयोजित बालकुमार साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष(२०१९) बांदा नवभारत विद्यालय सावंतवाडीच्या वतीने आयोजित १९ व्या बालकुमार साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष(२०१९) <nowiki>*</nowiki>'''अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन सहभाग'''* <nowiki>*</nowiki> अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनात कविता, कथाकथन, बालसाहित्य चर्चासत्रे यांत सहभाग. ==एकनाथ आव्हाड यांच्यावर वा त्यांच्या साहित्यावर लिहिली गेलेली पुस्तके== '''एकनाथ आव्हाड  यांच्या साहित्यावर लिहिली गेलेली पुस्तके'''* <nowiki>*</nowiki> एकनाथ आव्हाड यांच्या बालकविता : स्वरूप आणि शोध (लेखक - सदानंद पुंडपाळ) <nowiki>*</nowiki> एकनाथ आव्हाड यांचे बालसाहित्यः बालसमीक्षकांच्या नजरेतून ( संपादन - डाॅ.सुरेश सावंत , डाॅ.मथु सावंत) {{DEFAULTSORT:आव्हाड, एकनाथ}} [[वर्ग:मराठी साहित्यिक]] e9ss6xm06xls0iol0k1n5l7p9edxf7p 0 191149 2704447 2678624 2026-08-22T11:37:36Z ~2026-45722-86 186548 /* मुंबई */ 2704447 wikitext text/x-wiki '''महाराष्ट्रात''' अनेक '''वस्तु संग्रहालये''' आहेत. पैकी काही [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश काळात]] तर काही नंतर उभारलेली आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.bytesofindia.com/Details/?NewsId=4630266588177741446&title=Selected%20museum%20in%20Maharashtra&SectionId=1002&SectionName=Be%20Positive|title=महाराष्ट्रातील निवडक संग्रहालये|last=|पहिले नाव=|दिनांक=१८ मे २०१७|संकेतस्थळ=http://www.bytesofindia.com|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=२५ एप्रिल २०१९}}{{मृत दुवा|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===मुंबई=== * भाऊ दाजी संग्रहालय, राणीचा बाग (स्थापना १८५५) * [[छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तुसंग्रहालय]] (जुने प्रिन्स ऑफ वेल्स म्य़ुझियम) (स्थापना १९२२) * म्युझियम ऑन व्हील : छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तुसंग्रहालयाची ही बस वर्षातून दोनदा महाराष्ट्राच्या दौऱ्यावर जाते. या बसमध्ये म्युझियमध्ये विविध विषयांवर १३ डॉक्युमेंटरी संग्रहित केल्या असून दृक्-श्राव्य माध्यमातून त्या दाखवल्या जातात. बसमध्येच विविध थीमवर प्रदर्शने भरवण्यात येतात. * रिझर्व्ह बँकेचे आरबीआय मोनेटरी म्युझियम * नॅशनल मेरिटाईम म्युझियम * दी बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटीचे संग्रहालय * सेंट झेवियर्स महाविद्यालयाच्या परिसरातले हेरिटेज संग्रहालय (स्थापना १९२६) ===नागपूर=== * [[मध्यवर्ती संग्रहालय, नागपूर]] (स्थापना इ.स. १८६३) * मानववंशशास्त्र संग्रहालय * अरुंदमापी रेल्वे संग्रहालय नागपूर ===छत्रपती संभाजीनगर=== * [[सोनेरी महाल]] प्रादेशिक वस्तुसंग्रहालय * [[मराठवाडा विद्यापीठ]] वस्तुसंग्रहालय * श्रीमंत छत्रपती शिवाजी महाराज पुराणवस्तू संग्रहालय ===पैठण (छत्रपती संभाजीनगर)=== * बाळासाहेब पाटील शासकीय संग्रहालय ===तेर, (धाराशिव)=== * रामलिंगप्पा लामतुरे पुराणवस्तू संग्रहालय ===अहमदनगर=== * आलमगीर संग्रहालय * ऐतिहासिक वस्तुसंग्रहालय (स्थापना १ मे १९६०) * कॅव्हलरी टॅंक म्युझियम (रणगाडा संग्रहालय, स्थापना १९९४) * सिटी म्युझियम ===नाशिक=== * (सरकारवाडा) प्रादेशिक वस्तुसंग्रहालय, नाशिक * गारगोटी संग्रहालय, सिन्नर ===पुणे === *[[आगाखान पॅलेस संग्रहालय]] * पुणे रेल्वे स्टेशनजवळचे आदिवासी संग्रहालय *[[गणेश संग्रहालय, सारसबाग]] * जोशी म्युझियम ऑफ मिनिएचर रेल्वेज *[[डेक्कन कॉलेज पुरातत्त्व संग्रहालय]] * पेशवे संग्रहालय, पर्वती * ब्लेड्स ऑफ ग्लोरी क्रिकेट म्युझियम * भारत इतिहास संशोधन मंडळ संग्रहालय * डेक्कन कॉलेजमधील [[मराठा इतिहास संग्रहालय]] *[[राजा दिनकर केळकर संग्रहालय]] * रे संग्रहालय (नवीन नाव महात्मा फुले संग्रहालय) * केसरी वाड्यातील लोकमान्य टिळक संग्रहालय * विश्रामबागवाडा संग्रहालय * सदर्न कमांडचे राष्ट्रीय लष्करी संग्रहालय * सिंबायोसिसमधील डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर म्युझियम * सिंबायोसिस सोसायटीचे ॲफ्रो एशियन कल्चरल म्युझियम ===सिंदखेड राजा (बुलढाणा) === * काळा कोट येथील प्रादेशिक वस्तुसंग्रहालय ===वरसोली (लोणावळा)=== * सुनील्स सेलिब्रेटी वॅक्स म्युझियम ===सातारा=== * श्री छत्रपती शिवाजी महाराज संग्रहालय * सातारा ऐतिहासिक संग्रहालय (जुने नाव पारसनीस संग्रहालय). हे संग्रहालय ब्रिटिशांनी पुण्यातील मराठा इतिहास संग्रहालयात विलीन केले. (१९३९) ===औंध (सातारा)=== * श्री भवानी चित्र संग्रहालय (स्थापना वर्ष १९३८) ===सांगली=== * सांगली वस्तुसंग्रहालय ===कोल्हापूर=== * टाऊन हॉल संग्रहालय (स्थापना इ.स. १९४६) * न्यू पॅलेस संग्रहालय * श्री चंद्रकांत मांढरे कला संग्रहालय * सिद्धगिरी म्युझियम === सोलापूर === *महर्षी दयानंद सरस्वती वस्तुसंग्रहालय, दयानंद महाविद्यालय, सोलापूर *पुरातत्त्वीय संग्रहालय, पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर सोलापूर विद्यापीठ, सोलापूर *शस्त्रास्त्र संग्रहालय, न्यू पॅलेस, अक्कलकोट *ऐतिहासिक व पौराणिक कथा शिल्प संग्रहालय कैकाडी महाराज मठ, पंढरपूर === रत्‍नागिरी === * थिबा पॅलेस येथील प्रादेशिक वस्तुसंग्रहालय == संदर्भ == [[वर्ग:महाराष्ट्र|संग्रहालये]] [[वर्ग:भारतामधील संग्रहालये]] <references /> rn7gx4bhxexhxzu33cbaofgdb9uq42r 0 193284 2704276 2554764 2026-08-21T16:08:20Z ~2026-45562-66 186514 /* उल्लेखनीय व्यक्ती */ 2704276 wikitext text/x-wiki {{मुख्य|महाराष्ट्रामध्ये बौद्ध धर्म}} [[चित्र:Dikshabhoomi on 'Dhamma Chakra Pravartan Din' (Mass Conversion Ceremony Day) and 14 October.jpg|thumb|right|300px|[[धम्मचक्र प्रवर्तन दिन]]ानिमित्त [[दीक्षाभूमी]], [[नागपूर]] येथे जमलेले लक्षावधी बौद्ध अनुयायी]] '''मराठी बौद्ध''' किंवा '''महाराष्ट्रीय बौद्ध''' हा [[महाराष्ट्र]]ातील [[बौद्ध धर्म]] आचरणारा [[मराठी भाषा|मराठी भाषिक]] समूह आहे. २०११ च्या जनगणेनुसार राज्यात ६५ लाख बौद्ध असून यातील ९९% पेक्षा अधिक बौद्ध हे धर्मांतरित बौद्ध आहेत. तर सुमारे ५३ लाख बौद्ध हे [[अनुसूचित जाती]] या प्रवर्गातील आहेत. इ.स. १९५६ च्या सामूदायिक धर्मांतरामुळे महाराष्ट्रातील बौद्ध अनुयायांत लक्षणिय वाढ झालेली आहे. ==इतिहास== [[१४ ऑक्टोबर]] [[इ.स. १९५६]] रोजी [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांनी आपल्या ५,००,००० अनुयायांसह [[नागपूर]]मध्ये बौद्ध धर्म स्वीकारला आणि भारतातून लोप पावलेल्या बौद्ध धर्म पुर्नजीवीत केला. डॉ. आंबेडकरांच्या धर्मांतर आंदोलनात धर्मांरित झालेली दलितांसह इतर सर्वच समाजातील तसेच [[मुस्लिम]] आणि [[ख्रिश्चन]] लोकही होती. डॉ. आंबेडकरांनी केवळ तीन दिवसांत १०,००,००० पेक्षा अधिक लोकांना बौद्ध धम्माची दीक्षा दिली. [[इ.स. १९५१]]च्या जनगणनेत महाराष्ट्रातील बौद्धांची लोकसंख्या ही केवळ २,४८७ (०.०१%) होती. आणि [[इ.स. १९६१]] मध्ये ही संख्या तब्बल २७,८९,५०१ (७%) झाली. यात प्रामुख्याने [[महार]] समाज हा बहुतांशी [[बौद्ध]] झाला होता. महाराष्ट्रात बौद्धधर्मीय हे प्रत्येक जिल्ह्यात मोठ्या संख्येने आढळतात. महाराष्ट्रात बौद्ध धर्म अनुसरणाऱ्या महार समाजाची लोकसंख्या ही 6% आहे तर अधिकृत बौद्ध धर्मियांची लोकसंख्या 2% आहे, हे दोन्ही प्रवर्ग (महार व बौद्ध) मिळून महाराष्ट्रातील बौद्धांची लोकसंख्या ही '''8%'''आहे. महाराष्ट्रात बौद्ध धर्म हा '''द्वितीय''' क्रमांकाचा धर्म आहे. बौद्ध धर्म स्वीकारल्यामुळे या बौद्धांना [[नवबौद्ध]] (नवीन बौद्ध) सुद्धा म्हणले जाते. महाराष्ट्रासह भारतातील बौद्ध धर्मीय लोक हे महामानव डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचारांनी प्रभावित झालेले आहेत. ==उल्लेखनीय व्यक्ती== {{विस्तार यादी}} # [[बाबासाहेब आंबेडकर]] # [[सविता आंबेडकर]] # [[दादासाहेब गायकवाड]] # [[यशवंत आंबेडकर]] # [[नरेंद्र जाधव]] # [[प्रकाश आंबेडकर]] # [[रामदास आठवले]] # [[यशवंत मनोहर]] # [[भालचंद्र कदम]] # [[सिद्धार्थ जाधव]] # [[भरत जाधव]] # [[आनंद शिंदे]] # [[आदर्श शिंदे]] # [[अभिजीत सावंत]] # [[विठ्ठल उमप]] # [[नंदेश उमप]] # [[रा.सु. गवई]] # [[पंढरीनाथ कांबळे]] # [[लक्ष्मण माने]] # [[उत्तम खोब्रागडे]] # [[नामदेव ढसाळ]] # [[प्रल्हाद शिंदे]] # [[वामन कर्डक]] # [[जोगेंद्र कवाडे]] # [[अभिजीत कोसंबी]] # [[दया पवार]] # [[प्रज्ञा दया पवार]] # [[बाबुराव बागुल]] # [[शांताबाई कांबळे]] # [[एकनाथ आवाड]] # [[सुखदेव थोरात]] # [[भालचंद्र मुणगेकर]] # [[राजकुमार बडोले]] # [[सुरेखा पुणेकर]] # [[अरुण कांबळे]] # [[अर्जुन डांगळे]] # [[गंगाधर पानतावणे]] # [[वैशाली माडे]] # [[नितीन राऊत]] # [[मुकुल वासनिक]] # [[चंद्रकांत हंडोरे]] # [[सुलेखा कुंभारे]] # [[वर्षा गायकवाड]] # [[संजय बनसोडे]] # [[सुधाकर श्रृंगारे]] # [[सुनील गायकवाड]] # [[भिक्खू संघरत्न]] ==हे सुद्धा पहा== * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील बौद्ध धर्म]] [[वर्ग:मराठी समाज]] [[वर्ग:बौद्ध समुदाय]] [[वर्ग:आंबेडकरवादी]] [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] [[वर्ग:नवयान]] k53wpinvzch6apwi09ji6tyq4z7j140 2704277 2704276 2026-08-21T16:09:19Z ~2026-45562-66 186514 /* हे सुद्धा पहा */ 2704277 wikitext text/x-wiki {{मुख्य|महाराष्ट्रामध्ये बौद्ध धर्म}} [[चित्र:Dikshabhoomi on 'Dhamma Chakra Pravartan Din' (Mass Conversion Ceremony Day) and 14 October.jpg|thumb|right|300px|[[धम्मचक्र प्रवर्तन दिन]]ानिमित्त [[दीक्षाभूमी]], [[नागपूर]] येथे जमलेले लक्षावधी बौद्ध अनुयायी]] '''मराठी बौद्ध''' किंवा '''महाराष्ट्रीय बौद्ध''' हा [[महाराष्ट्र]]ातील [[बौद्ध धर्म]] आचरणारा [[मराठी भाषा|मराठी भाषिक]] समूह आहे. २०११ च्या जनगणेनुसार राज्यात ६५ लाख बौद्ध असून यातील ९९% पेक्षा अधिक बौद्ध हे धर्मांतरित बौद्ध आहेत. तर सुमारे ५३ लाख बौद्ध हे [[अनुसूचित जाती]] या प्रवर्गातील आहेत. इ.स. १९५६ च्या सामूदायिक धर्मांतरामुळे महाराष्ट्रातील बौद्ध अनुयायांत लक्षणिय वाढ झालेली आहे. ==इतिहास== [[१४ ऑक्टोबर]] [[इ.स. १९५६]] रोजी [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांनी आपल्या ५,००,००० अनुयायांसह [[नागपूर]]मध्ये बौद्ध धर्म स्वीकारला आणि भारतातून लोप पावलेल्या बौद्ध धर्म पुर्नजीवीत केला. डॉ. आंबेडकरांच्या धर्मांतर आंदोलनात धर्मांरित झालेली दलितांसह इतर सर्वच समाजातील तसेच [[मुस्लिम]] आणि [[ख्रिश्चन]] लोकही होती. डॉ. आंबेडकरांनी केवळ तीन दिवसांत १०,००,००० पेक्षा अधिक लोकांना बौद्ध धम्माची दीक्षा दिली. [[इ.स. १९५१]]च्या जनगणनेत महाराष्ट्रातील बौद्धांची लोकसंख्या ही केवळ २,४८७ (०.०१%) होती. आणि [[इ.स. १९६१]] मध्ये ही संख्या तब्बल २७,८९,५०१ (७%) झाली. यात प्रामुख्याने [[महार]] समाज हा बहुतांशी [[बौद्ध]] झाला होता. महाराष्ट्रात बौद्धधर्मीय हे प्रत्येक जिल्ह्यात मोठ्या संख्येने आढळतात. महाराष्ट्रात बौद्ध धर्म अनुसरणाऱ्या महार समाजाची लोकसंख्या ही 6% आहे तर अधिकृत बौद्ध धर्मियांची लोकसंख्या 2% आहे, हे दोन्ही प्रवर्ग (महार व बौद्ध) मिळून महाराष्ट्रातील बौद्धांची लोकसंख्या ही '''8%'''आहे. महाराष्ट्रात बौद्ध धर्म हा '''द्वितीय''' क्रमांकाचा धर्म आहे. बौद्ध धर्म स्वीकारल्यामुळे या बौद्धांना [[नवबौद्ध]] (नवीन बौद्ध) सुद्धा म्हणले जाते. महाराष्ट्रासह भारतातील बौद्ध धर्मीय लोक हे महामानव डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचारांनी प्रभावित झालेले आहेत. ==उल्लेखनीय व्यक्ती== {{विस्तार यादी}} # [[बाबासाहेब आंबेडकर]] # [[सविता आंबेडकर]] # [[दादासाहेब गायकवाड]] # [[यशवंत आंबेडकर]] # [[नरेंद्र जाधव]] # [[प्रकाश आंबेडकर]] # [[रामदास आठवले]] # [[यशवंत मनोहर]] # [[भालचंद्र कदम]] # [[सिद्धार्थ जाधव]] # [[भरत जाधव]] # [[आनंद शिंदे]] # [[आदर्श शिंदे]] # [[अभिजीत सावंत]] # [[विठ्ठल उमप]] # [[नंदेश उमप]] # [[रा.सु. गवई]] # [[पंढरीनाथ कांबळे]] # [[लक्ष्मण माने]] # [[उत्तम खोब्रागडे]] # [[नामदेव ढसाळ]] # [[प्रल्हाद शिंदे]] # [[वामन कर्डक]] # [[जोगेंद्र कवाडे]] # [[अभिजीत कोसंबी]] # [[दया पवार]] # [[प्रज्ञा दया पवार]] # [[बाबुराव बागुल]] # [[शांताबाई कांबळे]] # [[एकनाथ आवाड]] # [[सुखदेव थोरात]] # [[भालचंद्र मुणगेकर]] # [[राजकुमार बडोले]] # [[सुरेखा पुणेकर]] # [[अरुण कांबळे]] # [[अर्जुन डांगळे]] # [[गंगाधर पानतावणे]] # [[वैशाली माडे]] # [[नितीन राऊत]] # [[मुकुल वासनिक]] # [[चंद्रकांत हंडोरे]] # [[सुलेखा कुंभारे]] # [[वर्षा गायकवाड]] # [[संजय बनसोडे]] # [[सुधाकर श्रृंगारे]] # [[सुनील गायकवाड]] # [[भिक्खू संघरत्न]] ==हे सुद्धा पहा== * [[बाबासाहेब आंबेडकरांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[विकिपीडिया:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील बौद्ध धर्म]] [[वर्ग:मराठी समाज]] [[वर्ग:बौद्ध समुदाय]] [[वर्ग:आंबेडकरवादी]] [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] [[वर्ग:नवयान]] bh7d73of8nq2zsuwt3rsjsgjff9vens 10 195207 2704298 2467521 2026-08-21T18:32:02Z ~2026-45686-74 186537 /* */ 2704298 wikitext text/x-wiki {{Navbox <!-- PLEASE ADD LINKS ONLY TO ARTICLES WHICH ARE PRESENT --> | bodystyle = background:#fdfdfd; width:100%; vertical-align:left; | titlestyle = background:#ccccff; | abovestyle = background:#ddddff; padding-left:1em; padding-right:1em; text-align:center; | belowstyle = background:#ddddff; padding-left:1em; padding-right:1em; text-align:center; | groupstyle = background:#ddddff; padding-left:1em; padding-right:1em; text-align:right;width:10%;font-weight:bold; | liststyle = background:transparent; text-align:left/center; border-left:0px solid gray; | oddstyle = background:transparent; | evenstyle = background:#f7f7f7; | name = मुंबई मोनोरेल | title = मुंबई मोनोरेल | group1 = मार्ग १ | list1 = [[चेंबूर मोनोरेल स्थानक]] -•-•- [[व्हीएनपी आणि आरसी मार्ग जंक्शन मोनोरेल स्थानक]] -•-•- [[फर्टीलाइझर टाउनशिप मोनोरेल स्थानक]] -•-•- [[भारत पेट्रोलियम मोनोरेल स्थानक]] -•-•- [[मैसूर कॉलनी मोनोरेल स्थानक]] -•-•- [[भक्ती पार्क मोनोरेल स्थानक]] -•-•- [[वडाळा डेपो मोनोरेल स्थानक]] | group2 = मार्ग २ | list2 = [[गुरू तेग बहादुर नगर मोनोरेल स्थानक]] -•-•- [[अँटॉप हिल मोनोरेल स्थानक]] -•-•- [[आचार्य अत्रे नगर मोनोरेल स्थानक]] -•-•- [[वडाळा ब्रिज मोनोरेल स्थानक]] -•-•- [[दादर (पूर्व) मोनोरेल स्थानक]] -•-•- [[नायगाव मोनोरेल स्थानक]] -•-•- [[आंबेडकर नगर मोनोरेल स्थानक]] -•-•- [[मिंट कॉलनी मोनोरेल स्थानक]] -•-•- [[लोअर परळ मोनोरेल स्थानक]] -•-•- [[संत गाडगे महाराज चौक मोनोरेल स्थानक]]}}<noinclude> [[वर्ग:मुंबई मार्गक्रमण साचे]] [[वर्ग:मुंबई मोनोरेल साचे]] </noinclude> 0cmfrsg35zk27bumlrd725po4tw22oh 2704321 2704298 2026-08-21T23:29:40Z ~2026-45686-74 186537 /* */ 2704321 wikitext text/x-wiki {{Navbox <!-- PLEASE ADD LINKS ONLY TO ARTICLES WHICH ARE PRESENT --> | bodystyle = background:#fdfdfd; width:100%; vertical-align:left; | titlestyle = background:#ccccff; | abovestyle = background:#ddddff; padding-left:1em; padding-right:1em; text-align:center; | belowstyle = background:#ddddff; padding-left:1em; padding-right:1em; text-align:center; | groupstyle = background:#ddddff; padding-left:1em; padding-right:1em; text-align:right;width:10%;font-weight:bold; | liststyle = background:transparent; text-align:left/center; border-left:0px solid gray; | oddstyle = background:transparent; | evenstyle = background:#f7f7f7; | name = मुंबई मोनोरेल | title = [[मुंबई मोनोरेल]] [[मुंबई मोनोरेल स्थानकांची यादी|स्थानके]] | group1 = टप्पा १ | list1 = [[चेंबूर मोनोरेल स्थानक]] -•-•- [[व्हीएनपी आणि आरसी मार्ग जंक्शन मोनोरेल स्थानक]] -•-•- [[फर्टीलाइझर टाउनशिप मोनोरेल स्थानक]] -•-•- [[भारत पेट्रोलियम मोनोरेल स्थानक]] -•-•- [[मैसूर कॉलनी मोनोरेल स्थानक]] -•-•- [[भक्ती पार्क मोनोरेल स्थानक]] -•-•- [[वडाळा डेपो मोनोरेल स्थानक]] | group2 = टप्पा २ | list2 = [[गुरू तेग बहादुर नगर मोनोरेल स्थानक]] -•-•- [[अँटॉप हिल मोनोरेल स्थानक]] -•-•- [[आचार्य अत्रे नगर मोनोरेल स्थानक]] -•-•- [[वडाळा ब्रिज मोनोरेल स्थानक]] -•-•- [[दादर (पूर्व) मोनोरेल स्थानक]] -•-•- [[नायगाव मोनोरेल स्थानक]] -•-•- [[आंबेडकर नगर मोनोरेल स्थानक]] -•-•- [[मिंट कॉलनी मोनोरेल स्थानक]] -•-•- [[लोअर परळ मोनोरेल स्थानक]] -•-•- [[संत गाडगे महाराज चौक मोनोरेल स्थानक]]}}<noinclude> [[वर्ग:मुंबई मार्गक्रमण साचे]] [[वर्ग:मुंबई मोनोरेल साचे]] </noinclude> 5n17j4nw4sgaeqikxov5aeupfx7p76e 0 195349 2704451 2682106 2026-08-22T11:55:21Z ~2026-45722-86 186548 /* संदर्भ */ 2704451 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट हिंदू संत | नाव = अक्षय महाराज भोसले, बिजवडीकर | चित्र = | मूळ_पूर्ण_नाव = अक्षय चंद्रकांत भोसले | जन्म_दिनांक = २६ ऑक्टोबर | जन्म_स्थान = [[बिजवडी]] | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | समाधिमंदिर = | उपास्यदैवत = [[विठ्ठल]] | गुरू = प.पू.श्रीगुरू प्रमोद महाराज जगताप, प.पू.श्रीगुरू [[चैतन्य महाराज देगलूरकर]] | पंथ = [[वारकरी संप्रदाय]] | शिष्य = | साहित्यरचना = [[मासिक - वैष्णव दर्शन]] | भाषा = [[मराठी भाषा]] | कार्य = [[कीर्तन]],[[प्रवचन]] | वडील_नाव = चंद्रकांत गुलाबराव भोसले | आई_नाव = धनश्री | पत्नी_नाव = प्रिया | अपत्ये = सुवीरा | वचन = | संबंधित_तीर्थक्षेत्रे = [[आळंदी]], [[पंढरपूर]], [[गोंदवले]] | विशेष = ज्ञानेश्वरी, तुकारामगाथा, श्रीमद्भगवद्गीता, श्रीमद्भागवत यांचे अभ्यासक | स्वाक्षरी_चित्र = | तळटिपा = |चित्र_शीर्षक=अक्षयमहाराज भोसले}} प्रदेशाध्यक्ष: धर्मवीर आध्यात्मिक सेना<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sarkarnama.in/maharashtra/paschim-maharashtra/akshay-maharaj-bhosle-as-the-regional-president-of-dharmaveer-spiritual-sena-chief-minister-gave-the-responsibility-ub73|title=धर्मवीर आध्यात्मिक सेनेच्या प्रदेशाध्यक्षपदी अक्षयमहाराज भोसले; मुख्यमंत्र्यांनी दिली जबाबदारी|website=Sarkarnama|language=mr|access-date=2022-12-16}}</ref>, संपादक : '''[[मासिक - वैष्णव दर्शन]]''' ( ओळख [[संत]] साहित्याची - [[वारकरी संप्रदाय]] मुखपत्र ), संस्थापक / अध्यक्ष : '''[[वारकरी संप्रदाय]] युवा मंच, महाराष्ट्र''' <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://varkariyuva.blogspot.com/|title=वारकरी संप्रदाय युवा मंच , महाराष्ट्र राज्य|website=varkariyuva.blogspot.com|language=en-GB|access-date=2026-08-22}}</ref> कार्यकारी संचालक : '''[[महा एनजीओ फेडरेशन]]'''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.facebook.com/MahaNGOFederation/|title=MAHA NGO Federation / महा एनजीओ फेडरेशन|website=www.facebook.com|language=en-US|archive-url=http://web.archive.org/web/20220312011133/https://www.facebook.com/MahaNGOFederation/|archive-date=2022-03-12|access-date=2026-08-22}}</ref> '''ह.भ.प.अक्षयमहाराज भोसले''' यांचा जन्म [[सातारा]] जिल्ह्यातील [[माण]] तालुक्यातील [[बिजवडी]] या गावचा . लहानपणीच मातु:श्री धनश्री यांच्याकडून आध्यात्मिक संस्काराचे बाळकडू . शालेय प्राथमिक शिक्षण ज्ञानमंदिर प्राथमिक विद्यालय , [[पवई]] येथे तर माध्यमिक शिक्षण अनुक्रमे तेरणा महाविद्यालय , [[कोपरखैराणे]] व [[रयत शिक्षण संस्था]] वाशी गाव येथील विद्यालयात . महाविद्यालयीन शिक्षण हे भारती विद्यापीठ अभियांत्रिकी महाविद्यालय ,खारघर येथे . बालवयात मातु:श्री मुळे ब्रह्मलीन सद्गुरू बेळगावच्या कृष्णभक्त श्री कलावती देवी यांच्या सत्संगाची आवड . नियमित बलोपासना तथा आदि संत वाड्मयाचे वाचन मनन .शालेय शिक्षण घेतानाच देगलूरकर परंपरेचे निष्ठावंत तथा वै.श्रीधुंडामहाराज देगलूरकर यांचे शिष्य श्रीप्रमोदमहाराज जगताप यांच्या कीर्तनाचा बालमनावर परिणाम . गळ्यात पवित्र तुळशीची माळ धारण . शास्त्रीय गायन तथा पखवाज वादन यांचे शिक्षण . प.पू.श्रीगुरू ह.भ.प.[[चैतन्य महाराज देगलूरकर]], प.पू.श्रीगुरू ह.भ.प. प्रमोदमहाराज जगताप यांचे पारमार्थिक क्षेत्रात प्रमुख मार्गदर्शन .सद्गुरू प.पू. [[बाबामहाराज सातारकर]] यांच्या कीर्तन श्रवणाची आवड .सन २०१४ पासून '''[[मासिक - वैष्णव दर्शन|मासिक वैष्णव दर्शन]]''' ( ओळख [[संत]] साहित्याची - [[वारकरी संप्रदाय]] मुखपत्र ) याचे मुख्य संपादक म्हणून कार्यरत . इंटरनेटच्या माध्यमातून [[वारकरी संप्रदाय]] व त्यातील [[संत]][[साहित्य]] जगापुढे आणण्यासाठी प्रयत्नशील . नियमित पणे [[वारकरी संप्रदाय]]युवा मंचच्या [[ब्लॉग]] द्वारे लिखाण . [[वारकरी संप्रदाय]] संदर्भात अनेक मुलाखती . [[पंढरपूर]] [[वारी]] दरम्यान [[दूरदर्शन-सह्याद्री]] .ऋषी पंचमी निमित्त [[दूरदर्शन-सह्याद्री]] वरील मुलाखत वाहिनीवर अनेक मुलाखती . [[वारी]] आणि सोशल मिडिया यांवरील [[झी २४ तास]] वरील विशेष मुलाखत . [[वारकरी संप्रदाय]] व त्यातील कार्याविषयी [[लोकमत]],[[प्रहार (वृत्तपत्र)]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://prahaar.in/wari-on-social-media/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2016-09-20 |archive-date=2016-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160707185255/http://prahaar.in/wari-on-social-media/ |url-status=dead }}</ref>,[[सकाळ (वृत्तपत्र)]],[[पुढारी (दैनिक)]] आदींद्वारा लेख तथा कार्याचा गौरव विवध वृत्त प्रसिद्ध . महाराष्ट्रातील विविध भागात अखंड हरीनाम सप्ताहांचे आयोजन प्रामुख्याने श्रीक्षेत्र [[गोंदवले]] खुर्द येथील गोकुळ अष्टमी उत्सव , [[खारघर]]- ओवे गाव , बिजवडी [[माण]] , मोगराळे , [[फलटण]],[[म्हसवड]],[[उरळी कांचन]] येथील [[रामनवमी]]उत्सव तथा नाम यज्ञ उत्सव . कीर्तनाच्या माध्यमातून [[महाराष्ट्र]] तथा अन्य राज्यात ही [[स्त्री]]शिक्षण,[[व्यसन]]मुक्ती , [[अंधश्रद्धा]] निर्मुलनाचे कार्य उत्तुंग कार्य . [[वारकरी संप्रदाय]]युवा मंचच्या माध्यमातून उच्च शिक्षित तथा सुसंस्कारिक युवांचे संघटन . '''[[मासिक - वैष्णव दर्शन]]'''च्या माध्यमातून अनेक विशेष अंकांचे प्रकाशन . सातारा जिल्ह्यातील भव्य आशा असणाऱ्या आई महोत्सवचे जनक . सोशल मिडियाच्या माध्यमातून वारीची माहिती जगभरात पोहचवण्यासाठी ''' अक्षयवारी '''<ref>fb.com/akshaywarii</ref>ची निर्मिती . व्हाट्सअप्पच्या माध्यमातून नियमित हाजरो लोकांना आपल्या स्मार्टफोन वर आपल्या शेकडो सहकाऱ्यांच्या मदतीने संत साहित्यिची माहिती पोहचवणारे व्यक्तिमत्त्व . '''[[ वारकरी संप्रदाय ]]''' [[आंदोलन]] सक्रिय व महत्त्वपूर्ण सहभाग ==वारकरी संप्रदायासाठी कलेले विशेष कार्य == '''वारकरी दिंडीस प्रत्येकी २०,००० रु देण्याची मुख्य संकल्पना अक्षयमहाराज भोसले यांनी तत्कालीन मुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांच्याकडे मांडून पाठपुरावा केला. जवळपास १५०० दिंडीस जवळपास ३ कोटी निधी सुपूर्द''' '''श्रीक्षेत्र भंडारा डोंगर येथील संत तुकाराममहाराज भव्य मंदिरास उप मुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांचेकडून रु ५ कोटी मदत उपलब्ध करून देण्यात मोठी मदत''' <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://mahasamvad.in/159262/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2025-09-14 |archive-date=2025-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250425175734/https://mahasamvad.in/159262/ |url-status=dead }}</ref> '''वारकरी वाहनांना टोल माफी''' <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/maharashtra/mumbai/cm-eknath-shinde-important-restrictions-over-pandharpur-ashadhi-wari-2023-948914.html|title=मोठी बातमी! आषाढी वारीसाठी टोलमाफी, 'चोख नियोजन करा', मुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांचे निर्देश|last=Patil|first=Chetan|date=2023-06-01|website=TV9 Marathi|language=mr|access-date=2026-08-22}}</ref> '''वारकरी विमा छत्र योजना''' मृत वारकरी बांधवास प्रत्येकी ५ लक्ष मदत<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/ashadhi-wari-2023-insurance-cover-for-the-warkari-by-maharashtra-government-1186045|title=वारकऱ्यांना आता सरकारतर्फे विमा संरक्षण, मुख्यमंत्री एकनाथ शिंदेंची घोषणा|last=सोनावणे|first=राजू|date=2023-06-21|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-08-22}}</ref> '''वारकरी गुरुकुल संघाच्या सोबत ३५० पेक्षा अधिक गुरुकुल संघटना बांधणी करून सर्व संस्थाना मुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांचे पाठबळ''' <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://x.com/mieknathshinde/status/1908439289429447140|title=X वर Eknath Shinde - एकनाथ शिंदे (@mieknathshinde)|date=2025-04-05|language=mr}}</ref> '''महाराष्ट्र शासनाकडे पाठवपुरवा करून राज्यातील १८०० भजन मंडळास प्रत्येकी २५,००० रु व्यावसायिक अनुदान देण्याबाबत यश''' ==संपादन केलेले विशेष अंक== '''कार्तिक वारी विशेष अंक''' , आळंदी <br /> जागतिक महिला दिनानिमित्त '''स्त्रीसंत विशेष अंक '''<br /> वै.प.पू.सद्गुरू '''श्रीधुंडामहाराज''' देगलूरकर '''सद्गुरू विशेष अंक '''<br /> '''श्री भगवान दत्तात्रय''' जयंती विशेष अंक <br /> '''महाशिवरात्री''' विशेषअंक <br /> श्रीसंत '''माणकोजीमहाराज बोधले''' चरित्रपर विशेष अंक <br /> वै.प.पू.सद्गुरू '''श्रीभानुदासमहाराज देगलूरकर''' '''सकला पढिये भानु''' स्मृति ग्रंथ <br /> वै.प.पू.सद्गुरू '''जगन्नाथमहाराज मोगराळेकर स्मृति ग्रंथ''' <br /> ह.भ.प.गोविंदबाबा वाहाळकर , नवी मुंबई यांचा '''सहस्रचंद्रदर्शन''' - कार्यगौरव ग्रंथ <br /> '''रजतोत्सव''' - कल्याण वारकरी सेवा मंडळ <br /> '''नाथसंकेत''' - संत नरहरीनाथ संस्थान , देऊळगाव राजा , '''बुलढाणा'''<br /> '''सुवर्ण शेखर''' - [[शेखर मुंदडा]] यांच्या सुवर्ण महोत्सव प्रसंगी. '''बेंगळूर'''<br /> ==आंदोलने== * पंढरीच्या मठातील धरपकडीवर आक्षेप! <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/satara/akshaymaharaj-bhosale-criticizes-pandharpur-temple-incident-satara-marathi-news-411973|title="संतापाशी बहू असावी मर्यादा' शिकवण द्यावी लागेल; पंढरीच्या मठातील धरपकडीवर अक्षयमहाराज आक्रमक|last=कदम|first=रुपेश|date=2021-02-22|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-08-22}}</ref> *सरकारला दारु हवी आहे मात्र देवळे नको<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/satara/akshaymaharaj-bhosale-demands-reopen-temples-maharashtra-335825|title=वारकरी संप्रदाय युवा मंचचा ठाकरे सरकारला इशारा; काय म्हणाले अक्षयमहाराज भोसले वाचा|last=कदम|first=रुपेश|date=2020-08-20|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-08-22}}</ref> * कोरोनासोबत जगायला शिका म्हणणारे वारक-यांच्या प्रश्नावर मूग गिळून गप्प<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/satara/akshaymaharaj-bhosale-bandatatya-karadkar-tukaram-beej-satara-marathi-news-423969|title=कोरोनासोबत जगायला शिका म्हणणारे वारक-यांच्या प्रश्नावर मूग गिळून गप्प : अक्षयमहाराज भोसले|last=कदम|first=रुपेश|date=2021-03-27|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-08-22}}</ref> * पंढरपूर मंदिर अधिकारी भजनास परवानगी नाकरल्या बद्दल अधिकारी वर्गाबाबत आंदोलन<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/satara/solapur-officials-bhajan-kirtana-ough-question-authorities-aak11|title=Satara : अधिकाऱ्यांनो,भजन कीर्तनाचा एवढा त्रास होत असेल तर घरी बसा :अक्षय महाराज भोसले|last=कदम|first=रुपेश|date=2022-09-21|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-08-22}}</ref> ==पुरस्कार== * ज्ञानमंदिर प्राथमिक विद्यालय , पवई तर्फे '''आदर्श विद्यार्थी''' गुणगौरव पुरस्कार . * सन २०१५चा संत गाडगे बाबा सेवा आश्रम सामाजिक संस्था यांचा '''वारकरीरत्न''' पुरस्कार.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://varkariyuva.blogspot.com/2015/06/blog-post_29.html|title=वारकरी संप्रदाय युवा मंच , महाराष्ट्र राज्य : ह.भ.प.अक्षय महाराज भोसले यांना " वारकरी रत्न" पुरस्कार जाहिर !|last=Unknown|date=2015-06-29|website=वारकरी संप्रदाय युवा मंच , महाराष्ट्र राज्य|access-date=2026-08-22}}</ref> * सन २०१५ श्रीमंत '''श्रीरघुनाथराजे नाईक निंबाळकर''' - २०१५ [[फलटण संस्थान]] यांच्याकडून विशेष सन्मान . * सन २०१६चा स्वरकुल सामजिक संस्थेच्या वतीने '''महाराष्ट्र विभूषण''' पुरस्कार .<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1072636446123821&set=a.130980873622721.37711.100001324275400&type=3&theater|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2026-08-22}}</ref> * सन २०१६ राम नवमी उत्सव उरळीकांचन येथे '''नागरी विशेष सन्मान''' . * सन २०१६ मा.श्री.प्रभाकर देशमुख (आय.ए.एस.) व मा.श्री.तानाजी सत्रे (आय.ए.एस.)यांच्या हस्ते नवी मुंबई येथे '''विशेष सन्मान'''. *सन २०१६ '''श्रीसंत मुक्ताई संस्थान , मुक्ताईनगर''' जळगाव यांच्यावतीने श्री तुळशी अर्चन सोहळ्यात विशेष सन्मान . *सन २०१७ सुदर्शन वाहिनी , दिल्ली यांच्याकडून '''स्वामी विवेकानंद समाजरत्न पुरस्कार''' . *सन २०१७ '''मा.धर्मवीर श्री आनंद दिघे साहेब''' यांची स्मृती असणारे '''आनंद चॅरिटेबल ट्रस्ट , ठाणे''' ( खासदार मा.श्रीराजन विचारे ) यांच्या तर्फे युवा पिढी मध्ये सामाजिक तथा आध्यत्मिक कार्यात भरीव योगदानासत्त्व भव्य सत्कार व  '''नवरत्न पुरस्कार''' मा.राज्यमंत्री संजय राठोड यांच्याहस्ते .! *सन २०१७ '''आर्ट ऑफ लिव्हिंग''' यांच्यावतीने '''आध्यत्मिक गुरू''' '''श्री श्री रविशंकर''' यांच्या शुभ हस्ते '''यंग आचिव्हर्स''' ने गौरव .! *सन २०१७ प्रसिद्ध उद्योजक श्रीमोहन म्हात्रे यांच्याहस्ते ओवे - खारघर ग्रामस्थांच्या वतीने विशेष सन्मान ..! *मनुष्यबळ विकास लोकसेवा अकॅडमी यांच्यावतीने पद्मश्री डॉ.विजयकुमार शहा यांच्या शुभहस्ते राजर्षी श्रीशाहूमहाराज स्मारक , कोल्हापूर येथे भारतज्योती प्रतिभा सन्मान पुरस्काराने गौरव ...! [[वर्ग:संदर्भांचे इंग्रजी-मराठी भाषांतर हवे]] == बाह्यदुवे == * <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/paschim-maharashtra/try-solve-problem-drought-through-literature-akshay-bhosale-192152|title=संतसाहित्याच्या माध्यमातून दुष्काळ निवारणाचा प्रयत्न|last=कदम|first=रुपेश|date=2019-06-04|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-08-22}}</ref> * <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sanatanprabhat.org/marathi/486254.html|title=पंढरपूरमध्ये राजकीय मेळावे चालतात मग पायी वारी का नको ? - ह.भ.प. अक्षय महाराज भोसले|last=on|first=Share this|date=2021-06-12|website=सनातन प्रभात|language=en-US|access-date=2026-08-22}}</ref> * <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/satara/administration-should-not-wait-outbreak-warakaris-akshay-maharaj-bhosale-a713/|title=प्रशासनाने वारकऱ्यांच्या उद्रेकाची वाट पाहू नये : अक्षय महाराज भोसले|last=author/lokmat-news-network|date=2021-02-23|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-08-22}}</ref> * <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.dailyhunt.in/news/india/marathi/sanatan+prabhat+marathi-epaper-sntptm/pandharapuramadhye+rajakiy+melave+chalatat+mag+payi+vari+ka+nako+hbhp+akshay+maharaj+bhosale-newsid-n289493060|title=पंढरपूरमध्ये राजकीय मेळावे चालतात मग पायी वारी का नको ? - ह.भ.प. अक्षय महाराज भोसले|last=मराठी|first=सनातन प्रभात|date=2021-06-12|website=Dailyhunt|language=mr|access-date=2026-08-22}}</ref> * <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.saamana.com/dahisar-varkari-sculpture-varkari-opposed/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2021-11-10 |archive-date=2021-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211018053656/https://www.saamana.com/dahisar-varkari-sculpture-varkari-opposed/ |url-status=dead }}</ref> * <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.navshakti.co.in/protest-against-demolition-of-warkari-sculpture-at-dahisar/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2021-11-10 |archive-date=2021-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110064243/https://www.navshakti.co.in/protest-against-demolition-of-warkari-sculpture-at-dahisar/ |url-status=dead }}</ref> * <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sarkarnama.esakal.com/rajya/ministers-should-worship-vithuraya-home-akshay-maharaj-65683|title=मंत्र्यांनी घरूनच विठूरायाची पूजा करावी : अक्षय महाराज|last=ब्यूरो|first=सरकारनामा|date=2020-11-21|website=Politics News on Sarkarnama|language=mr|access-date=2026-08-22}}</ref> * <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://phaltanrakshak.in/1149/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2021-11-10 |archive-date=2021-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110115833/https://phaltanrakshak.in/1149/ |url-status=dead }}</ref> * <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/paschim-maharashtra/try-solve-problem-drought-through-literature-akshay-bhosale-192152|title=संतसाहित्याच्या माध्यमातून दुष्काळ निवारणाचा प्रयत्न|last=कदम|first=रुपेश|date=2019-06-04|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-08-22}}</ref> * <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://prahaar.in/%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%85%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%AF-%E0%A4%AD%E0%A5%8B%E0%A4%B8%E0%A4%B2%E0%A5%87-%E0%A4%AF%E0%A4%BE/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2021-11-10 |archive-date=2021-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110062723/https://prahaar.in/%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%85%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%AF-%E0%A4%AD%E0%A5%8B%E0%A4%B8%E0%A4%B2%E0%A5%87-%E0%A4%AF%E0%A4%BE/ |url-status=dead }}</ref> * <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://purogamisandesh.in/|title=News|date=2022-11-07|website=Purogami Sangesh|language=en-US|access-date=2026-08-22}}</ref> * <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://punemirror.indiatimes.com/pune/others/kirtankars-sing-abhang-to-drought-hit-farmers/articleshow/69909128.cms |title=संग्रहित प्रत |access-date=2021-11-10 |archive-date=2021-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110062723/https://punemirror.indiatimes.com/pune/others/kirtankars-sing-abhang-to-drought-hit-farmers/articleshow/69909128.cms |url-status=dead }}</ref> * <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://punemirror.indiatimes.com/pune/civic/warkari-sect-demands-a-gathering-in-unlock-3-0/articleshow/77268520.cms |title=संग्रहित प्रत |access-date=2021-11-10 |archive-date=2021-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110062723/https://punemirror.indiatimes.com/pune/civic/warkari-sect-demands-a-gathering-in-unlock-3-0/articleshow/77268520.cms |url-status=dead }}</ref> * <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/latest-news/society-should-support-to-martyr-jawans-family-says-chetana-sinha-nrka-199373.html|title=समाजानं शहीद जवानांच्या कुटुंबाच्या पाठिशी राहणं आवश्यक : चेतना सिन्हा|last=Network|first=Navarashtra News|date=2021-11-06|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2026-08-22}}</ref> * <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://tarunbharat.com/dailynews/1027234 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2021-11-10 |archive-date=2021-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110064914/https://tarunbharat.com/dailynews/1027234 |url-status=dead }}</ref> * <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sudarshannews.in/Maha-NGOFederation-SevaKarya-AvahalPrakashan-atthehands-ofDevendra-Fadnavis!!-17830-newsdetails.aspx|title=देवेंद्र फडणवीस यांच्या हस्ते महा एनजीओ फेडरेशन सेवा कार्य अवहाल प्रकाशन|website=Sudarshan News|access-date=2026-08-22}}</ref> * <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/pune-news/narendra-dabholkar/articleshow/30738771.cms|title=दाभोलकरांकडून संतविचारांचा प्रसार|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2026-08-22}}</ref> * <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/satara/akshaymaharaj-bhosale-demands-reopen-temples-maharashtra-335825|title=वारकरी संप्रदाय युवा मंचचा ठाकरे सरकारला इशारा; काय म्हणाले अक्षयमहाराज भोसले वाचा|last=कदम|first=रुपेश|date=2020-08-20|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-08-22}}</ref> * <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://drushtinews24.com/?p=1800 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2021-11-10 |archive-date=2021-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110062728/https://drushtinews24.com/?p=1800 |url-status=dead }}</ref> * <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://saamtv.esakal.com/maharashtra/satara-marathi-news-vilasbaba-javal-bandatatya-karadkar-police-shekhar-sinh|title=उद्धवा! अजब तुझे सरकार... बंडातात्यांच्या सुटकेसाठी वारक-यांचा मुख्यमंत्र्यांवर 'राग'|last=कदम|first=ओंकार|date=2021-07-07|website=Marathi News {{!}} Saam TV|language=mr|access-date=2026-08-22}}</ref> * <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/jalgaon/distribution-rations-muktai-temple-servants-a688/|title=मुक्ताई मंदिर सेवेकऱ्यांना शिधा वाटप|last=author/lokmat-news-network|date=2021-09-14|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-08-22}}</ref> * <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/mumbai-news/expect-discussion-from-the-government-regarding-wari/articleshow/75520587.cms|title=वारीसंदर्भात सरकारकडून चर्चेची अपेक्षा|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2026-08-22}}</ref> * <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.pandharpurlive.in/News-Updates-in-Pandharpur-Live-1741 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2021-11-10 |archive-date=2021-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110110319/https://www.pandharpurlive.in/News-Updates-in-Pandharpur-Live-1741 |url-status=dead }}</ref> * <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://snehkruti.blogspot.com/2018/07/blog-post.html|title=वारी व्हायरल होतेय !|website=वारी व्हायरल होतेय !|access-date=2026-08-22}}</ref> == संदर्भ == 8yeaepxva7jxt0mqmyhy1lh4tm6xk89 0 195575 2704449 2698081 2026-08-22T11:44:14Z ~2026-45722-86 186548 /* स्थान */ 2704449 wikitext text/x-wiki [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]<nowiki/>तील '''हिंदू-गवळी''' हा समाज प्रामुख्याने उत्तर कोकणात राहणारा समाज आहे. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी भागात गवळी समाजाची लोकसंख्या मोठी आहे. महाराष्ट्रात त्यांच्या गो-पालन (गाय) व्यवसायावरून त्यांना [[गवळी]] असे म्हणले गेले, तरी त्यांचा महाराष्ट्रातील प्रमुख व्यवसाय शेती हाच आहे. गवळी समाजाच्या अनेक उपजाती आहेत. '''गवळी''' ही एक अशी जात आहे. जिचा संबंध यादव कुळाशी जोडला जातो. ते भगवान [[श्रीकृष्ण|श्रीकृष्णा]]चे वंशज मानले जातात. [[चित्र:SRI fields left almost dry.jpg|इवलेसे|भातशेती]] == स्थान == मुंबई, पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, कोल्हापूर या जिल्ह्यांत गवळी समाजाची मोठी लोकसंख्या आहे. याशिवाय पुणे, सोलापूर, धाराशिव (उस्मानाबाद), जालना, अहमदनगर, लातूर, धुळे, नाशिक, मालेगांव, हिंगोली, नांदेड, परभणी, अमरावती, [[बुलढाणा]], जळगाव, अकोला इत्यादी जिल्ह्यांत देखील गवळी समाज आहे. == इतिहास == मूळ सोमवंशी (चंद्रवंशी) क्षत्रिय हिंदू-गवळी जमातीच्या उपजाती वेगवेगळ्या असल्या, तरी '''श्रीकृष्ण''' हा त्यांचा महापुरुष आहे. श्रीकृष्ण "यदु कुळातील" ('''[[यदु वंश|यदुवंशी]]''') होते. त्यांची वसाहत मथुरेच्या प्रदेशात होती. पुढे चंद्रवंशातील यादव यमुनेच्या काठी येऊन राहू लागले. त्यांनी शेती आणि गोपालन सुरू केले. तत्कालीन राजकारणामध्येही त्यांना महत्त्वाचे स्थान मिळाले. महाभारत कालखंडामध्ये त्यांनी मानाचे स्थान मिळवले होते. चंद्रवंशी समाज (ज्याला सोमवंशी किंवा चंद्र राजवंश असेही म्हणतात) हा चंद्रदेवापासून उद्गम झाला, पुढे हा वंश दोन प्रमुख शाखांमध्ये विभागला गेला. * राजा यदूच्या वंशातून निर्माण झालेला "'''यदुवंश'''" ('''यदुवंशी''') आणि * राजा पुरूच्या वंशातून उदयास आलेला पुरूवंश.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2025-11-18|title=Lunar dynasty|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lunar_dynasty&oldid=1322864234|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> श्रीकृष्णाच्या काळात अंधक, कुकर, दाशीह, भोज, भौम, यादव आणि वृष्णी असे सात सोमवंशीय (चंद्रवंशी) राजे राज्य कारभार करत होते. या सर्व राज्यांमध्ये यादवकुळ प्रबळ आणि बलवान होते. त्या काळामध्ये काही विध्वंसक वृत्तीच्या व्यक्ती होत्या. त्यांनी समाजावर जुलूम सुरू केला होता. त्यांमध्ये कंस, कौरव, जरासंध आणि शिशुपाल इत्यादी होते. जरासंधाच्या त्रासाला कंटाळून अंधक, यादव आणि वृष्णी हे वंश मथुरेलगतचा परिसर सोडून सौराष्ट्रात गेले. प्रबळ असलेले राजे मथुरेतच राहिले, तर अन्य राजे आणि लोक स्थलांतरित झाले. श्रीकृष्णांच्या निधनानंतर यादव कुळातील राजे आपापसात भांडू लागले आणि त्यांतून यादवी माजली त्यात यादवकुळाचा भयंकर संहार झाला. त्यातून काही यादव सौराष्ट्रातून निघून समुद्रमार्गे व भूमार्गे महाराष्ट्राच्या दिशेने आले आणि येथील लोकसंस्कृतीशी समरस झाले. * त्यापैकी प्रमुख जमातीची ओळख आणि सद्यस्थिती अशी आहे. :- ही प्राचीन कृषिप्रधान जमात सर्व भारतात परसली तसेच हजारो वर्षांपूर्वी महाराष्ट्राच्या वसई आणि दाभोळ या बंदरांवर आणि तिथून उर्वरित कोकणात पसरली अनेक वर्षे या परिसरात वास्तव्य केल्यानंतर ही जमात येथील संस्कृतीशी समरस झाली. महाराष्ट्रात ठाणे, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांमध्ये बहुसंख्येने असलेली ही जात प्रामुख्याने खाडीकिनारी व नदीकिनारी भागातील भातशेतीच्या तसेच डोंगरी भातशेतीच्या प्रदेशात वास्तव्य करून आहे. प्राचिन काळापासून गवळी हे महाराष्ट्रात ले मूळ रहिवासी आहेत. महाराष्ट्रात ज्ञात इतिहास इ.स. पूर्व २५० अर्थात मौर्य/अशोकाच्या काळापर्यंत जातो. प्राचीन काळात कोकणच्या किनारपट्टीवर अनेक बंदरे भरभराटीला आली होती. आफ्रिका, भूमध्यसमुद्रापासून ते रोमन साम्राज्यापर्यंतचे व्यापारी येथून समुद्रमार्गाने भारतात येत होते. कोकण विभागावर शिलाहार, मौर्य, शक, राष्ट्रकुट, सातवाहन, वाकाटक, बहमनी सुलतान, आदिलशाही, मुघल, सिद्दी, '''मराठेशाही''' आणि त्यानंतर स्वातंत्र्यापर्यंत ब्रिटिशांची राजवट होती. डच, पोर्तुगिज आणि ब्रिटिशांच्या कोकण किनारपट्टीवर वसाहती होत्या. स्वातंत्र्यापर्यंत कोकणावर ब्रिटिशांचे राज्य असले, तरीही सावंतवाडी, मुरुड-जंजिरा, जव्हार अशी संस्थानेही येथे होती. कोकणचा प्रदेश हा जास्तकरून शिलाहारांच्या ताब्यात होता. त्यांची राजधानी [[स्थानक]] म्हणजेच [[ठाणे]] येथे होती. '''<big>[[देवगिरीचे यादव]] :</big>''' देवगिरी यादव राजघराणे (इ.स. ८५० - इ.स. १३१७) यांना '''सेवुण/सेऊण राजवंश''' असेही म्हणले जात होते. हे महाराष्ट्रातील प्राचीन पूर्वमध्ययुगीन काळातील राजघराणे होते.देवगिरी यादवांचे साम्राज्य नर्मदा नदीपासून तुंगभद्रा नदीपर्यंत पसरले होते. यादव घराण्यातील राजांच्या सापडलेल्या शिलालेखात त्यांची बिरूदे, हे राजघराणे महाभारत कालीन श्रीकृष्णांचे वंशज असण्यासंबंधाने असल्याची आढळतात. यादवांचे राज्य महाराष्ट्र, उत्तरकर्नाटक आणि मध्यप्रदेशच्या काही भागात पसरलेले होते. सुरुवातीच्या काळात ते चालुक्यांचे मित्र असावेत, असे दिसते. चालुक्यांच्या दुर्लक्षित प्रशासनामुळे पुढे ते सुबाहूच्या कारकिर्दीत स्वतंत्र सम्राट झाले. सुबाहू यांनी साम्राज्य व्यवस्थापनासाठी वारंगळ व हाळेबीड येथे उपराजधान्या स्थापून आपल्या दोन्ही मुलांना तिकडे पाठवले. त्यांचाच वंशज असणाऱ्या भिल्लम याने [[देवगिरी]] येथे राजधानी स्थापन केली. सिंघनदेव यादवांनी अनेक मंदिरे बांधली. हेमाडपंथी पद्धतीची बांधकाम हे यादव काळातील मानले जाते. यादवकाळात या शैलीला वेगळे निशाण होते. पुढे मूळचा यादवकुलीन सम्राट रामदेवराव यादव यांच्या दरबारी असणारा हेमाड पंडिताने स्वतःचे नाव त्या शैलीला दिले. सिंघणदेव (द्वितीय) आणि राजा महादेव यादव यांच्या काळात या राज्याची भरभराट झाली. सिंघणदेव यादव सम्राटांची तुलना महान सम्राटांशी होऊ शकते, सिंघणदेवच्या काळात महाराष्ट्रातील प्रजा सुखी होती. १ले मराठी साम्राज्य हे यादवराजांनी जन्माला आणले यात सिंघणदेव राजाचा अमूल्य वाटा आहे, त्याच्याच नावाने आजचे सातारा जिल्ह्यातील शिंगणापूर हे गाव हे अजरामर झाले.शिखर शिंगणापूर चे महादेव मंदिर सिंघणदेवांनी बांधले, सिंघणवरून शिंगणापूर झाले. यादव राजवंशाचा शेवटचा सम्राट शंकरदेेव होय, तर त्यांचे वडिल रामचंद्राच्या यांच्या काळातच मराठी भाषेला राजाश्रय मिळाला. त्यांचा पराभव अल्लाउद्दिन खिलजी व मलिक काफूरने त्यांना फितूरीने केला. रामचंद्रदेव रायांचे जावई व सेनापती [[हरपालदेव]] यांची क्रूर हत्या करून त्यांना देवगिरीच्या प्रवेशद्वाराला टांगून ठेवले होते. इ.स.च्या १३व्या शतकाच्या प्रारंभी '''देवगिरीच्या यादवां'''नी कोकणचा ताबा मिळवला होता. देवगिरीचा पाडाव झाला, त्यावेळीही ठाणे यादवांच्या आधिपत्याखाली होते. देवगिरीच्या पराभवानंतर रामदेवराय यांचा दुसरा मुलगा बिंबराज (भीमदेव) यादव कोकणात आला. यादव-गवळी यांना '''<nowiki/>'[[:en:Seuna_(Yadava)_dynasty|देवगिरीचे यादव]]'''[[:en:Seuna_(Yadava)_dynasty|<nowiki/>']] असेही ओळखले जाते [[चित्र:Map of the Yadavas.png|इवलेसे|सेऊना (यादव) साम्राज्य (1187 ते 1317)]] [[चित्र:Aurangabad - Daulatabad Fort (95).JPG|इवलेसे|देवगिरी किल्ला ]] महाराष्ट्रात राहणारे हे यादव शुद्ध क्षत्रिय त्यांच्या पिढीजात धंद्यावरून त्यांना ”गवळी” हे नामाभिधान पडून त्यांची वेगळीच जात निर्माण झाली. महाराष्ट्रात यादव- गवळी ही जी अलग अशी जात दिसून येते त्याचे मुख्य कारण हेच कि, त्यांनी क्षात्रवृत्ती किंचित बाजूला ठेवली व साधारण शेतकऱ्यांप्रमाणे राहू लागले, शेती व गोपालन हा मुख्य धंदा आणि यादवी युद्धामुळे कायमची भरलेली धडकी यामुळे त्यांनी दुर्गम अशा अपरांत म्हणजेच कोकण प्रांतात वसाहती करण्यास सुरुवात केली. परंतु मूळपिंड हा क्षात्रवृत्तीचा असल्यामुळे ते ज्या ठिकाणी वसाहत करून राहिले त्या त्या ठिकाणी आपले वर्चस्व स्थापिले. यादवकुळी गवळी समाज गुलामी वृत्तीने केव्हाच राहिला नाही किंवा दास्यवृत्ती स्वीकारून इतरांची सेवा केली नाही. इतकेच नव्हे तर कोकणपट्ट्यात बरेच ठिकाणी या लोकांनी स्वतःची गावे वसवून त्या त्या गावचे ते वतनदार, पाटील, खोत बनले. त्यांची प्रामुख्याने उदाहरणे म्हणजे दापोली तालुक्यातील वाकवलीचे धुमाळ खोत, खेड त्यालुक्यातील आंबवलीचे यादव खोत, दापोली तालुक्यातील पिचडोलीचे चोगले खोत, मंडणगड पेठ्यातील पाटगावचे दिवेकर खोत, महाड तालुक्यातील डोंगरोळीचे महाडिक खोत, सुधागड तालुक्यातील खवलीचे चिले खोत वैगरेची उदाहरणे देता येतील. हजारो पिढ्या गेल्यानंतर मुळात भरलेली धडकी पुढे पुढे प्रत्येक पिढीत कमी कमी होत जाऊन शेवटी नाहीशी झाली आणि मुळची संस्कृती उच्च असल्यामुळे व जातिवंत क्षत्रियाचे रक्त नसानसात खेळत असल्यामुळे काही लोकांनी पुढे पुढे लष्करात, मराठेशाही सरकारात, इंग्रज लष्करात नोकऱ्या करून आपले नाव कमाविले. कित्येकांनी पोलिसात नोकऱ्या केल्या. कित्येक गुजरातमध्ये वडोदर्यातील गायकवाडीत नोकरीस गेले. काही कोल्हापुरात गेले. कित्येक पुणे आणि सातारा प्रांतात स्थायिक झाले. सामान्य गवळी कुटुंबातील रावसाहेब रावबहादूर डॉक्टर '''विश्राम रामजी घोले''' पुण्यात सर्जन झाले. त्यांची ऐन तारुण्याची वर्षे १८५७ च्या युद्धात सैनिकांची शुश्रुषा करण्यात गेली. युद्धोत्तर काळात त्यांचे जीवन एक निष्णात शल्यविशारद, सेवाभावी गृहस्थ, उदारमतवादी समाजसुधारक म्हणून गेले. मूळचे दापोली तालुक्यातील विश्राम रामजींचे घोले घराणे हे एका काळी अंजनवेल (गोपाळगड) गडाचे किल्लेदार होते. खेड तालुक्यातील भरणे गावचे महाडिक सुभेदार होते. दापोली तालुक्यातील काते प्रसिद्ध डॉक्टर झाले, त्यांचेच वंशज आज कोल्हापुरात डॉक्टर आहेत. महाडचे बाळू गवळी चिले हे ब्रिटीश सैन्यात हवालदार होते, त्यांनी अफगाणिस्थानच्या लढाईत फार मोठा पराक्रम केला म्हणून त्यांना दोन चांद व रेशमी शाल इनाम मिळाली. माणगावचे कै. विठ्ठलराव कृष्णाजी खेडेकर हे एक उत्तम समाजसुधारक, शिक्षक व लेखक होऊन गेले. गवळी जमातीतील ते पहिले शिक्षक होत. ''विठोबा मास्तर'' ते म्हणून ते प्रसिद्ध होते. विठ्ठलराव हे भाननगर संस्थानचे दिवाण सुद्धा बनले राहिले होते. त्यांनी [[महाराष्ट्रीय दाभोळी यादव]] समाजाचा इतिहास लिहिला होता. श्रीकृष्ण आणि गोपाल या त्यांच्या हस्तलिखित ग्रंथाचा उपयोग करून त्यांचे चिरंजीव डॉ. रघुनाथराव यांनी दि डिव्हाइन हेरिटेज ऑफ यादवाज् हा ग्रंथ लिहिला. 'श्रीकृष्ण आणि गोपाल' या ग्रंथाच्या आधारे त्यांनी इंग्रजी प्रत टंकलिखित स्वरूपात तयार केली. त्याचे हिंदीमध्ये यादव-हरिवंश या नावाने ग्रंथ अनुवादित करण्यात आला. कै. रघुनाथराव खेडेकर हे शल्यविशारद होते. शिवाय ते वेदांत निपुण असल्यामुळे त्यांना शंकराचार्यांनी वेदांतभूषण अशी पदवी दिली होती. कर्जत तालुक्यातील कै. नानासाहेब घाटवळ हे त्यांच्या उपजत गुण, धाडसी वृत्ती व तीक्ष्ण बुद्धी यामुळे सध्या शिपायापासून डेप्युटी सुपरीटेंडन्ट ऑफ पोलीस (DSP) या मोठ्या हुद्यापर्यंत वाढत गेले. पोलीस खात्यात त्यांच्यासारखा अधिकारी फारच विरळा. ** त्यांचे धाकटे बंधू गजानन घाटवळ यांनी ”यादव शिक्षण प्रसारक मंडळी” या नावाची संस्था काढली. असो, अशा किती तरी प्रसिद्ध व्यक्तीची माहिती सांगण्यासारखी आहे. संस्कृती आणि आनुवंशिक संस्कार याच्या उपजत सहाय्यामुळे यादवांच्या वंशजांनी आज निरनिराळ्या क्षेत्रात, विद्येत, व्यापारात, धर्मकार्यात प्रवेश केला आणि त्यात यश मिळवले. ==समाजाची दैवते== [[चित्र:Pali- Shri Ballaleshwar.jpg|250px|right|thumb|बल्लाळेश्वर (पाली)]] गवळी बांधवांच्या गावात मधोमध देऊळ असते. गावदेवी, हनुमान, राधाकृष्ण, विठ्ठलरुक्मिणी, राम, गणपती, शंकर, दत्त यांची ही देवळे असतात. गावदेवी, खंडोबा, भैरी, भवानी, जोगेश्वरी, सालबाई, मोठ्याबाया, जागेवाला, म्हसोबा, वेताळ, चेडा ही समाजाची मुख्य दैवते. अलीकडे एकवीरा हेही दैवत मानले जात आहे. बहुतेकांच्या घरी गणपती येतो. गौरीगणपती, होळी, लग्नसमारंभ यांत गवळी बांधव नाचतात. * ग्रामदैवत: कोकण प्रांतातील गवळी समाज ठिकठिकाणच्या ग्रामदैवतांना मानत आलेला आहे. त्यापैकी मुंबईची [[मुंबादेवी]], पालीचा बल्लाळेश्वर, महाडचे विरेश्वर कोटेश्वरी, नागोठणेची जोगेश्वरी, * रोह्याचे व म्हसळ्याचे धावीर महाराज, * तळ्याची व दाभोळची चंडिका, कडापेचे बापुजी काळकाई, भरणेची काळकाई, * श्रीवर्धनची सोमजाई, बोरलीची चिंचबाई, आंबवलीची विन्हेरेची झोलाई, धामणी गावची झोलाई, गोरेगावचे भैरीनाथ, साखरोळीचे खेमदेव या ठिकाणच्या दैवतांना गवळी समाज विशेष मानत आलेला आहे. लग्नसोहोळ्या प्रसंगी या देवतांच्या आवर्जून भेटी घेतल्या जातात. [[चित्र:Mumbadevi (f).jpg|इवलेसे|180x180अंश|मुंबादेवीचे देऊळ]] * समाजात कुलदैवताला घरचा देव म्हटले जाते. भावकीतील, घराण्यातील एका कुटुंबात घराण्याच्या कुलस्वामीचा देव्हारा पुजला जातो. लग्नाच्या वेळी हा देव आणून त्याची लग्नघरात स्थापना केली जाते. लग्नानंतर कोंबड्या, बकऱ्याचा मान देऊन देव उठवला जातो. वर्षातून एकदा प्रत्येक कुटुंबाने कुलस्वामी कुलस्वामिनीच्या भेटीला जायची रीत आहे. कुलदेवाचा देव्हारा असणाऱ्या घरातील गौरी मानाची असते. गणेशोत्सवात कुलस्वामीचा देव्हारा असलेल्या घरातील गौरीगणपतीच्या दर्शनासाठी जातात. कुलदेवतांचे वर्षातून गौरीपूजन, घटस्थापना, नवरात्र-अष्टमी, महानवमी, चैतावली असे समारंभ केले जातात. समाजातील पाटील व इतर काही घराण्यांचा अपवाद सोडला तर, बाकीच्या सर्व घराण्यांतील कुलदेवतांचा गोंधळ हा दर तीन वर्षांनी होतो. हल्ली घाटावरील लोकांप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा वर्षातून एकदा जेजुरीला किंवा तीर्थक्षेत्राला जायचा प्रघात पडला आहे. == समाजाच्या चालीरिती == समाजात जन्मविधी, नामकरण, साखरपुडा, लग्नसमारंभाच्या आधीचे तांदुळ, देवक, उटणे, हळद वैगरे मंगलविधी हे समाजातील जेष्ठ व्यक्ती व स्रीयां मार्फत केले जातात. परंतु लग्नाच्या व उत्तरकार्याच्या वेळी ब्राह्मणच असावा लागतो. कुणबी, आगरी समाजाप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा पूर्वीपासूनच विधवा विवाहाला मान्यता आहे. कुणबी, आडमराठे किंवा मराठेकुणबी, आगरी ह्या जाती गवळी सदृश असल्या तरी भिन्न आहेत. पूर्वीचा मुंबई इलाख्यांत (Bombay Presidency) सध्याचा कोकण आणि मध्य महाराष्ट्रात गवळी जातींत कोकणातले व घाटावरचे या पोटभेदांखेरीज पोटजाती नाहीत. विवाहादि संस्कार ब्राम्हणच करतात. जातीचे बहुतेक सर्व प्रश्न जातीतच गोतगंगे (गोतसभा) मार्फत सोडवले जात;, मात्र क्वचित् महत्त्वाच्या धार्मिक प्रश्नांवर ब्राह्मणांचे मत घेण्यात येतेयेत असे. गेल्या तीनचारशे वर्षात जातीचे स्थलांतर मुळीच झालेले नाही. इंग्रजी राज्यापूर्वी जातीचा आचार चालीरीतीस अनुसरून होता, असे ज्ञातीच्या मंडळीचे म्हणणे आहे. त्यानंतर काही बाबतीत सुधारणेच्या दृष्टीने फरक पडत चालला आहे. लग्नाच्या आदल्या दिवशीचा हळदीचा कार्यक्रम. या दिवशी वर व वधूला घरात हळद दळून (वाटून) लावतात. याच दिवशी ग्रामदेवता, कुलस्वामी आणि घरच्या देवांना (कुटुंबात पुजत असलेल्या देवांना) मान देण्यात येतो. गवळी समाजात प्रत्येक कुटुंबांचा एक देव्हारा असतो. आणि त्याची पूजा करणारा (भगत) हे मान देतो. समाजात लग्न समारंभासाठी सूप, टोपली, रोवळी, उखळ, मुसळ, जाता, पाटा, वरवंटा, माल्टा (दगडी दिवा), नामनदिवा (लमाणदिवा), पितळीपराती, मडके, कोयती, कुराड, कनाकोंडा, बिनभरडलेला भात या ग्राम्यसंस्कृती व शेतकरी संस्कृतीशी घट्ट नाते असणाऱ्या वस्तूंचे महत्व खूप आहे. या वस्तूंचा उपलब्धते शिवाय विधी पूर्ण होणे अशक्य आहे. देवता पूजण्या शिवाय तांदूळ धुवणे, तांदूळ दळणे, पोल्या तळणे, हळद वाटणे, घाणा भरणे, घाणा कुटणे इत्यादी अनेक विधी करवली आणि नवरानवरीचा हातून करून घेतल्या जातात. यात वरमाया करवल्यांचा मोठामान असतो. हळदी समारंभाचा दिवशी रुईच्या फुलांचा मुंडावळ्या वधू वरांस बांधल्या जातात. पूर्वीचा काळी लग्नासाठी तांदूळ, लाह्या, खोबरे, चणे इत्यादी जिनसा भिजत घालून घरचा घरी मुंडावळ्या ओवल्या जात असत. हल्ली मण्यांचा मुंडावळ्या बांधल्या जातात. लग्नसमारंभात हळदुल्या कट्यारीला अनन्यसाधारण महत्व असून लग्नसोहोळा पूर्णपणे पारपडून वरात घरी भरून होईपर्यंत वधूवर नेहमी कट्यार आपल्या जवळ बाळगून असतात. त्याचप्रमाणे वर लग्नघरातून निघाल्यावर्ती नवरदेवावर्ती धरण्यात येणारा '''सतिर''' (छत्री) लग्न लागल्यावरतीच मिटण्यात येतो. समाजाची क्षात्रधर्मी पार्श्वभूमी यातून दिसून येते. कोकण प्रांतातील गवळी, कुणबी, आगरी लोकांमध्ये सण चालीरीती लग्नसमारंभ यात साम्यता आढळते. तरीही या समाजांमध्ये परस्परात लग्न समारंभ होत नाहीत. या समाजात स्त्रियांसुद्धा पुरुषांसोबत शेतीला आणि व्यवसायाला हातभार लावतात. आज महाराष्ट्रात भेडसावत असलेल्या हुंडापद्धतीच्या विपरीत या समाजात हुंडापद्धत पूर्वीपासून अस्तित्वात नाही. समाजात लग्नसमारंभात स्त्रियांना अग्रामन असतो. गवळी समाजात मातृसत्ताक पद्धतीची झलक आपल्याला दिसून येईल. तसेच सध्या चालत आलेल्या पद्धतीनुसार मामाच्या (आईचा भाऊ) मुलीशी लग्न करण्याची पद्धत आहे. पूर्वी गवळी समाजात केवळ आपल्याच विभागातील गावांमध्ये सोयरीक करण्याची  पद्धत होती. काळाने हे सर्व विभाग एक मेकात मिसळून गेले. == पारंपरिक पोशाख == कमरेला रुमाल नेसलेला, खांद्यावर घोंगडी, विशेष प्रसंगी धोतीर (धोतर) नेसल्यास ढोपरापर्यंतच, डोक्याला गवारीटोपी, पागोटे, पगडी किंवा मुंडासे, कानात वाळ्या-भिकबाळी, गळ्यात गोफ, पायात जाड करकरीत वहाणा, कमरेवर आकडी आणि कोयती सदोनीत अडकवलेली असा पुरुषांचा भारी रुबाब. [[File:Agrees, or Salt Cultivators of Salsette (9842277595).jpg|thumb|Agrees, or Salt Cultivators of Salsette]] स्त्रियांमध्ये नाकात मोठीनथ, कानात कुड्या कानपट्ट्या बुगडया, हातात पाटल्या/ गोठ, गळ्यात गळसरी-गाठवण-पुतळीहार, पायात जोडव्या तोडे, कपाळावर गोल मोठे ठसठशीत कुंकू किंवा कुंकवाची जाडसर आडवी चिरी, डोईवर वेणी किंवा सुवासिक रानफुले खोचलेली यासारख्या सौंदर्यालंकारासोबतच ढोपरापर्यंतच लुगडे नेसण्याची पद्धत प्रचलित, त्याला '''मांडकास नेसणे''' असेही म्हणतात. [[चित्र:Sone_of_the_soil_community_historical_photograph.jpg|इवलेसे|Kunbi-Gavli-Aagri community Historical Photograph]] तांदळाची भाकरी, भात, मळ्यातल्या भाज्या, सुकीमासळी हे नियमित अन्न. भाताची खीर, चामट्या, पानगे, उकडीचा शेंगा-दिवे, नेवऱ्या, मुगवऱ्या, फेण्या पापड्या, तांदळाची बोरं, गोडाचेवडे (पोल्या) हे गवळी चे सणासुदीचे पारंपरिक खाद्य. एकेकाळी भाता सोबत नाचणी, वरी, हारीक ही धान्ये आणि कडधान्ये, भाजीपाला पिकवणारा भूमीपूत्र समाज. ==गवळी समाजाबद्दल== सद्यस्थितीला गवळी समाजात नोकरी, उद्योग, विविध व्यवसायांमधून आर्थिक सुबत्ता दिसून येते. हा समाज आता सामाजिक, आर्थिक, भौगोलिक स्तरांनुसार विभागला गेला आहे. घरातील वडिलधाऱ्या व्यक्ती जुनी बोलीभाषा बोलतात. कोकणातील गवळी समाजाची बोली ही आगरी बोलीशी मिळतीजुळती आहे. काळानुरूप समाजाचा पेहरावही बदलला आहे. पूर्वी कंबरेला रुमाल, अंगात बंडी, डोक्‍यावर पटका (फेटा) किंवा टोपी असायची. तर लग्न समारंभाला हाफपॅन्ट, कोट, धोतिर (धोतर), टोपी आणि महिला नऊवारी साडी नेसायच्या. तर "आठवार मुली" (लग्न न झालेल्या) "परकर पोलका" घालीत. लग्न समारंभातील हळदीच्या गाण्यांनी आणि अन्य पारंपरिक गाण्यांनी समारंभ अविस्मरणीय व्हायचा. आता त्याचे स्वरूप बदलल्याचे जाणवते. ही गाणी आता ऐकायला मिळत नाहीत. * समाजातील बहुतेक मंडळी उच्चशिक्षित, वारकरी आणि आध्यात्मिक बैठकीला जाणारी असल्याने पारंपरिक बोली भाषा विस्मरणात गेली आहे. पूर्वी कुटुंबात आईला "आये" किंवा "बय", आजीला सुद्धा "बय" किंवा "म्हातारी आये" आणि बहिणीला "बाय'' असे संबोधण्यात येत होते. तसेच वडिलधाऱ्या मंडळींना "बाबास", "काकास", "दादास" म्हणण्याची पद्धत होती. तर लहान मुलांना "बाला, बावा''' म्हणून हाक मारले जायचे. 'च्या भना', 'वाटोला झाला' ही शिवी-वजा विशेषणे सर्रास वापरली जात. मात्र आता त्याच्यावर काहीसे निर्बंध आल्याचे जाणवते. किंवा ही वाक्‍ये विस्मरणात गेली. गवळी माणसाचा कणखर आणि काहीसा राकटपणा त्यांच्या बोलीभाषेतून जाणवतो. तर गवळी मंडळींची देहबोलीही त्यांच्या बोलीभाषेशी साधर्म्य साधणारी आहे. या समाजाचे वैशिष्ट्य आणि बोलीभाषा काळानुरूप बदलत आहेत. गोपालनाच्या व्यवसायावरून '''‘गवळी’''' हे नाव पडलेले असले तरी, मुख्य व्यवसाय हा भातशेतीच आहे. ही जात ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर आहे. भातशेतीच्या व गोपालनाच्या धंद्यावरून ही एक स्वतंत्र जात झालेली आहे. यांमध्ये #आगरातले गवळी (कोकणातले), #घाटावरचे गवळी असे पोटभेद असून त्या पोटभेदांतील लोकांच्या चालीरीती, बोलीभाषा वेगवेगळ्या आहेत. गवळ्यांच्या पुष्कळ चालीरीती आगरी व कुणब्यांप्रमाणे आहेत. आडनांव एक असलेल्या लोकांमध्ये विवाहसंबंध होत नाहीत. पुनर्विवाह व काडीमोड (घटस्फोट) या दोन्ही चाली गवळ्यांमध्ये पूर्वीपासूनच रूढ आहेत. पूर्वीचा काळी स्त्रिया पांढरे शुभ्र उपरणे किंवा धोतर अंगाभोवती शालीप्रमाणे पांघरून घेत असत. जवळपास दोन तृतीयांश गवळी शाकाहारी तर ईतर मांसाहारी असून मुख्य अन्न तांदळाची भाकरी, भात, सुकी मासळी हे आहे. ==गवळी लोकांची गावे== '''गावे:''' [[श्रीवर्धन]], [[दापोली]], [[खेड]], [[मुरूड]], [[अलिबाग]], खवली, आपटा, [[वडवली]], सावरोली, बेलोशी, [[खोपोली]], माणगाव, डोंगरोली, [[तळा]], [[म्हसळा]], महाड, नागोठणे, [[इंदापूर]], तारने, [[बामणघर]], साखरी, [[पाली]], वाघिवली, [[रोहा]], [[घोसाळे]], कोलाड, [[मंडणगड]], चरई ईत्यादी. '''आडनावे:''' <nowiki>'''कोकण विभाग'''</nowiki> आवासकर, आईनकर, कोटकर, कोदेरे , काटेकर, काते, कासार, किलजे, कांबळे, कोंडेरे, काटले, कापदुले, कलांबकर, केलस्कर, टोपरे, केसरकर, खताते, खरपुडे, खेडेकर, खवलेकर, गवळी, यादव, जाधव, गोलेवार, यादवराव, जाधवराव, गायकर, गोरीवले, गोपाळे, गोपाळ, घाटवळ, घोसाळकर, ठसाळ, साळ, घोले, चाचे, चिले, चोगले, चौकेकर, टावरे, ठाणके, डायरे, डाकरे, दिघे, डिगे, ढगे, तरेकर, तटकरे, तळकर, तिसकर, तांबडे, दर्गे, दुर्गवळी, दळवी, दिवेकर, दुखले, दुर्गावळे, दिघीकर, दाभोळकर, धुमाळ, नटे, नारिंगकर, पाटील, साबळे, पंदेरे, पवार, पगार, पगडे, पाटगे, पाटे, बांडागळे, बाठे, बिरवटकर, बिरवाडकर, बोबडे, बोरे, भुरण, भालेकर, भेसरे, भोजने, मांदाडकर, महागावकर, महाडीक, माटे, मिरगळ, मोडशिंग, सारंगे, साईकर, यादव, राईन, रायगवळी, रिकामे, लटके, लाड, लेपकर, वरणकर, वरेकर, वाजे, शिवकर, शिंदे, किन्होळकर, शिळीमकर, हिवरकर. देखनाळे, बहिरट, बिडकर, कलागते, किन्होळकर, गार्वे, वैराळकर, इंगोले, डाकवे, देवर्षी, हुच्चे, परळकर, अलंकर, अवधूत, कविस्कर, नागापुरे, पायकर, परळकर, औरंगे, घुले, साठे, हिरणवाळे, खडके, येवले, हेकडे, भाकरे, शेळके, शनवारे, चावंडे, काळे, गायन, सुडस्कर, बावस्कर, निखाडे, तोटे, भक्ते, आलोकर, घाटोळ, पाटणकर, घुमारे, आसोले, कटाले, चौधरी, लंगोटे, यमगवळी, खोपेकर, पुलाते, भालेराव, ढोकणे, अवसरे, फुके, काष्टे, भाकरे, डाखोरे, साखरे, पारध, देव्हारे, मंदाडे, झित्रे, लोहंबरे, कवरके, देसाई, देशमुख, दादगाये, नाथ गोलावार, बोंदरवाड, येईलवाड, घुमे, बुरकुले, जक्कलवार, जंगवाड, किरतवाड, गाडे, माडगे, जिल्हेवाड, पाटील, एडले, मुंगरे, कांकांडे, नुनुंचे, खरबकर, गोटमवाड, डोनकेवाड, दामनबैनवाड, लिंगनवाड, जानापुरे, मोटपरे, जाणापुरे, कोंके, तोडचिरे, बोंबदरे, कासार, देशमुख, देवणे, आऊलवार, जंगवाड, मुगरे, कटकेमोड, करेवाड, जिंकोड, बुरफुले ई. ==जुन्या पिढीतील नावे== '''पुरुषांचीः-''' कान्हा, काळू, केरु, गोमा, गोईन, गोंदया, गौरु, गणू, गंग्या, जानू, जोमा, धर्मा, दोरक्या, दामु, धाकटू, धोंडू, पदू, पंड्या, पोशा, बारक्या, बाळा, बेंडू, बंडया, बेमट्या, सुडक्या, सोनू, चांगो, भिकू, महादू, लखु, राघो, रामा, येशा, वाळकू इ. '''बायकांची:-''' कुंदा, गुणी, गंगा, चंद्रा, जनी, ठकू, तानी, दोरकी, देऊ, धाकटी, धोंडी, नामी, पंडी, पिठी, पारबती, बाया, बारकी, भागी, भिमा, भिकी, महाली, मंदा, राजी, रोंगी, विठा, शांती, सखू, सोनी, हिरा, येस्वदा, येशी इ. लग्नानंतर मुलींचा नावापुढे '''बाई''' लावले जात असे. == प्रसिद्ध व्यक्तीमत्वे == * [[डॉ. विश्राम रामजी घोले]], थोर समाजसुधारक * गोपाळबाबा वाजे महाराज, कीर्तनकार * [[आदिती तटकरे]], महिलाविकास मंत्री * [[सचिन खेडेकर]], सिने कलाकार * [[तेजस्विनी घोसाळकर]], नगरसेविका * [[ओंकार भोजने]], नाट्य कलावंत * [[रमेश लटके]] ** [[ऋतुजा रमेश लटके]] * [[दीपक वसंत केसरकर]], माजी मंत्री llk9mp9vf9j4f5l8k0m3ajw92x2qtfd 0 200614 2704286 2564445 2026-08-21T16:45:06Z ~2026-45562-66 186514 /* मूळ ५० महान भारतीयांची यादी */ 2704286 wikitext text/x-wiki [[File:Dr. Bhimrao Ambedkar.jpg|thumb|सर्वात महान भारतीय - [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]]] '''''द ग्रेटेस्ट इंडियन''''' (मराठी : '''सर्वात महान भारतीय''' किंवा '''सर्वश्रेष्ठ भारतीय''') हे [[सीएनएन]] आयबीएन आणि हिस्ट्री टिव्ही१८ या दूरचित्रवाहिन्यांसोबत [[आउटलुक (भारतीय नियतकालिक)|आऊटलुक मॅगझीन]] व [[रिलायन्स कम्युनिकेशन्स|रिलायन्स मोबाईलद्वारे]] आयोजित केले गेलेले सन २०१२ चे एक सर्वेक्षण होते. भारतीय जनतेच्या आयुष्यात क्रांतिकारी बदल घडवून आणणारा भारतीय स्वातंत्र्यानंतरचा (१९४७) आणि [[महात्मा गांधी]] यांच्यानंतरचा ‘''सर्वात महान भारतीय कोण''’? या संकल्पनेवर जून २०१२ ते ऑगस्ट २०१२ दरम्यान हे सर्वेक्षण आयोजित करण्यात आले होते.<ref name=":0" /> ११ ऑगस्ट २०१२ रोजी या सर्वेक्षणाचे निष्कर्ष जाहीर होऊन [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांना 'द ग्रेटेस्ट इंडियन' म्हणून घोषित केले गेले.<ref>{{Cite web|url=https://lokmat.news18.com/amp/national/article-57045.html|title=डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर 'द ग्रेटेस्ट इंडियन' &#124; National - News18 Lokmat, Today's Latest Marathi News|website=lokmat.news18.com|access-date=2020-01-05|archive-date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201025107/https://lokmat.news18.com/amp/national/article-57045.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/videos/india/the-greatest-indian-11-498738.html|title=The Greatest Indian after Independence: BR Ambedkar|website=News18|access-date=2018-03-24}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/videos/india/the-greatest-indian-ambedkar-499990.html|title=The Greatest Indian: Know all about BR Ambedkar|website=News18|access-date=2018-03-24}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.firstpost.com/politics/watch-why-ambedkar-was-voted-as-the-greatest-indian-423570.html|title=Watch: Why Ambedkar was voted as the greatest Indian - Firstpost|website=www.firstpost.com|access-date=2018-03-24}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/Dr-B.R.-Ambedkar-voted-as-%E2%80%98Greatest-Indian%E2%80%99/article20485049.ece|title=Dr B.R. Ambedkar voted as ‘Greatest Indian’|work=@businessline|access-date=2018-03-24|language=en}}</ref> == नामांकन आणि मतदान प्रक्रिया == सीएनएन-आयबीएन व हिस्ट्री१८ या नामांकित दूरचित्रवाहिन्यांच्या पुढाकारातून 'द ग्रेटेस्ट इंडियन' सर्वेक्षण केले गेले होते. यासाठी वेगवेगळ्या क्षेत्रांतील २८ नामांकित व्यक्तींना परीक्षक म्हणून नेमण्यात आले. तीन टप्प्यांत हे सर्वेक्षण करण्यात आले. ;पहिल्या टप्प्यात — भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतरच्या (१९४८ च्या नंतरच्या) भारताच्या वेगवेगळ्या क्षेत्रांतील १०० महान भारतीयांची यादी केली गेली, या यादीत [[महात्मा गांधी]] यांचासुद्धा समावेश करण्यात आला होता. ;दुसऱ्या टप्प्यात — परीक्षकांनी या १०० नावांपैकी ५० नावे निवडली, तसेच इतरांशी स्पर्धा करता येऊ शकत नाही असे कारण देत परीक्षकांनी या १०० नावांमधून गांधींचे नाव वगळले आणि "भारतीय स्वातंत्र्यानंतरचा (१९४८) सर्वात महान भारतीय कोण?" आणि "गांधींनंतरचा सर्वात महान भारतीय कोण?" असा एकत्रित सवाल जनतेसमोर ठेवला. 'द ग्रेटेस्ट इंडियन' ठरवण्यासाठी इतर थोर व्यक्तींसाठी लागू केलेले निकष गांधींसाठी लागू करण्यात आले नाहीत, आणि स्पर्धेविनाच त्यांना "पहिला सर्वश्रेष्ठ भारतीय" घोषित करण्यात आले. यास परीक्षकांची पक्षपाती भूमिका ठरवत अनेकांनी त्यावर टीका केली. ४ वर्षांआधी, 'द ग्रेटेस्ट इंडियन' सर्वेक्षण करणाऱ्या सीएनएन आयबीएन चॅनेलने एप्रिल २००८मध्ये लोकांना एक प्रश्न विचारला होता की, "इज आंबेडकर्स लेगसी मोअर इनड्युरींग दॅन गांधीस?" (आंबेडकरांचा प्रभाव गांधींपेक्षा अधिक आहे का?) त्यावर ७४% लोकांनी "होय" असे उत्तर दिले होते, तर केवळ २२% लोकांनी "नाही" असे मत गांधींच्या बाजूने दिले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/videos/india/face-the-nation-261-287294.html|title=Ambedkar's legacy lasts more than Gandhi's?|website=News18|access-date=2021-02-15}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/videos/india/face-the-nation-261-287294.html|title=Ambedkar's legacy lasts more than Gandhi's?|website=News18|access-date=2021-02-15}}</ref> ;तिसऱ्या टप्प्यात — [[दूरध्वनी]], [[मोबाईल फोन]] व [[इंटरनेट]]द्वारे मत नोंदविण्यात आले. सर्वेक्षणासाठी एसी नेल्सन या कंपनीची मदत घेण्यात आली. या कंपनीने भारतातील १५ शहरांतील नागरिकांची मते दोन टप्प्यांत जाणून घेतली. परीक्षक सदस्यांनीही आपापला पसंतीक्रम नोंदविला होता, ज्यात [[बाबासाहेब आंबेडकर]] व [[जवाहरलाल नेहरू]] यांना समान मते पडली होती. लोकांची मते, मार्केट रिसर्च आणि परीक्षकांची मते अशा सर्वेक्षणाच्या तीन पद्धतीतून निघालेले निष्कर्ष वेगवेगळे आहेत. मात्र तिन्ही सर्वेक्षणांचा एकंदरीत निष्कर्ष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना 'द ग्रेटेस्ट इंडियन' ठरवून गेला. एकंदरीत निष्कर्षात पहिल्या दहामध्ये (सर्वोत्तम दहा) बाबासाहेबांनंतर [[एपीजे अब्दुल कलाम]], [[वल्लभभाई पटेल]], [[जवाहरलाल नेहरू]], [[मदर तेरेसा]], [[जे.आर.डी. टाटा]], [[इंदिरा गांधी]], [[सचिन तेंडुलकर]], [[अटलबिहारी वाजपेयी]] आणि [[लता मंगेशकर]] यांच्या नावांना पसंती मिळाली. लोकांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना 'द ग्रेटेस्ट इंडियन' ठरविले, लोकांच्या मतांमध्ये बाबासाहेब पहिल्या, अब्दुल कलाम दुसऱ्या, तर वल्लभभाई पटेल तिसऱ्या क्रमांकावर होते. एकूण सर्वेक्षणात जवळपास दोन कोटी (२,००,००,०००) लोकांनी वेगवेगळ्या माध्यमातून आपली मते नोंदविली होती.<ref>{{Citation|last=democracyandequality|title=The Greatest INDIAN Dr. B. R. AMBEDKAR Part 1|date=2012-08-20|url=https://m.youtube.com/watch?v=Dcp1MKjW9YE|accessdate=2018-03-24}}</ref> 'द ग्रेटेस्ट इंडियन' सर्वेक्षणाचे निष्कर्ष जाहीर झाल्यानंतर सीएनएन आयबीएन चॅनेलने १६ ऑगस्ट २०१२ मध्ये लोकांना असा प्रश्न विचारला होता की, "वॉझ [[बाबासाहेब आंबेडकर|आंबेडकर]] मोअर ग्रेटर दॅन [[जवाहरलाल नेहरू|नेहरू]] अँड [[वल्लभभाई पटेल|पटेल]]?" (आंबेडकर हे नेहरू आणि पटेल यांच्यापेक्षा श्रेष्ठ होते का?) त्यावर ५९% लोकांनी "होय" आणि ४१% लोकांनी "नाही" असे मत दिले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/videos/india/face-the-nation-840-499122.html|title=FTN: Was Ambedkar greater than Nehru and Patel?|website=News18|access-date=2021-02-27}}</ref> == पहिले १० सर्वश्रेष्ठ भारतीय == पहिल्या १० सर्वश्रेष्ठ भारतीयांची यादी खालीलप्रमाणे आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949|title=A Measure Of The Man &#124; Outlook India Magazine|website=https://www.outlookindia.com/}}</ref><ref>Weekly METRO TIMES, Oct. 2014-15, page 51</ref> या सर्वांना [[भारतरत्न]] पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे.<ref>{{Citation|last=Ambedkar Archive|title=▶ Nehru and Ambedkar: Was Ambedkar greater than Nehru and Patel {{!}}{{!}} IBN DEBATE|date=2013-01-04|url=https://m.youtube.com/watch?v=5HThcki2mDY|accessdate=2018-03-24}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.indiainfoline.com/article/lifestyle-buzz/dr-b-r-ambedkar-is-%E2%80%98the-greatest-indian-after-the-mahatma%E2%80%99-113110105773_1.html|title=Dr. B R Ambedkar is ‘The Greatest Indian after the Mahatma’|last=indiainfoline.com|access-date=2018-03-24|language=en}}</ref> {|class="wikitable sortable" !क्रम !colspan=2|व्यक्तिमत्त्व !class="unsortable"| प्रसिद्धी !लोकांची मते |- | style="padding-right:5px; text-align:right;"| '''१''' | [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] | [[File:Dr. Bhim Rao Ambedkar.jpg|100px]] | डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर उपाख्य डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे भारताचे पहिले [[कायदा|कायदा मंत्री]], [[भारतीय संविधान]]ाचे शिल्पकार, [[दलित बौद्ध चळवळ]]ीचे जनक, भारतातील जातिप्रथा व अस्पृश्यता यांना त्यांनी विरोध केला. आंदोलनाचे नेते होते. त्यांना 'आधुनिक भारताचे निर्माता' म्हणले जाते. | '''१९,९१,७३५''' (१ले) |- | style="padding-right:9px; text-align:right;"| २ | [[ए. पी. जे. अब्दुल कलाम|डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम]] | [[File:A. P. J. Abdul Kalam in 2008.jpg|100px]] | डॉक्टर ए. पी. जे. अब्दुल कलाम हे भारताचे अकरावे [[राष्ट्रपती]] होते, त्यांना 'मिसाईल मॅन' म्हणूनही ओळखले जाते. ते वैज्ञानिक आणि अभियंता (इंजीनियर) म्हणून विख्यात होते. | '''१३,७४,४३१''' (२रे) |- | style="padding-right:9px; text-align:right;"| ३ | [[वल्लभभाई पटेल]] | [[File:Sardar patel (cropped).jpg|100px]] | वल्लभभाई पटेल हे स्वतंत्रता सेनानी, [[भारताचे गृहमंत्री|भारताचे पहिले गृहमंत्री]] आणि [[भारताचे उपपंतप्रधान|पहिले उपपंतप्रधान]] होते. बारडोली सत्याग्रहाचे नेतृत्व केलेल्या पटेलांना तेथील महिलांनी '[[सरदार]]' ही उपाधी दिली.  | '''५,५८,५३५''' (३रे) |- | style="padding-right:9px; text-align:right;"| ४ | [[जवाहरलाल नेहरू]] | [[File:Jawaharlal Nehru, 1947.jpg|100px]] | जवाहरलाल नेहरू हे भारताचे प्रथम प्रधानमंत्री होते आणि स्वातंत्र्याआधी आणि नंतरच्या भारतीय राजकारणामध्ये केंद्रीय व्यक्तिमत्त्व होते. सन १९४७ - १९६४ दरम्यान ते भारताचे पंतप्रधान होते. त्यांना आधुनिक भारतीय राष्ट्राचे शिल्पकार मानले जातात. | '''९,९२१''' (१०वे) |- | style="padding-right:9px; text-align:right;"| ५ | [[मदर तेरेसा]] | [[File:MotherTeresa 090.jpg|100px]] | मदर तेरेसा ह्या रोमन कॅथॅलिक नन होत्या. [[रोमन कॅथोलिक चर्च]] द्वारे त्यांना [[कलकत्ता]]ची [[संत]] तेरेसा असे घोषित केले आहे, त्यांचा जन्म [[अग्नेसे गोंकशे बोजशीयु]] नावाने एका [[अल्बेनीयाई]] परिवारात उस्कुब, उस्मान साम्राज्यात झाला होता. मदर तेरेसा ज्यांनी इ.स.१९४८ मध्ये स्वच्छेने भारतीय नागरिकत्व स्वीकारले होते. त्या समाजसेविका होत्या.  | '''९२,६४५''' (५वे) |- | style="padding-right:9px; text-align:right;"| ६ | [[जे.आर.डी. टाटा]] | [[File:J.R.D. Tata (1955).jpg|100px]] | जहांगीर रतनजी दादाभाई टाटा भारताचे वायुयान उद्योग आणि इतर उद्योगांचे अग्रणी होते. ते दशकांपर्यंत टाटा ग्रुपचे निर्देशक राहिले. त्यांनी आणि पोलाद, इंजिनियरिंग, होटेल, वायुयान आणि इतर उद्योगांचा भारतात विकास केला. इ.स. १९३२ मध्ये त्यांनी टाटा एरलाइन्स सुरू केली. भारतासाठी इंजिनियरिंग कंपनी उघडण्याच्या स्वप्नासोबत त्यांनी इ.स. १९४५ मध्ये टेल्कोची सुरुवात केली जी मूलतः इंजिनियरिंग आणि लोकोमोटिव्हसाठी होती. | '''५०,४०७''' (६वे) |- | style="padding-right:9px; text-align:right;"| ७ | [[इंदिरा गांधी]] | [[File:Indira Gandhi in 1967.jpg|100px]] | इंदिरा गांधी ह्या भारताच्या प्रथम आणि एकमेव महिला प्रधानमंत्री होत्या. त्या चार वेळा प्रधानमंत्री पदावर होत्या. त्यांना आयर्न लेडी (लोह महिला) म्हणून ओळखले जाते. | '''१७,६४१''' (८वे) |- | style="padding-right:9px; text-align:right;"| ८ | [[सचिन तेंडुलकर]] | [[File:Sachin Tendulkar at MRF Promotion Event.jpg|100px]] | सचिन रमेश तेंडुलकर हे क्रिकेट विश्वातील सर्वश्रेष्ठ फलंदाज व गोलंदाज म्हणून ओळखले जातात. त्यांनी कसोटी व एकदिवसीय क्रिकेट सामन्यात सर्वाधिक शतक मिळवण्याचा विक्रम केला. ते कसोटी [[क्रिकेट]] मध्ये सर्वाधिक धावा काढणारे फलंदाज म्हणून ओळखले जातात. तसेच त्याच्या नावावर कसोटी सामन्यात १४,००० धावा करण्याचा विश्वविक्रम आहे. एकदिवसीय सामन्यातही त्यांची कामगिरी सर्वोत्तम आहे. | '''४७,७०६''' (७वे) |- | style="padding-right:9px; text-align:right;"| ९ | [[अटल बिहारी वाजपेयी]] | [[File:Ab vajpayee.jpg|100px]] | अटल बिहारी वाजपेयी हे भारताचे माजी प्रधानमंत्री होते. ते [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] नेते, हिंदी [[कवी]], [[पत्रकार]] व प्रखर वक्ते सुद्धा होते. ते भारतीय [[जनसंघ|जनसंघाची]] स्थापना करण्यात त्यांचा सहभाग होता आणि इ.स. १९६८ ते इ.स. १९७३ पर्यंत त्याचे अध्यक्षसुद्धा राहिले. ते आयुष्यभर भारतीय राजकारणात सक्रिय राहिले. | '''१,६७,३७८''' (४थे) |- | style="padding-right:9px; text-align:right;"| १० | [[लता मंगेशकर]] | [[File:Lata.Mangeshkar.jpg|100px]] | लता मंगेशकर, भारताची सर्वात लोकप्रिय गायिका आहे, ज्यांचा सहा दशकांचा प्रदिर्घ गायन कार्यकाळ आहे. त्यांनी जवळजवळ तीस पेक्षा जास्त भाषांत चित्रपट आणि चित्रपटबाह्य गाणे गायली आहेत. त्यांची ओळख भारतीय सिनेमात एक पार्श्वगायक म्हणून राहिलेली आहे. | '''११,५२०''' (९वे) |} == मूळ ५० महान भारतीयांची यादी == १०० नामांकित भारतीयांमधून परीक्षकांनी सर्वेक्षणाच्या दुसऱ्या टप्प्यासाठी निवडलेल्या ५० महान भारतीयांची यादी खालीलप्रमाणे आहे.<ref name=":0">{{स्रोत बातमी|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/the-greatest-indian-after-gandhi/281103|title=The Greatest Indian After Gandhi|work=https://www.outlookindia.com/|access-date=2018-03-24}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://bestmediainfo.com/2012/06/history-tv18-cnn-ibn-kicks-off-nationwide-poll-for-the-greatest-indian/|title=History TV18 & CNN-IBN kick-off nationwide poll for 'The Greatest Indian'|website=www.bestmediaifo.com|access-date=2018-03-24}}</ref> # [[बाबासाहेब आंबेडकर]] # [[ए.पी.जे. अब्दुल कलाम]] # [[जवाहरलाल नेहरू]] # [[जयप्रकाश नारायण]] # [[अटलबिहारी वाजपेयी]] # [[वल्लभभाई पटेल]] # [[कांशीराम]] # [[राममनोहर लोहिया]] # [[चक्रवर्ती राजगोपालाचारी]] # [[सॅम माणेकशॉ]] # [[बाबा आमटे]] # [[मदर तेरेसा]] # [[इला भट्ट]] # [[विनोबा भावे]] # [[कमलादेवी चट्टोपाध्याय]] # [[पंडित रविशंकर]] # [[एम.एस. सुब्बुलक्ष्मी]] # [[मकबूल फिदा हुसेन]] # [[बिस्मिल्ला खान]] # [[आर.के. नारायण]] # [[आर.के. लक्ष्मण]] # [[बी.के.एस. अय्यंगार]] # [[अमिताभ बच्चन]] # [[राज कपूर]] # [[कमल हासन]] # [[सत्यजित राय]] # [[लता मंगेशकर]] # [[ए.आर. रहमान]] # [[किशोर कुमार]] # [[दिलीपकुमार]] # [[देव आनंद]] # [[मोहम्मद रफी]] # [[होमी भाभा]] # [[धीरूभाई अंबाणी]] # [[व्हर्गीज कुरियन]] # [[घनश्यामदास बिर्ला]] # [[जे.आर.डी. टाटा]] # [[एन.आर. नारायणमूर्ती]] # [[विक्रम साराभाई]] # [[एम.एस. स्वामीनाथन]] # [[रामनाथ गोएंका]] # [[अमर्त्य सेन]] # [[ई. श्रीधरन]] # [[सचिन तेंडुलकर]] # [[कपिल देव निखंज]] # [[सुनील गावसकर]] # [[ध्यानचंद सिंग]] # [[विश्वनाथन आनंद]] # [[मिल्खा सिंग]] # [[इंदिरा गांधी]] == हे सुद्धा पहा == * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] == बाह्य दुवे == * इतर देशांतसुद्धा त्या त्या देशातील सर्वश्रेष्ठ मानव शोधण्यासाठी अशाप्रकारची सर्वेक्षणे झालेली आहेत. ते इथे पहा – ([[:en:Greatest Britons spin-offs|विविध देशातील महान व्यक्तींची सर्वेक्षणे]]) ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}} [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] [[वर्ग:भारत]] [[वर्ग:भारतातील सर्वेक्षणे]] [[वर्ग:याद्या]] [[वर्ग:भारतीय व्यक्ती]] [[वर्ग:द ग्रेटेस्ट इंडियन| ]] dxfzonibl3ju0x27wojt58wfd79x2uw 2704303 2704286 2026-08-21T19:06:58Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[द ग्रेटेस्ट इंडियन]] वरुन [[द ग्रेटेस्ट इंडियन (सर्वेक्षण)]] ला हलविला: निःसंदिग्ध शीर्षक 2704286 wikitext text/x-wiki [[File:Dr. Bhimrao Ambedkar.jpg|thumb|सर्वात महान भारतीय - [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]]] '''''द ग्रेटेस्ट इंडियन''''' (मराठी : '''सर्वात महान भारतीय''' किंवा '''सर्वश्रेष्ठ भारतीय''') हे [[सीएनएन]] आयबीएन आणि हिस्ट्री टिव्ही१८ या दूरचित्रवाहिन्यांसोबत [[आउटलुक (भारतीय नियतकालिक)|आऊटलुक मॅगझीन]] व [[रिलायन्स कम्युनिकेशन्स|रिलायन्स मोबाईलद्वारे]] आयोजित केले गेलेले सन २०१२ चे एक सर्वेक्षण होते. भारतीय जनतेच्या आयुष्यात क्रांतिकारी बदल घडवून आणणारा भारतीय स्वातंत्र्यानंतरचा (१९४७) आणि [[महात्मा गांधी]] यांच्यानंतरचा ‘''सर्वात महान भारतीय कोण''’? या संकल्पनेवर जून २०१२ ते ऑगस्ट २०१२ दरम्यान हे सर्वेक्षण आयोजित करण्यात आले होते.<ref name=":0" /> ११ ऑगस्ट २०१२ रोजी या सर्वेक्षणाचे निष्कर्ष जाहीर होऊन [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांना 'द ग्रेटेस्ट इंडियन' म्हणून घोषित केले गेले.<ref>{{Cite web|url=https://lokmat.news18.com/amp/national/article-57045.html|title=डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर 'द ग्रेटेस्ट इंडियन' &#124; National - News18 Lokmat, Today's Latest Marathi News|website=lokmat.news18.com|access-date=2020-01-05|archive-date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201025107/https://lokmat.news18.com/amp/national/article-57045.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/videos/india/the-greatest-indian-11-498738.html|title=The Greatest Indian after Independence: BR Ambedkar|website=News18|access-date=2018-03-24}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/videos/india/the-greatest-indian-ambedkar-499990.html|title=The Greatest Indian: Know all about BR Ambedkar|website=News18|access-date=2018-03-24}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.firstpost.com/politics/watch-why-ambedkar-was-voted-as-the-greatest-indian-423570.html|title=Watch: Why Ambedkar was voted as the greatest Indian - Firstpost|website=www.firstpost.com|access-date=2018-03-24}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/Dr-B.R.-Ambedkar-voted-as-%E2%80%98Greatest-Indian%E2%80%99/article20485049.ece|title=Dr B.R. Ambedkar voted as ‘Greatest Indian’|work=@businessline|access-date=2018-03-24|language=en}}</ref> == नामांकन आणि मतदान प्रक्रिया == सीएनएन-आयबीएन व हिस्ट्री१८ या नामांकित दूरचित्रवाहिन्यांच्या पुढाकारातून 'द ग्रेटेस्ट इंडियन' सर्वेक्षण केले गेले होते. यासाठी वेगवेगळ्या क्षेत्रांतील २८ नामांकित व्यक्तींना परीक्षक म्हणून नेमण्यात आले. तीन टप्प्यांत हे सर्वेक्षण करण्यात आले. ;पहिल्या टप्प्यात — भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतरच्या (१९४८ च्या नंतरच्या) भारताच्या वेगवेगळ्या क्षेत्रांतील १०० महान भारतीयांची यादी केली गेली, या यादीत [[महात्मा गांधी]] यांचासुद्धा समावेश करण्यात आला होता. ;दुसऱ्या टप्प्यात — परीक्षकांनी या १०० नावांपैकी ५० नावे निवडली, तसेच इतरांशी स्पर्धा करता येऊ शकत नाही असे कारण देत परीक्षकांनी या १०० नावांमधून गांधींचे नाव वगळले आणि "भारतीय स्वातंत्र्यानंतरचा (१९४८) सर्वात महान भारतीय कोण?" आणि "गांधींनंतरचा सर्वात महान भारतीय कोण?" असा एकत्रित सवाल जनतेसमोर ठेवला. 'द ग्रेटेस्ट इंडियन' ठरवण्यासाठी इतर थोर व्यक्तींसाठी लागू केलेले निकष गांधींसाठी लागू करण्यात आले नाहीत, आणि स्पर्धेविनाच त्यांना "पहिला सर्वश्रेष्ठ भारतीय" घोषित करण्यात आले. यास परीक्षकांची पक्षपाती भूमिका ठरवत अनेकांनी त्यावर टीका केली. ४ वर्षांआधी, 'द ग्रेटेस्ट इंडियन' सर्वेक्षण करणाऱ्या सीएनएन आयबीएन चॅनेलने एप्रिल २००८मध्ये लोकांना एक प्रश्न विचारला होता की, "इज आंबेडकर्स लेगसी मोअर इनड्युरींग दॅन गांधीस?" (आंबेडकरांचा प्रभाव गांधींपेक्षा अधिक आहे का?) त्यावर ७४% लोकांनी "होय" असे उत्तर दिले होते, तर केवळ २२% लोकांनी "नाही" असे मत गांधींच्या बाजूने दिले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/videos/india/face-the-nation-261-287294.html|title=Ambedkar's legacy lasts more than Gandhi's?|website=News18|access-date=2021-02-15}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/videos/india/face-the-nation-261-287294.html|title=Ambedkar's legacy lasts more than Gandhi's?|website=News18|access-date=2021-02-15}}</ref> ;तिसऱ्या टप्प्यात — [[दूरध्वनी]], [[मोबाईल फोन]] व [[इंटरनेट]]द्वारे मत नोंदविण्यात आले. सर्वेक्षणासाठी एसी नेल्सन या कंपनीची मदत घेण्यात आली. या कंपनीने भारतातील १५ शहरांतील नागरिकांची मते दोन टप्प्यांत जाणून घेतली. परीक्षक सदस्यांनीही आपापला पसंतीक्रम नोंदविला होता, ज्यात [[बाबासाहेब आंबेडकर]] व [[जवाहरलाल नेहरू]] यांना समान मते पडली होती. लोकांची मते, मार्केट रिसर्च आणि परीक्षकांची मते अशा सर्वेक्षणाच्या तीन पद्धतीतून निघालेले निष्कर्ष वेगवेगळे आहेत. मात्र तिन्ही सर्वेक्षणांचा एकंदरीत निष्कर्ष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना 'द ग्रेटेस्ट इंडियन' ठरवून गेला. एकंदरीत निष्कर्षात पहिल्या दहामध्ये (सर्वोत्तम दहा) बाबासाहेबांनंतर [[एपीजे अब्दुल कलाम]], [[वल्लभभाई पटेल]], [[जवाहरलाल नेहरू]], [[मदर तेरेसा]], [[जे.आर.डी. टाटा]], [[इंदिरा गांधी]], [[सचिन तेंडुलकर]], [[अटलबिहारी वाजपेयी]] आणि [[लता मंगेशकर]] यांच्या नावांना पसंती मिळाली. लोकांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना 'द ग्रेटेस्ट इंडियन' ठरविले, लोकांच्या मतांमध्ये बाबासाहेब पहिल्या, अब्दुल कलाम दुसऱ्या, तर वल्लभभाई पटेल तिसऱ्या क्रमांकावर होते. एकूण सर्वेक्षणात जवळपास दोन कोटी (२,००,००,०००) लोकांनी वेगवेगळ्या माध्यमातून आपली मते नोंदविली होती.<ref>{{Citation|last=democracyandequality|title=The Greatest INDIAN Dr. B. R. AMBEDKAR Part 1|date=2012-08-20|url=https://m.youtube.com/watch?v=Dcp1MKjW9YE|accessdate=2018-03-24}}</ref> 'द ग्रेटेस्ट इंडियन' सर्वेक्षणाचे निष्कर्ष जाहीर झाल्यानंतर सीएनएन आयबीएन चॅनेलने १६ ऑगस्ट २०१२ मध्ये लोकांना असा प्रश्न विचारला होता की, "वॉझ [[बाबासाहेब आंबेडकर|आंबेडकर]] मोअर ग्रेटर दॅन [[जवाहरलाल नेहरू|नेहरू]] अँड [[वल्लभभाई पटेल|पटेल]]?" (आंबेडकर हे नेहरू आणि पटेल यांच्यापेक्षा श्रेष्ठ होते का?) त्यावर ५९% लोकांनी "होय" आणि ४१% लोकांनी "नाही" असे मत दिले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/videos/india/face-the-nation-840-499122.html|title=FTN: Was Ambedkar greater than Nehru and Patel?|website=News18|access-date=2021-02-27}}</ref> == पहिले १० सर्वश्रेष्ठ भारतीय == पहिल्या १० सर्वश्रेष्ठ भारतीयांची यादी खालीलप्रमाणे आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949|title=A Measure Of The Man &#124; Outlook India Magazine|website=https://www.outlookindia.com/}}</ref><ref>Weekly METRO TIMES, Oct. 2014-15, page 51</ref> या सर्वांना [[भारतरत्न]] पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे.<ref>{{Citation|last=Ambedkar Archive|title=▶ Nehru and Ambedkar: Was Ambedkar greater than Nehru and Patel {{!}}{{!}} IBN DEBATE|date=2013-01-04|url=https://m.youtube.com/watch?v=5HThcki2mDY|accessdate=2018-03-24}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.indiainfoline.com/article/lifestyle-buzz/dr-b-r-ambedkar-is-%E2%80%98the-greatest-indian-after-the-mahatma%E2%80%99-113110105773_1.html|title=Dr. B R Ambedkar is ‘The Greatest Indian after the Mahatma’|last=indiainfoline.com|access-date=2018-03-24|language=en}}</ref> {|class="wikitable sortable" !क्रम !colspan=2|व्यक्तिमत्त्व !class="unsortable"| प्रसिद्धी !लोकांची मते |- | style="padding-right:5px; text-align:right;"| '''१''' | [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] | [[File:Dr. Bhim Rao Ambedkar.jpg|100px]] | डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर उपाख्य डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे भारताचे पहिले [[कायदा|कायदा मंत्री]], [[भारतीय संविधान]]ाचे शिल्पकार, [[दलित बौद्ध चळवळ]]ीचे जनक, भारतातील जातिप्रथा व अस्पृश्यता यांना त्यांनी विरोध केला. आंदोलनाचे नेते होते. त्यांना 'आधुनिक भारताचे निर्माता' म्हणले जाते. | '''१९,९१,७३५''' (१ले) |- | style="padding-right:9px; text-align:right;"| २ | [[ए. पी. जे. अब्दुल कलाम|डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम]] | [[File:A. P. J. Abdul Kalam in 2008.jpg|100px]] | डॉक्टर ए. पी. जे. अब्दुल कलाम हे भारताचे अकरावे [[राष्ट्रपती]] होते, त्यांना 'मिसाईल मॅन' म्हणूनही ओळखले जाते. ते वैज्ञानिक आणि अभियंता (इंजीनियर) म्हणून विख्यात होते. | '''१३,७४,४३१''' (२रे) |- | style="padding-right:9px; text-align:right;"| ३ | [[वल्लभभाई पटेल]] | [[File:Sardar patel (cropped).jpg|100px]] | वल्लभभाई पटेल हे स्वतंत्रता सेनानी, [[भारताचे गृहमंत्री|भारताचे पहिले गृहमंत्री]] आणि [[भारताचे उपपंतप्रधान|पहिले उपपंतप्रधान]] होते. बारडोली सत्याग्रहाचे नेतृत्व केलेल्या पटेलांना तेथील महिलांनी '[[सरदार]]' ही उपाधी दिली.  | '''५,५८,५३५''' (३रे) |- | style="padding-right:9px; text-align:right;"| ४ | [[जवाहरलाल नेहरू]] | [[File:Jawaharlal Nehru, 1947.jpg|100px]] | जवाहरलाल नेहरू हे भारताचे प्रथम प्रधानमंत्री होते आणि स्वातंत्र्याआधी आणि नंतरच्या भारतीय राजकारणामध्ये केंद्रीय व्यक्तिमत्त्व होते. सन १९४७ - १९६४ दरम्यान ते भारताचे पंतप्रधान होते. त्यांना आधुनिक भारतीय राष्ट्राचे शिल्पकार मानले जातात. | '''९,९२१''' (१०वे) |- | style="padding-right:9px; text-align:right;"| ५ | [[मदर तेरेसा]] | [[File:MotherTeresa 090.jpg|100px]] | मदर तेरेसा ह्या रोमन कॅथॅलिक नन होत्या. [[रोमन कॅथोलिक चर्च]] द्वारे त्यांना [[कलकत्ता]]ची [[संत]] तेरेसा असे घोषित केले आहे, त्यांचा जन्म [[अग्नेसे गोंकशे बोजशीयु]] नावाने एका [[अल्बेनीयाई]] परिवारात उस्कुब, उस्मान साम्राज्यात झाला होता. मदर तेरेसा ज्यांनी इ.स.१९४८ मध्ये स्वच्छेने भारतीय नागरिकत्व स्वीकारले होते. त्या समाजसेविका होत्या.  | '''९२,६४५''' (५वे) |- | style="padding-right:9px; text-align:right;"| ६ | [[जे.आर.डी. टाटा]] | [[File:J.R.D. Tata (1955).jpg|100px]] | जहांगीर रतनजी दादाभाई टाटा भारताचे वायुयान उद्योग आणि इतर उद्योगांचे अग्रणी होते. ते दशकांपर्यंत टाटा ग्रुपचे निर्देशक राहिले. त्यांनी आणि पोलाद, इंजिनियरिंग, होटेल, वायुयान आणि इतर उद्योगांचा भारतात विकास केला. इ.स. १९३२ मध्ये त्यांनी टाटा एरलाइन्स सुरू केली. भारतासाठी इंजिनियरिंग कंपनी उघडण्याच्या स्वप्नासोबत त्यांनी इ.स. १९४५ मध्ये टेल्कोची सुरुवात केली जी मूलतः इंजिनियरिंग आणि लोकोमोटिव्हसाठी होती. | '''५०,४०७''' (६वे) |- | style="padding-right:9px; text-align:right;"| ७ | [[इंदिरा गांधी]] | [[File:Indira Gandhi in 1967.jpg|100px]] | इंदिरा गांधी ह्या भारताच्या प्रथम आणि एकमेव महिला प्रधानमंत्री होत्या. त्या चार वेळा प्रधानमंत्री पदावर होत्या. त्यांना आयर्न लेडी (लोह महिला) म्हणून ओळखले जाते. | '''१७,६४१''' (८वे) |- | style="padding-right:9px; text-align:right;"| ८ | [[सचिन तेंडुलकर]] | [[File:Sachin Tendulkar at MRF Promotion Event.jpg|100px]] | सचिन रमेश तेंडुलकर हे क्रिकेट विश्वातील सर्वश्रेष्ठ फलंदाज व गोलंदाज म्हणून ओळखले जातात. त्यांनी कसोटी व एकदिवसीय क्रिकेट सामन्यात सर्वाधिक शतक मिळवण्याचा विक्रम केला. ते कसोटी [[क्रिकेट]] मध्ये सर्वाधिक धावा काढणारे फलंदाज म्हणून ओळखले जातात. तसेच त्याच्या नावावर कसोटी सामन्यात १४,००० धावा करण्याचा विश्वविक्रम आहे. एकदिवसीय सामन्यातही त्यांची कामगिरी सर्वोत्तम आहे. | '''४७,७०६''' (७वे) |- | style="padding-right:9px; text-align:right;"| ९ | [[अटल बिहारी वाजपेयी]] | [[File:Ab vajpayee.jpg|100px]] | अटल बिहारी वाजपेयी हे भारताचे माजी प्रधानमंत्री होते. ते [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] नेते, हिंदी [[कवी]], [[पत्रकार]] व प्रखर वक्ते सुद्धा होते. ते भारतीय [[जनसंघ|जनसंघाची]] स्थापना करण्यात त्यांचा सहभाग होता आणि इ.स. १९६८ ते इ.स. १९७३ पर्यंत त्याचे अध्यक्षसुद्धा राहिले. ते आयुष्यभर भारतीय राजकारणात सक्रिय राहिले. | '''१,६७,३७८''' (४थे) |- | style="padding-right:9px; text-align:right;"| १० | [[लता मंगेशकर]] | [[File:Lata.Mangeshkar.jpg|100px]] | लता मंगेशकर, भारताची सर्वात लोकप्रिय गायिका आहे, ज्यांचा सहा दशकांचा प्रदिर्घ गायन कार्यकाळ आहे. त्यांनी जवळजवळ तीस पेक्षा जास्त भाषांत चित्रपट आणि चित्रपटबाह्य गाणे गायली आहेत. त्यांची ओळख भारतीय सिनेमात एक पार्श्वगायक म्हणून राहिलेली आहे. | '''११,५२०''' (९वे) |} == मूळ ५० महान भारतीयांची यादी == १०० नामांकित भारतीयांमधून परीक्षकांनी सर्वेक्षणाच्या दुसऱ्या टप्प्यासाठी निवडलेल्या ५० महान भारतीयांची यादी खालीलप्रमाणे आहे.<ref name=":0">{{स्रोत बातमी|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/the-greatest-indian-after-gandhi/281103|title=The Greatest Indian After Gandhi|work=https://www.outlookindia.com/|access-date=2018-03-24}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://bestmediainfo.com/2012/06/history-tv18-cnn-ibn-kicks-off-nationwide-poll-for-the-greatest-indian/|title=History TV18 & CNN-IBN kick-off nationwide poll for 'The Greatest Indian'|website=www.bestmediaifo.com|access-date=2018-03-24}}</ref> # [[बाबासाहेब आंबेडकर]] # [[ए.पी.जे. अब्दुल कलाम]] # [[जवाहरलाल नेहरू]] # [[जयप्रकाश नारायण]] # [[अटलबिहारी वाजपेयी]] # [[वल्लभभाई पटेल]] # [[कांशीराम]] # [[राममनोहर लोहिया]] # [[चक्रवर्ती राजगोपालाचारी]] # [[सॅम माणेकशॉ]] # [[बाबा आमटे]] # [[मदर तेरेसा]] # [[इला भट्ट]] # [[विनोबा भावे]] # [[कमलादेवी चट्टोपाध्याय]] # [[पंडित रविशंकर]] # [[एम.एस. सुब्बुलक्ष्मी]] # [[मकबूल फिदा हुसेन]] # [[बिस्मिल्ला खान]] # [[आर.के. नारायण]] # [[आर.के. लक्ष्मण]] # [[बी.के.एस. अय्यंगार]] # [[अमिताभ बच्चन]] # [[राज कपूर]] # [[कमल हासन]] # [[सत्यजित राय]] # [[लता मंगेशकर]] # [[ए.आर. रहमान]] # [[किशोर कुमार]] # [[दिलीपकुमार]] # [[देव आनंद]] # [[मोहम्मद रफी]] # [[होमी भाभा]] # [[धीरूभाई अंबाणी]] # [[व्हर्गीज कुरियन]] # [[घनश्यामदास बिर्ला]] # [[जे.आर.डी. टाटा]] # [[एन.आर. नारायणमूर्ती]] # [[विक्रम साराभाई]] # [[एम.एस. स्वामीनाथन]] # [[रामनाथ गोएंका]] # [[अमर्त्य सेन]] # [[ई. श्रीधरन]] # [[सचिन तेंडुलकर]] # [[कपिल देव निखंज]] # [[सुनील गावसकर]] # [[ध्यानचंद सिंग]] # [[विश्वनाथन आनंद]] # [[मिल्खा सिंग]] # [[इंदिरा गांधी]] == हे सुद्धा पहा == * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] == बाह्य दुवे == * इतर देशांतसुद्धा त्या त्या देशातील सर्वश्रेष्ठ मानव शोधण्यासाठी अशाप्रकारची सर्वेक्षणे झालेली आहेत. ते इथे पहा – ([[:en:Greatest Britons spin-offs|विविध देशातील महान व्यक्तींची सर्वेक्षणे]]) ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}} [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] [[वर्ग:भारत]] [[वर्ग:भारतातील सर्वेक्षणे]] [[वर्ग:याद्या]] [[वर्ग:भारतीय व्यक्ती]] [[वर्ग:द ग्रेटेस्ट इंडियन| ]] dxfzonibl3ju0x27wojt58wfd79x2uw 0 201607 2704313 1727371 2026-08-21T19:29:03Z EmausBot 9929 Bot: Fixing double redirect from [[द ग्रेटेस्ट इंडियन]] to [[द ग्रेटेस्ट इंडियन (सर्वेक्षण)]] 2704313 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[द ग्रेटेस्ट इंडियन (सर्वेक्षण)]] 44egp9ekafhxtpd3zh93udvdlocpm2d 0 201668 2704312 1727370 2026-08-21T19:28:51Z EmausBot 9929 Bot: Fixing double redirect from [[द ग्रेटेस्ट इंडियन]] to [[द ग्रेटेस्ट इंडियन (सर्वेक्षण)]] 2704312 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[द ग्रेटेस्ट इंडियन (सर्वेक्षण)]] 44egp9ekafhxtpd3zh93udvdlocpm2d 0 208036 2704429 2553802 2026-08-22T10:41:33Z ~2026-45722-86 186548 /* */ 2704429 wikitext text/x-wiki " तृतीय रत्न " हे [[महात्मा फुले]] लिखित नाटक आहे. विद्येविना मती गेली। मतीविना नीती गेली। नीतीविना गती गेली। गतीविना वित्त गेले। वित्ताविना शूद्र खचले। हे सारे अनर्थ एका अविद्येने केले।। हे अनर्थ दूर करण्यासाठी जोतिराव फुल्यांनी व्रत घेतले शूद्रातिशूद्रांना शिक्षण देण्याचे! ‘शिक्षण हा माणसाचा तिसरा डोळा आहे’, या सिद्धांतावर जोतीरावांचा पूर्ण विश्वास होता. त्याचबरोबर दलाली आणि मक्तेदारीविरुद्ध बंडखोरी ही त्यांची निष्ठा होती. या कार्याच्या पूर्ततेसाठी त्यांनी आपली वाणी, लेखणी वापरली. प्रत्यक्ष कृतीमधून समाजाला प्रेरणा दिली. मानव्याची आच निर्माण करण्यासाठी माणूस प्रथम जागा केला पाहिजे, या जाणिवेने फुल्यांनी साहित्य निर्माण केले. त्या साहित्य प्रकारात त्यांनी नाटक हा प्रकारसुद्धा वापरला. त्यांनी लिहिलेल्या नाटकाचे नाव ‘तृतीय रत्न’! ==पार्श्वभूमी== तृतीय रत्न या नाटकाचा सारा इतिहासच मुळी नाट्यपूर्ण आहे. पण हे नाटक प्रत्यक्ष लिहिण्यापूर्वी [[महात्मा फुले|जोतिबा फुले]] यांची जडणघडण कशी होत होती हे पाहणे अतिशय महत्त्वाचे आहे. १८४१ ते ४७ या काळात जोतिबांचे माध्यमिक शिक्षण इंग्रजी मिशनरी शाळेत झाले होते. १८४७ साली टॉमस पेनच्या ‘राइट्स ऑफ मॅन’ या क्रांतिकारक ग्रंथाचे त्यांचे वाचन झाले होते. १८५४ मध्ये त्यांनी स्कॉटिश मिशनरी शाळेत अर्धवेळ शिक्षकाची नोकरी केली होती. थोडक्यात जोतिबा फुले यांची कार्याची दिशा अस्पष्टशी का होईना तयार झाली होती. १८४८ मध्ये त्यांनी शूद्रातिशूद्र मुलींसाठी शाळा काढली. तेव्हा जोतिबांचे वय अवघे २१ वर्षांचे होते आणि वयाच्या २८ व्या वर्षी त्यांनी नाटक लिहिले ‘तृतीय रत्न’. त्यावेळी त्यांच्या स्वतंत्र विचारांची सिद्धता झाली होती आणि नाटक या माध्यमामधून आपले विचार समाजासमोर मांडू शकू याची खात्रीही त्यांना वाटत होती. तृतीय रत्न नाटक लिहिण्याचा आपला हेतू जोतिबांनीच एके ठिकाणी स्पष्टपणे नमूद केलेला आहे. जोतिबा लिहितात, ‘भट जोशी आपल्या मतलबी धर्माच्या थापा देऊन अज्ञानी शूद्रास कसकसे फसवून खातात व ख्रिस्ती उपदेशक आपल्या निःपक्षपाती धर्माच्या आधाराने अज्ञानी शूद्रास खरे ज्ञान सांगून त्यास कसकसे सत्यमार्गावर आणतात, या सर्व गोष्टीविषयी म्या एक लहानसे नाटक करून सन १८५५ सालात दक्षिणा प्राइझ कमिटीला अर्पण केले.<ref>[http://archive.loksatta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=117117:2010-11-24-22-04-03&Itemid=1|दैनिक लोकसत्ता १३ मार्च २०१७]{{मृत दुवा|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==नाटकाचे खेळ== तृतीय रत्न या नाटकाचे प्रत्यक्ष किती खेळ झाले, त्याला प्रतिसाद कसा मिळाला, याविषयी आजतरी काहीही ठोस पुरावा उपलब्ध नाही. मात्र मधे १२५ वर्षांचा दीर्घकाळ लोटल्यानंतर इ.स. १९७९ मध्ये ‘पुरोगामी सत्यशोधक’मधून एप्रिल-मे-जूनच्या अंकात नेमक्या प्रस्तावनेसह तृतीय रत्न हे नाटक प्रकाशित झाले. प्रा. सीताराम रायकर यांना बुलढाणा येथील पंढरीनाथ सीताराम पाटील यांच्या संग्रही या नाटकाच्या तीन हस्तलिखित प्रती मिळाल्या. तीनपैकी एका प्रतीवर तृतीय नेत्र असेही शीर्षक प्रा. रायकरांना आढळले. प्रारंभी ‘त्रितीय’ असा शब्द होता, असेही दिसते. इ.स. १८५५ मध्ये लिहिलेल्या नाटकाच्या हस्तलिखित प्रती इ.स. १९७९ (१२५ वर्षांचा कालखंड उलटल्यानंतर) मिळतात ही एक नाट्यपूर्ण घटनाच आहे. मराठी रंगभूमीचा प्रारंभ १८४३ साली [[विष्णूदास भावे]] यांनी केला. == 'तृतीय रत्न' नाटकातील सामाजिक स्तरभेदाचे चित्रण == 'तृतीय रत्न’ नाटकाची संकल्पना प्रातिनिधिक पातळीवर आहे. समाजातील एक विशिष्ट वर्ग जन्माने उच्च असल्याच्या एकमेव भांडवलावर समाजातील दुसऱ्या एका अंधश्रद्ध, अडाणी, गरीब वर्गाला कसा लुबाडत असतो, नागवित असतो याचेच प्रातिनिधिक चित्रण या नाटकात आहे. हे नाटक ग्रामीण जोडप्याची कहाणी सांगते. एक शेतकरी आणि त्याची गर्भवती पत्नी स्थानिक ब्राह्मण पुजाऱ्याच्या धार्मिक फसवणूकीला बळी पडतात. पुजारी, त्याची पत्नी आणि त्याच्या नातेवाईकांच्या फसवणूकीचा सामना अत्यंत काळजीपूर्वक केला गेला आहे. नाटकातील विदूषकाच्या टिप्पण्याही तीव्र आहेत. या नाटकाचा निष्कर्ष असा आहे की अशिक्षित आणि मागासवर्गीय ग्रामस्थांकडे शोषणापासून मुक्त होण्यासाठी एकच मार्ग आहे - शिक्षण. नाटकाच्या शेवटी, शेतकरी आणि त्याची पत्नी फुले दाम्पत्याच्या रात्रीच्या शाळेत प्रवेश घेण्याचा आणि आपल्या भावी पिढीसाठी नवीन भविष्य घडविण्याचा निर्णय घेतात. ==संदर्भ== या नाटकावर वर्धा येथील महात्मा गांधी आंतरराष्ट्रीय हिंदी विद्यापीठच्या डिपार्टमेंट ऑफ परफॉर्मिंग आर्ट्&zwnj;स (फिल्म अँड थिएटर)चे साहाय्यक प्राध्यापक डॉ. सतीश पावडे यांनी."आद्य मराठी नाटक : तृतीय रत्न " हे पुस्तक लिहिले आहे. इच्छुक त्यांचेशी ९३७२१५०१५८/९४२२५३५१५८ या क्रमांकावर अथवा satishpawade1963@gmail.com वर संपर्क साधू शकता. [[वर्ग:मराठी नाटकांची यादी]] [[वर्ग:दलित साहित्य]] b28adk2wd825uutl1l0fmngbz7r4ekd 2704430 2704429 2026-08-22T10:43:16Z ~2026-45722-86 186548 /* नाटकाचे खेळ */ 2704430 wikitext text/x-wiki " तृतीय रत्न " हे [[महात्मा फुले]] लिखित नाटक आहे. विद्येविना मती गेली। मतीविना नीती गेली। नीतीविना गती गेली। गतीविना वित्त गेले। वित्ताविना शूद्र खचले। हे सारे अनर्थ एका अविद्येने केले।। हे अनर्थ दूर करण्यासाठी जोतिराव फुल्यांनी व्रत घेतले शूद्रातिशूद्रांना शिक्षण देण्याचे! ‘शिक्षण हा माणसाचा तिसरा डोळा आहे’, या सिद्धांतावर जोतीरावांचा पूर्ण विश्वास होता. त्याचबरोबर दलाली आणि मक्तेदारीविरुद्ध बंडखोरी ही त्यांची निष्ठा होती. या कार्याच्या पूर्ततेसाठी त्यांनी आपली वाणी, लेखणी वापरली. प्रत्यक्ष कृतीमधून समाजाला प्रेरणा दिली. मानव्याची आच निर्माण करण्यासाठी माणूस प्रथम जागा केला पाहिजे, या जाणिवेने फुल्यांनी साहित्य निर्माण केले. त्या साहित्य प्रकारात त्यांनी नाटक हा प्रकारसुद्धा वापरला. त्यांनी लिहिलेल्या नाटकाचे नाव ‘तृतीय रत्न’! ==पार्श्वभूमी== तृतीय रत्न या नाटकाचा सारा इतिहासच मुळी नाट्यपूर्ण आहे. पण हे नाटक प्रत्यक्ष लिहिण्यापूर्वी [[महात्मा फुले|जोतिबा फुले]] यांची जडणघडण कशी होत होती हे पाहणे अतिशय महत्त्वाचे आहे. १८४१ ते ४७ या काळात जोतिबांचे माध्यमिक शिक्षण इंग्रजी मिशनरी शाळेत झाले होते. १८४७ साली टॉमस पेनच्या ‘राइट्स ऑफ मॅन’ या क्रांतिकारक ग्रंथाचे त्यांचे वाचन झाले होते. १८५४ मध्ये त्यांनी स्कॉटिश मिशनरी शाळेत अर्धवेळ शिक्षकाची नोकरी केली होती. थोडक्यात जोतिबा फुले यांची कार्याची दिशा अस्पष्टशी का होईना तयार झाली होती. १८४८ मध्ये त्यांनी शूद्रातिशूद्र मुलींसाठी शाळा काढली. तेव्हा जोतिबांचे वय अवघे २१ वर्षांचे होते आणि वयाच्या २८ व्या वर्षी त्यांनी नाटक लिहिले ‘तृतीय रत्न’. त्यावेळी त्यांच्या स्वतंत्र विचारांची सिद्धता झाली होती आणि नाटक या माध्यमामधून आपले विचार समाजासमोर मांडू शकू याची खात्रीही त्यांना वाटत होती. तृतीय रत्न नाटक लिहिण्याचा आपला हेतू जोतिबांनीच एके ठिकाणी स्पष्टपणे नमूद केलेला आहे. जोतिबा लिहितात, ‘भट जोशी आपल्या मतलबी धर्माच्या थापा देऊन अज्ञानी शूद्रास कसकसे फसवून खातात व ख्रिस्ती उपदेशक आपल्या निःपक्षपाती धर्माच्या आधाराने अज्ञानी शूद्रास खरे ज्ञान सांगून त्यास कसकसे सत्यमार्गावर आणतात, या सर्व गोष्टीविषयी म्या एक लहानसे नाटक करून सन १८५५ सालात दक्षिणा प्राइझ कमिटीला अर्पण केले.<ref>[http://archive.loksatta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=117117:2010-11-24-22-04-03&Itemid=1|दैनिक लोकसत्ता १३ मार्च २०१७]{{मृत दुवा|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==नाटकाचे खेळ== तृतीय रत्न या नाटकाचे प्रत्यक्ष किती खेळ झाले, त्याला प्रतिसाद कसा मिळाला, याविषयी आजतरी काहीही ठोस पुरावा उपलब्ध नाही. मात्र मधे १२५ वर्षांचा दीर्घकाळ लोटल्यानंतर इ.स. १९७९ मध्ये ‘पुरोगामी सत्यशोधक’मधून एप्रिल-मे-जूनच्या अंकात नेमक्या प्रस्तावनेसह तृतीय रत्न हे नाटक प्रकाशित झाले. प्रा. सीताराम रायकर यांना [[बुलढाणा]] येथील पंढरीनाथ सीताराम पाटील यांच्या संग्रही या नाटकाच्या तीन हस्तलिखित प्रती मिळाल्या. तीनपैकी एका प्रतीवर तृतीय नेत्र असेही शीर्षक प्रा. रायकरांना आढळले. प्रारंभी ‘त्रितीय’ असा शब्द होता, असेही दिसते. इ.स. १८५५ मध्ये लिहिलेल्या नाटकाच्या हस्तलिखित प्रती इ.स. १९७९ (१२५ वर्षांचा कालखंड उलटल्यानंतर) मिळतात ही एक नाट्यपूर्ण घटनाच आहे. मराठी रंगभूमीचा प्रारंभ १८४३ साली [[विष्णूदास भावे]] यांनी केला. == 'तृतीय रत्न' नाटकातील सामाजिक स्तरभेदाचे चित्रण == 'तृतीय रत्न’ नाटकाची संकल्पना प्रातिनिधिक पातळीवर आहे. समाजातील एक विशिष्ट वर्ग जन्माने उच्च असल्याच्या एकमेव भांडवलावर समाजातील दुसऱ्या एका अंधश्रद्ध, अडाणी, गरीब वर्गाला कसा लुबाडत असतो, नागवित असतो याचेच प्रातिनिधिक चित्रण या नाटकात आहे. हे नाटक ग्रामीण जोडप्याची कहाणी सांगते. एक शेतकरी आणि त्याची गर्भवती पत्नी स्थानिक ब्राह्मण पुजाऱ्याच्या धार्मिक फसवणूकीला बळी पडतात. पुजारी, त्याची पत्नी आणि त्याच्या नातेवाईकांच्या फसवणूकीचा सामना अत्यंत काळजीपूर्वक केला गेला आहे. नाटकातील विदूषकाच्या टिप्पण्याही तीव्र आहेत. या नाटकाचा निष्कर्ष असा आहे की अशिक्षित आणि मागासवर्गीय ग्रामस्थांकडे शोषणापासून मुक्त होण्यासाठी एकच मार्ग आहे - शिक्षण. नाटकाच्या शेवटी, शेतकरी आणि त्याची पत्नी फुले दाम्पत्याच्या रात्रीच्या शाळेत प्रवेश घेण्याचा आणि आपल्या भावी पिढीसाठी नवीन भविष्य घडविण्याचा निर्णय घेतात. ==संदर्भ== या नाटकावर वर्धा येथील महात्मा गांधी आंतरराष्ट्रीय हिंदी विद्यापीठच्या डिपार्टमेंट ऑफ परफॉर्मिंग आर्ट्&zwnj;स (फिल्म अँड थिएटर)चे साहाय्यक प्राध्यापक डॉ. सतीश पावडे यांनी."आद्य मराठी नाटक : तृतीय रत्न " हे पुस्तक लिहिले आहे. इच्छुक त्यांचेशी ९३७२१५०१५८/९४२२५३५१५८ या क्रमांकावर अथवा satishpawade1963@gmail.com वर संपर्क साधू शकता. [[वर्ग:मराठी नाटकांची यादी]] [[वर्ग:दलित साहित्य]] 9ccqyebbz9evfayln8w2t5rnwbo7je2 0 209522 2704288 2693419 2026-08-21T16:52:27Z ~2026-45562-66 186514 /* ग्रंथसंपदा सूची */ 2704288 wikitext text/x-wiki '''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची ग्रंथसंपदा व इतर लेखन''' हे विपूल प्रमाणात आहे. त्यांच्या लेखन साहित्यात त्यांनी लिहिलेली [[ग्रंथ|ग्रंथ-पुस्तके]], [[प्रबंध]], लेख, भाषणे, स्फुटलेख, पत्रे, [[वृत्तपत्र|वर्तमानपत्रे]] इत्यादींचा समावेश होतो. भारतातील कोणत्याही राजकीय नेत्याने केले नाही एवढे अधिक लेखन [[बाबासाहेब आंबेडकर|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांनी केलेले आहे. पूर्ण झालेले एकूण २२ [[ग्रंथ]] आणि [[पुस्तक|पुस्तिका]], १० अपूर्ण राहिलेले ग्रंथ, १० निवेदने किंवा साक्षीपुरावे, १० [[प्रबंध|शोधनिबंध]], लेख आणि परिक्षणे हा एवढा संग्रह आंबेडकरांच्या [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]] लेखनाचा आहे. आंबेडकर हे बहुमुखी प्रतिभाशाली होते. ते [[मराठी भाषा|मराठी]], संस्कृत, पाली, इंग्लिश, हिंदी, फ्रेंच, जर्मन, गुजराती, बंगाली, कन्नड व पारसी या भाषा जाणणारे विद्वान होते. आंबेडकरांचे बहुतांश लेखन हे इंग्रजीत, काही मराठीत आणि बाकी इतर भाषेतील आहे. त्यांनी आपल्या लेखनातून धर्मसुधारणा व समाजसुधारणा याकडे प्रामुख्याने लक्ष दिले. महाराष्ट्र शासनाने बाबासाहेबांच्या भाषण व लेखन साहित्याचे आतापर्यंत एकूण २२ खंड प्रकाशित केले आहे, अजून खूप बरेचशे लेखन प्रकाशीत आहे. त्यांच्या संपूर्ण साहित्याला एकूण ४२ खंड देखील अपूरे पडतील असे आंबेडकरांच्या ग्रंथावर काम करणाऱ्या प्रकाशन समितीचे म्हणने आहे. मल्याळम भाषेत बाबासाहेबांच्या साहित्याचे ४० खंडावर प्रकाशीत झाली आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी काव्य, कथा, नाटक इत्यादी प्रकारच्या साहित्याची कोणतीही रचना केली नाही, परंतु त्यांच्या लेखणीतून विपुल साहित्याचे सृजन झाले आहे. त्यांचे साहित्य मूळात इंग्लिश भाषेतील सखोल अध्ययन व चिंतनानंतर तयार झाले आहे. बाबासाहेबांचे साहित्य जेवढे त्यांच्या वेळी प्रासंगिक होते, त्यापेक्षाही कैक अधिक वर्तमानात प्रासंगिक आहे. आज बाबासाहेबांचे साहित्य व विचार भारतातच नाही तर संपूर्ण जगामध्ये संशोधनाचा विषय बनले आहे. त्यांच्या बद्दल सतत नवीन माहिती मिळत आहे. लोक त्यांच्या जीवनाशी पूर्णपणे परीचित आहेत, पण सध्या त्यांच्या साहित्याशी आणि विचारांशी कमी परिचीत झाले आहेत. == ग्रंथसंपदा सूची == === ग्रंथ-पुस्तके आणि प्रबंध === {| class="wikitable sortable" |+ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे ग्रंथ-पुस्तके आणि शोधप्रबंध (books and monographs) |- ! अ.क्र. ! मूळ शीर्षक ! मराठी लेखन ! मराठी भाषांतर ! लेखन/ प्रकाशन वर्ष ! पृष्ठ संख्या ! [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: लेखन आणि भाषणे|बीएडब्ल्युएस]] खंड ! टीप व संदर्भ |- style="text-align:center;" | १ | '''Administration and Finance of the East India Company''' | ''[[ॲडमिनिस्ट्रेशन अँड फायनान्स ऑफ दि ईस्ट इंडिया कंपनी]]'' | ईस्ट इंडिया कंपनीचे प्रशासन आणि अर्थनीती | मे १९१५ | ४१ | खंड ६ | [[एम.ए.]]चा प्रबंध<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books/about/Administration_and_Finance_of_the_East_I.html?id=di2_swEACAAJ&source=kp_book_description&redir_esc=y|title=Administration and Finance of the East India Company|last=Ambedkar|first=Bhimrao Ramji|date=2017-02-11|publisher=Independently Published|isbn=978-1-5205-7763-0|language=en}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/desh-videsh-news/list-of-books-written-by-dr-babasaheb-ambedkar-1663301/|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या ग्रंथसंपदेचा संक्षिप्त आढावा|date=2018-04-14|website=Loksatta|language=mr-IN|access-date=2020-11-05}}</ref> |- style="text-align:center;" | २ | '''The Evolution of Provincial Finance in British India''' | ''[[दि इव्हॉलुशन ऑफ द प्रॉव्हिन्शल फाइनॅन्स इन ब्रिटिश इंडिया]]'' | | लेखन: १९१७; प्रकाशन: १९२५ | २४९ | खंड ६ | [[पीएच.डी.]]चा प्रबंध |- style="text-align:center;" | ३ | '''The Problem of the Rupee: Its Origin and Its Solution''' | ''[[द प्रॉब्लम ऑफ द रूपी|द प्रोब्लेम ऑफ द रूपी: इट्स ओरिजीन अँड इट्स सोल्युशन]]'' | [[द प्रॉब्लम ऑफ द रूपी|रुपयाची समस्या: त्याचा उगम व त्याचे निरसन]] | १९२३ | २७९ | खंड ६ | [[डी.एस.सी.]]चा प्रबंध |- style="text-align:center;" | ४ | '''[[:en:Annihilation of Caste|Annihilation of Caste]]''' | ''ॲन्हिलेशन ऑफ कास्ट'' | [[जातिव्यवस्थेचे निर्मूलन]] | मे १९३६ | ५३ | खंड १ | |- style="text-align:center;" | ५ | '''Which Way to Emancipation?''' | ''व्हिच वे टू इमॉन्सिपेशन'' | | मे १९३६ | ४३ | खंड १८ | शाषण-शोधप्रबंध |- style="text-align:center;" | ६ | '''Federation versus Freedom''' | ''[[फेडरेशन व्हर्सेस फ्रिडम]]'' | [[संघराज्य विरुद्ध स्वातंत्र्य]] | १९३९ | ७२ | खंड १ | २९ जानेवारी १९३९ रोजी दिलेल्या भाषणावर आधारित पुस्तक |- style="text-align:center;" | ७ | '''Pakistan or the Partition of India''' | ''[[पाकिस्तान ऑर पार्टिशन ऑफ इंडिया]]'' | पाकिस्तान अथवा भारताची फाळणी | डिसेंबर १९४० | ४७८ | खंड ८ | ग्रंथ सुरुवातीला "थॉट्स ऑफ पाकिस्तान" नावाने प्रकाशित केला होता. |- style="text-align:center;" | ८ | '''Rande, Gandhi and Jinaah''' | ''[[रानडे, गांधी आणि जीना]]'' | [[रानडे, गांधी आणि जीना]] | १९४३ | ३३ | खंड १ | १८ जानेवारी १९४३ रोजी दिलेल्या भाषणावर आधारित पुस्तक |- style="text-align:center;" | ९ | '''Mr. Gandhi and the Emancipation of the Untouchables''' | ''[[मिस्टर गांधी अँड द इमॅन्सिपेशन ऑफ द अनटचेबल्स]]'' | [[श्री गांधी आणि अस्पृश्यांची मुक्ती]] | सप्टेंबर १९४३ | ९० पृष्ठ | ९ | शोधपेपरवर आधारित प्रंबध |- style="text-align:center;" | १० | '''What Congress and Gandhi Have Done to the Untouchables''' | ''[[व्हॉट काँग्रेस अँड गांधी हॅव्ह डन टू द अनटचेबल्स]]'' | [[व्हॉट काँग्रेस अँड गांधी हॅव्ह डन टू द अनटचेबल्स|काँग्रेस आणि गांधींनी अस्पृश्यांसाठी काय केले]] | जून १९४५ | ३८३ पृष्ठ | ९ | |- style="text-align:center;" | ११ | '''Communal Deadlock and a Way to Solve It''' | ''[[कम्युनल डेडलॉक अँड अ वे टू सोल्व्ह इट]] | [[जातीय पेच आणि तो सोडवण्याचा मार्ग]] | मे १९४६ | २२ पृष्ठ | १ | एका भाषणावर आधारित शोधप्रंबंध |- style="text-align:center;" | १२ | '''[[:en:Who Were the Shudras?|Who Were the Shudras?]]'''<br> How They Came to be the Forth Varna in the Indo-Aryan Society''' | ''व्हू वर द शुद्राज? हाऊ दे केम टू बी द फोर्थ वर्णा इन दि इन्डो-आर्यन सोसायटी'' | [[शूद्र पूर्वी कोण होते?]] | ऑक्टोबर १९४६ | १९५ पृष्ठ | ७ | |- style="text-align:center;" | १३ | '''A Critique of The Proposals of Cabinet Mission for Indian Constitutional changes in so far as they affect the Scheduled Castes (Untouchable)''' | ''अ क्रिटीक ऑप द प्रोपोझल्स ऑफ कॅबिनेट मिशन फॉर इंडियन कोन्स्टिट्युशनल चेन्जेस इन सो फार ॲस दे अफेक्ट द शेड्युल्ड कास्ट्स (अनटचेबल्स)'' | | १९४६ | | | शोधप्रबंध |- style="text-align:center;" | १४ | '''The Cabinet Mission and the Untouchables''' | ''द कॅबिनेट मिशन अँड दी अनटचेबल्स'' | | १९४६ | | | |- style="text-align:center;" | १५ | '''States and Minorities''' | ''[[स्टेट्स अँड माइनॉरिटीज]]'' | [[स्टेट्स अँड माइनॉरिटीज|राज्य आणि अल्पसंख्यक]] | मार्च १९४७ | ६६ पृष्ठ | १ | [[भारताची संविधान सभा|भारतीय संविधान सभेत]] सादर केलेल्या निवेदनावर आधारित शोधप्रबंध |- style="text-align:center;" | १६ | '''Maharashtra as a Linguistic Province''' | ''[[महाराष्ट्र ॲझ अ लिंग्विस्टिक प्रोव्हिन्स]]'' | [[महाराष्ट्र – एक भाषिक प्रांत]] | ऑक्टोबर १९४८; थॅकर अँड कंपनी लिमिटेड मुंबई | ३७ | १ | लिंग्विस्टिक प्रोव्हिन्सेस कमिशनला सादर केलेल्या निवेदनावर आधारित शोधप्रबंध |- style="text-align:center;" | १७ | '''The Untouchables: Who Were They and Why They Became Untouchables''' | ''[[द अनटचेबल्स: हू वर दे अँड व्हाय दे बिकेम अनटचेबल्स]]'' | [[द अनटचेबल्स: हू वर दे अँड व्हाय दे बिकेम अनटचेबल्स|अस्पृश्यः ते कोण होते व ते अस्पृश्य का बनले]] | ऑक्टोबर १९४८ | १३० | ७ | |- style="text-align:center;" | १८ | '''Thoughts on Linguistic States: A Critique of the Report of the States Reorganization Commission''' | ''[[थॉट्स ऑन लिंग्विस्टीक स्टेट्स|थॉट्स ऑन लिंग्विस्टीक स्टेट्स: अ क्रिटीक ऑफ द रिपोर्ट ऑफ द स्टेट्स रिकग्नाईझेशन कमिशन]]'' | | १९५५ | | | |- style="text-align:center;" | १९ | '''The Buddha and His Dhamma''' | ''[[भगवान बुद्ध आणि त्यांचा धम्म]]'' | [[भगवान बुद्ध आणि त्यांचा धम्म]] | लेखन: मार्च १९५६; प्रकाशन: १९५७ | ५९९ | ११ | |- style="text-align:center;" | २० | '''Riddles in Hinduism''' | ''[[रिडल्स इन हिंदुइझम]]'' | [[हिंदू धर्मातील कोडे]] | १९८७ | ३३९ | ४ | |- style="text-align:center;" | २१ | '''Dictionary of the Pali Language (Pali-English)''' | ''डिक्शनरी ऑफ द पाली लँग्वेज (पाली-इंग्लिश)'' | पाली भाषेचा शब्दकोश (पाली-इंग्रजी) | १९९८ | ४३५ | १६ | |- style="text-align:center;" | २२ | '''The Pali Grammar''' | ''द पाली ग्रामर'' | पाली व्याकरण | १९९८ | ८८ | १६ | |- style="text-align:center;" | २३ | '''Waiting for a Visa''' <br />(Autobiography) | ''[[वेटिंग फॉर अ व्हिझा]]'' <br />(ऑटोबायोग्रफी) | [[वेटिंग फॉर अ व्हिझा]] <br />(आत्मचरित्र) | लेखन: १९३५–३६ | २० | | हे डॉ. आंबेडकरांचे [[आत्मचरित्र]] आहे. हे पुस्तक [[कोलंबिया विद्यापीठ|कोलंबिया विद्यापीठात]] पाठ्यपुस्तक आहे. |- style="text-align:center;" | २४ | '''A People at Bay''' | ''अ पिपल ॲट बाय'' | | | | | |- style="text-align:center;" | २५ | '''Untouchables or the Children of India's Ghetto''' | ''अनटचेबल्स ऑर द चिल्ड्रेन ऑफ इंडियाज गेटो'' | | | | | |- style="text-align:center;" | २६ | '''Can I be a Hindu?''' | ''कॅन आय बी अ हिंदू?'' | | | | | |- style="text-align:center;" | २७ | '''What the Brahmins Have Done to द हिंदूs''' | ''व्हॉट द ब्राह्मिन्स हॅव डन टू द हिंदुज'' | | | | | |- style="text-align:center;" | २८ | '''Essays of Bhagwat Gita''' | एसे ऑफ भगवद् गिता | | | | | |- style="text-align:center;" | २९ | '''India and Communism''' | ''इंडिया अँड कम्युनिझम'' | | | | | |- style="text-align:center;" | ३० | '''Revolution and Counter-revolution in Ancient India''' | ''रिव्हॉल्युशन अँड काउंटर-रिव्हॉल्युशन इन एन्शण्ट इंडिया'' | [[प्राचीन भारतातील क्रांती आणि प्रतिक्रांती]] | | | | |- style="text-align:center;" | ३१ | '''Buddha and Karl Marx''' | ''बुद्धा अँड कार्ल मार्क्स'' | बुद्ध आणि कार्ल मार्क्स | | | | [[गौतम बुद्ध]] व [[कार्ल मार्क्स]] यांची तुलना |- style="text-align:center;" | ३२ | '''Constitution and Constitutionalism''' | ''कोन्स्टिट्युशन अँड कोन्स्टिट्युशनालिझम'' | संविधान आणि संविधानवाद | | | | |} === टाचणे, पुरावे आणि निवेदने === {| class="wikitable sortable" |+ Memoranda, Evidence and Statement's (टाचणे, पुरावे आणि निवेदने) |- ! क्र. !! मूळ शीर्षक !! मराठी लेखन !! मराठी भाषांतर !! प्रकाशन वर्ष !! [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: लेखन आणि भाषणे|बीएडब्ल्युएस]] खंड !! टीप |- | १ || '''On Franchise and Framing Constituencies''' || ''ऑन फ्रँचाईझ अँड फ्रेमिंग कॉन्स्टिट्युअन्सीझ'' || || १९१९ || ६ || |- | २ || '''Statement of Evidence to the Royal Commission of Indian Currency''' || ''स्टेटमेंट ऑफ ऐव्हीडेंस टू द रॉयल कमिशन ऑफ इंडियन करन्सी'' || || १९२६ || ६ || |- | ३ || '''Protection of the Interests of the Depressed Classes''' || ''प्रोटेक्शन ऑफ दी इंटरेस्ट्स ऑफ द डिप्रेस्ड क्लासेस'' || || २९ मे १९२८ || २ || |- | ४ || '''State of Education of the Depressed Classes in the Bombay Presidency''' || ''स्टेट ऑफ एज्युकेशन ऑफ द डिप्रेस्ड क्लासेस इन द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी'' || || २९ मे १९२८ || २ || |- | ५ || '''Constitution of the Government of Bombay Presidency''' || ''कॉन्स्टिट्युशन ऑफ द गव्हर्मेंट ऑफ बॉम्बे प्रेसिडेन्सी'' || || १७ मे १९२९ || २ || |- | ६ || '''A Scheme of Political Safeguards for the protection of the Depressed Classes in the Future Constitution of a Self- governing India''' || ''अ स्किम ऑफ पॉलिटिकल सेफगार्ड्स फॉर द प्रोटेक्शन ऑफ द डिप्रेस्ड क्लासेस इन द फ्युचर कॉन्स्टिट्युशन ऑफ अ सेल्फ-गव्हर्निंग इंडिया'' || || १९३० || २ || गोजमेज परिषदेत सादर केलेला शोधलेख |- | ७ || '''The Claims of the Depressed Classes for Special Representation''' || ''द क्लेम्स ऑफ द डिप्रेस्ड क्लासेस फॉर स्पेशल रिप्रेझेन्टेशन'' || || १९३१ || २ || गोजमेज परिषदेत सादर केलेला शोधलेख |- | ८ || '''Franchise and Tests of Untouchability''' || ''फ्रँचाईझ अँड टेस्ट्स ऑफ अनटचॅबिलीटी'' || || १ मे १९३२ || २ || |- | ९ || '''The Cripps Proposals on Constitutional Advancement''' || ''द क्रिप्स प्रोपोझल्स ऑन कॉन्स्टिट्युशनल अडवान्समेंट'' || || १८ जुलै १९४२ || १० || |- | १० || '''Grievances of the Scheduled Castes''' || ''ग्रीवेन्सेझ ऑफ द शेड्युल्ड कास्ट्स'' || || २९ ऑक्टोबर १९४२ || १० || |} === शोधपत्रे, लेख, पुस्तकांची पुनरावलोकने === {| class="wikitable sortable" |+ Research Papers, Articles and Books Reviews (शोधपत्रे, लेख, पुस्तकांची पुनरावलोकने) |- ! क्र. !! मूळ शीर्षक !! मराठी लेखन !! मराठी भाषांतर !! प्रकाशन व वर्ष !! पृष्ठ !! [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: लेखन आणि भाषणे|बीएडब्ल्युएस]] खंड !! टीप |- | १ || '''[[:en:Castes in India: Their Mechanism, Genesis and Development|Castes in India: Their Genesis, Mechanism and Development]]''' || ''कास्ट्स इन इंडिया : देअर मेकनिझम, जेनेसिस अँड डेव्हलपमेंट'' || [[कास्ट्स इन इंडिया|भारतातील जाती : त्यांची रचना, उत्पत्ती आणि वृद्धी]] || इंडियन अँटीक्वेरी (मासिक), १९१८ || १५ || १ || ९ मे, १९१६ रोजी झालेल्या मानववंशशास्त्र विषयाच्या चर्चासत्रात डॉ. आंबेडकरांनी हा शोधलेख वाचला होता. शास्त्रीय विवेचन केलेला हा शोधलेख मे, १९१७ इंडियन अँटीक्वेरी नावाच्या मासिकात प्रकाशित झाला. हे आंबेडकरांचे प्रकाशित झालेले पहिले पुस्तक होते. |- | २ || '''Mr. Russel and the Reconstruction of Society''' || ''मीस्टर रसेल अँड रिकन्ट्रक्शन ऑफ सोसायटी'' || || Journal of the Indian Economic Society, १९१८ || १० || १ || |- | ३ || '''Small Holdings in India and Their Remedies''' || ''[[स्मॉल होल्डिंग इन इंडिया अँड देअर रेमिडीज]]'' || || Journal of the Indian Economic Society, १९१८ || २४ || १ || |- | ४ || '''Currency and Exchanges''' || ''करन्सी अँड एक्सचेंजेस'' || || The Servant of India, १९२५ || ५ || ६ || |- | ५ || '''The Present Problem of Indian Currency''' || ''द प्रेझेंट प्रोब्लम ऑफ इंडियन करेन्सी'' || || एप्रिल १९२५ || १२ || ६ || दोन भागांमधील शोधलेख |- | ६ || '''Report of Taxation Enquiry Committee''' || ''रिपोर्ट ऑफ टॅक्सेशन इनक्वायरी कमिटी'' || || The Servant of India, एप्रिल १९२६ || ३ || ६ || |- | ७ || '''Thoughts on the Reform of Legal Education in the Bombay Presidency''' || ''थॉट्स ऑन द रिफोर्म ऑफ लिगल एज्युकेशन इन द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी'' || || गव्हर्नमेंट लॉ कॉलेजचे मॅकझिन, १९३६ || १४ || १७(२) || |- | ८ || '''The Rise and Fall of Hindu Women''' || ''[[द राइझ अँड फॉल ऑफ हिंदू वुमेन]]'' || [[हिंदू स्त्रियांची उन्नती आणि अवनती]] || १९५० || ''समाविष्ट नाही'' || || |- | ९ || '''Need for Checks and Balances''' || ''नीड फॉर चिक्स अँड बॅलन्सेस'' || || २३ एप्रिल १९५३ || ५ || १ || |- | १० || '''Buddha Pooja Path''' ''(Marathi)'' || ''बुद्ध पूजापाठ'' || बुद्ध पूजापाठ || नोव्हेंबर १९५६ || १२ || १६ || मूळ पुस्तक मराठीत लिहिले गेले आहे |} === प्रस्ताविक आणि अग्रलेख === {| class="wikitable sortable" |+ Preface and Forewords (प्रस्ताविक आणि अग्रलेख) |- ! क्र. !! मूळ शीर्षक !! मराठी शीर्षक !! मराठी भाषांतर !! प्रकाशन वर्ष !! पृष्ठ संख्या !! [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: लेखन आणि भाषणे|बीएडब्ल्युएस]] खंड !! टीप |- | १ || '''Forward to''' '''''Untouchable Workers of Bombay City''''' || फॉरवर्ड टू ''अनटचेबल्स वर्कर्स ऑफ बॉम्बे सिटी'' || "बॉम्बे शहराचे अस्पृश्य कामगार" वर अग्रलेख || फेब्रुवारी १९३८ || २ || १७ (३) || डॉ. जी.आर. प्रधान यांचे पुस्तक |- | २ || '''Forward to''' '''''Commodity Exchange''''' || फॉरवर्ड टू ''कॉमोडिटी एक्सचेंज'' || || १९४७ || १ || ६ || पी.जी. साळवी यांचे पुस्तक |- | ३ || '''''Preface to the''' '''''Essence of Buddhism''''' || प्रेफेस टू दी ''इसेन्स ऑफ बुद्धिझम'' || 'बौद्ध धर्माचे सार'ला प्रस्तावना || मार्च १९४८ || ३ || १७ (२) || प्रो. [[पी. लक्ष्मी नरसु]] यांचे पुस्तक (तृतीय आवृत्ती) |- | ४ || '''Forward to''' '''''Social Insurance and India''''' || फॉरवर्ड टू ''सोशल इन्शुरन्स अँड इंडिया'' || || १९४८ || २ || ६ || ए.आर. इडगुंजी यांचे पुस्तक |- | ५ || '''Preface to''' '''''Rashtra Raksha ke Vaidik Sadhan''''' || प्रेफेस टू ''राष्ट्ररक्षा के वैदिक साधन'' || 'राष्ट्र सुरक्षेचे वैदिक साधन'ला प्रस्तावना || १९४८ || १ || १७ (२) || स्वामी वेदांत तीर्थ यांचे हिंदी पुस्तक<ref>https://www.esakal.com/vidarbha-news/nagpur/books-and-granths-are-favourites-doctor-babasaheb-ambedkar-363677</ref> |} == डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: राइटिंग्स अँड स्पिचेस == [[महाराष्ट्र सरकार]]च्या शिक्षण विभागाने डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या साहित्याचे महत्त्व व मागणी लक्षात घेऊन त्यांच्या संपूर्ण साहित्याला अनेक खंडात प्रकाशित करण्याची योजना बनवलेली आहे. या योजने अंतर्गत आतापर्यंत [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: राइटिंग्स अँड स्पिचेस]] ([[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: लेखन आणि भाषणे]]) या नावाने [[इंग्रजी]] भाषेत २२ खंड प्रकाशित केले गेलेले आहेत. यांची किंमतही खूप कमी ठेवण्यात आली आहे. या योजनेच्या पहिल्या खंडाचे प्रकाशन डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या जन्मदिनी [[१४ एप्रिल]] [[इ.स. १९७९|१९७९]] रोजी झाले होते. महाराष्ट्र सरकार द्वारा प्रकाशित ‘डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: राइटिंग्स अँड स्पिचेस’च्या इंग्रजी खंडाचे महत्त्व व लोकप्रियता लक्षात घेऊन [[भारत सरकार]]च्या सामाजिक न्याय मंत्रालयाच्या 'डॉ. आंबेडकर प्रतिष्ठान'ने या खंडांचा [[हिंदी]] अनुवाद प्रकाशित करण्याची योजना आखली आहे, या योजनेच्या अंतर्गत आतापर्यंत "डॉ. आंबेडकर: संपूर्ण वाङ्मय" नावाने २१ खंड हिंदी भाषेत प्रकाशित करण्यात आले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://velivada.com/2017/05/01/pdf-21-volumes-of-dr-ambedkar-books-in-hindi/ |title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: संपूर्ण वाड्मय, २१ खंड पीएफ में |access-date=2017-07-15 |archive-date=2018-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624150841/http://velivada.com/2017/05/01/pdf-21-volumes-of-dr-ambedkar-books-in-hindi/ |url-status=dead }}</ref> या हिंदी खंडांच्या लोकप्रियतेचा अंदाज यावरूनच काढला जाऊ शकतो की, आतापर्यंत यांच्या अनेक आवृत्या प्रकाशित केल्या गेल्या आहेत आणि दिवसेंदिवस याची मागणी वाढतच जात आहे. हिंदी क्षेत्रात या संपूण वाङ्मयाने डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांचा प्रचार आणि प्रसार करण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका निभावली आहे. ==प्रकाशित झालेले लेख== विविध वृत्तपत्रे, पाक्षिके, मासिके इत्यादींमधे बाबासाहेब आंबेडकरांचे प्रकाशित झालेले काही लेख खालीलप्रमाणे आहेत. #[[हिस्ट्री ऑफ इंडियन करंसी अँड बँकिंग]] (१९४७) #[[बुद्ध अँड द फ्युचर ऑफ हिज रिलीजन]] (१९५०) #[[फ्युचर ऑफ पार्लियामेन्ट्री डेमोक्रेसी]] (१९५१) #[[बुद्धिझम अँड कम्यूनिझम]] (१९५६) == पत्रकारिता == डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या पत्रकारितेला [[इ.स. १९२०]] मध्ये प्रारंभ झाला. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे निश्चित भुमिकेतून पत्रकारितेकडे वळले होते. [[इ.स. १९१७]] साली विविध जाती जमातींच्या मतदानाच्या अधिकारांच्या संदर्भात काही कर्त्या व्यक्तींच्या साक्षी काढण्यासाठी शासनाने साऊथबरो कमिशन नेमले होते. या कमिशनच्या निमित्ताने अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांसाठी झगडण्याची प्रेरणा त्यांना मिळाली. त्यांना अस्पृश्यांचे म्हणणे जगाच्या वेशीवर टांगण्यासाठी आपल्याजवळ नेहमीसाठी एखादे साधन असावे असे वाटले. ''“पंखाशिवाय जसा पक्षी त्याप्रमाणे समाजात विचार प्रवृत्त करण्यासाठी वृत्तपत्राची गरज असते.”'' हेही त्यांना तीव्रपणे जाणवत होते आणि उपलब्ध वृत्तपत्रे तर विशिष्ट जातींचीच चाकरी करणारी अस्पृश्यांवर अन्यायच बहुतांशी करणारी होती. याचा अर्थ वृत्तपत्राविना अस्पृश्य समाज अनाथ होता. त्यांच्याजवळ विलक्षण अशा करुण कहाण्या होत्या. म्हणून या मूक समाजाच्या वेदना व विद्रोह प्रकट करण्यासाठी एखाद्या प्रकाशनपीठाची गरज होती. या गरजेतून डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पत्रकारितेकडे वळले. पत्रकार व संपादक असलेल्या डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी काढलेली वृत्तपत्रे *[[मूकनायक]] *[[बहिष्कृत भारत]] *[[जनता]] *[[समता (वृत्तपत्र)|समता]] *[[प्रबुद्ध भारत]] डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची सर्व वृत्तपत्रे [[मराठी भाषा|मराठी भाषेमध्ये]] प्रकाशित झालेत कारण मराठीच त्यावेळेची सामान्य जनतेची भाषा होती. कारण बाबासाहेबांचे कार्यक्षेत्र (कर्मभूमी) [[महाराष्ट्र]] होते आणि मराठी तिथली लोकभाषा आहे. सर्वांना ज्ञात आहे की, बाबासाहेब [[इंग्रजी]] भाषेचे ही प्रकांड विद्वान होते, परंतु त्यांनी आपली वृत्तपत्रे मराठी भाषेत यामुळे प्रकाशित केली कि त्या वेळी महाराष्ट्रातील [[दलित]] जनता जास्त शिकलेली नव्हती, ती केवळ मराठीत समझू शकत होती. मात्र त्याच वेळी [[महात्मा गांधी]] स्वतःला दलितांचे हितचिंतक दाखविण्यासाठी आपले एक वृत्तपत्र ‘[[हरीजन]]’ इंग्लिश भाषेत प्रकाशित करत होते. मात्र त्यावेळी दलित जनतेला साधारणपणे इंग्रजी माहिती नव्हती. === स्फूट लेखन === डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे स्फूट लेखन प्राधान्याने 'बहिष्कृत भारतात' आढळते. 'जनता' आणि 'प्रबुद्ध भारतात' स्फूट लेखन प्रकाशित होत असले तरी ते डॉ. बाबासाहेबांचे नव्हते. बहिष्कृत भारताच्या इ.स. १९२७ सालच्या पहिल्या वर्षाच्या अंकात ''आजकालचे प्रश्न'' या सदरांतर्गत तर दुसऱ्या वर्षी 'प्रासंगिक विचार' या सदराखाली त्यांचे स्फूटलेखन प्रकाशित झाले आहे. विषयांचे वैविध्य हे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य होय. बालविवाहाचे फलित, ब्राम्हण्याचे स्वरुप, वर्णाश्रमाचा प्रभाव, मंदिर प्रवेश, मातंग समाज, शुद्धिकार्य, सत्याग्रह, आर्यसमाजाचे कार्य, मनुस्मृती दहनाचे वादळ, सत्यशोधक चळवळीचा ध्येयवाद, सहभोजन, मजूर पक्ष, मिश्रविवाह, हिंदीकरण, देव, पुजारी व भक्त क्रांती, रोटी व्यवहार व बेटी व्यवहार, भिन्न वसाहती, व्यक्ती, सायमन कमिशन इत्यादी अशा अनेक विषयावर बाबासाहेबांनी लेखन केले. बाबासाहेब हे एक उत्तम व प्रभावी वक्ते होते, त्यांची भाषणे नेहमी तर्कशुद्ध व विद्वत्तापूर्ण असे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी विविध विषयांवरील केलेली शेकडो भाषणे सुद्धा त्यांच्या साहित्याचा महत्त्वपूर्ण भाग आहे. बाबासाहेबांनी आपल्या संपूर्ण आयुष्यात ५३७ पेक्षाही अधिक भाषणे केलेली आहेत यातूनही त्यांचे विचार स्पष्ट होतात. सामाजिक भाषणे, राजकिय भाषणे, आर्थिक विषयावर भाषणे, धार्मिक भाषणे, संविधान सभेतील भाषणे, शेतकरी-कामगारांविषयीची भाषणे, स्त्रियांविषयी भाषणे अशाप्रकारच्या अनेक विषयांवर त्यांनी प्रभावी भाषणे केलेली आहेत. == पत्रे == डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर लिहिलेली पत्रे सुद्धा त्यांचा साहित्याचा एक भाग आहेत. त्यांनी लिहिलेल्या हजारों पत्रांतून त्याचे विचार स्पष्ट झालेले आहेत. बाबासाहेबांची पत्रे इंग्रजी, मराठी व काही इतर भाषेत आहेत. ==हे सुद्धा पहा== * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] * [[आंबेडकरांचे तत्त्वज्ञान]] ==बाह्य दुवे == डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या साहित्याची संकेतस्थळे *[http://velivada.com/2017/05/01/pdf-21-volumes-of-dr-ambedkar-books-in-hindi/ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: संपूर्ण वाड्मय- २१ खंडांचे पीडिएफ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180624150841/http://velivada.com/2017/05/01/pdf-21-volumes-of-dr-ambedkar-books-in-hindi/ |date=2018-06-24 }} * [https://drambedkarbooks.files.wordpress.com/2009/03/selected-work-of-dr-b-r-ambedkar.pdf आंबेडकरांच्या निवडक साहित्यकृती] * [http://www.mea.gov.in/books-writings-of-ambedkar.htm लेख व भाषणे - परराष्ट्र व्यवहार खात्याचे संकेतस्थळ] * [https://archive.org/details/Ambedkar_CompleteWorks इंग्रजीतील संपूर्ण साहित्य (पीडीएफ,ओपन सोर्स)] * [[ग्रंथाली प्रकाशन]] उपक्रम<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/mumbai-news/125-different-books-to-circulate-in-small-village-of-maharashtra-on-occasion-of-ambedkar-birth-anniversary-1227522/|title=साहित्य सांस्कृतिक : आंबेडकर साहित्य वाडय़ा-वस्तींकडे..|दिनांक=2016-04-15|संकेतस्थळ=Loksatta|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2019-03-13}}</ref> *[https://www.forwardpress.in/2017/02/baba-sahab-dr-ambedkar-ka-srijnatmak-sahity/ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे सृजनात्मक साहित्य (हिंदी लेख)] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}} {{DEFAULTSORT:आंबेडकर}} [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे साहित्य| ]] [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|*]] [[वर्ग:साहित्य|आंबेडकर]] [[वर्ग:इंग्लिश भाषेतील साहित्य]] [[वर्ग:भारतीय साहित्य]] 3tzkiozjcbupyp43qcjpolrxgs5219d 0 210140 2704268 2703534 2026-08-21T15:55:29Z ~2026-45562-66 186514 /* बौद्ध शिल्पे, स्मारके व तीर्थस्थळे */ 2704268 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट समूह |group = महाराष्ट्रातील बौद्ध | |image= <div style="white-space:nowrap;"> [[File:Dikshabhumi.jpg|thumb|center|300px]] | caption = [[दीक्षाभूमी]]चा [[स्तूप]], [[नागपूर]] |poptime = '''६५.३१ लाख''' ते '''१.१० कोटी''' (प्रमाणः- '''५.८१%''' ते '''१०%''') (२०११)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.dnaindia.com/india/report-census-2011-in-maharashtra-more-buddhists-jains-than-christians-2118493 | title = डी.एन.ए. इंडिया | भाषा = इंग्रजी | लेखक = | फॉरमॅट = }}</ref> |popplace = [[विदर्भ]] {{•}} [[मराठवाडा]] {{•}} [[खानदेश]] {{•}} [[कोकण]] {{•}} [[मुंबई उपनगर]] |langs = [[मराठी]] व [[वऱ्हाडी भाषा|वऱ्हाडी]] | |rels = [[नवयान]] [[बौद्ध धर्म]] [[चित्र:Dharma Wheel.svg|thumb|75px|[[धम्मचक्र]]]] | |related = [[मराठी लोक]] | }} {{बौद्ध धर्म}} '''[[नवयान|नवयान बौद्ध धर्म]]''' हा महाराष्ट्रातील एक प्रमुख धर्म असून राज्याच्या मराठी संस्कृतीचा महत्त्वपूर्ण भाग आहे. [[महाराष्ट्र]] हे भारतीय राज्यांपैकी सर्वाधिक [[बौद्ध|बौद्ध धर्मीयांची]] लोकसंख्या असलेले राज्य आहे. इसवी सनापूर्वी ५०० वर्षाच्या सुमारास [[गौतम बुद्ध|गौतम बुद्धांच्या]] हयातीत बौद्ध धर्माचा प्रवेश महाराष्ट्रात झाला होता. २०व्या शतकात [[बाबासाहेब आंबेडकर|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी]] केलेल्या धार्मिक क्रांतीनंतर राज्यात हा धर्म व्यापक प्रमाणात रूढ झाला, व बौद्ध अनुयायांच्या संख्येतही लक्षनीय वाढ झाली. [[बौद्ध धर्म]] हा महाराष्ट्रात बौद्ध धर्माचा प्रचार व प्रसार [[सातवाहन साम्राज्य|सातवाहन काळात]] फार मोठ्या प्रमाणात झाला. नाग लोकांनी धर्मप्रचारास प्राणांची बाजी लावून दिली होती. हजारो बुद्ध [[लेणी]] कोरल्या गेल्या. सिद्धांच्या माध्यमातून नाथांपर्यंत आणि नाथांपासून [[वारकरी संप्रदाय]]ापर्यंत बौद्धधम्म झिरपत गेला. बौद्ध धर्म हा महाराष्ट्रात सातव्या शतकापर्यंत मोठ्या प्रमाणावर प्रचलित होता. २०११ च्या भारतीय जनगणनेच्या अहवालानुसार सबंध भारतात सुमारे ८४,४२,९७२ [[बौद्ध]] लोक होते, यापैकी ६५,३१,२०० म्हणजेच ७७.३६% [[मराठी बौद्ध|बौद्ध]] हे महाराष्ट्र राज्यातील होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = https://www.thequint.com/india/2017/06/17/dalits-converting-to-buddhism | title = दी क्वींट| भाषा = इंग्रजी | लेखक = मनु मोदगिल| फॉरमॅट = }}</ref> महाराष्ट्रामध्ये बौद्ध धर्म हा [[हिंदू]] व [[मराठी मुसलमान|इस्लाम]] नंतर तृतीय क्रमांकाचा सर्वात मोठा धर्म आहे. आणि महाराष्ट्रातील लोकसंख्येत बौद्धांचे प्रमाण सुमारे ६% आहे. भारतातील एकूण [[नवयान]]ी बौद्धांपैकी (नवबौद्ध) सुमारे ९०% महाराष्ट्रात आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.indiaspendhindi.com/cover-story/%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AC%E0%A5%8C%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7-%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE-%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A4%BE | title = इंडिया स्पेंड | भाषा = हिंदी | लेखक = मनु मोदगिल | फॉरमॅट = दिनांक २३ जून २०१७}}</ref> [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांनी देशभरातील आपल्या लाखो अनुयायांसह १९५६ च्या अशोक विजयादशमीच्या दिवशी बुद्धधर्मात प्रवेश केला. हा दीक्षा समारंभ नागपूर येथे झाला. महाराष्ट्रातील [[विदर्भ]], [[मराठवाडा]] व [[कोकण]] येथील [[दलित]] समाजाने यात मोठ्या प्रमाणात भाग घेतला. त्यामुळे महाराष्ट्रामध्ये बौद्धांच्या संख्येत लक्षणीय वाढ झालेली आढळते. बौद्ध धर्माच्या प्रभावाखाली असलेला राज्यातील [[महार]] समाज व महाराष्ट्रीय बौद्ध समाज ह्या दोन्ही बौद्ध समाजाची एकत्रित लोकसंख्या ही १ कोटींवर (१०-१२%) आहे. == इतिहास == === प्राचीन इतिहास === [[गौतम बुद्ध|बुद्धांच्या]] हयातीत इसवी सनापूर्वी ५०० वर्षाच्या सुमारास बुद्ध धर्माचा प्रवेश महाराष्ट्रात झाला.<ref>{{Cite book|title=महाराष्ट्रातील बुद्धधम्माचा इतिहास|last=मोरे|first=एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year= २००२ (तृतीय आवृत्ती)|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=३४ व ४३|language=मराठी}}</ref> बौद्ध धर्माचे संस्थापक, बुद्ध यांनी उरुवेला[[बोधगया]] येथे [[बोधी|संबोधी]] प्राप्त झाल्यानंतर त्यांनी वेगवेगळ्या ठिकाणी जाऊन धम्मउपदेश देणे सुरू केले. त्यांनी अनेक शिष्य लाभले, ज्यात [[भिक्खू]]-[[भिक्खुणी]] व [[उपासक आणि उपासिका|उपासक - उपासिका]] यांचा समावेश होता. बुद्धांनी आपल्या शिष्यांना (भिक्खू) कल्याणप्रद अशा आपल्या सद्धम्माचा उपदेश करण्यासाठी चारही दिशांना संचार करा, असा आदेश दिला होता. त्यानुसार हजारो भिक्खू भिक्खूणी धम्माचा उपदेश करण्यासाठी ह्या जंबुवदिपातील निरनिराळ्या ठिकाणी गेले. यामुळे महाराष्ट्रात देखील बुद्ध धम्माचा प्रचार प्रचार झाला. महाराष्ट्रात बुद्ध धम्माचा प्रचार होण्याचे दुसरे एक कारण [[व्यापारी|व्यापारीवर्ग]] होता. सुरुवातीपासून व्यापारीवर्ग तथागतांच्या धम्माकडे आकर्षित झाला होता. जून्या [[पाली भाषा|पाली वाङमयात]] त्यावेळी अस्तित्वात असलेल्या व्यापारी मार्गांबद्दल बरीच माहिती मिळते. महत्त्वाच्या व्यापारी मार्गांपैकी अवन्ती-दक्षिणापथ हा एक महत्त्वाचा व्यापारी मार्ग होता. हा मार्ग उत्तरेकडे महाराष्ट्रातील पैठणपर्यंत व तेथून पुढे दक्षिणेकडे जात होता. धम्म प्रचारक भिक्खुंमुळे व व्यापारी वर्गामुळे बुद्ध हयात असतानाच बुद्ध धम्माचा प्रवेश महाराष्ट्रात झाला होता.<ref>{{Cite book|title=महाराष्ट्रातील बुद्धधम्माचा इतिहास|last=मोरे|first=एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२००२, तृतीय आवृत्ती|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=३४|language=मराठी}}</ref> [[अजिंठा लेणी|अजिंठा लेण्यांची]] निर्मिती इ.स.पू. दुसऱ्या शतकात झाली. [[कार्ले लेणी|कार्ला]], [[भाजे लेणी|भाजा]], [[कान्हेरी लेणी|कान्हेरी]], नाशिक, [[पितळखोरे लेणी|पितळखोर]], [[वेरूळची लेणी|वेरूळ]] आणि [[अजिंठा लेणी|अजिंठा]] ही प्राचीन भारतातील व्यापारी दळणवळणाच्या राज्यमार्गावर वसली होती. त्यामार्गाला सार्थवाहपथ असे म्हणले जात असे. [[चंद्रगुप्त मौर्य|चंद्रगुप्त मौर्याने]] [[गांधार]] प्रदेश जिंकून [[मगध साम्राज्य|मगध राज्याला]] जोडल्यावर [[सम्राट अशोक|अशोकाच्या]] काळात या प्रदेशात बुद्ध धम्माचा व्यापक प्रसार झाला. सम्राट अशोक ह्यांच्या साम्राज्यात महाराष्ट्राचा देखील समावेश होता. अशोकाच्या आठव्या आणि नवव्या धर्माज्ञेचे शिलाखंड [[ठाणे जिल्हा|ठाणे]] जिल्ह्यातील [[नालासोपारा|सोपारा]] येथे सापडले आहेत. सोपारा ही मौर्यांची प्रांतिक राजधानी होती. सुत्तनिपातातील पारायण वग्गावरून धम्मप्रचारक भिक्खुंमुळे आणि व्यापाऱ्यांमुळे बुद्ध हयात असतानाच बौद्ध धम्माचा प्रवेश महाराष्ट्रात झाला होता. इ.स.पू. चौथ्या शतकात [[वैशाली (प्राचीन शहर)|वैशाली]] येथे [[दुसरी बौद्ध संगीती|दुसरी बौद्ध धम्म संगिनी]] भरली होती. अपरांत देशांतून आठ [[अर्हत|अर्हंत]] आणि [[अवंती]] व [[दक्षिणपथ|दक्षिणापथ]] या देशातून अठ्ठाऐंशी अर्हंत यशाचे निमंत्रण स्वीकारून वैशालीस गेले होते. बुद्ध धम्माची मते मूळ शुद्ध स्वरूपात रहावीत व धम्माचा प्रचार होण्यासाठी उपाय योजना करावी असे दोन मुख्य उद्देश ही संगीनी भरवण्यामागे होते.<ref>{{Cite book|title=महाराष्ट्रातील बुद्धधम्माचा इतिहास|last=मोरे|first=एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२००२, तृतीय आवृत्ती|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४५-४८|language=मराठी}}</ref> [[त्रिपिटक|त्रिपिटकात]] निष्णात असलेले भिक्खू थेर मोग्गलीपुत्ततिस्साने एक हजार विद्वान भिक्खुंना निवडून शुद्ध स्वरूपात धम्म लिहून काढण्यास सांगितले. हे काम नऊ महिने चालले होते. [[तिसरी बौद्ध संगीती|तिसऱ्या धम्म संगितीची]] परिणीती म्हणून धम्म प्रचारासाठी निरनिराळ्या देशांत पाठविण्यात आलेले धर्मोपदेशक होत. त्यात "महारठ्ठ महाधम्म रक्खित थेर नाम कमू" म्हणजे महाधम्म रक्खिताला महारठ्ठ नावाच्या देशात कार्तिक महिन्यात पाठविले. इ.स.पू. तिसऱ्या व चौथ्या शतकात महाराष्ट्रात बऱ्याच मोठ्या प्रमाणावर बुद्ध धम्माचा प्रचार झाला होता. [[मौर्य साम्राज्य|मौर्याचा]] आणि [[सातवाहन साम्राज्य|सात वाहनाचा]] काळ महाराष्ट्राच्या इतिहासातील सुवर्णकाळ होता. त्या वेळच्या वाढलेल्या अधिक संपत्तीचा अविष्कार म्हणजे महाराष्ट्रात निर्माण झालेले कला कौशल्याने युक्त असे अनेक [[विहार|बुद्ध विहार]] योगाचाराचा तत्त्ववेत्ता असंग काही दिवस अजिंठा येथे राहत होता. अजिंठा येथील चित्रकला जवळजवळ एक हजार वर्ष अव्याहत चालली होती. तेथून मध्य प्रदेशातील बाघा, दक्षिणेतील बदमी, सिग्रिया, सित्तनवसाल मध्ये आशियातील [[बामियान|बामीयान]], [[तिबेट]] आणि [[चीन]] देशांतील तुनऱ्हुआंग येथे तिचा प्रचार झाला. [[अजिंठा]] येथे [[शिल्पकला]] व [[चित्रकला]] शिकवण्याचे विद्यालय होते.<ref>{{Cite book|title=महाराष्ट्रातील बुद्धधम्माचा इतिहास|last=मोरे|first=एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२००२, तृतीय आवृत्ती|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=५४|language=मराठी}}</ref> महाराष्ट्रात बौद्ध धर्माचा प्रचार व प्रसार [[सातवाहन साम्राज्य|सातवाहन]] काळात फार मोठ्या प्रमाणात झाला असून यात नाग लोकांचे मोठे योगदान होते. पुरातन वास्तू व प्राचीन लिखाण यांचा शोध घेतला असता बौद्ध धर्म हा महाराष्ट्रात सातव्या शतकापर्यंत मोठ्या प्रमाणावर प्रचलित होता. पर्सी ब्राऊन या विद्वानाच्या मते भारतातील बौद्ध शिल्पांपैकी अर्ध्याहून अधिक शिल्पे (लेणी) महाराष्ट्रात सापडतात, ही गोष्ट बौद्ध धर्माला महाराष्ट्रात त्या काळी असलेली लोकप्रियता दर्शविते. अशा तऱ्हेची डोंगरात खोदून काढलेली वास्तु-शिल्पे त्याकाळी महाराष्ट्र बौद्ध धर्माचे अधिपत्य दर्शविते. सिद्धांच्या माध्यमातून नाथांपर्यंत आणि नाथांपासून वारकरी संप्रदायापर्यंत बौद्धधम्म झिरपत गेला. बौद्ध धर्म हा महाराष्ट्रात सातव्या शतकापर्यंत मोठ्या प्रमाणावर अनुसरला जात होता.<ref>{{Cite book|title=महाराष्ट्रातील बुद्धधम्माचा इतिहास|last=मोरे|first=एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२००२, तृतीय आवृत्ती|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=६४|language=मराठी}}</ref> अनेक शतके बुद्ध धम्म जंबुव्दीपातील प्रमुख राजधर्म होता. महाराष्ट्रातील संतांवर सुद्धा बौद्ध धम्माचा प्रभाव. संत एकनाथ म्हणतात, "लोक देखोनि उन्मत्त दारांनी असक्ता न बोले बौद्ध रूप ठेविले जधनी हात धर्म लोपला अधर्म जाहला हेतून पाहासी द्या लागे बौद्ध रूपे पंढरी नांदसी”. संत तुकराम महाराज सुद्धा विठ्ठलाला बुद्ध समजतात. ते म्हणतात की "बुद्ध अवतार महिमा अदृष्ठा मैन मुखे निष्ठा धरियली". 'मेमॉयर ऑन द केव्ह टेंपल' या ग्रंथात पंढरपूरचे विठ्ठल मंदिर बुद्धाचे असल्याचे साक्ष देतो.<ref>{{Cite book|title=महाराष्ट्रातील बुद्धधम्माचा इतिहास|last=मोरे|first=एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२००२, तृतीय आवृत्ती|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=६९|language=मराठी}}</ref> === आंबेडकरांची धम्मक्रांती === {{मुख्य|दलित बौद्ध चळवळ}} == बौद्ध शिल्पे, स्मारके व तीर्थस्थळे == === बौद्ध विहारे === * [[दीक्षाभूमी]], नागपूर * [[दीक्षाभूमी (चंद्रपूर)]] * [[चैत्यभूमी]], मुंबई * [[ड्रॅगन पॅलेस]], कामठी, नागपूर * [[विश्व विपस्सना पॅगोडा]], मुंबई * [[विश्वशांती स्तूप]], [[वर्धा]] * [[मुक्तिभूमी|मुक्तीभूमी]], येवला ===बौद्ध लेणी === भारतात सुमारे १४०० लेणी आहेत, त्यापैकी सुमारे ११०० महाराष्ट्र राज्यात आहेत. देशातील व महाराष्ट्रातील बहुसंख्य लेणी ह्या बौद्ध लेणी आहेत. सर्व [[महाराष्ट्रातील लेण्यांची यादी|महाराष्ट्रातील बौद्ध लेणी]] या बौद्ध तीर्थस्थळे व प्रार्थनास्थळे आहेत. भारतात अनेक बौद्ध [[लेणी]] किंवा बुद्ध लेणींची निर्मिती झालेली आहेत त्यातील बहुतांश बुद्ध लेणी या महाराष्ट्र राज्यात निर्मिलेल्या आहेत. * [[अजिंठा लेणी]] * [[अंबा-अंबिका लेणी]] * भीमाशंकर लेणी * [[कराड लेणी]] ([[कराड लेणी|जखीणवाडी लेणी]]) * [[आंबिवली]] * [[औरंगाबाद लेणी]] * [[कान्हेरी लेणी]] * [[कार्ले लेणी]] * [[कुडा लेणी]] * [[कांब्रे लेणी]] * [[कोंडाणा लेणी]] * [[खडसांबळे]] * [[खरोसा लेणी]] * [[गिरिजात्मज (लेण्याद्री)]] * [[गांधारपाले लेणी]] * [[घटोत्कच लेणी]] * [[घारापुरी लेणी]] * [[जुन्नर]] * [[बहरोट लेणी]] * [[ठाणाळे लेणी]] * [[ढाक]] * [[तुळजा लेणी]] * [[तेर (उस्मानाबाद)|तेर]] * [[धाराशिव लेणी]] * [[ठाणाळे लेणी]] * [[नाणेघाट]] * [[नेणावली लेणी]] * [[पन्हाळेकाजी लेणी]] * [[त्रिरश्मी लेणी]] ([[त्रिरश्मी लेणी|पांडवलेणी]]) * [[पाताळेश्वर (पुणे)|पाताळेश्वर]] * [[पितळखोरे लेणी]] * [[बेडसे लेणी]] * [[भाजे लेणी]] * भामचंद्र * [[भूत लेणी]] * [[महाकाली लेणी]] * [[मागाठाणे लेणी]] * [[मंडपेश्वर लेणी]] * [[वाई लेणी]] * [[वेरूळ (लेणी)|वेरूळ लेणी]] * [[जोगेश्वरी लेणी]] * [[नांदगिरी लेणी]] * [[शिरवळ लेणी]] * [[शिवनेरी लेणी]] * [[घोरावाडी लेणी]] * [[हरिश्चंद्रगड]] *[[त्रिरश्मी लेणी]] === स्मारके === * [[समतेचा पुतळा]] == सण, उत्सव व विशेष दिवस== महाराष्ट्रातील बौद्ध लोक बुद्ध पौर्णिमा, भीमजयंती, धम्मचक्र प्रवर्तन दिन, गुरुपौर्णिमा, वर्षावास, नामांतर दिन असे अनेक विशेष दिवस उत्सव म्हणून साजरे करतात. === बुद्धपौर्णिमा === {{मुख्य|बुद्ध जयंती}} वैशाख पौर्णिमेला बुद्धांचा जन्म झाला, ह्याच पौर्णिमेला त्यांना ज्ञान प्राप्ती झाली आणि ह्याच पौर्णिमेला त्यांचे महापरिनिर्वाण देखील झाले त्यामुळे बौद्ध संस्कृतीत बुद्धपौर्णिमेला महत्त्वाचे स्थान आहे.<ref>UNESCO, [https://whc.unesco.org/en/list/666 Lumbini in Nepal is the birthplace of the Lord Buddha], Gethin ''Foundations'', p. 19, which states that in the mid-3rd century BCE the Emperor [[Ashoka]] determined that Lumbini was Gautama's birthplace and thus installed a pillar there with the inscription: "... this is where the Buddha, sage of the Śākyas (''Śākyamuni''), was born."</ref><ref>For instance, Gethin ''Foundations'', p. 14, states: "The earliest Buddhist sources state that the future Buddha was born Siddhārtha Gautama (Pali Siddhattha Gotama), the son of a local chieftain—a ''rājan''—in Kapilavastu (Pali Kapilavatthu) what is now the Indian–Nepalese border." However, Professor Gombrich (''Theravāda Buddhism'', p. 1) and the old but specialized study by Edward Thomas, ''The Life of the Buddha'', ascribe the name Siattha/fitta to later sources.</ref> === धम्मचक्र प्रवर्तन दिन === {{मुख्य|धम्मचक्र प्रवर्तन दिन}} [[File:Gate of Vipassana Buddha Vihar and Aurangabad caves, and Ambedkar statue.jpg|thumb|200px|[[औरंगाबाद लेणी]] परिसरात ६२व्या धम्मचक्र प्रवर्तन दिन साजरा करत असलेले बौद्ध उपासक-उपासिका, १८ ऑक्टोबर २०१८]] १४ ऑक्टोबर १९५६ अशोक विजयादशमी रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी आपल्या ६,००,००० अनुयायांसोबत [[नागपूर]] येथे बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली. दरवर्षी अशोक विजयादशमी रोजी लाखो बौद्ध अनुयायी दीक्षाभूमी येथे साजरा करतात तसेच [[औरंगाबाद लेणी]] परिसर यासारख्या राज्यातील अनेक जिल्ह्यांतील-शहरातील स्थानिक बौद्ध स्थळांवर देखील हा सण साजरा करतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/dhama-chakra-pravartan-din/articleshow/60895623.cms|title=...मने शुद्ध जेथे, वसे बुद्ध तेथे!|date=1 ऑक्टो, 2017|website=Maharashtra Times|access-date=2020-05-17|archive-date=2019-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022050544/https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/dhama-chakra-pravartan-din/articleshow/60895623.cms|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/aurangabad/dhamma-chakra-pravartan-din-aurangabad/|title=दहा देशांतील बौद्ध भिक्खू येणार|date=25 सप्टें, 2017|website=Lokmat}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/|title=Dhammachakra Pravartan Day &#124; 63व्या धम्मचक्र प्रवर्तन दिनाची जय्यत तयारी &#124; नागपूर|date=7 ऑक्टो, 2019|website=ABP Majha}}</ref> === भीमजयंती === {{मुख्य|आंबेडकर जयंती}} १४ एप्रिल १८९१ रोजी [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांचा जन्म झाला, त्यांनी १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी लाखो अनुयायांना बौद्ध धम्माची दीक्षा देऊन भारतातून नाहीसा झालेल्या बौद्ध धम्माला पुनर्जीवित केले आणि बौद्धांचे ते आदरणीय ठरले. त्यामुळे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची जयंती बौद्ध उत्सवाप्रमाणे साजरी केली जाते. === गुरुपौर्णिमा === {{मुख्य|गुरू पौर्णिमा}} [[आषाढ पौर्णिमा|आषाढ पौर्णिमेला]] सिद्धार्थ गौतमाने ([[गौतम बुद्ध|बुद्धाने]]) गृहत्याग केला होता, शिवाय ह्याच पौर्णिमेला [[वाराणसी]] येथील [[सारनाथ]] जवळील मृगदाय वनामध्ये पाच परिव्राजकांना बुद्धाने धम्मदीक्षा दिली. [[सम्बोधी]] प्राप्तीनंतरचे हे बुद्धाचे पहिले धम्मचक्र प्रवर्तन होय. === वर्षावास === [[वर्षावास]] ह्या शब्दाचा विग्रह केल्यास 'वर्षा+वास' असा होतो व त्याचा अर्थ 'वर्षा ऋतूमध्ये एकाच ठिकाणी वास्तव्य करणे असा होतो. [[आषाढ पौर्णिमा]] ते [[अश्विन पौर्णिमा]] हा काळ पावसाळ्याचा असल्यामुळे बौद्ध भिक्खू एका विहारात राहून तेथील उपासकांना व उपासिकांना धम्मोपदेश करतात म्हणून या वास्तव्यास 'वर्षावास' असे म्हणले जाते.<ref>{{Cite web|url=https://www.learnreligions.com/vassa-450114|title=What is Vassa in Buddhism?|first=Journalism|last=B. J.|website=Learn Religions|access-date=2020-05-14|archive-date=2020-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200527083104/https://www.learnreligions.com/vassa-450114|url-status=dead}}</ref> === नामांतर दिन === नामांतर आंदोलन इ.स. १९७६ ते १९९४ या दरम्यान महाराष्ट्रात घडलेले [[नवबौद्ध चळवळ|दलित-बौद्ध चळवळीचे]] एक आंदोलन होते. [[छत्रपती संभाजी नगर]] येथील 'मराठवाडा विद्यापीठा'ला डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे नाव द्यावे ही 'सरकारी मागणी' या आंदोलनाची होती. शेवटी सोळा वर्षाच्या लढाईनंतर छत्रपती संभाजी नगरातील मराठवाडा विद्यापीठाला १४ जानेवारी १९९४ रोजी "[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ]]" असे नाव देण्यात आले. त्यामुळे दरवर्षी १४ जानेवारी रोजी बौद्ध अनुयायांद्वारे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ परिसरात नामांतर दिन साजरा केला जातो.<ref>{{Cite web|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/-/articleshow/11479110.cms|title='नामविस्तार दिना'साठी विद्यापीठ परिसर सजला|website=Maharashtra Times}}</ref> === महापरिनिर्वाण दिन === {{मुख्य|महापरिनिर्वाण दिन}} [[महापरिनिर्वाण दिन]] हा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा स्मृतिदिन (पुण्यतिथी) असून तो ६ डिसेंबर रोजी आयोजित केला जातो. आंबेडकरांचे ६ डिसेंबर १९५६ रोजी दिल्ली येथे (सध्या [[डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक]]) महापरिनिर्वाण अर्थात निधन झाले होते, याच्या दुसऱ्या दिवशी ७ डिसेंबर रोजी [[मुंबई]]तील [[चैत्यभूमी]] येथे त्यांच्यावर बौद्ध पद्धतीने अंत्यसंस्कार करण्यात आले. निधनाच्या काही दिवसांपूर्वी १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी त्यांनी लक्षावधी अनुयायांसह बौद्ध धर्म स्वीकारला होता, त्यांना बौद्ध लोक 'बोधिसत्व' मानतात. आंबेडकर हे बौद्ध गुरू होते, यामुळे त्यांच्या पुण्यतिथीसाठी 'महापरिनिर्वाण' हा बौद्ध संकल्पनेतील शब्द वापरण्यात आला आहे. महापरिनिर्वाण दिनानिमित्त दरवर्षी १ डिसेंबर पासून मुंबईतील त्यांचे समाधीस्थळ असलेल्या चैत्यभूमी येथे भारतभरातून लक्षावधी लोक येतात. चैत्यभूमी येथे २५ लाखाहून अधिक भीमानुयायी जमा होतात, व चैत्यभूमी स्तूपात ठेवलेल्या आंबेडकरांच्या अस्थीकलश व प्रतिमेस अभिवादन करतात व बाबासाहेबांचे दर्शन घेतात. मुंबईत यावेळी बौद्धांची संख्या ३० लाखावर झालेली असते. या दिवशी भारत तसेच जगभरातील आंबेडकरवादी व्यक्ती आंबेडकरांची प्रतिमा व मुर्ती समोर ठेवून त्याच्या स्मृतीस अभिवादन करतात.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindikiduniya.com/events/dr-ambedkar-mahaparinirvan-diwas/amp/|title=डॉ अम्बेडकर महापरिनिर्वाण दिवस 2018 - Ambedkar Mahaparinirvan Diwas in Hindi|date=2017-01-24|work=हिन्दीकीदुनिया.com|access-date=2018-05-09|language=en-US}}</ref><ref name="auto">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/education/gk-update/dr-ambedkar-mahaparinirvan-divas-today-know-important-facts/articleshow/72394992.cms|title=Mahaparinirvan Din: डा. आंबेडकर का महापरिनिर्वाण दिवस आज, जानें काम की बातें - dr ambedkar mahaparinirvan divas today know important facts|website=Navbharat Times}}</ref><ref name="auto1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.freepressjournal.in/india/what-is-mahaparinirvan-divas-all-you-need-to-know-why-br-ambedkar-is-linked-to-it|title=What is Mahaparinirvan Divas? All you need to know why BR Ambedkar is linked to it|website=Latest Indian news, Top Breaking headlines, Today Headlines, Top Stories at Free Press Journal}}</ref><ref name="auto2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiacelebrating.com/events/dr-ambedkar-mahaparinirvan-diwas/|title=Dr. Ambedkar Mahaparinirvan Diwas (64th) - 6th December 2019|date=23 डिसें, 2016|website=IndiaCelebrating.com}}</ref> === विविध बौद्ध पौर्णिमा === बौद्ध संस्कृतीत विविध पौर्णिमांचे वेगवेगळे महत्त्व आहे. वैशाख पौर्णिमेला विशेष महत्त्व आहे, कारण राजपुत्र सिद्धार्थ गौतम (बुद्ध) यांचा जन्म, बोधिसत्वाची सम्यक सम्बोधी, धम्मचक्र प्रवर्तन आणि बुद्धाचे महापरिनिर्वाण इत्यादी महत्त्वाच्या घटना, वैशाख पौर्णिमेच्या दिवशीच घडलेल्या आहेत. === चैत्र पौर्णिमा === बुद्धत्व प्राप्त होण्यापूर्वी सिद्धार्थ गौतम, बोधगया (बुद्धगया) येथे निरंजना नदीच्या तीरावर वटवृक्षाखाली तपश्रर्या करीत बसलेले असताना, सुजाता नावाच्या स्त्रीने सिद्धार्थ गौतमास खीर दिली. त्यामुळे चैत्र पौर्णिमा सुजाताचे खीरदान म्हणून ओळखले जाते. === वैशाख पौर्णिमा === वैशाख पौर्णिमेला सिद्धार्थ गौतमाच्या जीवनामध्ये महत्त्वाच्या घटना घडलेल्या आहेत त्या खालीलप्रमाणे : # सिद्धार्थ गौतमाचा जन्म : लुम्बिनी वनामध्ये राजपुत्र सिद्धार्थ गौतमाचा जन्म झाला. # युवराज्ञी यशोधरेचा जन्म : कोलीय राजा दंडपाणी यांच्या राजवाड्यात यशोधरेचा जन्म झाला. # विवाह : राजपुत्र सिद्धार्थ गौतम यांचा विवाह युवराज्ञी राजकुमारी यशोधराशी झाला. # ज्ञानप्राप्ती : बुद्धगया येथे सिद्धार्थ गौतमाला पिंपळाच्या झाडाखाली ज्ञानप्राप्ती झाली. # महापरिनिर्वाण : वयाच्या ८०व्या वर्षी कुशीनगर येथील शालवनात जोडवृक्षाखाली भगवंताचे महापरिनिर्वाण झाले. === ज्येष्ठ पौर्णिमा === # सुजाताची धम्म दीक्षा : भगवंतानी सुजातास धम्मदीक्षा दिली. # श्रीलंकेमध्ये बोधिवृक्ष लावला : सम्राट अशोकाचा पुत्र महेंद्र व कन्या संघमित्रा यांनी श्रीलंका देशातील अनुराधापुरम येथे भारतामधून आणलेली बोधिवृक्षाची शाखा लावली. # भिक्खू महेंद्रचे निर्वाण : भिक्खू महेंद्रांनी श्रीलंकेमध्ये ३८ वर्ष बौद्ध धम्माचा प्रचार केला आणि भिक्खू महेंद्राचे निर्माण सुद्धा ह्याच दिवशी झाले. === आषाढ पौर्णिमा === # सिद्धार्थ गौतमाचा गृहत्याग : रोहिणी नदीच्या पाणी वापरावरून शाक्य आणि कोलीय यांच्यामध्ये वादविवाद झाला, हा वाद युद्धानेच मिटवावा असा शाक्य संघानी घेतलेला निर्णय, सिद्धार्थ गौतमांनी अमान्य केला. सिद्धार्थ गौतमांनी निर्णय अमान्य केल्यामुळे, शाक्य संघानी सिद्धार्थाला दिलेली गृहत्यागाची शिक्षा सिद्धार्थाने मान्य केली व गृहत्याग केला. # पाच परिव्राजकांची धम्मदीक्षा: वाराणसी येथील सारनाथजवळील मृगदाय वनामध्ये पाच परिव्राजकांना भगवंताने धम्मदीक्षा दिली. सम्बोधी प्राप्तीनंतरचे हे भगवंताचे पहिले धम्मचक्र प्रवर्तन होते. === श्रावण पौर्णिमा === # अंगुलीमालाची धम्मदीक्षा : एक कुविख्यात, चोर, डाकू, दरोडेखोर, खुनी अंगुलीमाल याने तथागताकडून धम्मदीक्षा घेतली. # पहिली विश्वधम्म संगिती : भगवंताच्या महापरिनिर्वाणानंतर राजगृह येथे पहिली विश्वधम्म संगिती भरविण्यात आली. === भाद्रपद पौर्णिमा === # वर्षावास : वर्षावासाची सुरुवात आषाढी पौर्णिमेस होते आणि त्यांची सांगता अश्विनी पौर्णिमेस होते. भाद्रपद हा महिना वर्षावासाच्या कालावधीमध्ये येत असतो. === अश्विन पौर्णिमा === अश्विन पौर्णिमा सुद्धा वर्षावासाच्या कालावधीतच येते. वर्षावासातील अंतिम पौर्णिमा म्हणजे अश्विन पौर्णिमा असते. # चक्रवर्ती सम्राट अशोकाची धम्मदीक्षा : भिक्खू मोग्गलीपुत्र तिस्सयांना राजा सम्राट अशोक यांनी आपले धम्मगुरू मानले व त्यांच्याकडून सम्राट अशोक राजाने धम्मदीक्षा घेतली. तो दिवस अश्विन शुद्ध दशमी होता. याच दिवसाला "अशोक विजयादशमी" किंवा "दसरा" म्हणतात. === कार्तिक पौर्णिमा === वर्षावास : आषाढ पौर्णिमा ते अश्विन पौर्णिमा हा काळ पावसाळ्याचा असल्यामुळे बौद्ध भिक्खूंना एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जाणे शक्य नसते म्हणून या कालावधीत बौद्ध भिक्खू एका विहारात राहून तेथील उपासकांना धम्मोपदेश करतात म्हणून या वास्तव्यास 'वर्षावास' असे म्हणतात. वर्षावास समाप्तीनंतर बौद्ध भिक्खू धम्म प्रचारासाठी बाहेर पडण्याचा महिना कार्तिक महिना होय. कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी घडलेल्या महत्त्वाच्या घटना खालीलप्रमाणे : # धम्मसेनापती सारिपुत्र आणि महामौद्गल्यान यांनी तथागताकडून धम्मदीक्षा घेतली. # सारिपुत्राचे ३ भाऊ व ३ बहिणी व आईने धम्मात प्रवेश केला. # भदन्त सारिपुत्राचे निर्वाण झाले. # भदन्त महामौद्गल्यान यांची कार्तिक अमावस्येच्या दिवशी निगठानी हत्या केली. === मार्गशीर्ष पौर्णिमा === # राजगृहास भेट : सिद्धार्थ गौतमाने गृहत्याग केल्यानंतर मगध देशाचा राजा बिंबिसार यांची राजगृह येथे भेट झाली. # नालागिरी हत्ती : देवदत्ताने तथागताचा प्राण घेण्याच्या उद्देशाने 'नालागिरी' नावाच्या हत्तीस मद्य पाजून भगवंताच्या अंगावर सोडले. === पौष पौर्णिमा === # भगवंतांची राजगृहास पुन्हा भेट : सिद्धार्थ गौतमाने गृहत्याग केल्यानंतर मगध देशाचा राजा बिंबिसार यांची प्रथम भेट राजगृह येथे झाली होती. त्यावेळी सिद्धार्थ गौतमाने बिंबिसार राजास वचन दिले होते की, मला बुद्धत्व प्राप्ती झाल्यानंतर मी आपली पुन्हा अवश्य भेट घेईन. त्या वचनपूर्तीसाठी बुद्धत्व प्राप्त झाल्यानंतर तथागत बुद्धाने पुन्हा राजगृह येथे भेट दिली. # वेळूवन भिक्खू संघास दान : राजा बिंबिसाराने त्यांचे सुंदर, सुगंधी भव्य वेळूवन भगवंताच्या संघास दान दिले. # राजा बिंबिसाराने भगवंताकडून धम्मदीक्षा घेतली. === माघ पौर्णिमा === # महापरिनिर्वाणाची घोषणा : माघ पौर्णिमेस वैशाली येथील विहारात आराम करीत असताना भगवंताने आपला प्रिय शिष्य आनंद यास जवळ बोलावून म्हणले 'आनंद' - "तथागत आजपासून तीन महिन्यांनी म्हणजे वैशाखी पौर्णिमेस महानिर्वाण पावतील." # भगवंतानी वैशाली नगरीचे अंतिम दर्शन घेतले. # वैशाली नगरीच्या लिच्छवी जनतेस, आठवणींचे प्रतीक म्हणून भगवंतानी त्यांचे भिक्षापात्र दान दिले. # भगवंताचा प्रिय शिष्य आनंद यांचे महापरिनिर्वाण झाले. === फाल्गुन पौर्णिमा === # कपिलवस्तू नगरीस भेट : सम्यक सम्बोधी प्राप्त झाल्यानंतर तथागताने आपल्या भिक्खू संघासह कपिलवस्तू नगरीस भेट दिली. # पुत्र राहुलची धम्मदीक्षा : सिद्धार्थ गौतमाचा पुत्र राहुल यास भदन्त सारिपुत्र यांनी धम्मदीक्षा दिली. == प्रथा व परंपरा == == लोक समूह == बौद्ध धर्मात जाती नाही. विविध समूह किंवा समाज बौद्ध धर्माचे अनुसरण करतात, ज्यात प्रामुख्याने [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जाती, जमाती]], भटके, विमुक्त, व [[इतर मागास वर्ग|ओबीसी]] यांचा समावेश होतो. प्रामुख्याने अनुसूचित जाती ही बौद्ध धर्मीय असलेला समूह आहे, ज्यात प्रामुख्याने [[महार]], [[मांग]] व [[चमार|चांभार]] हे तीन समाज प्रमुख आहेत. == भाषा == महाराष्ट्रातील बौद्धांची [[मातृभाषा]] ही [[मराठी भाषा|मराठी]] आहे. याशिवाय त्यांना [[हिंदी भाषा]] देखील समजते, आणि बरेचजण [[इंग्लिश]]ही बोलतात. मराठी बोलणारे बौद्ध अनेक [[मराठीतील बोलीभाषा]] बोलतात, ज्यात [[मराठवाडी बोलीभाषा]] [[अहिराणी बोलीभाषा|अहिराणी]], [[आगरी बोलीभाषा|आगरी]], [[काणकोणची कोकणी]], [[कोकणा बोलीभाषा|कोकणा]], [[कोकणी भाषा|कोकणी]], [[कोल्हापुरी बोली|कोल्हापुरी]], [[गडहिंग्लज पूर्वभागातील मराठी बोली]], [[चंदगडी बोलीभाषा|चंदगडी]], [[जुदाव मराठी बोलीभाषा|जुदाव मराठी]], [[झाडीबोली]], [[तंजावर मराठी बोलीभाषा|तंजावर मराठी]], [[तावडी बोलीभाषा|तावडी]], [[दखनी भाषा|दखनी]], [[नारायणपेठी बोली|नारायणपेठी]], [[नॉ लिंग बोलीभाषा|नॉ लिंग]], [[पद्ये बोलीभाषा|पद्ये]], [[पावरा बोलीभाषा|पावरा]], [[पूर्व मावळी बोलीभाषा|पूर्व मावळी]], [[बेळगावी मराठी बोलीभाषा|बेळगावी मराठी]], [[मांगेली बोलीभाषा|मांगेली]], [[मालवणी बोलीभाषा|मालवणी]], [[मिंग्लिश]], [[लमाणी बोली|लमाणी]], [[लेवा बोली|लेवा]], [[वऱ्हाडी भाषा|वऱ्हाडी]], [[वाघरी बोलीभाषा|वाघरी]], [[सामवेदी बोली|सामवेदी]], [[सोलापुरी बोलीभाषा|सोलापुरी]] इत्यादींचा समावेश होतो. == लोकसंख्या == [[इ.स. १९५१]] मध्ये महाराष्ट्रात अवघे २,४८९ बौद्ध (०.०१%) होते, डॉ. आंबेडकरांच्या सामूदायिक धर्मांतरानंतर [[इ.स. १९६१]] मध्ये ही संख्या १,१५,९९१% वाढून २७,८९,५०१ झाली होती. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- |+ जनगणना १९५१ ते २०११ दरम्यानची महाराष्ट्रीय बौद्धांची लोकसंख्या<ref>{{Cite web|url=https://blog.cpsindia.org/2016/01/religion-data-of-census-2011-xi_19.html|title=Religion Data of Census 2011 XI BUDDHISTS|access-date=2020-05-18|archive-date=2019-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190529015825/https://blog.cpsindia.org/2016/01/religion-data-of-census-2011-xi_19.html|url-status=dead}}</ref> |- !वर्ष !! बौद्ध लोकसंख्या (लाखात)!! राज्यातील प्रमाण (%) !! वाढ (वृद्धी) (%) |- |align=centre|इ.स. १९५१|| ०.०२५|| ०.०१ || — |- |align=centre|इ.स. १९६१|| २७.९० || ७.०५ ||१,१५,९९०.८ |- |align=centre|इ.स. १९७१|| ३२.६४ || ६.४८ || १६.९९ |- |align=centre|इ.स. १९८१|| ३९.४६|| ६.२९ || २०.८९ |- |align=centre|इ.स. १९९१|| ५०.४१ || ६.३९ || २७.७५ |- |align=centre|इ.स. २००१|| ५८.३९ || ६.०३ || १५.८३ |- |align=centre|इ.स. २०११|| ६५.३१ || ५.८१ || ११.८५ |- |} === जिल्हानिहाय बौद्ध लोकसंख्या === २०११ च्या राष्ट्रीय जनगणनेनुसार, महाराष्ट्रातील [[जिल्हा|जिल्हानिहाय]] बौद्ध लोकसंख्या खालील प्रमाणे आहे.<ref name="auto3">{{स्रोत बातमी|url=|title=महाराष्ट्राची जिल्हानिहाय धर्म लोकसंख्या|last=|first=|date=२८ ऑगस्ट २०१५|work=दैनिक [[लोकमत]]|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|page=६|language=मराठी}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" border=१ width=१००% |- !क्र. || जिल्हा || एकूण लोकसंख्या || बौद्ध लोकसंख्या || बौद्ध प्रमाण (%) || संदर्भ |- | १ || [[नागपूर जिल्हा|नागपूर]] || ४६,५३,५७० || ६,६८,०५० || १४.३६% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/343-nagpur.html|title=Nagpur District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २ || [[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]] || १,२४,४२,३७३ || ६,०३,८२५ || ४.८५% || <ref name="auto3"/><ref>https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/356-mumbai-suburban.html|title=Mumbai Suburban District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ३ || [[ठाणे जिल्हा|ठाणे]] ([[पालघर जिल्हा|पालघरसह]]) || १,१०,६०,१४८ || ४,४९,६१७ || ४.०७% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/355-thane.html|title=Thane District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ४ || [[अमरावती जिल्हा|अमरावती]] || २८,८८,४४५ || ३,८३,८९१ || १३.२९% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/341-amravati.html|title=Amravati District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ५ || [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा]] || २५,८६,२५८ || ३,६४,२१९ || १४.०८% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/338-buldana.html|title=Buldana District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ६ || [[नांदेड जिल्हा|नांदेड]] || ३३,६१,२९२ || ३,५४,१८९ || १०.५४% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/349-nanded.html|title=Nanded District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ७ || [[पुणे जिल्हा|पुणे]] || ९४,२९,४०८ || ३,४०,४०४ || ३.६१% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/359-pune.html|title=Pune District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ८ || [[अकोला जिल्हा|अकोला]] || १८,१३,९०६ || ३,२८,०३३ || १८.०८% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/339-akola.html|title=Akola District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ९ || [[औरंगाबाद जिल्हा|औरंगाबाद]] || ३७,०१,२८२ || ३,०९,०९३ || ८.३५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/353-aurangabad.html|title=Aurangabad District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १० || [[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर]] || २२,०४,३०७ || २,८६,७३४ || १३.०१% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/347-chandrapur.html|title=Chandrapur District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ११ || [[यवतमाळ जिल्हा|यवतमाळ]] || २७,७२,३४८ || २,४९,८७४ || ९.०१% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/348-yavatmal.html|title=Yavatmal District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १२ || [[परभणी जिल्हा|परभणी]] || १६,३६,०८६ || १,८७,८९९ || १०.२३% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/351-parbhani.html|title=Parbhani District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १३ || [[वाशीम जिल्हा|वाशीम]] || ११,९७,१६० || १,७९,३३० || १४.९८% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/340-washim.html|title=Washim District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १४ || [[हिंगोली जिल्हा|हिंगोली]] || ११,७७,३४५ || १,७६,६७९ || १५.०१% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/350-hingoli.html|title=Hingoli District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १५ || [[वर्धा जिल्हा|वर्धा]] || १३,००,७७४ || १,७५,४१७ || १३.४९% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/342-wardha.html|title=Wardha District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १६ || [[भंडारा जिल्हा|भंडारा]] || १२,००,३३४ || १,५४,४५८ || १२.८७% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/344-bhandara.html|title=Bhandara District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १७ || [[जालना जिल्हा|जालना]] || ११,५९,०४६ || १,५२,५४० || ७.७९% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/352-jalna.html|title=Jalna District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १८ || [[जळगाव जिल्हा|जळगाव]] || ४२,२९,९१७ || १,४३,८६५ || ३.४०% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/337-jalgaon.html|title=Jalgaon District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १९ || [[सातारा जिल्हा|सातारा]] || ३०,०३,७४१ || १,४१,३१५ || ४.७०% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/365-satara.html|title=Satara District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २० || [[मुंबई जिल्हा|मुंबई शहर]] || ३०,८५,४११ || १,३४,२५७ || ४.३५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/363-mumbai-city.html|title=Osmanabad District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २१ || [[गोंदिया जिल्हा|गोंदिया]] || १३,२२,५०७ || १,२५,२८२ || ९.४७% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/345-gondiya.html|title=Gondiya District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २२ || [[रायगड जिल्हा|रायगड]] || २६,३४,२०० || १,२१,७९१ || ४.६२% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/358-raigarh.html|title=Raigarh District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २३ || [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] || १६,१५,०६९ || १,१३,४६७ || ७.०३% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/366-ratnagiri.html|title=Ratnagiri District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २४ || [[नाशिक जिल्हा|नाशिक]] || ६१,०७,१८७ || ९४,७८३ || १.५५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/354-nashik.html|title=Nashik District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २५ || [[गडचिरोली जिल्हा|गडचिरोली]] || १०,७२,९४२ || ८२,६९५ || ७.७१% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/346-gadchiroli.html|title=Gadchiroli District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २६ || [[बीड जिल्हा|बीड]] || २५,८५,०४९ || ६८,४८२ || २.६५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/361-bid.html|title=Bid District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २७ || [[लातूर जिल्हा|लातूर]] || २४,५४,१९६ || ६६,५३५ || २.७१% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/362-latur.html|title=Latur District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २८ || [[सांगली जिल्हा|सांगली]] || २८,२२,१४३ || ३८,२१० || १.३५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/369-sangli.html|title=Sangli District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २९ || [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर]] || ४३,१७,७५६ || ३५,४९७ || ०.८२% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/364-solapur.html|title=Solapur District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ३० || [[अहमदनगर जिल्हा|अहमदनगर]] || ४५,४३,१५९ || ३३,८९८ || ०.७५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/360-ahmadnagar.html|title=Ahmadnagar District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ३१ || [[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर]] || ३८,७६,००१ || २९,७६६ || ०.७७% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/368-kolhapur.html|title=Kolhapur District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ३२ || [[उस्मानाबाद जिल्हा|उस्मानाबाद]] || १६,५७,५७६ || २८,२१६ || ४.३५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/363-osmanabad.html|title=Osmanabad District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ३३ || [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग]] || ८,४९,६५१ || २४,७६२ || २.९१% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/367-sindhudurg.html|title=Sindhudurg District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ३४ || [[धुळे जिल्हा|धुळे]] || २०,५०,८६२ || १३,४०५ || ०.६५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/336-dhule.html|title=Dhule District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ३५ || [[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार]] || १६,४८,२९५ || ४,९६९ || ०.३०% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/335-nandurbar.html|title=Nandurbar District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- ! - || '''एकूण''' || '''११,२३,७४,३३३''' || '''६५,३१,२००''' || '''५.८१%''' || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/state/27-maharashtra.html|title=Maharashtra Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |} [[File:District wise Buddhist population percentage, India census 2011.png|thumb|right|300px|२०११ च्या राष्ट्रीय जनगणनेनुसार, भारतातील बौद्ध लोकसंख्येचे जिल्हानिहाय प्रमाण (%). भारताच्या मध्य व पश्चिम ठिकाणी महाराष्ट्रातील बौद्ध लोकसंख्या दर्शवली आहे.]] २०११ च्या जनगणनेनुसार भारतातील ८४,४२,९७२ बौद्धांपैकी ६५,३१,२०० (७७.३६%) बौद्ध हे महाराष्ट्र राज्यात आहेत. महाराष्ट्रातील [[मराठी बौद्ध]] धर्मीय समुदाय हा भारतातील सर्वात मोठा बौद्ध समुदाय आहे. बौद्धांचे सर्वात जास्त प्रमाण [[विदर्भ]]ातील [[बुलढाणा जिल्हा|बुलडाणा]], [[अकोला जिल्हा|अकोला]], [[वाशिम जिल्हा|वाशिम]], [[अमरावती जिल्हा|अमरावती]], [[वर्धा जिल्हा|वर्धा]], [[नागपूर जिल्हा|नागपूर]], [[भंडारा जिल्हा|भंडारा]], [[गोंदिया जिल्हा|गोंदिया]], [[गडचिरोली जिल्हा|गडचिरोली]], [[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर]] आणि [[यवतमाळ जिल्हा|यवतमाळ]] या जिल्ह्यांमध्ये आहे. या ११ जिल्ह्यांत एकूण ६५ लाख बौद्धांपैकी सुमारे ३० लाख (४६%) बौद्ध आहेत. यापैकी आठ जिल्ह्यांमध्ये बौद्धांची लोकसंख्या १२ ते १५ % आहे, तर [[अकोला जिल्हा|अकोला जिल्ह्यामध्ये]] बौद्धांचे १८% एवढे उच्च प्रमाण आहे. गोंदिया, गडचिरोली आणि यवतमाळ जिल्ह्यांमध्ये [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जमातींची]] लोकसंख्या जास्त असून तेथे बौद्धांची प्रमाण ७ ते १०% दरम्यान आहे. आणखी १२ लाख बौद्ध हे [[मराठवाडा|मराठवाड्यातील]] [[नांदेड जिल्हा|नांदेड]], [[हिंगोली जिल्हा|हिंगोली]], [[परभणी जिल्हा|परभणी]], [[जालना जिल्हा|जालना]] आणि [[औरंगाबाद जिल्हा|औरंगाबाद]] या जिल्ह्यांत आहेत. यातील आधीच्या तीन जिल्ह्यांमध्ये बौद्धांचे प्रमाण १०% पेक्षा जास्त आहे, तर हिंगोली जिल्ह्यामधील लोकसंख्येत १५% बौद्ध आहेत. [[ठाणे जिल्हा|ठाणे]], [[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]], [[मुंबई जिल्हा]], [[रायगढ जिल्हा|रायगढ]], [[पुणे जिल्हा|पुणे]], [[सातारा जिल्हा|सातारा]] आणि [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] या [[पश्चिम महाराष्ट्र]]ातील जिल्ह्यांत आणखी १८ लाख बौद्ध आहेत, यातील [[मुंबई उपनगर जिल्हा]] आणि [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्हा]] वगळता इतर जिल्ह्यांच्या लोकसंख्येत बौद्धांचे प्रमाण ५ टक्क्यांपेक्षा कमी आहे. मुंबई उपनगर आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांच्या लोकसंख्येत अनुक्रमे ५% आणि ७% बौद्ध आहेत. [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा]], [[वाशिम जिल्हा|वाशिम]], [[हिंगोली जिल्हा|हिंगोली]], [[वर्धा जिल्हा|वर्धा]], [[नागपूर जिल्हा|नागपूर]], [[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर]], [[भंडारा जिल्हा|भंडारा]], [[गोंदिया जिल्हा|गोंदिया]], [[यवतमाळ जिल्हा|यवतमाळ]] व [[गडचिरोली जिल्हा|गडचिरोली]] या दहा जिल्ह्यांमध्ये बौद्ध धर्म हा दुसरा सर्वात मोठा धर्म आहे, यापैकी हिंगोली जिल्हा वगळता बाकीचे सर्व जिल्हे विदर्भातील आहेत. [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर]] (०.८%), [[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर]] (०.८%), [[अहमदनगर जिल्हा|अहमदनगर]] (०.८%), [[धुळे जिल्हा|धुळे]] (०.७) व [[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार]] (०.३%) या पाच जिह्यांत बौद्धांचे प्रमाण १% पेक्षा कमी आहे. [[मुंबई|मुंबईत]] (मुंबई उपनगर व मुंबई शहर जिल्हा) सर्वाधिक बौद्ध लोकसंख्या ७,३८,०८२ आहे, जी राज्यातील एकूण बौद्ध लोकसंख्येचा ११.३०% भाग आहे. === अनुसूचित जाती प्रवर्गातील बौद्ध === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" border=१ width=१००% |- ! - || एकूण बौद्ध लोकसंख्या || अनु.जाती. बौद्ध लोकसंख्या || प्रमाण (%) |- | '''भारत''' || ८४,४२,९७२ || ५७,५७,००० || ६८.१९% |- | '''महाराष्ट्र''' || ६५,३१,२०० || ५२,०४,२८४ || ७९.६८% |- |} भारतात [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जातींमध्ये]] ([[दलित]]) बौद्ध धर्म अतिशय वेगाने वाढत आहे. [[इ.स. २००१]] मध्ये देशात ४१.५९ लाख बौद्ध धर्मीय हे अनुसूचित जाती प्रवर्गातील होते, तर दहा वर्षात [[इ.स. २०११]] मध्ये हे प्रमाण ३८% वाढून ५७.५६ लाख एवढे झाले आहे. भारत देशातील एकूण अनुसूचित जातीच्या बौद्धांपैकी सुमारे ९०% महाराष्ट्रात राहणारे आहेत.<ref name="auto4">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.aajtak.in/india-today-hindi/indiatoday-special-report/story/huge-increase-in-the-population-of-dalit-budhist-in-india-872858-2016-06-07|title=बौद्ध बढ़े, चुनावी चर्चे में चढ़े|website=https://m.aajtak.in|language=hi|access-date=2018-05-11}}</ref> महाराष्ट्रात एकूण बौद्ध लोकसंख्येत ५२,०४,२८४ (७९.६८%) अनुसूचित जातीचे बौद्ध आहेत.<ref name="auto4"/> तर महाराष्ट्रातील एकूण १,३२,७५,८९८ अनुसूचित जातींत बौद्धांचे प्रमाण ३९.२०% आहे. महाराष्ट्रातील अनुसूचित जातींच्या बौद्ध लोकसंख्येत तब्बल ६०% वाढ झाली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://zeenews.india.com/news/india/buddhism-is-the-fastest-growing-religion-among-scheduled-castes_1883362.html| title = Buddhism is the fastest growing religion among Scheduled Castes | भाषा = इंग्रजी | लेखक = | फॉरमॅट = दिनांक ९ मे २०१६ झी न्यूज }}</ref> == बौद्ध व दलित स्थिती == == राजकारण == महाराष्ट्रातील २८८ विधानसभा मतदार संघापैकी ६३ मतदार संघांत बौद्ध व अनुसूचित जातीचा प्रभाव आहे. विविध समाजगटांना, समूहांना, जातींना प्रतिनिधित्व देणारे प्रमुख राजकीय पक्ष लोकसभा निवडणूकीत राज्यात लोकसंख्येने बौद्ध समाजाला कमी उमेदवारी देतात. महाराष्ट्रातील बौद्ध समाज हा मुख्यत: आंबेडकरी-रिपब्लिकन चळवळीशी जोडलेला आहे. आणि तो रिपाइंच्या प्रमुख चार गटांत तो विभागला गेला आहे. तसेच बौद्ध समाजातील काही लोक हे थेट काँग्रेस, राष्ट्रवादी, शिवसेना, भाजप, मनसे, बसप यांसारख्या राजकीय पक्षांत प्रवेश करून काम करीत आहेत. मात्र, बहुसंख्य बौद्ध व अन्य दलित जातीतील आंबेडकरी चळवळीला मानणारा समाज हा रिपाइंच्या माध्यमातून आपले राजकारण करीत आहे. आजवर रिपाइं गटांचे राजकारण हे काँग्रेस-राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षांबरोबर राहिले आहे. त्यामुळे हा बहुसंख्य बौद्ध समाज रिपाइंच्या माध्यमातूनही युती करून दोन्ही काँग्रेसबरोबर राहिलेला आहे. तसेच त्यातील काही भाग हा सेना-भाजपसोबतही आहे. २००९ च्या लोकसभा निवडणुकीत रिपाइंच्या सर्वच गटांना, त्यांच्या नेत्यांना ज्या प्रकारे पराभवाला सामोरे जावे लागले, युती-आघाडी केलेल्या पक्षांकडूनच घात झाला होता, त्यानुसार प्रस्थापित पक्षांनी जाणीवपूर्वक रिपब्लिकन नेत्यांचा पराभव केला होता हे मानले जाते. २०१४ च्या लोकसभा निवडणुकीत रिपाइं नेते [[रामदास आठवले]] थेट भाजपसोबत जाऊन महायुतीत दाखल झाले आहेत, तर [[वंचित बहुजन आघाडी]]चे नेते [[प्रकाश आंबेडकर]] व रिपाइंचे नेते डॉ. [[राजेंद्र गवई]] यांना काँग्रेस व राष्ट्रवादी काँग्रेससोबत युती करून निवडणुका लढवल्या आहेत. दोन्ही काँग्रेस यांनी पीपल्स रिपब्लिकन पार्टीचे अध्यक्ष प्रा. [[जोगेंद्र कवाडे]] व बहुजन रिपब्लिकन एकता मंचाच्या अध्यक्ष [[सुलेखा कुंभारे]] यांचा पाठिंबा काँग्रेसने, तर रिपाइंच्या [[उपेंद्र शेंडे]] व [[गंगाधर गाडे]] गटाचा राष्ट्रवादीने पाठिंबा मिळवला होता, मात्र त्या बदल्यात त्यांना लोकसभेच्या जागा सोडण्यात आल्या नव्हत्या. रामदास आठवले यांनी युतीकडे रिपाइंला लोकसभेसाठी किमान तीन मतदारसंघ व एक राज्यसभेची जागा व विधानसभेसाठी सुमारे ३५ मतदारसंघ मागितले होते. मात्र, प्रत्यक्षात आठवलेंना भाजपने राज्यसभेची एक जागा दिली. राज्यातील प्रत्येक विधानसभा क्षेत्रामध्ये (आदिवासी भाग वगळून) बौद्ध मतदारांची संख्या ही १० ते ३० हजार वा त्यापेक्षाही काही ठिकाणी अधिक आहे. म्हणजेच प्रत्येक लोकसभा क्षेत्रात बौद्ध मतदारांची लोकसंख्या साठ हजार ते एक लाख असून काही लोकसभा मतदारसंघांत ती चार ते सहा लाख एवढी सर्वाधिकही आहे. विशेषतः बुलडाणा, अकोला, अमरावती, वर्धा, वाशीम, नागपूर, भंडारा, चंद्रपूर, हिंगोली, परभणी या जिल्ह्यांत बौद्ध समाजाची लोकसंख्या १२ टक्क्यांपेक्षा जास्त आहे. मात्र, राजकीयदृष्ट्या बौद्ध समाज विखुरला गेल्याने, रिपाइंच्या गटबाजीमुळे प्रस्थापित राजकीय पक्षांना त्याचा फायदा होत आहे. राखीव जागा तसेच सर्वसाधारण जागांवर बौद्ध समाजातील उमेदवाराला उमेदवारी दिली जात नाही, त्या सर्व ठिकाणी बौद्धेतर उमेदवाराला उमेदवारी देत बौद्धांना राजकारणात एकाकी पाडले जात आहे, असे राजकीय समीक्षक सांगतात. लोकसभा निवडणुकीच्या निमित्ताने प्रमुख राजकीय पक्षांच्या जाहीर झालेल्या उमेदवार याद्यांमधून राजकीयदृष्ट्या या बौद्ध समाजावर अघोषित बहिष्कारच घातला जातोय असे दिसते.<ref>https://divyamarathi.bhaskar.com/news/EDT-sandesh-pawar-article-about-election-4562292-NOR.html</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.saamana.com/article-on-leadership-in-bodhha-community/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2020-07-02 |archive-date=2020-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200808171117/https://www.saamana.com/article-on-leadership-in-bodhha-community/ |url-status=dead }}</ref> == सामूहिक धर्मांतरे == {{मुख्य|भारतातील बौद्ध धर्मांतरे}} १९५६ मधील डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या [[नवबौद्ध चळवळ]]ीनंतर महाराष्ट्रासह देशातील विविध राज्यात अनेक सामूदायिक धर्मांतरे झालेली आहेत आणि आजही होत आहेत. त्यातील काही धर्मांतरे – === १९५० चे दशक === * १४ ऑक्टोबर, १९५६ (नागपूर, महाराष्ट्र) :- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी ५,००,००० अनुयायांसोबत बौद्ध धम्म स्वीकारला. * १५ ऑक्टोबर, १९५६ ([[नागपूर]], महाराष्ट्र) :- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी उर्वरित २ ते ३,००,००० अनुयायांसोबत बौद्ध धम्म स्वीकारला. * १६ ऑक्टोबर, १९५६ ([[चंद्रपूर]], महाराष्ट्र) :- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी ३,००,००० अनुयायांसोबत बौद्ध धम्म स्वीकारला. * ७ डिसेंबर, १९५६ (मुंबई, महाराष्ट्र) :- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या महापरिनिर्वाणानंतर दहनसंस्काराप्रसंगी उपस्थित १०,००,००० पेक्षा जास्त अनुयायांनी बौद्ध धम्म स्वीकारला. === १९६० चे दशक === === १९७० चे दशक === === १९८० चे दशक === === १९९० चे दशक === === २००० चे दशक === === २००१ चे दशक === === २०११ चे दशक === * मे, २०१७ रोजी, उत्तर प्रदेशमधील सहारनपुर जिल्हातील '''१८० कुटुंबांनी''' (सुमारे ८५० व्यक्तींनी) बौद्ध धर्मात धर्मांतर केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.financialexpress.com/india-news/dalits-still-converting-to-buddhism-but-at-a-dwindling-rate/723230/ | title = Dalits still converting to Buddhism, but at a dwindling rate | भाषा = इंग्रजी | लेखक = | फॉरमॅट = फायनान्सीअल एक्सप्रेस दिनांक १७ जून २०१७ }}</ref> * २५ डिसेंबर, २०१७ रोजी, दीक्षाभूमी नागपूर येथे सुमारे ५,००० ओबीसींनी बौद्ध धम्म स्वीकारला. === बौद्ध व दलित आंदोलने === * [[दलित बौद्ध चळवळ]] * [[नामांतर आंदोलन]] * [[रिडल्स आंदोलन]] == उल्लेखनीय व्यक्ती == ''मुख्यः [[मराठी बौद्ध#उल्लेखनीय_व्यक्ती|मराठी बौद्ध]] व [[:वर्ग:भारतीय बौद्ध]]'' == हे सुद्धा पहा == * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] * [[महाराष्ट्रामध्ये धर्म]] * [[भारतामध्ये बौद्ध धर्म]] * [[मराठी बौद्ध]] * [[दलित बौद्ध चळवळ]] * [[नवबौद्ध]] * [[नवयान]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Buddhism in Maharashtra|{{लेखनाव}}}} *[http://zeenews.india.com/news/india/buddhism-is-the-fastest-growing-religion-among-scheduled-castes_1883362.html Buddhism is the fastest growing religion among Scheduled Castes] * [http://www.marathisrushti.com/articles/%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AF/ धर्मांतराने दलितांना काय दिले] *[http://velivada.com/2017/07/02/dalits-convert-buddhism-far-ahead-hindu-dalits/ Dalits Who Convert to Buddhism are Far Ahead of Hindu Dalits] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180708074521/http://velivada.com/2017/07/02/dalits-convert-buddhism-far-ahead-hindu-dalits/ |date=2018-07-08 }} {{बौद्ध विषय सूची}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील बौद्ध धर्म| ]] [[वर्ग:भारतामध्ये बौद्ध धर्म]] [[वर्ग:नवयान]] [[वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती|ब]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास|ब]] d3yiwmqgh48vsjzhjcpg6p1ckplchp0 2704269 2704268 2026-08-21T15:57:31Z ~2026-45562-66 186514 /* भाषा */ 2704269 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट समूह |group = महाराष्ट्रातील बौद्ध | |image= <div style="white-space:nowrap;"> [[File:Dikshabhumi.jpg|thumb|center|300px]] | caption = [[दीक्षाभूमी]]चा [[स्तूप]], [[नागपूर]] |poptime = '''६५.३१ लाख''' ते '''१.१० कोटी''' (प्रमाणः- '''५.८१%''' ते '''१०%''') (२०११)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.dnaindia.com/india/report-census-2011-in-maharashtra-more-buddhists-jains-than-christians-2118493 | title = डी.एन.ए. इंडिया | भाषा = इंग्रजी | लेखक = | फॉरमॅट = }}</ref> |popplace = [[विदर्भ]] {{•}} [[मराठवाडा]] {{•}} [[खानदेश]] {{•}} [[कोकण]] {{•}} [[मुंबई उपनगर]] |langs = [[मराठी]] व [[वऱ्हाडी भाषा|वऱ्हाडी]] | |rels = [[नवयान]] [[बौद्ध धर्म]] [[चित्र:Dharma Wheel.svg|thumb|75px|[[धम्मचक्र]]]] | |related = [[मराठी लोक]] | }} {{बौद्ध धर्म}} '''[[नवयान|नवयान बौद्ध धर्म]]''' हा महाराष्ट्रातील एक प्रमुख धर्म असून राज्याच्या मराठी संस्कृतीचा महत्त्वपूर्ण भाग आहे. [[महाराष्ट्र]] हे भारतीय राज्यांपैकी सर्वाधिक [[बौद्ध|बौद्ध धर्मीयांची]] लोकसंख्या असलेले राज्य आहे. इसवी सनापूर्वी ५०० वर्षाच्या सुमारास [[गौतम बुद्ध|गौतम बुद्धांच्या]] हयातीत बौद्ध धर्माचा प्रवेश महाराष्ट्रात झाला होता. २०व्या शतकात [[बाबासाहेब आंबेडकर|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी]] केलेल्या धार्मिक क्रांतीनंतर राज्यात हा धर्म व्यापक प्रमाणात रूढ झाला, व बौद्ध अनुयायांच्या संख्येतही लक्षनीय वाढ झाली. [[बौद्ध धर्म]] हा महाराष्ट्रात बौद्ध धर्माचा प्रचार व प्रसार [[सातवाहन साम्राज्य|सातवाहन काळात]] फार मोठ्या प्रमाणात झाला. नाग लोकांनी धर्मप्रचारास प्राणांची बाजी लावून दिली होती. हजारो बुद्ध [[लेणी]] कोरल्या गेल्या. सिद्धांच्या माध्यमातून नाथांपर्यंत आणि नाथांपासून [[वारकरी संप्रदाय]]ापर्यंत बौद्धधम्म झिरपत गेला. बौद्ध धर्म हा महाराष्ट्रात सातव्या शतकापर्यंत मोठ्या प्रमाणावर प्रचलित होता. २०११ च्या भारतीय जनगणनेच्या अहवालानुसार सबंध भारतात सुमारे ८४,४२,९७२ [[बौद्ध]] लोक होते, यापैकी ६५,३१,२०० म्हणजेच ७७.३६% [[मराठी बौद्ध|बौद्ध]] हे महाराष्ट्र राज्यातील होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = https://www.thequint.com/india/2017/06/17/dalits-converting-to-buddhism | title = दी क्वींट| भाषा = इंग्रजी | लेखक = मनु मोदगिल| फॉरमॅट = }}</ref> महाराष्ट्रामध्ये बौद्ध धर्म हा [[हिंदू]] व [[मराठी मुसलमान|इस्लाम]] नंतर तृतीय क्रमांकाचा सर्वात मोठा धर्म आहे. आणि महाराष्ट्रातील लोकसंख्येत बौद्धांचे प्रमाण सुमारे ६% आहे. भारतातील एकूण [[नवयान]]ी बौद्धांपैकी (नवबौद्ध) सुमारे ९०% महाराष्ट्रात आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.indiaspendhindi.com/cover-story/%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AC%E0%A5%8C%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7-%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE-%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A4%BE | title = इंडिया स्पेंड | भाषा = हिंदी | लेखक = मनु मोदगिल | फॉरमॅट = दिनांक २३ जून २०१७}}</ref> [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांनी देशभरातील आपल्या लाखो अनुयायांसह १९५६ च्या अशोक विजयादशमीच्या दिवशी बुद्धधर्मात प्रवेश केला. हा दीक्षा समारंभ नागपूर येथे झाला. महाराष्ट्रातील [[विदर्भ]], [[मराठवाडा]] व [[कोकण]] येथील [[दलित]] समाजाने यात मोठ्या प्रमाणात भाग घेतला. त्यामुळे महाराष्ट्रामध्ये बौद्धांच्या संख्येत लक्षणीय वाढ झालेली आढळते. बौद्ध धर्माच्या प्रभावाखाली असलेला राज्यातील [[महार]] समाज व महाराष्ट्रीय बौद्ध समाज ह्या दोन्ही बौद्ध समाजाची एकत्रित लोकसंख्या ही १ कोटींवर (१०-१२%) आहे. == इतिहास == === प्राचीन इतिहास === [[गौतम बुद्ध|बुद्धांच्या]] हयातीत इसवी सनापूर्वी ५०० वर्षाच्या सुमारास बुद्ध धर्माचा प्रवेश महाराष्ट्रात झाला.<ref>{{Cite book|title=महाराष्ट्रातील बुद्धधम्माचा इतिहास|last=मोरे|first=एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year= २००२ (तृतीय आवृत्ती)|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=३४ व ४३|language=मराठी}}</ref> बौद्ध धर्माचे संस्थापक, बुद्ध यांनी उरुवेला[[बोधगया]] येथे [[बोधी|संबोधी]] प्राप्त झाल्यानंतर त्यांनी वेगवेगळ्या ठिकाणी जाऊन धम्मउपदेश देणे सुरू केले. त्यांनी अनेक शिष्य लाभले, ज्यात [[भिक्खू]]-[[भिक्खुणी]] व [[उपासक आणि उपासिका|उपासक - उपासिका]] यांचा समावेश होता. बुद्धांनी आपल्या शिष्यांना (भिक्खू) कल्याणप्रद अशा आपल्या सद्धम्माचा उपदेश करण्यासाठी चारही दिशांना संचार करा, असा आदेश दिला होता. त्यानुसार हजारो भिक्खू भिक्खूणी धम्माचा उपदेश करण्यासाठी ह्या जंबुवदिपातील निरनिराळ्या ठिकाणी गेले. यामुळे महाराष्ट्रात देखील बुद्ध धम्माचा प्रचार प्रचार झाला. महाराष्ट्रात बुद्ध धम्माचा प्रचार होण्याचे दुसरे एक कारण [[व्यापारी|व्यापारीवर्ग]] होता. सुरुवातीपासून व्यापारीवर्ग तथागतांच्या धम्माकडे आकर्षित झाला होता. जून्या [[पाली भाषा|पाली वाङमयात]] त्यावेळी अस्तित्वात असलेल्या व्यापारी मार्गांबद्दल बरीच माहिती मिळते. महत्त्वाच्या व्यापारी मार्गांपैकी अवन्ती-दक्षिणापथ हा एक महत्त्वाचा व्यापारी मार्ग होता. हा मार्ग उत्तरेकडे महाराष्ट्रातील पैठणपर्यंत व तेथून पुढे दक्षिणेकडे जात होता. धम्म प्रचारक भिक्खुंमुळे व व्यापारी वर्गामुळे बुद्ध हयात असतानाच बुद्ध धम्माचा प्रवेश महाराष्ट्रात झाला होता.<ref>{{Cite book|title=महाराष्ट्रातील बुद्धधम्माचा इतिहास|last=मोरे|first=एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२००२, तृतीय आवृत्ती|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=३४|language=मराठी}}</ref> [[अजिंठा लेणी|अजिंठा लेण्यांची]] निर्मिती इ.स.पू. दुसऱ्या शतकात झाली. [[कार्ले लेणी|कार्ला]], [[भाजे लेणी|भाजा]], [[कान्हेरी लेणी|कान्हेरी]], नाशिक, [[पितळखोरे लेणी|पितळखोर]], [[वेरूळची लेणी|वेरूळ]] आणि [[अजिंठा लेणी|अजिंठा]] ही प्राचीन भारतातील व्यापारी दळणवळणाच्या राज्यमार्गावर वसली होती. त्यामार्गाला सार्थवाहपथ असे म्हणले जात असे. [[चंद्रगुप्त मौर्य|चंद्रगुप्त मौर्याने]] [[गांधार]] प्रदेश जिंकून [[मगध साम्राज्य|मगध राज्याला]] जोडल्यावर [[सम्राट अशोक|अशोकाच्या]] काळात या प्रदेशात बुद्ध धम्माचा व्यापक प्रसार झाला. सम्राट अशोक ह्यांच्या साम्राज्यात महाराष्ट्राचा देखील समावेश होता. अशोकाच्या आठव्या आणि नवव्या धर्माज्ञेचे शिलाखंड [[ठाणे जिल्हा|ठाणे]] जिल्ह्यातील [[नालासोपारा|सोपारा]] येथे सापडले आहेत. सोपारा ही मौर्यांची प्रांतिक राजधानी होती. सुत्तनिपातातील पारायण वग्गावरून धम्मप्रचारक भिक्खुंमुळे आणि व्यापाऱ्यांमुळे बुद्ध हयात असतानाच बौद्ध धम्माचा प्रवेश महाराष्ट्रात झाला होता. इ.स.पू. चौथ्या शतकात [[वैशाली (प्राचीन शहर)|वैशाली]] येथे [[दुसरी बौद्ध संगीती|दुसरी बौद्ध धम्म संगिनी]] भरली होती. अपरांत देशांतून आठ [[अर्हत|अर्हंत]] आणि [[अवंती]] व [[दक्षिणपथ|दक्षिणापथ]] या देशातून अठ्ठाऐंशी अर्हंत यशाचे निमंत्रण स्वीकारून वैशालीस गेले होते. बुद्ध धम्माची मते मूळ शुद्ध स्वरूपात रहावीत व धम्माचा प्रचार होण्यासाठी उपाय योजना करावी असे दोन मुख्य उद्देश ही संगीनी भरवण्यामागे होते.<ref>{{Cite book|title=महाराष्ट्रातील बुद्धधम्माचा इतिहास|last=मोरे|first=एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२००२, तृतीय आवृत्ती|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४५-४८|language=मराठी}}</ref> [[त्रिपिटक|त्रिपिटकात]] निष्णात असलेले भिक्खू थेर मोग्गलीपुत्ततिस्साने एक हजार विद्वान भिक्खुंना निवडून शुद्ध स्वरूपात धम्म लिहून काढण्यास सांगितले. हे काम नऊ महिने चालले होते. [[तिसरी बौद्ध संगीती|तिसऱ्या धम्म संगितीची]] परिणीती म्हणून धम्म प्रचारासाठी निरनिराळ्या देशांत पाठविण्यात आलेले धर्मोपदेशक होत. त्यात "महारठ्ठ महाधम्म रक्खित थेर नाम कमू" म्हणजे महाधम्म रक्खिताला महारठ्ठ नावाच्या देशात कार्तिक महिन्यात पाठविले. इ.स.पू. तिसऱ्या व चौथ्या शतकात महाराष्ट्रात बऱ्याच मोठ्या प्रमाणावर बुद्ध धम्माचा प्रचार झाला होता. [[मौर्य साम्राज्य|मौर्याचा]] आणि [[सातवाहन साम्राज्य|सात वाहनाचा]] काळ महाराष्ट्राच्या इतिहासातील सुवर्णकाळ होता. त्या वेळच्या वाढलेल्या अधिक संपत्तीचा अविष्कार म्हणजे महाराष्ट्रात निर्माण झालेले कला कौशल्याने युक्त असे अनेक [[विहार|बुद्ध विहार]] योगाचाराचा तत्त्ववेत्ता असंग काही दिवस अजिंठा येथे राहत होता. अजिंठा येथील चित्रकला जवळजवळ एक हजार वर्ष अव्याहत चालली होती. तेथून मध्य प्रदेशातील बाघा, दक्षिणेतील बदमी, सिग्रिया, सित्तनवसाल मध्ये आशियातील [[बामियान|बामीयान]], [[तिबेट]] आणि [[चीन]] देशांतील तुनऱ्हुआंग येथे तिचा प्रचार झाला. [[अजिंठा]] येथे [[शिल्पकला]] व [[चित्रकला]] शिकवण्याचे विद्यालय होते.<ref>{{Cite book|title=महाराष्ट्रातील बुद्धधम्माचा इतिहास|last=मोरे|first=एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२००२, तृतीय आवृत्ती|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=५४|language=मराठी}}</ref> महाराष्ट्रात बौद्ध धर्माचा प्रचार व प्रसार [[सातवाहन साम्राज्य|सातवाहन]] काळात फार मोठ्या प्रमाणात झाला असून यात नाग लोकांचे मोठे योगदान होते. पुरातन वास्तू व प्राचीन लिखाण यांचा शोध घेतला असता बौद्ध धर्म हा महाराष्ट्रात सातव्या शतकापर्यंत मोठ्या प्रमाणावर प्रचलित होता. पर्सी ब्राऊन या विद्वानाच्या मते भारतातील बौद्ध शिल्पांपैकी अर्ध्याहून अधिक शिल्पे (लेणी) महाराष्ट्रात सापडतात, ही गोष्ट बौद्ध धर्माला महाराष्ट्रात त्या काळी असलेली लोकप्रियता दर्शविते. अशा तऱ्हेची डोंगरात खोदून काढलेली वास्तु-शिल्पे त्याकाळी महाराष्ट्र बौद्ध धर्माचे अधिपत्य दर्शविते. सिद्धांच्या माध्यमातून नाथांपर्यंत आणि नाथांपासून वारकरी संप्रदायापर्यंत बौद्धधम्म झिरपत गेला. बौद्ध धर्म हा महाराष्ट्रात सातव्या शतकापर्यंत मोठ्या प्रमाणावर अनुसरला जात होता.<ref>{{Cite book|title=महाराष्ट्रातील बुद्धधम्माचा इतिहास|last=मोरे|first=एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२००२, तृतीय आवृत्ती|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=६४|language=मराठी}}</ref> अनेक शतके बुद्ध धम्म जंबुव्दीपातील प्रमुख राजधर्म होता. महाराष्ट्रातील संतांवर सुद्धा बौद्ध धम्माचा प्रभाव. संत एकनाथ म्हणतात, "लोक देखोनि उन्मत्त दारांनी असक्ता न बोले बौद्ध रूप ठेविले जधनी हात धर्म लोपला अधर्म जाहला हेतून पाहासी द्या लागे बौद्ध रूपे पंढरी नांदसी”. संत तुकराम महाराज सुद्धा विठ्ठलाला बुद्ध समजतात. ते म्हणतात की "बुद्ध अवतार महिमा अदृष्ठा मैन मुखे निष्ठा धरियली". 'मेमॉयर ऑन द केव्ह टेंपल' या ग्रंथात पंढरपूरचे विठ्ठल मंदिर बुद्धाचे असल्याचे साक्ष देतो.<ref>{{Cite book|title=महाराष्ट्रातील बुद्धधम्माचा इतिहास|last=मोरे|first=एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२००२, तृतीय आवृत्ती|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=६९|language=मराठी}}</ref> === आंबेडकरांची धम्मक्रांती === {{मुख्य|दलित बौद्ध चळवळ}} == बौद्ध शिल्पे, स्मारके व तीर्थस्थळे == === बौद्ध विहारे === * [[दीक्षाभूमी]], नागपूर * [[दीक्षाभूमी (चंद्रपूर)]] * [[चैत्यभूमी]], मुंबई * [[ड्रॅगन पॅलेस]], कामठी, नागपूर * [[विश्व विपस्सना पॅगोडा]], मुंबई * [[विश्वशांती स्तूप]], [[वर्धा]] * [[मुक्तिभूमी|मुक्तीभूमी]], येवला ===बौद्ध लेणी === भारतात सुमारे १४०० लेणी आहेत, त्यापैकी सुमारे ११०० महाराष्ट्र राज्यात आहेत. देशातील व महाराष्ट्रातील बहुसंख्य लेणी ह्या बौद्ध लेणी आहेत. सर्व [[महाराष्ट्रातील लेण्यांची यादी|महाराष्ट्रातील बौद्ध लेणी]] या बौद्ध तीर्थस्थळे व प्रार्थनास्थळे आहेत. भारतात अनेक बौद्ध [[लेणी]] किंवा बुद्ध लेणींची निर्मिती झालेली आहेत त्यातील बहुतांश बुद्ध लेणी या महाराष्ट्र राज्यात निर्मिलेल्या आहेत. * [[अजिंठा लेणी]] * [[अंबा-अंबिका लेणी]] * भीमाशंकर लेणी * [[कराड लेणी]] ([[कराड लेणी|जखीणवाडी लेणी]]) * [[आंबिवली]] * [[औरंगाबाद लेणी]] * [[कान्हेरी लेणी]] * [[कार्ले लेणी]] * [[कुडा लेणी]] * [[कांब्रे लेणी]] * [[कोंडाणा लेणी]] * [[खडसांबळे]] * [[खरोसा लेणी]] * [[गिरिजात्मज (लेण्याद्री)]] * [[गांधारपाले लेणी]] * [[घटोत्कच लेणी]] * [[घारापुरी लेणी]] * [[जुन्नर]] * [[बहरोट लेणी]] * [[ठाणाळे लेणी]] * [[ढाक]] * [[तुळजा लेणी]] * [[तेर (उस्मानाबाद)|तेर]] * [[धाराशिव लेणी]] * [[ठाणाळे लेणी]] * [[नाणेघाट]] * [[नेणावली लेणी]] * [[पन्हाळेकाजी लेणी]] * [[त्रिरश्मी लेणी]] ([[त्रिरश्मी लेणी|पांडवलेणी]]) * [[पाताळेश्वर (पुणे)|पाताळेश्वर]] * [[पितळखोरे लेणी]] * [[बेडसे लेणी]] * [[भाजे लेणी]] * भामचंद्र * [[भूत लेणी]] * [[महाकाली लेणी]] * [[मागाठाणे लेणी]] * [[मंडपेश्वर लेणी]] * [[वाई लेणी]] * [[वेरूळ (लेणी)|वेरूळ लेणी]] * [[जोगेश्वरी लेणी]] * [[नांदगिरी लेणी]] * [[शिरवळ लेणी]] * [[शिवनेरी लेणी]] * [[घोरावाडी लेणी]] * [[हरिश्चंद्रगड]] *[[त्रिरश्मी लेणी]] === स्मारके === * [[समतेचा पुतळा]] == सण, उत्सव व विशेष दिवस== महाराष्ट्रातील बौद्ध लोक बुद्ध पौर्णिमा, भीमजयंती, धम्मचक्र प्रवर्तन दिन, गुरुपौर्णिमा, वर्षावास, नामांतर दिन असे अनेक विशेष दिवस उत्सव म्हणून साजरे करतात. === बुद्धपौर्णिमा === {{मुख्य|बुद्ध जयंती}} वैशाख पौर्णिमेला बुद्धांचा जन्म झाला, ह्याच पौर्णिमेला त्यांना ज्ञान प्राप्ती झाली आणि ह्याच पौर्णिमेला त्यांचे महापरिनिर्वाण देखील झाले त्यामुळे बौद्ध संस्कृतीत बुद्धपौर्णिमेला महत्त्वाचे स्थान आहे.<ref>UNESCO, [https://whc.unesco.org/en/list/666 Lumbini in Nepal is the birthplace of the Lord Buddha], Gethin ''Foundations'', p. 19, which states that in the mid-3rd century BCE the Emperor [[Ashoka]] determined that Lumbini was Gautama's birthplace and thus installed a pillar there with the inscription: "... this is where the Buddha, sage of the Śākyas (''Śākyamuni''), was born."</ref><ref>For instance, Gethin ''Foundations'', p. 14, states: "The earliest Buddhist sources state that the future Buddha was born Siddhārtha Gautama (Pali Siddhattha Gotama), the son of a local chieftain—a ''rājan''—in Kapilavastu (Pali Kapilavatthu) what is now the Indian–Nepalese border." However, Professor Gombrich (''Theravāda Buddhism'', p. 1) and the old but specialized study by Edward Thomas, ''The Life of the Buddha'', ascribe the name Siattha/fitta to later sources.</ref> === धम्मचक्र प्रवर्तन दिन === {{मुख्य|धम्मचक्र प्रवर्तन दिन}} [[File:Gate of Vipassana Buddha Vihar and Aurangabad caves, and Ambedkar statue.jpg|thumb|200px|[[औरंगाबाद लेणी]] परिसरात ६२व्या धम्मचक्र प्रवर्तन दिन साजरा करत असलेले बौद्ध उपासक-उपासिका, १८ ऑक्टोबर २०१८]] १४ ऑक्टोबर १९५६ अशोक विजयादशमी रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी आपल्या ६,००,००० अनुयायांसोबत [[नागपूर]] येथे बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली. दरवर्षी अशोक विजयादशमी रोजी लाखो बौद्ध अनुयायी दीक्षाभूमी येथे साजरा करतात तसेच [[औरंगाबाद लेणी]] परिसर यासारख्या राज्यातील अनेक जिल्ह्यांतील-शहरातील स्थानिक बौद्ध स्थळांवर देखील हा सण साजरा करतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/dhama-chakra-pravartan-din/articleshow/60895623.cms|title=...मने शुद्ध जेथे, वसे बुद्ध तेथे!|date=1 ऑक्टो, 2017|website=Maharashtra Times|access-date=2020-05-17|archive-date=2019-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022050544/https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/dhama-chakra-pravartan-din/articleshow/60895623.cms|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/aurangabad/dhamma-chakra-pravartan-din-aurangabad/|title=दहा देशांतील बौद्ध भिक्खू येणार|date=25 सप्टें, 2017|website=Lokmat}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/|title=Dhammachakra Pravartan Day &#124; 63व्या धम्मचक्र प्रवर्तन दिनाची जय्यत तयारी &#124; नागपूर|date=7 ऑक्टो, 2019|website=ABP Majha}}</ref> === भीमजयंती === {{मुख्य|आंबेडकर जयंती}} १४ एप्रिल १८९१ रोजी [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांचा जन्म झाला, त्यांनी १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी लाखो अनुयायांना बौद्ध धम्माची दीक्षा देऊन भारतातून नाहीसा झालेल्या बौद्ध धम्माला पुनर्जीवित केले आणि बौद्धांचे ते आदरणीय ठरले. त्यामुळे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची जयंती बौद्ध उत्सवाप्रमाणे साजरी केली जाते. === गुरुपौर्णिमा === {{मुख्य|गुरू पौर्णिमा}} [[आषाढ पौर्णिमा|आषाढ पौर्णिमेला]] सिद्धार्थ गौतमाने ([[गौतम बुद्ध|बुद्धाने]]) गृहत्याग केला होता, शिवाय ह्याच पौर्णिमेला [[वाराणसी]] येथील [[सारनाथ]] जवळील मृगदाय वनामध्ये पाच परिव्राजकांना बुद्धाने धम्मदीक्षा दिली. [[सम्बोधी]] प्राप्तीनंतरचे हे बुद्धाचे पहिले धम्मचक्र प्रवर्तन होय. === वर्षावास === [[वर्षावास]] ह्या शब्दाचा विग्रह केल्यास 'वर्षा+वास' असा होतो व त्याचा अर्थ 'वर्षा ऋतूमध्ये एकाच ठिकाणी वास्तव्य करणे असा होतो. [[आषाढ पौर्णिमा]] ते [[अश्विन पौर्णिमा]] हा काळ पावसाळ्याचा असल्यामुळे बौद्ध भिक्खू एका विहारात राहून तेथील उपासकांना व उपासिकांना धम्मोपदेश करतात म्हणून या वास्तव्यास 'वर्षावास' असे म्हणले जाते.<ref>{{Cite web|url=https://www.learnreligions.com/vassa-450114|title=What is Vassa in Buddhism?|first=Journalism|last=B. J.|website=Learn Religions|access-date=2020-05-14|archive-date=2020-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200527083104/https://www.learnreligions.com/vassa-450114|url-status=dead}}</ref> === नामांतर दिन === नामांतर आंदोलन इ.स. १९७६ ते १९९४ या दरम्यान महाराष्ट्रात घडलेले [[नवबौद्ध चळवळ|दलित-बौद्ध चळवळीचे]] एक आंदोलन होते. [[छत्रपती संभाजी नगर]] येथील 'मराठवाडा विद्यापीठा'ला डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे नाव द्यावे ही 'सरकारी मागणी' या आंदोलनाची होती. शेवटी सोळा वर्षाच्या लढाईनंतर छत्रपती संभाजी नगरातील मराठवाडा विद्यापीठाला १४ जानेवारी १९९४ रोजी "[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ]]" असे नाव देण्यात आले. त्यामुळे दरवर्षी १४ जानेवारी रोजी बौद्ध अनुयायांद्वारे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ परिसरात नामांतर दिन साजरा केला जातो.<ref>{{Cite web|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/-/articleshow/11479110.cms|title='नामविस्तार दिना'साठी विद्यापीठ परिसर सजला|website=Maharashtra Times}}</ref> === महापरिनिर्वाण दिन === {{मुख्य|महापरिनिर्वाण दिन}} [[महापरिनिर्वाण दिन]] हा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा स्मृतिदिन (पुण्यतिथी) असून तो ६ डिसेंबर रोजी आयोजित केला जातो. आंबेडकरांचे ६ डिसेंबर १९५६ रोजी दिल्ली येथे (सध्या [[डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक]]) महापरिनिर्वाण अर्थात निधन झाले होते, याच्या दुसऱ्या दिवशी ७ डिसेंबर रोजी [[मुंबई]]तील [[चैत्यभूमी]] येथे त्यांच्यावर बौद्ध पद्धतीने अंत्यसंस्कार करण्यात आले. निधनाच्या काही दिवसांपूर्वी १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी त्यांनी लक्षावधी अनुयायांसह बौद्ध धर्म स्वीकारला होता, त्यांना बौद्ध लोक 'बोधिसत्व' मानतात. आंबेडकर हे बौद्ध गुरू होते, यामुळे त्यांच्या पुण्यतिथीसाठी 'महापरिनिर्वाण' हा बौद्ध संकल्पनेतील शब्द वापरण्यात आला आहे. महापरिनिर्वाण दिनानिमित्त दरवर्षी १ डिसेंबर पासून मुंबईतील त्यांचे समाधीस्थळ असलेल्या चैत्यभूमी येथे भारतभरातून लक्षावधी लोक येतात. चैत्यभूमी येथे २५ लाखाहून अधिक भीमानुयायी जमा होतात, व चैत्यभूमी स्तूपात ठेवलेल्या आंबेडकरांच्या अस्थीकलश व प्रतिमेस अभिवादन करतात व बाबासाहेबांचे दर्शन घेतात. मुंबईत यावेळी बौद्धांची संख्या ३० लाखावर झालेली असते. या दिवशी भारत तसेच जगभरातील आंबेडकरवादी व्यक्ती आंबेडकरांची प्रतिमा व मुर्ती समोर ठेवून त्याच्या स्मृतीस अभिवादन करतात.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindikiduniya.com/events/dr-ambedkar-mahaparinirvan-diwas/amp/|title=डॉ अम्बेडकर महापरिनिर्वाण दिवस 2018 - Ambedkar Mahaparinirvan Diwas in Hindi|date=2017-01-24|work=हिन्दीकीदुनिया.com|access-date=2018-05-09|language=en-US}}</ref><ref name="auto">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/education/gk-update/dr-ambedkar-mahaparinirvan-divas-today-know-important-facts/articleshow/72394992.cms|title=Mahaparinirvan Din: डा. आंबेडकर का महापरिनिर्वाण दिवस आज, जानें काम की बातें - dr ambedkar mahaparinirvan divas today know important facts|website=Navbharat Times}}</ref><ref name="auto1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.freepressjournal.in/india/what-is-mahaparinirvan-divas-all-you-need-to-know-why-br-ambedkar-is-linked-to-it|title=What is Mahaparinirvan Divas? All you need to know why BR Ambedkar is linked to it|website=Latest Indian news, Top Breaking headlines, Today Headlines, Top Stories at Free Press Journal}}</ref><ref name="auto2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiacelebrating.com/events/dr-ambedkar-mahaparinirvan-diwas/|title=Dr. Ambedkar Mahaparinirvan Diwas (64th) - 6th December 2019|date=23 डिसें, 2016|website=IndiaCelebrating.com}}</ref> === विविध बौद्ध पौर्णिमा === बौद्ध संस्कृतीत विविध पौर्णिमांचे वेगवेगळे महत्त्व आहे. वैशाख पौर्णिमेला विशेष महत्त्व आहे, कारण राजपुत्र सिद्धार्थ गौतम (बुद्ध) यांचा जन्म, बोधिसत्वाची सम्यक सम्बोधी, धम्मचक्र प्रवर्तन आणि बुद्धाचे महापरिनिर्वाण इत्यादी महत्त्वाच्या घटना, वैशाख पौर्णिमेच्या दिवशीच घडलेल्या आहेत. === चैत्र पौर्णिमा === बुद्धत्व प्राप्त होण्यापूर्वी सिद्धार्थ गौतम, बोधगया (बुद्धगया) येथे निरंजना नदीच्या तीरावर वटवृक्षाखाली तपश्रर्या करीत बसलेले असताना, सुजाता नावाच्या स्त्रीने सिद्धार्थ गौतमास खीर दिली. त्यामुळे चैत्र पौर्णिमा सुजाताचे खीरदान म्हणून ओळखले जाते. === वैशाख पौर्णिमा === वैशाख पौर्णिमेला सिद्धार्थ गौतमाच्या जीवनामध्ये महत्त्वाच्या घटना घडलेल्या आहेत त्या खालीलप्रमाणे : # सिद्धार्थ गौतमाचा जन्म : लुम्बिनी वनामध्ये राजपुत्र सिद्धार्थ गौतमाचा जन्म झाला. # युवराज्ञी यशोधरेचा जन्म : कोलीय राजा दंडपाणी यांच्या राजवाड्यात यशोधरेचा जन्म झाला. # विवाह : राजपुत्र सिद्धार्थ गौतम यांचा विवाह युवराज्ञी राजकुमारी यशोधराशी झाला. # ज्ञानप्राप्ती : बुद्धगया येथे सिद्धार्थ गौतमाला पिंपळाच्या झाडाखाली ज्ञानप्राप्ती झाली. # महापरिनिर्वाण : वयाच्या ८०व्या वर्षी कुशीनगर येथील शालवनात जोडवृक्षाखाली भगवंताचे महापरिनिर्वाण झाले. === ज्येष्ठ पौर्णिमा === # सुजाताची धम्म दीक्षा : भगवंतानी सुजातास धम्मदीक्षा दिली. # श्रीलंकेमध्ये बोधिवृक्ष लावला : सम्राट अशोकाचा पुत्र महेंद्र व कन्या संघमित्रा यांनी श्रीलंका देशातील अनुराधापुरम येथे भारतामधून आणलेली बोधिवृक्षाची शाखा लावली. # भिक्खू महेंद्रचे निर्वाण : भिक्खू महेंद्रांनी श्रीलंकेमध्ये ३८ वर्ष बौद्ध धम्माचा प्रचार केला आणि भिक्खू महेंद्राचे निर्माण सुद्धा ह्याच दिवशी झाले. === आषाढ पौर्णिमा === # सिद्धार्थ गौतमाचा गृहत्याग : रोहिणी नदीच्या पाणी वापरावरून शाक्य आणि कोलीय यांच्यामध्ये वादविवाद झाला, हा वाद युद्धानेच मिटवावा असा शाक्य संघानी घेतलेला निर्णय, सिद्धार्थ गौतमांनी अमान्य केला. सिद्धार्थ गौतमांनी निर्णय अमान्य केल्यामुळे, शाक्य संघानी सिद्धार्थाला दिलेली गृहत्यागाची शिक्षा सिद्धार्थाने मान्य केली व गृहत्याग केला. # पाच परिव्राजकांची धम्मदीक्षा: वाराणसी येथील सारनाथजवळील मृगदाय वनामध्ये पाच परिव्राजकांना भगवंताने धम्मदीक्षा दिली. सम्बोधी प्राप्तीनंतरचे हे भगवंताचे पहिले धम्मचक्र प्रवर्तन होते. === श्रावण पौर्णिमा === # अंगुलीमालाची धम्मदीक्षा : एक कुविख्यात, चोर, डाकू, दरोडेखोर, खुनी अंगुलीमाल याने तथागताकडून धम्मदीक्षा घेतली. # पहिली विश्वधम्म संगिती : भगवंताच्या महापरिनिर्वाणानंतर राजगृह येथे पहिली विश्वधम्म संगिती भरविण्यात आली. === भाद्रपद पौर्णिमा === # वर्षावास : वर्षावासाची सुरुवात आषाढी पौर्णिमेस होते आणि त्यांची सांगता अश्विनी पौर्णिमेस होते. भाद्रपद हा महिना वर्षावासाच्या कालावधीमध्ये येत असतो. === अश्विन पौर्णिमा === अश्विन पौर्णिमा सुद्धा वर्षावासाच्या कालावधीतच येते. वर्षावासातील अंतिम पौर्णिमा म्हणजे अश्विन पौर्णिमा असते. # चक्रवर्ती सम्राट अशोकाची धम्मदीक्षा : भिक्खू मोग्गलीपुत्र तिस्सयांना राजा सम्राट अशोक यांनी आपले धम्मगुरू मानले व त्यांच्याकडून सम्राट अशोक राजाने धम्मदीक्षा घेतली. तो दिवस अश्विन शुद्ध दशमी होता. याच दिवसाला "अशोक विजयादशमी" किंवा "दसरा" म्हणतात. === कार्तिक पौर्णिमा === वर्षावास : आषाढ पौर्णिमा ते अश्विन पौर्णिमा हा काळ पावसाळ्याचा असल्यामुळे बौद्ध भिक्खूंना एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जाणे शक्य नसते म्हणून या कालावधीत बौद्ध भिक्खू एका विहारात राहून तेथील उपासकांना धम्मोपदेश करतात म्हणून या वास्तव्यास 'वर्षावास' असे म्हणतात. वर्षावास समाप्तीनंतर बौद्ध भिक्खू धम्म प्रचारासाठी बाहेर पडण्याचा महिना कार्तिक महिना होय. कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी घडलेल्या महत्त्वाच्या घटना खालीलप्रमाणे : # धम्मसेनापती सारिपुत्र आणि महामौद्गल्यान यांनी तथागताकडून धम्मदीक्षा घेतली. # सारिपुत्राचे ३ भाऊ व ३ बहिणी व आईने धम्मात प्रवेश केला. # भदन्त सारिपुत्राचे निर्वाण झाले. # भदन्त महामौद्गल्यान यांची कार्तिक अमावस्येच्या दिवशी निगठानी हत्या केली. === मार्गशीर्ष पौर्णिमा === # राजगृहास भेट : सिद्धार्थ गौतमाने गृहत्याग केल्यानंतर मगध देशाचा राजा बिंबिसार यांची राजगृह येथे भेट झाली. # नालागिरी हत्ती : देवदत्ताने तथागताचा प्राण घेण्याच्या उद्देशाने 'नालागिरी' नावाच्या हत्तीस मद्य पाजून भगवंताच्या अंगावर सोडले. === पौष पौर्णिमा === # भगवंतांची राजगृहास पुन्हा भेट : सिद्धार्थ गौतमाने गृहत्याग केल्यानंतर मगध देशाचा राजा बिंबिसार यांची प्रथम भेट राजगृह येथे झाली होती. त्यावेळी सिद्धार्थ गौतमाने बिंबिसार राजास वचन दिले होते की, मला बुद्धत्व प्राप्ती झाल्यानंतर मी आपली पुन्हा अवश्य भेट घेईन. त्या वचनपूर्तीसाठी बुद्धत्व प्राप्त झाल्यानंतर तथागत बुद्धाने पुन्हा राजगृह येथे भेट दिली. # वेळूवन भिक्खू संघास दान : राजा बिंबिसाराने त्यांचे सुंदर, सुगंधी भव्य वेळूवन भगवंताच्या संघास दान दिले. # राजा बिंबिसाराने भगवंताकडून धम्मदीक्षा घेतली. === माघ पौर्णिमा === # महापरिनिर्वाणाची घोषणा : माघ पौर्णिमेस वैशाली येथील विहारात आराम करीत असताना भगवंताने आपला प्रिय शिष्य आनंद यास जवळ बोलावून म्हणले 'आनंद' - "तथागत आजपासून तीन महिन्यांनी म्हणजे वैशाखी पौर्णिमेस महानिर्वाण पावतील." # भगवंतानी वैशाली नगरीचे अंतिम दर्शन घेतले. # वैशाली नगरीच्या लिच्छवी जनतेस, आठवणींचे प्रतीक म्हणून भगवंतानी त्यांचे भिक्षापात्र दान दिले. # भगवंताचा प्रिय शिष्य आनंद यांचे महापरिनिर्वाण झाले. === फाल्गुन पौर्णिमा === # कपिलवस्तू नगरीस भेट : सम्यक सम्बोधी प्राप्त झाल्यानंतर तथागताने आपल्या भिक्खू संघासह कपिलवस्तू नगरीस भेट दिली. # पुत्र राहुलची धम्मदीक्षा : सिद्धार्थ गौतमाचा पुत्र राहुल यास भदन्त सारिपुत्र यांनी धम्मदीक्षा दिली. == प्रथा व परंपरा == == लोक समूह == बौद्ध धर्मात जाती नाही. विविध समूह किंवा समाज बौद्ध धर्माचे अनुसरण करतात, ज्यात प्रामुख्याने [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जाती, जमाती]], भटके, विमुक्त, व [[इतर मागास वर्ग|ओबीसी]] यांचा समावेश होतो. प्रामुख्याने अनुसूचित जाती ही बौद्ध धर्मीय असलेला समूह आहे, ज्यात प्रामुख्याने [[महार]], [[मांग]] व [[चमार|चांभार]] हे तीन समाज प्रमुख आहेत. == भाषा == महाराष्ट्रातील बौद्धांची [[मातृभाषा]] ही [[मराठी भाषा|मराठी]] आहे. याशिवाय त्यांना [[हिंदी भाषा]] देखील समजते, आणि बरेचजण [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिशही]] बोलतात. मराठी बोलणारे बौद्ध अनेक [[मराठीतील बोलीभाषा]] बोलतात, ज्यात मराठवाडी बोलीभाषा [[अहिराणी बोलीभाषा|अहिराणी]], [[आगरी बोलीभाषा|आगरी]], [[काणकोणची कोकणी]], [[कोकणा बोलीभाषा|कोकणा]], [[कोंकणी भाषा|कोंकणी]], [[कोल्हापुरी बोली|कोल्हापुरी]], [[गडहिंग्लज पूर्वभागातील मराठी बोली]], [[चंदगडी बोलीभाषा|चंदगडी]], [[जुदाव मराठी बोलीभाषा|जुदाव मराठी]], [[झाडीबोली]], [[तंजावूर मराठी बोलीभाषा|तंजावर मराठी]], [[तावडी बोलीभाषा|तावडी]], [[दखनी भाषा|दखनी]], [[नारायणपेठी बोली|नारायणपेठी]], [[नॉ लिंग बोलीभाषा|नॉ लिंग]], [[पद्ये बोलीभाषा|पद्ये]], [[पावरा बोलीभाषा|पावरा]], [[पूर्व मावळी बोलीभाषा|पूर्व मावळी]], [[बेळगांव मराठी बोलीभाषा|बेळगावी मराठी]], [[मांगेली बोलीभाषा|मांगेली]], [[मालवणी बोलीभाषा|मालवणी]], [[मिंग्लिश]], [[बंजारा भाषा]], [[लेवा बोली|लेवा]], [[वऱ्हाडी भाषा|वऱ्हाडी]], [[वाघरी बोलीभाषा|वाघरी]], [[सामवेदी बोली|सामवेदी]], [[सोलापुरी बोलीभाषा|सोलापुरी]] इत्यादींचा समावेश होतो. == लोकसंख्या == [[इ.स. १९५१]] मध्ये महाराष्ट्रात अवघे २,४८९ बौद्ध (०.०१%) होते, डॉ. आंबेडकरांच्या सामूदायिक धर्मांतरानंतर [[इ.स. १९६१]] मध्ये ही संख्या १,१५,९९१% वाढून २७,८९,५०१ झाली होती. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- |+ जनगणना १९५१ ते २०११ दरम्यानची महाराष्ट्रीय बौद्धांची लोकसंख्या<ref>{{Cite web|url=https://blog.cpsindia.org/2016/01/religion-data-of-census-2011-xi_19.html|title=Religion Data of Census 2011 XI BUDDHISTS|access-date=2020-05-18|archive-date=2019-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190529015825/https://blog.cpsindia.org/2016/01/religion-data-of-census-2011-xi_19.html|url-status=dead}}</ref> |- !वर्ष !! बौद्ध लोकसंख्या (लाखात)!! राज्यातील प्रमाण (%) !! वाढ (वृद्धी) (%) |- |align=centre|इ.स. १९५१|| ०.०२५|| ०.०१ || — |- |align=centre|इ.स. १९६१|| २७.९० || ७.०५ ||१,१५,९९०.८ |- |align=centre|इ.स. १९७१|| ३२.६४ || ६.४८ || १६.९९ |- |align=centre|इ.स. १९८१|| ३९.४६|| ६.२९ || २०.८९ |- |align=centre|इ.स. १९९१|| ५०.४१ || ६.३९ || २७.७५ |- |align=centre|इ.स. २००१|| ५८.३९ || ६.०३ || १५.८३ |- |align=centre|इ.स. २०११|| ६५.३१ || ५.८१ || ११.८५ |- |} === जिल्हानिहाय बौद्ध लोकसंख्या === २०११ च्या राष्ट्रीय जनगणनेनुसार, महाराष्ट्रातील [[जिल्हा|जिल्हानिहाय]] बौद्ध लोकसंख्या खालील प्रमाणे आहे.<ref name="auto3">{{स्रोत बातमी|url=|title=महाराष्ट्राची जिल्हानिहाय धर्म लोकसंख्या|last=|first=|date=२८ ऑगस्ट २०१५|work=दैनिक [[लोकमत]]|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|page=६|language=मराठी}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" border=१ width=१००% |- !क्र. || जिल्हा || एकूण लोकसंख्या || बौद्ध लोकसंख्या || बौद्ध प्रमाण (%) || संदर्भ |- | १ || [[नागपूर जिल्हा|नागपूर]] || ४६,५३,५७० || ६,६८,०५० || १४.३६% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/343-nagpur.html|title=Nagpur District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २ || [[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]] || १,२४,४२,३७३ || ६,०३,८२५ || ४.८५% || <ref name="auto3"/><ref>https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/356-mumbai-suburban.html|title=Mumbai Suburban District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ३ || [[ठाणे जिल्हा|ठाणे]] ([[पालघर जिल्हा|पालघरसह]]) || १,१०,६०,१४८ || ४,४९,६१७ || ४.०७% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/355-thane.html|title=Thane District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ४ || [[अमरावती जिल्हा|अमरावती]] || २८,८८,४४५ || ३,८३,८९१ || १३.२९% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/341-amravati.html|title=Amravati District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ५ || [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा]] || २५,८६,२५८ || ३,६४,२१९ || १४.०८% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/338-buldana.html|title=Buldana District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ६ || [[नांदेड जिल्हा|नांदेड]] || ३३,६१,२९२ || ३,५४,१८९ || १०.५४% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/349-nanded.html|title=Nanded District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ७ || [[पुणे जिल्हा|पुणे]] || ९४,२९,४०८ || ३,४०,४०४ || ३.६१% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/359-pune.html|title=Pune District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ८ || [[अकोला जिल्हा|अकोला]] || १८,१३,९०६ || ३,२८,०३३ || १८.०८% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/339-akola.html|title=Akola District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ९ || [[औरंगाबाद जिल्हा|औरंगाबाद]] || ३७,०१,२८२ || ३,०९,०९३ || ८.३५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/353-aurangabad.html|title=Aurangabad District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १० || [[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर]] || २२,०४,३०७ || २,८६,७३४ || १३.०१% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/347-chandrapur.html|title=Chandrapur District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ११ || [[यवतमाळ जिल्हा|यवतमाळ]] || २७,७२,३४८ || २,४९,८७४ || ९.०१% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/348-yavatmal.html|title=Yavatmal District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १२ || [[परभणी जिल्हा|परभणी]] || १६,३६,०८६ || १,८७,८९९ || १०.२३% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/351-parbhani.html|title=Parbhani District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १३ || [[वाशीम जिल्हा|वाशीम]] || ११,९७,१६० || १,७९,३३० || १४.९८% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/340-washim.html|title=Washim District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १४ || [[हिंगोली जिल्हा|हिंगोली]] || ११,७७,३४५ || १,७६,६७९ || १५.०१% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/350-hingoli.html|title=Hingoli District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १५ || [[वर्धा जिल्हा|वर्धा]] || १३,००,७७४ || १,७५,४१७ || १३.४९% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/342-wardha.html|title=Wardha District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १६ || [[भंडारा जिल्हा|भंडारा]] || १२,००,३३४ || १,५४,४५८ || १२.८७% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/344-bhandara.html|title=Bhandara District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १७ || [[जालना जिल्हा|जालना]] || ११,५९,०४६ || १,५२,५४० || ७.७९% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/352-jalna.html|title=Jalna District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १८ || [[जळगाव जिल्हा|जळगाव]] || ४२,२९,९१७ || १,४३,८६५ || ३.४०% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/337-jalgaon.html|title=Jalgaon District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १९ || [[सातारा जिल्हा|सातारा]] || ३०,०३,७४१ || १,४१,३१५ || ४.७०% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/365-satara.html|title=Satara District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २० || [[मुंबई जिल्हा|मुंबई शहर]] || ३०,८५,४११ || १,३४,२५७ || ४.३५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/363-mumbai-city.html|title=Osmanabad District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २१ || [[गोंदिया जिल्हा|गोंदिया]] || १३,२२,५०७ || १,२५,२८२ || ९.४७% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/345-gondiya.html|title=Gondiya District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २२ || [[रायगड जिल्हा|रायगड]] || २६,३४,२०० || १,२१,७९१ || ४.६२% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/358-raigarh.html|title=Raigarh District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २३ || [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] || १६,१५,०६९ || १,१३,४६७ || ७.०३% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/366-ratnagiri.html|title=Ratnagiri District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २४ || [[नाशिक जिल्हा|नाशिक]] || ६१,०७,१८७ || ९४,७८३ || १.५५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/354-nashik.html|title=Nashik District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २५ || [[गडचिरोली जिल्हा|गडचिरोली]] || १०,७२,९४२ || ८२,६९५ || ७.७१% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/346-gadchiroli.html|title=Gadchiroli District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २६ || [[बीड जिल्हा|बीड]] || २५,८५,०४९ || ६८,४८२ || २.६५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/361-bid.html|title=Bid District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २७ || [[लातूर जिल्हा|लातूर]] || २४,५४,१९६ || ६६,५३५ || २.७१% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/362-latur.html|title=Latur District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २८ || [[सांगली जिल्हा|सांगली]] || २८,२२,१४३ || ३८,२१० || १.३५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/369-sangli.html|title=Sangli District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २९ || [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर]] || ४३,१७,७५६ || ३५,४९७ || ०.८२% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/364-solapur.html|title=Solapur District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ३० || [[अहमदनगर जिल्हा|अहमदनगर]] || ४५,४३,१५९ || ३३,८९८ || ०.७५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/360-ahmadnagar.html|title=Ahmadnagar District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ३१ || [[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर]] || ३८,७६,००१ || २९,७६६ || ०.७७% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/368-kolhapur.html|title=Kolhapur District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ३२ || [[उस्मानाबाद जिल्हा|उस्मानाबाद]] || १६,५७,५७६ || २८,२१६ || ४.३५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/363-osmanabad.html|title=Osmanabad District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ३३ || [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग]] || ८,४९,६५१ || २४,७६२ || २.९१% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/367-sindhudurg.html|title=Sindhudurg District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ३४ || [[धुळे जिल्हा|धुळे]] || २०,५०,८६२ || १३,४०५ || ०.६५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/336-dhule.html|title=Dhule District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ३५ || [[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार]] || १६,४८,२९५ || ४,९६९ || ०.३०% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/335-nandurbar.html|title=Nandurbar District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- ! - || '''एकूण''' || '''११,२३,७४,३३३''' || '''६५,३१,२००''' || '''५.८१%''' || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/state/27-maharashtra.html|title=Maharashtra Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |} [[File:District wise Buddhist population percentage, India census 2011.png|thumb|right|300px|२०११ च्या राष्ट्रीय जनगणनेनुसार, भारतातील बौद्ध लोकसंख्येचे जिल्हानिहाय प्रमाण (%). भारताच्या मध्य व पश्चिम ठिकाणी महाराष्ट्रातील बौद्ध लोकसंख्या दर्शवली आहे.]] २०११ च्या जनगणनेनुसार भारतातील ८४,४२,९७२ बौद्धांपैकी ६५,३१,२०० (७७.३६%) बौद्ध हे महाराष्ट्र राज्यात आहेत. महाराष्ट्रातील [[मराठी बौद्ध]] धर्मीय समुदाय हा भारतातील सर्वात मोठा बौद्ध समुदाय आहे. बौद्धांचे सर्वात जास्त प्रमाण [[विदर्भ]]ातील [[बुलढाणा जिल्हा|बुलडाणा]], [[अकोला जिल्हा|अकोला]], [[वाशिम जिल्हा|वाशिम]], [[अमरावती जिल्हा|अमरावती]], [[वर्धा जिल्हा|वर्धा]], [[नागपूर जिल्हा|नागपूर]], [[भंडारा जिल्हा|भंडारा]], [[गोंदिया जिल्हा|गोंदिया]], [[गडचिरोली जिल्हा|गडचिरोली]], [[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर]] आणि [[यवतमाळ जिल्हा|यवतमाळ]] या जिल्ह्यांमध्ये आहे. या ११ जिल्ह्यांत एकूण ६५ लाख बौद्धांपैकी सुमारे ३० लाख (४६%) बौद्ध आहेत. यापैकी आठ जिल्ह्यांमध्ये बौद्धांची लोकसंख्या १२ ते १५ % आहे, तर [[अकोला जिल्हा|अकोला जिल्ह्यामध्ये]] बौद्धांचे १८% एवढे उच्च प्रमाण आहे. गोंदिया, गडचिरोली आणि यवतमाळ जिल्ह्यांमध्ये [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जमातींची]] लोकसंख्या जास्त असून तेथे बौद्धांची प्रमाण ७ ते १०% दरम्यान आहे. आणखी १२ लाख बौद्ध हे [[मराठवाडा|मराठवाड्यातील]] [[नांदेड जिल्हा|नांदेड]], [[हिंगोली जिल्हा|हिंगोली]], [[परभणी जिल्हा|परभणी]], [[जालना जिल्हा|जालना]] आणि [[औरंगाबाद जिल्हा|औरंगाबाद]] या जिल्ह्यांत आहेत. यातील आधीच्या तीन जिल्ह्यांमध्ये बौद्धांचे प्रमाण १०% पेक्षा जास्त आहे, तर हिंगोली जिल्ह्यामधील लोकसंख्येत १५% बौद्ध आहेत. [[ठाणे जिल्हा|ठाणे]], [[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]], [[मुंबई जिल्हा]], [[रायगढ जिल्हा|रायगढ]], [[पुणे जिल्हा|पुणे]], [[सातारा जिल्हा|सातारा]] आणि [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] या [[पश्चिम महाराष्ट्र]]ातील जिल्ह्यांत आणखी १८ लाख बौद्ध आहेत, यातील [[मुंबई उपनगर जिल्हा]] आणि [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्हा]] वगळता इतर जिल्ह्यांच्या लोकसंख्येत बौद्धांचे प्रमाण ५ टक्क्यांपेक्षा कमी आहे. मुंबई उपनगर आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांच्या लोकसंख्येत अनुक्रमे ५% आणि ७% बौद्ध आहेत. [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा]], [[वाशिम जिल्हा|वाशिम]], [[हिंगोली जिल्हा|हिंगोली]], [[वर्धा जिल्हा|वर्धा]], [[नागपूर जिल्हा|नागपूर]], [[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर]], [[भंडारा जिल्हा|भंडारा]], [[गोंदिया जिल्हा|गोंदिया]], [[यवतमाळ जिल्हा|यवतमाळ]] व [[गडचिरोली जिल्हा|गडचिरोली]] या दहा जिल्ह्यांमध्ये बौद्ध धर्म हा दुसरा सर्वात मोठा धर्म आहे, यापैकी हिंगोली जिल्हा वगळता बाकीचे सर्व जिल्हे विदर्भातील आहेत. [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर]] (०.८%), [[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर]] (०.८%), [[अहमदनगर जिल्हा|अहमदनगर]] (०.८%), [[धुळे जिल्हा|धुळे]] (०.७) व [[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार]] (०.३%) या पाच जिह्यांत बौद्धांचे प्रमाण १% पेक्षा कमी आहे. [[मुंबई|मुंबईत]] (मुंबई उपनगर व मुंबई शहर जिल्हा) सर्वाधिक बौद्ध लोकसंख्या ७,३८,०८२ आहे, जी राज्यातील एकूण बौद्ध लोकसंख्येचा ११.३०% भाग आहे. === अनुसूचित जाती प्रवर्गातील बौद्ध === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" border=१ width=१००% |- ! - || एकूण बौद्ध लोकसंख्या || अनु.जाती. बौद्ध लोकसंख्या || प्रमाण (%) |- | '''भारत''' || ८४,४२,९७२ || ५७,५७,००० || ६८.१९% |- | '''महाराष्ट्र''' || ६५,३१,२०० || ५२,०४,२८४ || ७९.६८% |- |} भारतात [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जातींमध्ये]] ([[दलित]]) बौद्ध धर्म अतिशय वेगाने वाढत आहे. [[इ.स. २००१]] मध्ये देशात ४१.५९ लाख बौद्ध धर्मीय हे अनुसूचित जाती प्रवर्गातील होते, तर दहा वर्षात [[इ.स. २०११]] मध्ये हे प्रमाण ३८% वाढून ५७.५६ लाख एवढे झाले आहे. भारत देशातील एकूण अनुसूचित जातीच्या बौद्धांपैकी सुमारे ९०% महाराष्ट्रात राहणारे आहेत.<ref name="auto4">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.aajtak.in/india-today-hindi/indiatoday-special-report/story/huge-increase-in-the-population-of-dalit-budhist-in-india-872858-2016-06-07|title=बौद्ध बढ़े, चुनावी चर्चे में चढ़े|website=https://m.aajtak.in|language=hi|access-date=2018-05-11}}</ref> महाराष्ट्रात एकूण बौद्ध लोकसंख्येत ५२,०४,२८४ (७९.६८%) अनुसूचित जातीचे बौद्ध आहेत.<ref name="auto4"/> तर महाराष्ट्रातील एकूण १,३२,७५,८९८ अनुसूचित जातींत बौद्धांचे प्रमाण ३९.२०% आहे. महाराष्ट्रातील अनुसूचित जातींच्या बौद्ध लोकसंख्येत तब्बल ६०% वाढ झाली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://zeenews.india.com/news/india/buddhism-is-the-fastest-growing-religion-among-scheduled-castes_1883362.html| title = Buddhism is the fastest growing religion among Scheduled Castes | भाषा = इंग्रजी | लेखक = | फॉरमॅट = दिनांक ९ मे २०१६ झी न्यूज }}</ref> == बौद्ध व दलित स्थिती == == राजकारण == महाराष्ट्रातील २८८ विधानसभा मतदार संघापैकी ६३ मतदार संघांत बौद्ध व अनुसूचित जातीचा प्रभाव आहे. विविध समाजगटांना, समूहांना, जातींना प्रतिनिधित्व देणारे प्रमुख राजकीय पक्ष लोकसभा निवडणूकीत राज्यात लोकसंख्येने बौद्ध समाजाला कमी उमेदवारी देतात. महाराष्ट्रातील बौद्ध समाज हा मुख्यत: आंबेडकरी-रिपब्लिकन चळवळीशी जोडलेला आहे. आणि तो रिपाइंच्या प्रमुख चार गटांत तो विभागला गेला आहे. तसेच बौद्ध समाजातील काही लोक हे थेट काँग्रेस, राष्ट्रवादी, शिवसेना, भाजप, मनसे, बसप यांसारख्या राजकीय पक्षांत प्रवेश करून काम करीत आहेत. मात्र, बहुसंख्य बौद्ध व अन्य दलित जातीतील आंबेडकरी चळवळीला मानणारा समाज हा रिपाइंच्या माध्यमातून आपले राजकारण करीत आहे. आजवर रिपाइं गटांचे राजकारण हे काँग्रेस-राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षांबरोबर राहिले आहे. त्यामुळे हा बहुसंख्य बौद्ध समाज रिपाइंच्या माध्यमातूनही युती करून दोन्ही काँग्रेसबरोबर राहिलेला आहे. तसेच त्यातील काही भाग हा सेना-भाजपसोबतही आहे. २००९ च्या लोकसभा निवडणुकीत रिपाइंच्या सर्वच गटांना, त्यांच्या नेत्यांना ज्या प्रकारे पराभवाला सामोरे जावे लागले, युती-आघाडी केलेल्या पक्षांकडूनच घात झाला होता, त्यानुसार प्रस्थापित पक्षांनी जाणीवपूर्वक रिपब्लिकन नेत्यांचा पराभव केला होता हे मानले जाते. २०१४ च्या लोकसभा निवडणुकीत रिपाइं नेते [[रामदास आठवले]] थेट भाजपसोबत जाऊन महायुतीत दाखल झाले आहेत, तर [[वंचित बहुजन आघाडी]]चे नेते [[प्रकाश आंबेडकर]] व रिपाइंचे नेते डॉ. [[राजेंद्र गवई]] यांना काँग्रेस व राष्ट्रवादी काँग्रेससोबत युती करून निवडणुका लढवल्या आहेत. दोन्ही काँग्रेस यांनी पीपल्स रिपब्लिकन पार्टीचे अध्यक्ष प्रा. [[जोगेंद्र कवाडे]] व बहुजन रिपब्लिकन एकता मंचाच्या अध्यक्ष [[सुलेखा कुंभारे]] यांचा पाठिंबा काँग्रेसने, तर रिपाइंच्या [[उपेंद्र शेंडे]] व [[गंगाधर गाडे]] गटाचा राष्ट्रवादीने पाठिंबा मिळवला होता, मात्र त्या बदल्यात त्यांना लोकसभेच्या जागा सोडण्यात आल्या नव्हत्या. रामदास आठवले यांनी युतीकडे रिपाइंला लोकसभेसाठी किमान तीन मतदारसंघ व एक राज्यसभेची जागा व विधानसभेसाठी सुमारे ३५ मतदारसंघ मागितले होते. मात्र, प्रत्यक्षात आठवलेंना भाजपने राज्यसभेची एक जागा दिली. राज्यातील प्रत्येक विधानसभा क्षेत्रामध्ये (आदिवासी भाग वगळून) बौद्ध मतदारांची संख्या ही १० ते ३० हजार वा त्यापेक्षाही काही ठिकाणी अधिक आहे. म्हणजेच प्रत्येक लोकसभा क्षेत्रात बौद्ध मतदारांची लोकसंख्या साठ हजार ते एक लाख असून काही लोकसभा मतदारसंघांत ती चार ते सहा लाख एवढी सर्वाधिकही आहे. विशेषतः बुलडाणा, अकोला, अमरावती, वर्धा, वाशीम, नागपूर, भंडारा, चंद्रपूर, हिंगोली, परभणी या जिल्ह्यांत बौद्ध समाजाची लोकसंख्या १२ टक्क्यांपेक्षा जास्त आहे. मात्र, राजकीयदृष्ट्या बौद्ध समाज विखुरला गेल्याने, रिपाइंच्या गटबाजीमुळे प्रस्थापित राजकीय पक्षांना त्याचा फायदा होत आहे. राखीव जागा तसेच सर्वसाधारण जागांवर बौद्ध समाजातील उमेदवाराला उमेदवारी दिली जात नाही, त्या सर्व ठिकाणी बौद्धेतर उमेदवाराला उमेदवारी देत बौद्धांना राजकारणात एकाकी पाडले जात आहे, असे राजकीय समीक्षक सांगतात. लोकसभा निवडणुकीच्या निमित्ताने प्रमुख राजकीय पक्षांच्या जाहीर झालेल्या उमेदवार याद्यांमधून राजकीयदृष्ट्या या बौद्ध समाजावर अघोषित बहिष्कारच घातला जातोय असे दिसते.<ref>https://divyamarathi.bhaskar.com/news/EDT-sandesh-pawar-article-about-election-4562292-NOR.html</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.saamana.com/article-on-leadership-in-bodhha-community/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2020-07-02 |archive-date=2020-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200808171117/https://www.saamana.com/article-on-leadership-in-bodhha-community/ |url-status=dead }}</ref> == सामूहिक धर्मांतरे == {{मुख्य|भारतातील बौद्ध धर्मांतरे}} १९५६ मधील डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या [[नवबौद्ध चळवळ]]ीनंतर महाराष्ट्रासह देशातील विविध राज्यात अनेक सामूदायिक धर्मांतरे झालेली आहेत आणि आजही होत आहेत. त्यातील काही धर्मांतरे – === १९५० चे दशक === * १४ ऑक्टोबर, १९५६ (नागपूर, महाराष्ट्र) :- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी ५,००,००० अनुयायांसोबत बौद्ध धम्म स्वीकारला. * १५ ऑक्टोबर, १९५६ ([[नागपूर]], महाराष्ट्र) :- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी उर्वरित २ ते ३,००,००० अनुयायांसोबत बौद्ध धम्म स्वीकारला. * १६ ऑक्टोबर, १९५६ ([[चंद्रपूर]], महाराष्ट्र) :- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी ३,००,००० अनुयायांसोबत बौद्ध धम्म स्वीकारला. * ७ डिसेंबर, १९५६ (मुंबई, महाराष्ट्र) :- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या महापरिनिर्वाणानंतर दहनसंस्काराप्रसंगी उपस्थित १०,००,००० पेक्षा जास्त अनुयायांनी बौद्ध धम्म स्वीकारला. === १९६० चे दशक === === १९७० चे दशक === === १९८० चे दशक === === १९९० चे दशक === === २००० चे दशक === === २००१ चे दशक === === २०११ चे दशक === * मे, २०१७ रोजी, उत्तर प्रदेशमधील सहारनपुर जिल्हातील '''१८० कुटुंबांनी''' (सुमारे ८५० व्यक्तींनी) बौद्ध धर्मात धर्मांतर केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.financialexpress.com/india-news/dalits-still-converting-to-buddhism-but-at-a-dwindling-rate/723230/ | title = Dalits still converting to Buddhism, but at a dwindling rate | भाषा = इंग्रजी | लेखक = | फॉरमॅट = फायनान्सीअल एक्सप्रेस दिनांक १७ जून २०१७ }}</ref> * २५ डिसेंबर, २०१७ रोजी, दीक्षाभूमी नागपूर येथे सुमारे ५,००० ओबीसींनी बौद्ध धम्म स्वीकारला. === बौद्ध व दलित आंदोलने === * [[दलित बौद्ध चळवळ]] * [[नामांतर आंदोलन]] * [[रिडल्स आंदोलन]] == उल्लेखनीय व्यक्ती == ''मुख्यः [[मराठी बौद्ध#उल्लेखनीय_व्यक्ती|मराठी बौद्ध]] व [[:वर्ग:भारतीय बौद्ध]]'' == हे सुद्धा पहा == * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] * [[महाराष्ट्रामध्ये धर्म]] * [[भारतामध्ये बौद्ध धर्म]] * [[मराठी बौद्ध]] * [[दलित बौद्ध चळवळ]] * [[नवबौद्ध]] * [[नवयान]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Buddhism in Maharashtra|{{लेखनाव}}}} *[http://zeenews.india.com/news/india/buddhism-is-the-fastest-growing-religion-among-scheduled-castes_1883362.html Buddhism is the fastest growing religion among Scheduled Castes] * [http://www.marathisrushti.com/articles/%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AF/ धर्मांतराने दलितांना काय दिले] *[http://velivada.com/2017/07/02/dalits-convert-buddhism-far-ahead-hindu-dalits/ Dalits Who Convert to Buddhism are Far Ahead of Hindu Dalits] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180708074521/http://velivada.com/2017/07/02/dalits-convert-buddhism-far-ahead-hindu-dalits/ |date=2018-07-08 }} {{बौद्ध विषय सूची}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील बौद्ध धर्म| ]] [[वर्ग:भारतामध्ये बौद्ध धर्म]] [[वर्ग:नवयान]] [[वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती|ब]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास|ब]] ese2pbjsvp78hkq6ftjtbky1qy4ehpq 2704271 2704269 2026-08-21T16:04:33Z ~2026-45562-66 186514 /* राजकारण */ 2704271 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट समूह |group = महाराष्ट्रातील बौद्ध | |image= <div style="white-space:nowrap;"> [[File:Dikshabhumi.jpg|thumb|center|300px]] | caption = [[दीक्षाभूमी]]चा [[स्तूप]], [[नागपूर]] |poptime = '''६५.३१ लाख''' ते '''१.१० कोटी''' (प्रमाणः- '''५.८१%''' ते '''१०%''') (२०११)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.dnaindia.com/india/report-census-2011-in-maharashtra-more-buddhists-jains-than-christians-2118493 | title = डी.एन.ए. इंडिया | भाषा = इंग्रजी | लेखक = | फॉरमॅट = }}</ref> |popplace = [[विदर्भ]] {{•}} [[मराठवाडा]] {{•}} [[खानदेश]] {{•}} [[कोकण]] {{•}} [[मुंबई उपनगर]] |langs = [[मराठी]] व [[वऱ्हाडी भाषा|वऱ्हाडी]] | |rels = [[नवयान]] [[बौद्ध धर्म]] [[चित्र:Dharma Wheel.svg|thumb|75px|[[धम्मचक्र]]]] | |related = [[मराठी लोक]] | }} {{बौद्ध धर्म}} '''[[नवयान|नवयान बौद्ध धर्म]]''' हा महाराष्ट्रातील एक प्रमुख धर्म असून राज्याच्या मराठी संस्कृतीचा महत्त्वपूर्ण भाग आहे. [[महाराष्ट्र]] हे भारतीय राज्यांपैकी सर्वाधिक [[बौद्ध|बौद्ध धर्मीयांची]] लोकसंख्या असलेले राज्य आहे. इसवी सनापूर्वी ५०० वर्षाच्या सुमारास [[गौतम बुद्ध|गौतम बुद्धांच्या]] हयातीत बौद्ध धर्माचा प्रवेश महाराष्ट्रात झाला होता. २०व्या शतकात [[बाबासाहेब आंबेडकर|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी]] केलेल्या धार्मिक क्रांतीनंतर राज्यात हा धर्म व्यापक प्रमाणात रूढ झाला, व बौद्ध अनुयायांच्या संख्येतही लक्षनीय वाढ झाली. [[बौद्ध धर्म]] हा महाराष्ट्रात बौद्ध धर्माचा प्रचार व प्रसार [[सातवाहन साम्राज्य|सातवाहन काळात]] फार मोठ्या प्रमाणात झाला. नाग लोकांनी धर्मप्रचारास प्राणांची बाजी लावून दिली होती. हजारो बुद्ध [[लेणी]] कोरल्या गेल्या. सिद्धांच्या माध्यमातून नाथांपर्यंत आणि नाथांपासून [[वारकरी संप्रदाय]]ापर्यंत बौद्धधम्म झिरपत गेला. बौद्ध धर्म हा महाराष्ट्रात सातव्या शतकापर्यंत मोठ्या प्रमाणावर प्रचलित होता. २०११ च्या भारतीय जनगणनेच्या अहवालानुसार सबंध भारतात सुमारे ८४,४२,९७२ [[बौद्ध]] लोक होते, यापैकी ६५,३१,२०० म्हणजेच ७७.३६% [[मराठी बौद्ध|बौद्ध]] हे महाराष्ट्र राज्यातील होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = https://www.thequint.com/india/2017/06/17/dalits-converting-to-buddhism | title = दी क्वींट| भाषा = इंग्रजी | लेखक = मनु मोदगिल| फॉरमॅट = }}</ref> महाराष्ट्रामध्ये बौद्ध धर्म हा [[हिंदू]] व [[मराठी मुसलमान|इस्लाम]] नंतर तृतीय क्रमांकाचा सर्वात मोठा धर्म आहे. आणि महाराष्ट्रातील लोकसंख्येत बौद्धांचे प्रमाण सुमारे ६% आहे. भारतातील एकूण [[नवयान]]ी बौद्धांपैकी (नवबौद्ध) सुमारे ९०% महाराष्ट्रात आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.indiaspendhindi.com/cover-story/%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AC%E0%A5%8C%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7-%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE-%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A4%BE | title = इंडिया स्पेंड | भाषा = हिंदी | लेखक = मनु मोदगिल | फॉरमॅट = दिनांक २३ जून २०१७}}</ref> [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांनी देशभरातील आपल्या लाखो अनुयायांसह १९५६ च्या अशोक विजयादशमीच्या दिवशी बुद्धधर्मात प्रवेश केला. हा दीक्षा समारंभ नागपूर येथे झाला. महाराष्ट्रातील [[विदर्भ]], [[मराठवाडा]] व [[कोकण]] येथील [[दलित]] समाजाने यात मोठ्या प्रमाणात भाग घेतला. त्यामुळे महाराष्ट्रामध्ये बौद्धांच्या संख्येत लक्षणीय वाढ झालेली आढळते. बौद्ध धर्माच्या प्रभावाखाली असलेला राज्यातील [[महार]] समाज व महाराष्ट्रीय बौद्ध समाज ह्या दोन्ही बौद्ध समाजाची एकत्रित लोकसंख्या ही १ कोटींवर (१०-१२%) आहे. == इतिहास == === प्राचीन इतिहास === [[गौतम बुद्ध|बुद्धांच्या]] हयातीत इसवी सनापूर्वी ५०० वर्षाच्या सुमारास बुद्ध धर्माचा प्रवेश महाराष्ट्रात झाला.<ref>{{Cite book|title=महाराष्ट्रातील बुद्धधम्माचा इतिहास|last=मोरे|first=एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year= २००२ (तृतीय आवृत्ती)|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=३४ व ४३|language=मराठी}}</ref> बौद्ध धर्माचे संस्थापक, बुद्ध यांनी उरुवेला[[बोधगया]] येथे [[बोधी|संबोधी]] प्राप्त झाल्यानंतर त्यांनी वेगवेगळ्या ठिकाणी जाऊन धम्मउपदेश देणे सुरू केले. त्यांनी अनेक शिष्य लाभले, ज्यात [[भिक्खू]]-[[भिक्खुणी]] व [[उपासक आणि उपासिका|उपासक - उपासिका]] यांचा समावेश होता. बुद्धांनी आपल्या शिष्यांना (भिक्खू) कल्याणप्रद अशा आपल्या सद्धम्माचा उपदेश करण्यासाठी चारही दिशांना संचार करा, असा आदेश दिला होता. त्यानुसार हजारो भिक्खू भिक्खूणी धम्माचा उपदेश करण्यासाठी ह्या जंबुवदिपातील निरनिराळ्या ठिकाणी गेले. यामुळे महाराष्ट्रात देखील बुद्ध धम्माचा प्रचार प्रचार झाला. महाराष्ट्रात बुद्ध धम्माचा प्रचार होण्याचे दुसरे एक कारण [[व्यापारी|व्यापारीवर्ग]] होता. सुरुवातीपासून व्यापारीवर्ग तथागतांच्या धम्माकडे आकर्षित झाला होता. जून्या [[पाली भाषा|पाली वाङमयात]] त्यावेळी अस्तित्वात असलेल्या व्यापारी मार्गांबद्दल बरीच माहिती मिळते. महत्त्वाच्या व्यापारी मार्गांपैकी अवन्ती-दक्षिणापथ हा एक महत्त्वाचा व्यापारी मार्ग होता. हा मार्ग उत्तरेकडे महाराष्ट्रातील पैठणपर्यंत व तेथून पुढे दक्षिणेकडे जात होता. धम्म प्रचारक भिक्खुंमुळे व व्यापारी वर्गामुळे बुद्ध हयात असतानाच बुद्ध धम्माचा प्रवेश महाराष्ट्रात झाला होता.<ref>{{Cite book|title=महाराष्ट्रातील बुद्धधम्माचा इतिहास|last=मोरे|first=एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२००२, तृतीय आवृत्ती|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=३४|language=मराठी}}</ref> [[अजिंठा लेणी|अजिंठा लेण्यांची]] निर्मिती इ.स.पू. दुसऱ्या शतकात झाली. [[कार्ले लेणी|कार्ला]], [[भाजे लेणी|भाजा]], [[कान्हेरी लेणी|कान्हेरी]], नाशिक, [[पितळखोरे लेणी|पितळखोर]], [[वेरूळची लेणी|वेरूळ]] आणि [[अजिंठा लेणी|अजिंठा]] ही प्राचीन भारतातील व्यापारी दळणवळणाच्या राज्यमार्गावर वसली होती. त्यामार्गाला सार्थवाहपथ असे म्हणले जात असे. [[चंद्रगुप्त मौर्य|चंद्रगुप्त मौर्याने]] [[गांधार]] प्रदेश जिंकून [[मगध साम्राज्य|मगध राज्याला]] जोडल्यावर [[सम्राट अशोक|अशोकाच्या]] काळात या प्रदेशात बुद्ध धम्माचा व्यापक प्रसार झाला. सम्राट अशोक ह्यांच्या साम्राज्यात महाराष्ट्राचा देखील समावेश होता. अशोकाच्या आठव्या आणि नवव्या धर्माज्ञेचे शिलाखंड [[ठाणे जिल्हा|ठाणे]] जिल्ह्यातील [[नालासोपारा|सोपारा]] येथे सापडले आहेत. सोपारा ही मौर्यांची प्रांतिक राजधानी होती. सुत्तनिपातातील पारायण वग्गावरून धम्मप्रचारक भिक्खुंमुळे आणि व्यापाऱ्यांमुळे बुद्ध हयात असतानाच बौद्ध धम्माचा प्रवेश महाराष्ट्रात झाला होता. इ.स.पू. चौथ्या शतकात [[वैशाली (प्राचीन शहर)|वैशाली]] येथे [[दुसरी बौद्ध संगीती|दुसरी बौद्ध धम्म संगिनी]] भरली होती. अपरांत देशांतून आठ [[अर्हत|अर्हंत]] आणि [[अवंती]] व [[दक्षिणपथ|दक्षिणापथ]] या देशातून अठ्ठाऐंशी अर्हंत यशाचे निमंत्रण स्वीकारून वैशालीस गेले होते. बुद्ध धम्माची मते मूळ शुद्ध स्वरूपात रहावीत व धम्माचा प्रचार होण्यासाठी उपाय योजना करावी असे दोन मुख्य उद्देश ही संगीनी भरवण्यामागे होते.<ref>{{Cite book|title=महाराष्ट्रातील बुद्धधम्माचा इतिहास|last=मोरे|first=एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२००२, तृतीय आवृत्ती|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४५-४८|language=मराठी}}</ref> [[त्रिपिटक|त्रिपिटकात]] निष्णात असलेले भिक्खू थेर मोग्गलीपुत्ततिस्साने एक हजार विद्वान भिक्खुंना निवडून शुद्ध स्वरूपात धम्म लिहून काढण्यास सांगितले. हे काम नऊ महिने चालले होते. [[तिसरी बौद्ध संगीती|तिसऱ्या धम्म संगितीची]] परिणीती म्हणून धम्म प्रचारासाठी निरनिराळ्या देशांत पाठविण्यात आलेले धर्मोपदेशक होत. त्यात "महारठ्ठ महाधम्म रक्खित थेर नाम कमू" म्हणजे महाधम्म रक्खिताला महारठ्ठ नावाच्या देशात कार्तिक महिन्यात पाठविले. इ.स.पू. तिसऱ्या व चौथ्या शतकात महाराष्ट्रात बऱ्याच मोठ्या प्रमाणावर बुद्ध धम्माचा प्रचार झाला होता. [[मौर्य साम्राज्य|मौर्याचा]] आणि [[सातवाहन साम्राज्य|सात वाहनाचा]] काळ महाराष्ट्राच्या इतिहासातील सुवर्णकाळ होता. त्या वेळच्या वाढलेल्या अधिक संपत्तीचा अविष्कार म्हणजे महाराष्ट्रात निर्माण झालेले कला कौशल्याने युक्त असे अनेक [[विहार|बुद्ध विहार]] योगाचाराचा तत्त्ववेत्ता असंग काही दिवस अजिंठा येथे राहत होता. अजिंठा येथील चित्रकला जवळजवळ एक हजार वर्ष अव्याहत चालली होती. तेथून मध्य प्रदेशातील बाघा, दक्षिणेतील बदमी, सिग्रिया, सित्तनवसाल मध्ये आशियातील [[बामियान|बामीयान]], [[तिबेट]] आणि [[चीन]] देशांतील तुनऱ्हुआंग येथे तिचा प्रचार झाला. [[अजिंठा]] येथे [[शिल्पकला]] व [[चित्रकला]] शिकवण्याचे विद्यालय होते.<ref>{{Cite book|title=महाराष्ट्रातील बुद्धधम्माचा इतिहास|last=मोरे|first=एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२००२, तृतीय आवृत्ती|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=५४|language=मराठी}}</ref> महाराष्ट्रात बौद्ध धर्माचा प्रचार व प्रसार [[सातवाहन साम्राज्य|सातवाहन]] काळात फार मोठ्या प्रमाणात झाला असून यात नाग लोकांचे मोठे योगदान होते. पुरातन वास्तू व प्राचीन लिखाण यांचा शोध घेतला असता बौद्ध धर्म हा महाराष्ट्रात सातव्या शतकापर्यंत मोठ्या प्रमाणावर प्रचलित होता. पर्सी ब्राऊन या विद्वानाच्या मते भारतातील बौद्ध शिल्पांपैकी अर्ध्याहून अधिक शिल्पे (लेणी) महाराष्ट्रात सापडतात, ही गोष्ट बौद्ध धर्माला महाराष्ट्रात त्या काळी असलेली लोकप्रियता दर्शविते. अशा तऱ्हेची डोंगरात खोदून काढलेली वास्तु-शिल्पे त्याकाळी महाराष्ट्र बौद्ध धर्माचे अधिपत्य दर्शविते. सिद्धांच्या माध्यमातून नाथांपर्यंत आणि नाथांपासून वारकरी संप्रदायापर्यंत बौद्धधम्म झिरपत गेला. बौद्ध धर्म हा महाराष्ट्रात सातव्या शतकापर्यंत मोठ्या प्रमाणावर अनुसरला जात होता.<ref>{{Cite book|title=महाराष्ट्रातील बुद्धधम्माचा इतिहास|last=मोरे|first=एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२००२, तृतीय आवृत्ती|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=६४|language=मराठी}}</ref> अनेक शतके बुद्ध धम्म जंबुव्दीपातील प्रमुख राजधर्म होता. महाराष्ट्रातील संतांवर सुद्धा बौद्ध धम्माचा प्रभाव. संत एकनाथ म्हणतात, "लोक देखोनि उन्मत्त दारांनी असक्ता न बोले बौद्ध रूप ठेविले जधनी हात धर्म लोपला अधर्म जाहला हेतून पाहासी द्या लागे बौद्ध रूपे पंढरी नांदसी”. संत तुकराम महाराज सुद्धा विठ्ठलाला बुद्ध समजतात. ते म्हणतात की "बुद्ध अवतार महिमा अदृष्ठा मैन मुखे निष्ठा धरियली". 'मेमॉयर ऑन द केव्ह टेंपल' या ग्रंथात पंढरपूरचे विठ्ठल मंदिर बुद्धाचे असल्याचे साक्ष देतो.<ref>{{Cite book|title=महाराष्ट्रातील बुद्धधम्माचा इतिहास|last=मोरे|first=एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२००२, तृतीय आवृत्ती|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=६९|language=मराठी}}</ref> === आंबेडकरांची धम्मक्रांती === {{मुख्य|दलित बौद्ध चळवळ}} == बौद्ध शिल्पे, स्मारके व तीर्थस्थळे == === बौद्ध विहारे === * [[दीक्षाभूमी]], नागपूर * [[दीक्षाभूमी (चंद्रपूर)]] * [[चैत्यभूमी]], मुंबई * [[ड्रॅगन पॅलेस]], कामठी, नागपूर * [[विश्व विपस्सना पॅगोडा]], मुंबई * [[विश्वशांती स्तूप]], [[वर्धा]] * [[मुक्तिभूमी|मुक्तीभूमी]], येवला ===बौद्ध लेणी === भारतात सुमारे १४०० लेणी आहेत, त्यापैकी सुमारे ११०० महाराष्ट्र राज्यात आहेत. देशातील व महाराष्ट्रातील बहुसंख्य लेणी ह्या बौद्ध लेणी आहेत. सर्व [[महाराष्ट्रातील लेण्यांची यादी|महाराष्ट्रातील बौद्ध लेणी]] या बौद्ध तीर्थस्थळे व प्रार्थनास्थळे आहेत. भारतात अनेक बौद्ध [[लेणी]] किंवा बुद्ध लेणींची निर्मिती झालेली आहेत त्यातील बहुतांश बुद्ध लेणी या महाराष्ट्र राज्यात निर्मिलेल्या आहेत. * [[अजिंठा लेणी]] * [[अंबा-अंबिका लेणी]] * भीमाशंकर लेणी * [[कराड लेणी]] ([[कराड लेणी|जखीणवाडी लेणी]]) * [[आंबिवली]] * [[औरंगाबाद लेणी]] * [[कान्हेरी लेणी]] * [[कार्ले लेणी]] * [[कुडा लेणी]] * [[कांब्रे लेणी]] * [[कोंडाणा लेणी]] * [[खडसांबळे]] * [[खरोसा लेणी]] * [[गिरिजात्मज (लेण्याद्री)]] * [[गांधारपाले लेणी]] * [[घटोत्कच लेणी]] * [[घारापुरी लेणी]] * [[जुन्नर]] * [[बहरोट लेणी]] * [[ठाणाळे लेणी]] * [[ढाक]] * [[तुळजा लेणी]] * [[तेर (उस्मानाबाद)|तेर]] * [[धाराशिव लेणी]] * [[ठाणाळे लेणी]] * [[नाणेघाट]] * [[नेणावली लेणी]] * [[पन्हाळेकाजी लेणी]] * [[त्रिरश्मी लेणी]] ([[त्रिरश्मी लेणी|पांडवलेणी]]) * [[पाताळेश्वर (पुणे)|पाताळेश्वर]] * [[पितळखोरे लेणी]] * [[बेडसे लेणी]] * [[भाजे लेणी]] * भामचंद्र * [[भूत लेणी]] * [[महाकाली लेणी]] * [[मागाठाणे लेणी]] * [[मंडपेश्वर लेणी]] * [[वाई लेणी]] * [[वेरूळ (लेणी)|वेरूळ लेणी]] * [[जोगेश्वरी लेणी]] * [[नांदगिरी लेणी]] * [[शिरवळ लेणी]] * [[शिवनेरी लेणी]] * [[घोरावाडी लेणी]] * [[हरिश्चंद्रगड]] *[[त्रिरश्मी लेणी]] === स्मारके === * [[समतेचा पुतळा]] == सण, उत्सव व विशेष दिवस== महाराष्ट्रातील बौद्ध लोक बुद्ध पौर्णिमा, भीमजयंती, धम्मचक्र प्रवर्तन दिन, गुरुपौर्णिमा, वर्षावास, नामांतर दिन असे अनेक विशेष दिवस उत्सव म्हणून साजरे करतात. === बुद्धपौर्णिमा === {{मुख्य|बुद्ध जयंती}} वैशाख पौर्णिमेला बुद्धांचा जन्म झाला, ह्याच पौर्णिमेला त्यांना ज्ञान प्राप्ती झाली आणि ह्याच पौर्णिमेला त्यांचे महापरिनिर्वाण देखील झाले त्यामुळे बौद्ध संस्कृतीत बुद्धपौर्णिमेला महत्त्वाचे स्थान आहे.<ref>UNESCO, [https://whc.unesco.org/en/list/666 Lumbini in Nepal is the birthplace of the Lord Buddha], Gethin ''Foundations'', p. 19, which states that in the mid-3rd century BCE the Emperor [[Ashoka]] determined that Lumbini was Gautama's birthplace and thus installed a pillar there with the inscription: "... this is where the Buddha, sage of the Śākyas (''Śākyamuni''), was born."</ref><ref>For instance, Gethin ''Foundations'', p. 14, states: "The earliest Buddhist sources state that the future Buddha was born Siddhārtha Gautama (Pali Siddhattha Gotama), the son of a local chieftain—a ''rājan''—in Kapilavastu (Pali Kapilavatthu) what is now the Indian–Nepalese border." However, Professor Gombrich (''Theravāda Buddhism'', p. 1) and the old but specialized study by Edward Thomas, ''The Life of the Buddha'', ascribe the name Siattha/fitta to later sources.</ref> === धम्मचक्र प्रवर्तन दिन === {{मुख्य|धम्मचक्र प्रवर्तन दिन}} [[File:Gate of Vipassana Buddha Vihar and Aurangabad caves, and Ambedkar statue.jpg|thumb|200px|[[औरंगाबाद लेणी]] परिसरात ६२व्या धम्मचक्र प्रवर्तन दिन साजरा करत असलेले बौद्ध उपासक-उपासिका, १८ ऑक्टोबर २०१८]] १४ ऑक्टोबर १९५६ अशोक विजयादशमी रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी आपल्या ६,००,००० अनुयायांसोबत [[नागपूर]] येथे बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली. दरवर्षी अशोक विजयादशमी रोजी लाखो बौद्ध अनुयायी दीक्षाभूमी येथे साजरा करतात तसेच [[औरंगाबाद लेणी]] परिसर यासारख्या राज्यातील अनेक जिल्ह्यांतील-शहरातील स्थानिक बौद्ध स्थळांवर देखील हा सण साजरा करतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/dhama-chakra-pravartan-din/articleshow/60895623.cms|title=...मने शुद्ध जेथे, वसे बुद्ध तेथे!|date=1 ऑक्टो, 2017|website=Maharashtra Times|access-date=2020-05-17|archive-date=2019-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022050544/https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/dhama-chakra-pravartan-din/articleshow/60895623.cms|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/aurangabad/dhamma-chakra-pravartan-din-aurangabad/|title=दहा देशांतील बौद्ध भिक्खू येणार|date=25 सप्टें, 2017|website=Lokmat}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/|title=Dhammachakra Pravartan Day &#124; 63व्या धम्मचक्र प्रवर्तन दिनाची जय्यत तयारी &#124; नागपूर|date=7 ऑक्टो, 2019|website=ABP Majha}}</ref> === भीमजयंती === {{मुख्य|आंबेडकर जयंती}} १४ एप्रिल १८९१ रोजी [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांचा जन्म झाला, त्यांनी १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी लाखो अनुयायांना बौद्ध धम्माची दीक्षा देऊन भारतातून नाहीसा झालेल्या बौद्ध धम्माला पुनर्जीवित केले आणि बौद्धांचे ते आदरणीय ठरले. त्यामुळे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची जयंती बौद्ध उत्सवाप्रमाणे साजरी केली जाते. === गुरुपौर्णिमा === {{मुख्य|गुरू पौर्णिमा}} [[आषाढ पौर्णिमा|आषाढ पौर्णिमेला]] सिद्धार्थ गौतमाने ([[गौतम बुद्ध|बुद्धाने]]) गृहत्याग केला होता, शिवाय ह्याच पौर्णिमेला [[वाराणसी]] येथील [[सारनाथ]] जवळील मृगदाय वनामध्ये पाच परिव्राजकांना बुद्धाने धम्मदीक्षा दिली. [[सम्बोधी]] प्राप्तीनंतरचे हे बुद्धाचे पहिले धम्मचक्र प्रवर्तन होय. === वर्षावास === [[वर्षावास]] ह्या शब्दाचा विग्रह केल्यास 'वर्षा+वास' असा होतो व त्याचा अर्थ 'वर्षा ऋतूमध्ये एकाच ठिकाणी वास्तव्य करणे असा होतो. [[आषाढ पौर्णिमा]] ते [[अश्विन पौर्णिमा]] हा काळ पावसाळ्याचा असल्यामुळे बौद्ध भिक्खू एका विहारात राहून तेथील उपासकांना व उपासिकांना धम्मोपदेश करतात म्हणून या वास्तव्यास 'वर्षावास' असे म्हणले जाते.<ref>{{Cite web|url=https://www.learnreligions.com/vassa-450114|title=What is Vassa in Buddhism?|first=Journalism|last=B. J.|website=Learn Religions|access-date=2020-05-14|archive-date=2020-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200527083104/https://www.learnreligions.com/vassa-450114|url-status=dead}}</ref> === नामांतर दिन === नामांतर आंदोलन इ.स. १९७६ ते १९९४ या दरम्यान महाराष्ट्रात घडलेले [[नवबौद्ध चळवळ|दलित-बौद्ध चळवळीचे]] एक आंदोलन होते. [[छत्रपती संभाजी नगर]] येथील 'मराठवाडा विद्यापीठा'ला डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे नाव द्यावे ही 'सरकारी मागणी' या आंदोलनाची होती. शेवटी सोळा वर्षाच्या लढाईनंतर छत्रपती संभाजी नगरातील मराठवाडा विद्यापीठाला १४ जानेवारी १९९४ रोजी "[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ]]" असे नाव देण्यात आले. त्यामुळे दरवर्षी १४ जानेवारी रोजी बौद्ध अनुयायांद्वारे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ परिसरात नामांतर दिन साजरा केला जातो.<ref>{{Cite web|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/-/articleshow/11479110.cms|title='नामविस्तार दिना'साठी विद्यापीठ परिसर सजला|website=Maharashtra Times}}</ref> === महापरिनिर्वाण दिन === {{मुख्य|महापरिनिर्वाण दिन}} [[महापरिनिर्वाण दिन]] हा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा स्मृतिदिन (पुण्यतिथी) असून तो ६ डिसेंबर रोजी आयोजित केला जातो. आंबेडकरांचे ६ डिसेंबर १९५६ रोजी दिल्ली येथे (सध्या [[डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक]]) महापरिनिर्वाण अर्थात निधन झाले होते, याच्या दुसऱ्या दिवशी ७ डिसेंबर रोजी [[मुंबई]]तील [[चैत्यभूमी]] येथे त्यांच्यावर बौद्ध पद्धतीने अंत्यसंस्कार करण्यात आले. निधनाच्या काही दिवसांपूर्वी १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी त्यांनी लक्षावधी अनुयायांसह बौद्ध धर्म स्वीकारला होता, त्यांना बौद्ध लोक 'बोधिसत्व' मानतात. आंबेडकर हे बौद्ध गुरू होते, यामुळे त्यांच्या पुण्यतिथीसाठी 'महापरिनिर्वाण' हा बौद्ध संकल्पनेतील शब्द वापरण्यात आला आहे. महापरिनिर्वाण दिनानिमित्त दरवर्षी १ डिसेंबर पासून मुंबईतील त्यांचे समाधीस्थळ असलेल्या चैत्यभूमी येथे भारतभरातून लक्षावधी लोक येतात. चैत्यभूमी येथे २५ लाखाहून अधिक भीमानुयायी जमा होतात, व चैत्यभूमी स्तूपात ठेवलेल्या आंबेडकरांच्या अस्थीकलश व प्रतिमेस अभिवादन करतात व बाबासाहेबांचे दर्शन घेतात. मुंबईत यावेळी बौद्धांची संख्या ३० लाखावर झालेली असते. या दिवशी भारत तसेच जगभरातील आंबेडकरवादी व्यक्ती आंबेडकरांची प्रतिमा व मुर्ती समोर ठेवून त्याच्या स्मृतीस अभिवादन करतात.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindikiduniya.com/events/dr-ambedkar-mahaparinirvan-diwas/amp/|title=डॉ अम्बेडकर महापरिनिर्वाण दिवस 2018 - Ambedkar Mahaparinirvan Diwas in Hindi|date=2017-01-24|work=हिन्दीकीदुनिया.com|access-date=2018-05-09|language=en-US}}</ref><ref name="auto">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/education/gk-update/dr-ambedkar-mahaparinirvan-divas-today-know-important-facts/articleshow/72394992.cms|title=Mahaparinirvan Din: डा. आंबेडकर का महापरिनिर्वाण दिवस आज, जानें काम की बातें - dr ambedkar mahaparinirvan divas today know important facts|website=Navbharat Times}}</ref><ref name="auto1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.freepressjournal.in/india/what-is-mahaparinirvan-divas-all-you-need-to-know-why-br-ambedkar-is-linked-to-it|title=What is Mahaparinirvan Divas? All you need to know why BR Ambedkar is linked to it|website=Latest Indian news, Top Breaking headlines, Today Headlines, Top Stories at Free Press Journal}}</ref><ref name="auto2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiacelebrating.com/events/dr-ambedkar-mahaparinirvan-diwas/|title=Dr. Ambedkar Mahaparinirvan Diwas (64th) - 6th December 2019|date=23 डिसें, 2016|website=IndiaCelebrating.com}}</ref> === विविध बौद्ध पौर्णिमा === बौद्ध संस्कृतीत विविध पौर्णिमांचे वेगवेगळे महत्त्व आहे. वैशाख पौर्णिमेला विशेष महत्त्व आहे, कारण राजपुत्र सिद्धार्थ गौतम (बुद्ध) यांचा जन्म, बोधिसत्वाची सम्यक सम्बोधी, धम्मचक्र प्रवर्तन आणि बुद्धाचे महापरिनिर्वाण इत्यादी महत्त्वाच्या घटना, वैशाख पौर्णिमेच्या दिवशीच घडलेल्या आहेत. === चैत्र पौर्णिमा === बुद्धत्व प्राप्त होण्यापूर्वी सिद्धार्थ गौतम, बोधगया (बुद्धगया) येथे निरंजना नदीच्या तीरावर वटवृक्षाखाली तपश्रर्या करीत बसलेले असताना, सुजाता नावाच्या स्त्रीने सिद्धार्थ गौतमास खीर दिली. त्यामुळे चैत्र पौर्णिमा सुजाताचे खीरदान म्हणून ओळखले जाते. === वैशाख पौर्णिमा === वैशाख पौर्णिमेला सिद्धार्थ गौतमाच्या जीवनामध्ये महत्त्वाच्या घटना घडलेल्या आहेत त्या खालीलप्रमाणे : # सिद्धार्थ गौतमाचा जन्म : लुम्बिनी वनामध्ये राजपुत्र सिद्धार्थ गौतमाचा जन्म झाला. # युवराज्ञी यशोधरेचा जन्म : कोलीय राजा दंडपाणी यांच्या राजवाड्यात यशोधरेचा जन्म झाला. # विवाह : राजपुत्र सिद्धार्थ गौतम यांचा विवाह युवराज्ञी राजकुमारी यशोधराशी झाला. # ज्ञानप्राप्ती : बुद्धगया येथे सिद्धार्थ गौतमाला पिंपळाच्या झाडाखाली ज्ञानप्राप्ती झाली. # महापरिनिर्वाण : वयाच्या ८०व्या वर्षी कुशीनगर येथील शालवनात जोडवृक्षाखाली भगवंताचे महापरिनिर्वाण झाले. === ज्येष्ठ पौर्णिमा === # सुजाताची धम्म दीक्षा : भगवंतानी सुजातास धम्मदीक्षा दिली. # श्रीलंकेमध्ये बोधिवृक्ष लावला : सम्राट अशोकाचा पुत्र महेंद्र व कन्या संघमित्रा यांनी श्रीलंका देशातील अनुराधापुरम येथे भारतामधून आणलेली बोधिवृक्षाची शाखा लावली. # भिक्खू महेंद्रचे निर्वाण : भिक्खू महेंद्रांनी श्रीलंकेमध्ये ३८ वर्ष बौद्ध धम्माचा प्रचार केला आणि भिक्खू महेंद्राचे निर्माण सुद्धा ह्याच दिवशी झाले. === आषाढ पौर्णिमा === # सिद्धार्थ गौतमाचा गृहत्याग : रोहिणी नदीच्या पाणी वापरावरून शाक्य आणि कोलीय यांच्यामध्ये वादविवाद झाला, हा वाद युद्धानेच मिटवावा असा शाक्य संघानी घेतलेला निर्णय, सिद्धार्थ गौतमांनी अमान्य केला. सिद्धार्थ गौतमांनी निर्णय अमान्य केल्यामुळे, शाक्य संघानी सिद्धार्थाला दिलेली गृहत्यागाची शिक्षा सिद्धार्थाने मान्य केली व गृहत्याग केला. # पाच परिव्राजकांची धम्मदीक्षा: वाराणसी येथील सारनाथजवळील मृगदाय वनामध्ये पाच परिव्राजकांना भगवंताने धम्मदीक्षा दिली. सम्बोधी प्राप्तीनंतरचे हे भगवंताचे पहिले धम्मचक्र प्रवर्तन होते. === श्रावण पौर्णिमा === # अंगुलीमालाची धम्मदीक्षा : एक कुविख्यात, चोर, डाकू, दरोडेखोर, खुनी अंगुलीमाल याने तथागताकडून धम्मदीक्षा घेतली. # पहिली विश्वधम्म संगिती : भगवंताच्या महापरिनिर्वाणानंतर राजगृह येथे पहिली विश्वधम्म संगिती भरविण्यात आली. === भाद्रपद पौर्णिमा === # वर्षावास : वर्षावासाची सुरुवात आषाढी पौर्णिमेस होते आणि त्यांची सांगता अश्विनी पौर्णिमेस होते. भाद्रपद हा महिना वर्षावासाच्या कालावधीमध्ये येत असतो. === अश्विन पौर्णिमा === अश्विन पौर्णिमा सुद्धा वर्षावासाच्या कालावधीतच येते. वर्षावासातील अंतिम पौर्णिमा म्हणजे अश्विन पौर्णिमा असते. # चक्रवर्ती सम्राट अशोकाची धम्मदीक्षा : भिक्खू मोग्गलीपुत्र तिस्सयांना राजा सम्राट अशोक यांनी आपले धम्मगुरू मानले व त्यांच्याकडून सम्राट अशोक राजाने धम्मदीक्षा घेतली. तो दिवस अश्विन शुद्ध दशमी होता. याच दिवसाला "अशोक विजयादशमी" किंवा "दसरा" म्हणतात. === कार्तिक पौर्णिमा === वर्षावास : आषाढ पौर्णिमा ते अश्विन पौर्णिमा हा काळ पावसाळ्याचा असल्यामुळे बौद्ध भिक्खूंना एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जाणे शक्य नसते म्हणून या कालावधीत बौद्ध भिक्खू एका विहारात राहून तेथील उपासकांना धम्मोपदेश करतात म्हणून या वास्तव्यास 'वर्षावास' असे म्हणतात. वर्षावास समाप्तीनंतर बौद्ध भिक्खू धम्म प्रचारासाठी बाहेर पडण्याचा महिना कार्तिक महिना होय. कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी घडलेल्या महत्त्वाच्या घटना खालीलप्रमाणे : # धम्मसेनापती सारिपुत्र आणि महामौद्गल्यान यांनी तथागताकडून धम्मदीक्षा घेतली. # सारिपुत्राचे ३ भाऊ व ३ बहिणी व आईने धम्मात प्रवेश केला. # भदन्त सारिपुत्राचे निर्वाण झाले. # भदन्त महामौद्गल्यान यांची कार्तिक अमावस्येच्या दिवशी निगठानी हत्या केली. === मार्गशीर्ष पौर्णिमा === # राजगृहास भेट : सिद्धार्थ गौतमाने गृहत्याग केल्यानंतर मगध देशाचा राजा बिंबिसार यांची राजगृह येथे भेट झाली. # नालागिरी हत्ती : देवदत्ताने तथागताचा प्राण घेण्याच्या उद्देशाने 'नालागिरी' नावाच्या हत्तीस मद्य पाजून भगवंताच्या अंगावर सोडले. === पौष पौर्णिमा === # भगवंतांची राजगृहास पुन्हा भेट : सिद्धार्थ गौतमाने गृहत्याग केल्यानंतर मगध देशाचा राजा बिंबिसार यांची प्रथम भेट राजगृह येथे झाली होती. त्यावेळी सिद्धार्थ गौतमाने बिंबिसार राजास वचन दिले होते की, मला बुद्धत्व प्राप्ती झाल्यानंतर मी आपली पुन्हा अवश्य भेट घेईन. त्या वचनपूर्तीसाठी बुद्धत्व प्राप्त झाल्यानंतर तथागत बुद्धाने पुन्हा राजगृह येथे भेट दिली. # वेळूवन भिक्खू संघास दान : राजा बिंबिसाराने त्यांचे सुंदर, सुगंधी भव्य वेळूवन भगवंताच्या संघास दान दिले. # राजा बिंबिसाराने भगवंताकडून धम्मदीक्षा घेतली. === माघ पौर्णिमा === # महापरिनिर्वाणाची घोषणा : माघ पौर्णिमेस वैशाली येथील विहारात आराम करीत असताना भगवंताने आपला प्रिय शिष्य आनंद यास जवळ बोलावून म्हणले 'आनंद' - "तथागत आजपासून तीन महिन्यांनी म्हणजे वैशाखी पौर्णिमेस महानिर्वाण पावतील." # भगवंतानी वैशाली नगरीचे अंतिम दर्शन घेतले. # वैशाली नगरीच्या लिच्छवी जनतेस, आठवणींचे प्रतीक म्हणून भगवंतानी त्यांचे भिक्षापात्र दान दिले. # भगवंताचा प्रिय शिष्य आनंद यांचे महापरिनिर्वाण झाले. === फाल्गुन पौर्णिमा === # कपिलवस्तू नगरीस भेट : सम्यक सम्बोधी प्राप्त झाल्यानंतर तथागताने आपल्या भिक्खू संघासह कपिलवस्तू नगरीस भेट दिली. # पुत्र राहुलची धम्मदीक्षा : सिद्धार्थ गौतमाचा पुत्र राहुल यास भदन्त सारिपुत्र यांनी धम्मदीक्षा दिली. == प्रथा व परंपरा == == लोक समूह == बौद्ध धर्मात जाती नाही. विविध समूह किंवा समाज बौद्ध धर्माचे अनुसरण करतात, ज्यात प्रामुख्याने [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जाती, जमाती]], भटके, विमुक्त, व [[इतर मागास वर्ग|ओबीसी]] यांचा समावेश होतो. प्रामुख्याने अनुसूचित जाती ही बौद्ध धर्मीय असलेला समूह आहे, ज्यात प्रामुख्याने [[महार]], [[मांग]] व [[चमार|चांभार]] हे तीन समाज प्रमुख आहेत. == भाषा == महाराष्ट्रातील बौद्धांची [[मातृभाषा]] ही [[मराठी भाषा|मराठी]] आहे. याशिवाय त्यांना [[हिंदी भाषा]] देखील समजते, आणि बरेचजण [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिशही]] बोलतात. मराठी बोलणारे बौद्ध अनेक [[मराठीतील बोलीभाषा]] बोलतात, ज्यात मराठवाडी बोलीभाषा [[अहिराणी बोलीभाषा|अहिराणी]], [[आगरी बोलीभाषा|आगरी]], [[काणकोणची कोकणी]], [[कोकणा बोलीभाषा|कोकणा]], [[कोंकणी भाषा|कोंकणी]], [[कोल्हापुरी बोली|कोल्हापुरी]], [[गडहिंग्लज पूर्वभागातील मराठी बोली]], [[चंदगडी बोलीभाषा|चंदगडी]], [[जुदाव मराठी बोलीभाषा|जुदाव मराठी]], [[झाडीबोली]], [[तंजावूर मराठी बोलीभाषा|तंजावर मराठी]], [[तावडी बोलीभाषा|तावडी]], [[दखनी भाषा|दखनी]], [[नारायणपेठी बोली|नारायणपेठी]], [[नॉ लिंग बोलीभाषा|नॉ लिंग]], [[पद्ये बोलीभाषा|पद्ये]], [[पावरा बोलीभाषा|पावरा]], [[पूर्व मावळी बोलीभाषा|पूर्व मावळी]], [[बेळगांव मराठी बोलीभाषा|बेळगावी मराठी]], [[मांगेली बोलीभाषा|मांगेली]], [[मालवणी बोलीभाषा|मालवणी]], [[मिंग्लिश]], [[बंजारा भाषा]], [[लेवा बोली|लेवा]], [[वऱ्हाडी भाषा|वऱ्हाडी]], [[वाघरी बोलीभाषा|वाघरी]], [[सामवेदी बोली|सामवेदी]], [[सोलापुरी बोलीभाषा|सोलापुरी]] इत्यादींचा समावेश होतो. == लोकसंख्या == [[इ.स. १९५१]] मध्ये महाराष्ट्रात अवघे २,४८९ बौद्ध (०.०१%) होते, डॉ. आंबेडकरांच्या सामूदायिक धर्मांतरानंतर [[इ.स. १९६१]] मध्ये ही संख्या १,१५,९९१% वाढून २७,८९,५०१ झाली होती. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- |+ जनगणना १९५१ ते २०११ दरम्यानची महाराष्ट्रीय बौद्धांची लोकसंख्या<ref>{{Cite web|url=https://blog.cpsindia.org/2016/01/religion-data-of-census-2011-xi_19.html|title=Religion Data of Census 2011 XI BUDDHISTS|access-date=2020-05-18|archive-date=2019-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190529015825/https://blog.cpsindia.org/2016/01/religion-data-of-census-2011-xi_19.html|url-status=dead}}</ref> |- !वर्ष !! बौद्ध लोकसंख्या (लाखात)!! राज्यातील प्रमाण (%) !! वाढ (वृद्धी) (%) |- |align=centre|इ.स. १९५१|| ०.०२५|| ०.०१ || — |- |align=centre|इ.स. १९६१|| २७.९० || ७.०५ ||१,१५,९९०.८ |- |align=centre|इ.स. १९७१|| ३२.६४ || ६.४८ || १६.९९ |- |align=centre|इ.स. १९८१|| ३९.४६|| ६.२९ || २०.८९ |- |align=centre|इ.स. १९९१|| ५०.४१ || ६.३९ || २७.७५ |- |align=centre|इ.स. २००१|| ५८.३९ || ६.०३ || १५.८३ |- |align=centre|इ.स. २०११|| ६५.३१ || ५.८१ || ११.८५ |- |} === जिल्हानिहाय बौद्ध लोकसंख्या === २०११ च्या राष्ट्रीय जनगणनेनुसार, महाराष्ट्रातील [[जिल्हा|जिल्हानिहाय]] बौद्ध लोकसंख्या खालील प्रमाणे आहे.<ref name="auto3">{{स्रोत बातमी|url=|title=महाराष्ट्राची जिल्हानिहाय धर्म लोकसंख्या|last=|first=|date=२८ ऑगस्ट २०१५|work=दैनिक [[लोकमत]]|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|page=६|language=मराठी}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" border=१ width=१००% |- !क्र. || जिल्हा || एकूण लोकसंख्या || बौद्ध लोकसंख्या || बौद्ध प्रमाण (%) || संदर्भ |- | १ || [[नागपूर जिल्हा|नागपूर]] || ४६,५३,५७० || ६,६८,०५० || १४.३६% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/343-nagpur.html|title=Nagpur District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २ || [[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]] || १,२४,४२,३७३ || ६,०३,८२५ || ४.८५% || <ref name="auto3"/><ref>https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/356-mumbai-suburban.html|title=Mumbai Suburban District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ३ || [[ठाणे जिल्हा|ठाणे]] ([[पालघर जिल्हा|पालघरसह]]) || १,१०,६०,१४८ || ४,४९,६१७ || ४.०७% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/355-thane.html|title=Thane District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ४ || [[अमरावती जिल्हा|अमरावती]] || २८,८८,४४५ || ३,८३,८९१ || १३.२९% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/341-amravati.html|title=Amravati District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ५ || [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा]] || २५,८६,२५८ || ३,६४,२१९ || १४.०८% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/338-buldana.html|title=Buldana District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ६ || [[नांदेड जिल्हा|नांदेड]] || ३३,६१,२९२ || ३,५४,१८९ || १०.५४% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/349-nanded.html|title=Nanded District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ७ || [[पुणे जिल्हा|पुणे]] || ९४,२९,४०८ || ३,४०,४०४ || ३.६१% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/359-pune.html|title=Pune District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ८ || [[अकोला जिल्हा|अकोला]] || १८,१३,९०६ || ३,२८,०३३ || १८.०८% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/339-akola.html|title=Akola District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ९ || [[औरंगाबाद जिल्हा|औरंगाबाद]] || ३७,०१,२८२ || ३,०९,०९३ || ८.३५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/353-aurangabad.html|title=Aurangabad District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १० || [[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर]] || २२,०४,३०७ || २,८६,७३४ || १३.०१% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/347-chandrapur.html|title=Chandrapur District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ११ || [[यवतमाळ जिल्हा|यवतमाळ]] || २७,७२,३४८ || २,४९,८७४ || ९.०१% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/348-yavatmal.html|title=Yavatmal District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १२ || [[परभणी जिल्हा|परभणी]] || १६,३६,०८६ || १,८७,८९९ || १०.२३% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/351-parbhani.html|title=Parbhani District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १३ || [[वाशीम जिल्हा|वाशीम]] || ११,९७,१६० || १,७९,३३० || १४.९८% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/340-washim.html|title=Washim District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १४ || [[हिंगोली जिल्हा|हिंगोली]] || ११,७७,३४५ || १,७६,६७९ || १५.०१% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/350-hingoli.html|title=Hingoli District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १५ || [[वर्धा जिल्हा|वर्धा]] || १३,००,७७४ || १,७५,४१७ || १३.४९% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/342-wardha.html|title=Wardha District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १६ || [[भंडारा जिल्हा|भंडारा]] || १२,००,३३४ || १,५४,४५८ || १२.८७% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/344-bhandara.html|title=Bhandara District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १७ || [[जालना जिल्हा|जालना]] || ११,५९,०४६ || १,५२,५४० || ७.७९% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/352-jalna.html|title=Jalna District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १८ || [[जळगाव जिल्हा|जळगाव]] || ४२,२९,९१७ || १,४३,८६५ || ३.४०% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/337-jalgaon.html|title=Jalgaon District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १९ || [[सातारा जिल्हा|सातारा]] || ३०,०३,७४१ || १,४१,३१५ || ४.७०% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/365-satara.html|title=Satara District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २० || [[मुंबई जिल्हा|मुंबई शहर]] || ३०,८५,४११ || १,३४,२५७ || ४.३५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/363-mumbai-city.html|title=Osmanabad District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २१ || [[गोंदिया जिल्हा|गोंदिया]] || १३,२२,५०७ || १,२५,२८२ || ९.४७% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/345-gondiya.html|title=Gondiya District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २२ || [[रायगड जिल्हा|रायगड]] || २६,३४,२०० || १,२१,७९१ || ४.६२% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/358-raigarh.html|title=Raigarh District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २३ || [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] || १६,१५,०६९ || १,१३,४६७ || ७.०३% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/366-ratnagiri.html|title=Ratnagiri District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २४ || [[नाशिक जिल्हा|नाशिक]] || ६१,०७,१८७ || ९४,७८३ || १.५५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/354-nashik.html|title=Nashik District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २५ || [[गडचिरोली जिल्हा|गडचिरोली]] || १०,७२,९४२ || ८२,६९५ || ७.७१% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/346-gadchiroli.html|title=Gadchiroli District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २६ || [[बीड जिल्हा|बीड]] || २५,८५,०४९ || ६८,४८२ || २.६५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/361-bid.html|title=Bid District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २७ || [[लातूर जिल्हा|लातूर]] || २४,५४,१९६ || ६६,५३५ || २.७१% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/362-latur.html|title=Latur District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २८ || [[सांगली जिल्हा|सांगली]] || २८,२२,१४३ || ३८,२१० || १.३५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/369-sangli.html|title=Sangli District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २९ || [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर]] || ४३,१७,७५६ || ३५,४९७ || ०.८२% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/364-solapur.html|title=Solapur District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ३० || [[अहमदनगर जिल्हा|अहमदनगर]] || ४५,४३,१५९ || ३३,८९८ || ०.७५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/360-ahmadnagar.html|title=Ahmadnagar District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ३१ || [[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर]] || ३८,७६,००१ || २९,७६६ || ०.७७% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/368-kolhapur.html|title=Kolhapur District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ३२ || [[उस्मानाबाद जिल्हा|उस्मानाबाद]] || १६,५७,५७६ || २८,२१६ || ४.३५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/363-osmanabad.html|title=Osmanabad District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ३३ || [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग]] || ८,४९,६५१ || २४,७६२ || २.९१% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/367-sindhudurg.html|title=Sindhudurg District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ३४ || [[धुळे जिल्हा|धुळे]] || २०,५०,८६२ || १३,४०५ || ०.६५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/336-dhule.html|title=Dhule District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ३५ || [[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार]] || १६,४८,२९५ || ४,९६९ || ०.३०% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/335-nandurbar.html|title=Nandurbar District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- ! - || '''एकूण''' || '''११,२३,७४,३३३''' || '''६५,३१,२००''' || '''५.८१%''' || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/state/27-maharashtra.html|title=Maharashtra Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |} [[File:District wise Buddhist population percentage, India census 2011.png|thumb|right|300px|२०११ च्या राष्ट्रीय जनगणनेनुसार, भारतातील बौद्ध लोकसंख्येचे जिल्हानिहाय प्रमाण (%). भारताच्या मध्य व पश्चिम ठिकाणी महाराष्ट्रातील बौद्ध लोकसंख्या दर्शवली आहे.]] २०११ च्या जनगणनेनुसार भारतातील ८४,४२,९७२ बौद्धांपैकी ६५,३१,२०० (७७.३६%) बौद्ध हे महाराष्ट्र राज्यात आहेत. महाराष्ट्रातील [[मराठी बौद्ध]] धर्मीय समुदाय हा भारतातील सर्वात मोठा बौद्ध समुदाय आहे. बौद्धांचे सर्वात जास्त प्रमाण [[विदर्भ]]ातील [[बुलढाणा जिल्हा|बुलडाणा]], [[अकोला जिल्हा|अकोला]], [[वाशिम जिल्हा|वाशिम]], [[अमरावती जिल्हा|अमरावती]], [[वर्धा जिल्हा|वर्धा]], [[नागपूर जिल्हा|नागपूर]], [[भंडारा जिल्हा|भंडारा]], [[गोंदिया जिल्हा|गोंदिया]], [[गडचिरोली जिल्हा|गडचिरोली]], [[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर]] आणि [[यवतमाळ जिल्हा|यवतमाळ]] या जिल्ह्यांमध्ये आहे. या ११ जिल्ह्यांत एकूण ६५ लाख बौद्धांपैकी सुमारे ३० लाख (४६%) बौद्ध आहेत. यापैकी आठ जिल्ह्यांमध्ये बौद्धांची लोकसंख्या १२ ते १५ % आहे, तर [[अकोला जिल्हा|अकोला जिल्ह्यामध्ये]] बौद्धांचे १८% एवढे उच्च प्रमाण आहे. गोंदिया, गडचिरोली आणि यवतमाळ जिल्ह्यांमध्ये [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जमातींची]] लोकसंख्या जास्त असून तेथे बौद्धांची प्रमाण ७ ते १०% दरम्यान आहे. आणखी १२ लाख बौद्ध हे [[मराठवाडा|मराठवाड्यातील]] [[नांदेड जिल्हा|नांदेड]], [[हिंगोली जिल्हा|हिंगोली]], [[परभणी जिल्हा|परभणी]], [[जालना जिल्हा|जालना]] आणि [[औरंगाबाद जिल्हा|औरंगाबाद]] या जिल्ह्यांत आहेत. यातील आधीच्या तीन जिल्ह्यांमध्ये बौद्धांचे प्रमाण १०% पेक्षा जास्त आहे, तर हिंगोली जिल्ह्यामधील लोकसंख्येत १५% बौद्ध आहेत. [[ठाणे जिल्हा|ठाणे]], [[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]], [[मुंबई जिल्हा]], [[रायगढ जिल्हा|रायगढ]], [[पुणे जिल्हा|पुणे]], [[सातारा जिल्हा|सातारा]] आणि [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] या [[पश्चिम महाराष्ट्र]]ातील जिल्ह्यांत आणखी १८ लाख बौद्ध आहेत, यातील [[मुंबई उपनगर जिल्हा]] आणि [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्हा]] वगळता इतर जिल्ह्यांच्या लोकसंख्येत बौद्धांचे प्रमाण ५ टक्क्यांपेक्षा कमी आहे. मुंबई उपनगर आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांच्या लोकसंख्येत अनुक्रमे ५% आणि ७% बौद्ध आहेत. [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा]], [[वाशिम जिल्हा|वाशिम]], [[हिंगोली जिल्हा|हिंगोली]], [[वर्धा जिल्हा|वर्धा]], [[नागपूर जिल्हा|नागपूर]], [[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर]], [[भंडारा जिल्हा|भंडारा]], [[गोंदिया जिल्हा|गोंदिया]], [[यवतमाळ जिल्हा|यवतमाळ]] व [[गडचिरोली जिल्हा|गडचिरोली]] या दहा जिल्ह्यांमध्ये बौद्ध धर्म हा दुसरा सर्वात मोठा धर्म आहे, यापैकी हिंगोली जिल्हा वगळता बाकीचे सर्व जिल्हे विदर्भातील आहेत. [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर]] (०.८%), [[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर]] (०.८%), [[अहमदनगर जिल्हा|अहमदनगर]] (०.८%), [[धुळे जिल्हा|धुळे]] (०.७) व [[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार]] (०.३%) या पाच जिह्यांत बौद्धांचे प्रमाण १% पेक्षा कमी आहे. [[मुंबई|मुंबईत]] (मुंबई उपनगर व मुंबई शहर जिल्हा) सर्वाधिक बौद्ध लोकसंख्या ७,३८,०८२ आहे, जी राज्यातील एकूण बौद्ध लोकसंख्येचा ११.३०% भाग आहे. === अनुसूचित जाती प्रवर्गातील बौद्ध === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" border=१ width=१००% |- ! - || एकूण बौद्ध लोकसंख्या || अनु.जाती. बौद्ध लोकसंख्या || प्रमाण (%) |- | '''भारत''' || ८४,४२,९७२ || ५७,५७,००० || ६८.१९% |- | '''महाराष्ट्र''' || ६५,३१,२०० || ५२,०४,२८४ || ७९.६८% |- |} भारतात [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जातींमध्ये]] ([[दलित]]) बौद्ध धर्म अतिशय वेगाने वाढत आहे. [[इ.स. २००१]] मध्ये देशात ४१.५९ लाख बौद्ध धर्मीय हे अनुसूचित जाती प्रवर्गातील होते, तर दहा वर्षात [[इ.स. २०११]] मध्ये हे प्रमाण ३८% वाढून ५७.५६ लाख एवढे झाले आहे. भारत देशातील एकूण अनुसूचित जातीच्या बौद्धांपैकी सुमारे ९०% महाराष्ट्रात राहणारे आहेत.<ref name="auto4">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.aajtak.in/india-today-hindi/indiatoday-special-report/story/huge-increase-in-the-population-of-dalit-budhist-in-india-872858-2016-06-07|title=बौद्ध बढ़े, चुनावी चर्चे में चढ़े|website=https://m.aajtak.in|language=hi|access-date=2018-05-11}}</ref> महाराष्ट्रात एकूण बौद्ध लोकसंख्येत ५२,०४,२८४ (७९.६८%) अनुसूचित जातीचे बौद्ध आहेत.<ref name="auto4"/> तर महाराष्ट्रातील एकूण १,३२,७५,८९८ अनुसूचित जातींत बौद्धांचे प्रमाण ३९.२०% आहे. महाराष्ट्रातील अनुसूचित जातींच्या बौद्ध लोकसंख्येत तब्बल ६०% वाढ झाली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://zeenews.india.com/news/india/buddhism-is-the-fastest-growing-religion-among-scheduled-castes_1883362.html| title = Buddhism is the fastest growing religion among Scheduled Castes | भाषा = इंग्रजी | लेखक = | फॉरमॅट = दिनांक ९ मे २०१६ झी न्यूज }}</ref> == बौद्ध व दलित स्थिती == == राजकारण == [[महाराष्ट्रामधील लोकसभा व विधानसभा मतदारसंघांची यादी|महाराष्ट्रातील २८८ विधानसभा मतदार संघापैकी]] ६३ मतदार संघांत [[बौद्ध]] व [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जातीचा]] प्रभाव आहे. विविध समाजगटांना, समूहांना, जातींना प्रतिनिधित्व देणारे प्रमुख राजकीय पक्ष लोकसभा निवडणूकीत राज्यात लोकसंख्येने बौद्ध समाजाला कमी उमेदवारी देतात. महाराष्ट्रातील बौद्ध समाज हा मुख्यत: आंबेडकरी-रिपब्लिकन चळवळीशी जोडलेला आहे. आणि तो [[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष|रिपाइंच्या]] प्रमुख चार गटांत तो विभागला गेला आहे. तसेच बौद्ध समाजातील काही लोक हे थेट [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]], [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]], [[शिवसेना]], [[भारतीय जनता पक्ष]], [[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]], [[बहुजन समाज पक्ष]] यांसारख्या राजकीय पक्षांत प्रवेश करून काम करीत आहेत. मात्र, बहुसंख्य बौद्ध व अन्य दलित जातीतील आंबेडकरी चळवळीला मानणारा समाज हा रिपाइंच्या माध्यमातून आपले राजकारण करीत आहे. आजवर रिपाइं गटांचे राजकारण हे काँग्रेस-राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षांबरोबर राहिले आहे. त्यामुळे हा बहुसंख्य बौद्ध समाज रिपाइंच्या माध्यमातूनही युती करून दोन्ही काँग्रेसबरोबर राहिलेला आहे. तसेच त्यातील काही भाग हा सेना-भाजपसोबतही आहे. [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९ च्या लोकसभा निवडणुकीत]] रिपाइंच्या सर्वच गटांना, त्यांच्या नेत्यांना ज्या प्रकारे पराभवाला सामोरे जावे लागले, युती-आघाडी केलेल्या पक्षांकडूनच घात झाला होता, त्यानुसार प्रस्थापित पक्षांनी जाणीवपूर्वक रिपब्लिकन नेत्यांचा पराभव केला होता हे मानले जाते. २०१४ च्या लोकसभा निवडणुकीत रिपाइं नेते [[रामदास आठवले]] थेट भाजपसोबत जाऊन [[महायुती|महायुतीत]] दाखल झाले आहेत, तर [[वंचित बहुजन आघाडी]]चे नेते [[प्रकाश आंबेडकर]] व रिपाइंचे नेते डॉ. [[राजेंद्र गवई]] यांना काँग्रेस व राष्ट्रवादी काँग्रेससोबत युती करून निवडणुका लढवल्या आहेत. दोन्ही काँग्रेस यांनी [[पीपल्स रिपब्लिकन पार्टी|पीपल्स रिपब्लिकन पार्टीचे]] अध्यक्ष प्रा. [[जोगेंद्र कवाडे]] व [[बहुजन रिपब्लिकन एकता मंच|बहुजन रिपब्लिकन एकता मंचाच्या]] अध्यक्ष [[सुलेखा कुंभारे]] यांचा पाठिंबा काँग्रेसने, तर रिपाइंच्या उपेंद्र शेंडे व [[गंगाधर गाडे]] गटाचा राष्ट्रवादीने पाठिंबा मिळवला होता, मात्र त्या बदल्यात त्यांना लोकसभेच्या जागा सोडण्यात आल्या नव्हत्या. रामदास आठवले यांनी युतीकडे रिपाइंला लोकसभेसाठी किमान तीन मतदारसंघ व एक राज्यसभेची जागा व विधानसभेसाठी सुमारे ३५ मतदारसंघ मागितले होते. मात्र, प्रत्यक्षात आठवलेंना भाजपने राज्यसभेची एक जागा दिली. राज्यातील प्रत्येक विधानसभा क्षेत्रामध्ये (आदिवासी भाग वगळून) बौद्ध मतदारांची संख्या ही १० ते ३० हजार वा त्यापेक्षाही काही ठिकाणी अधिक आहे. म्हणजेच प्रत्येक लोकसभा क्षेत्रात बौद्ध मतदारांची लोकसंख्या साठ हजार ते एक लाख असून काही लोकसभा मतदारसंघांत ती चार ते सहा लाख एवढी सर्वाधिकही आहे. विशेषतः [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलडाणा]], [[अकोला लोकसभा मतदारसंघ|अकोला]], [[अमरावती लोकसभा मतदारसंघ|अमरावती]], [[वर्धा लोकसभा मतदारसंघ|वर्धा]], [[वाशिम लोकसभा मतदारसंघ (१९७७-२००८)|वाशिम]], [[नागपूर लोकसभा मतदारसंघ|नागपूर]], [[भंडारा-गोंदिया लोकसभा मतदारसंघ|भंडारा-गोंदिया]], [[चंद्रपूर लोकसभा मतदारसंघ|चंद्रपूर]], [[हिंगोली लोकसभा मतदारसंघ|हिंगोली]], [[परभणी लोकसभा मतदारसंघ|परभणी]] या जिल्ह्यांत बौद्ध समाजाची लोकसंख्या १२ टक्क्यांपेक्षा जास्त आहे. मात्र, राजकीयदृष्ट्या बौद्ध समाज विखुरला गेल्याने, रिपाइंच्या गटबाजीमुळे प्रस्थापित राजकीय पक्षांना त्याचा फायदा होत आहे. राखीव जागा तसेच सर्वसाधारण जागांवर बौद्ध समाजातील उमेदवाराला उमेदवारी दिली जात नाही, त्या सर्व ठिकाणी बौद्धेतर उमेदवाराला उमेदवारी देत बौद्धांना राजकारणात एकाकी पाडले जात आहे, असे राजकीय समीक्षक सांगतात. लोकसभा निवडणुकीच्या निमित्ताने प्रमुख राजकीय पक्षांच्या जाहीर झालेल्या उमेदवार याद्यांमधून राजकीयदृष्ट्या या बौद्ध समाजावर अघोषित बहिष्कारच घातला जातोय असे दिसते.<ref>https://divyamarathi.bhaskar.com/news/EDT-sandesh-pawar-article-about-election-4562292-NOR.html</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.saamana.com/article-on-leadership-in-bodhha-community/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2020-07-02 |archive-date=2020-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200808171117/https://www.saamana.com/article-on-leadership-in-bodhha-community/ |url-status=dead }}</ref> == सामूहिक धर्मांतरे == {{मुख्य|भारतातील बौद्ध धर्मांतरे}} १९५६ मधील डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या [[नवबौद्ध चळवळ]]ीनंतर महाराष्ट्रासह देशातील विविध राज्यात अनेक सामूदायिक धर्मांतरे झालेली आहेत आणि आजही होत आहेत. त्यातील काही धर्मांतरे – === १९५० चे दशक === * १४ ऑक्टोबर, १९५६ (नागपूर, महाराष्ट्र) :- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी ५,००,००० अनुयायांसोबत बौद्ध धम्म स्वीकारला. * १५ ऑक्टोबर, १९५६ ([[नागपूर]], महाराष्ट्र) :- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी उर्वरित २ ते ३,००,००० अनुयायांसोबत बौद्ध धम्म स्वीकारला. * १६ ऑक्टोबर, १९५६ ([[चंद्रपूर]], महाराष्ट्र) :- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी ३,००,००० अनुयायांसोबत बौद्ध धम्म स्वीकारला. * ७ डिसेंबर, १९५६ (मुंबई, महाराष्ट्र) :- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या महापरिनिर्वाणानंतर दहनसंस्काराप्रसंगी उपस्थित १०,००,००० पेक्षा जास्त अनुयायांनी बौद्ध धम्म स्वीकारला. === १९६० चे दशक === === १९७० चे दशक === === १९८० चे दशक === === १९९० चे दशक === === २००० चे दशक === === २००१ चे दशक === === २०११ चे दशक === * मे, २०१७ रोजी, उत्तर प्रदेशमधील सहारनपुर जिल्हातील '''१८० कुटुंबांनी''' (सुमारे ८५० व्यक्तींनी) बौद्ध धर्मात धर्मांतर केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.financialexpress.com/india-news/dalits-still-converting-to-buddhism-but-at-a-dwindling-rate/723230/ | title = Dalits still converting to Buddhism, but at a dwindling rate | भाषा = इंग्रजी | लेखक = | फॉरमॅट = फायनान्सीअल एक्सप्रेस दिनांक १७ जून २०१७ }}</ref> * २५ डिसेंबर, २०१७ रोजी, दीक्षाभूमी नागपूर येथे सुमारे ५,००० ओबीसींनी बौद्ध धम्म स्वीकारला. === बौद्ध व दलित आंदोलने === * [[दलित बौद्ध चळवळ]] * [[नामांतर आंदोलन]] * [[रिडल्स आंदोलन]] == उल्लेखनीय व्यक्ती == ''मुख्यः [[मराठी बौद्ध#उल्लेखनीय_व्यक्ती|मराठी बौद्ध]] व [[:वर्ग:भारतीय बौद्ध]]'' == हे सुद्धा पहा == * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] * [[महाराष्ट्रामध्ये धर्म]] * [[भारतामध्ये बौद्ध धर्म]] * [[मराठी बौद्ध]] * [[दलित बौद्ध चळवळ]] * [[नवबौद्ध]] * [[नवयान]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Buddhism in Maharashtra|{{लेखनाव}}}} *[http://zeenews.india.com/news/india/buddhism-is-the-fastest-growing-religion-among-scheduled-castes_1883362.html Buddhism is the fastest growing religion among Scheduled Castes] * [http://www.marathisrushti.com/articles/%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AF/ धर्मांतराने दलितांना काय दिले] *[http://velivada.com/2017/07/02/dalits-convert-buddhism-far-ahead-hindu-dalits/ Dalits Who Convert to Buddhism are Far Ahead of Hindu Dalits] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180708074521/http://velivada.com/2017/07/02/dalits-convert-buddhism-far-ahead-hindu-dalits/ |date=2018-07-08 }} {{बौद्ध विषय सूची}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील बौद्ध धर्म| ]] [[वर्ग:भारतामध्ये बौद्ध धर्म]] [[वर्ग:नवयान]] [[वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती|ब]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास|ब]] aqxqibft9ncr4jiae6i940pf0ifyftj 2704274 2704271 2026-08-21T16:06:24Z ~2026-45562-66 186514 /* बौद्ध व दलित आंदोलने */ 2704274 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट समूह |group = महाराष्ट्रातील बौद्ध | |image= <div style="white-space:nowrap;"> [[File:Dikshabhumi.jpg|thumb|center|300px]] | caption = [[दीक्षाभूमी]]चा [[स्तूप]], [[नागपूर]] |poptime = '''६५.३१ लाख''' ते '''१.१० कोटी''' (प्रमाणः- '''५.८१%''' ते '''१०%''') (२०११)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.dnaindia.com/india/report-census-2011-in-maharashtra-more-buddhists-jains-than-christians-2118493 | title = डी.एन.ए. इंडिया | भाषा = इंग्रजी | लेखक = | फॉरमॅट = }}</ref> |popplace = [[विदर्भ]] {{•}} [[मराठवाडा]] {{•}} [[खानदेश]] {{•}} [[कोकण]] {{•}} [[मुंबई उपनगर]] |langs = [[मराठी]] व [[वऱ्हाडी भाषा|वऱ्हाडी]] | |rels = [[नवयान]] [[बौद्ध धर्म]] [[चित्र:Dharma Wheel.svg|thumb|75px|[[धम्मचक्र]]]] | |related = [[मराठी लोक]] | }} {{बौद्ध धर्म}} '''[[नवयान|नवयान बौद्ध धर्म]]''' हा महाराष्ट्रातील एक प्रमुख धर्म असून राज्याच्या मराठी संस्कृतीचा महत्त्वपूर्ण भाग आहे. [[महाराष्ट्र]] हे भारतीय राज्यांपैकी सर्वाधिक [[बौद्ध|बौद्ध धर्मीयांची]] लोकसंख्या असलेले राज्य आहे. इसवी सनापूर्वी ५०० वर्षाच्या सुमारास [[गौतम बुद्ध|गौतम बुद्धांच्या]] हयातीत बौद्ध धर्माचा प्रवेश महाराष्ट्रात झाला होता. २०व्या शतकात [[बाबासाहेब आंबेडकर|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी]] केलेल्या धार्मिक क्रांतीनंतर राज्यात हा धर्म व्यापक प्रमाणात रूढ झाला, व बौद्ध अनुयायांच्या संख्येतही लक्षनीय वाढ झाली. [[बौद्ध धर्म]] हा महाराष्ट्रात बौद्ध धर्माचा प्रचार व प्रसार [[सातवाहन साम्राज्य|सातवाहन काळात]] फार मोठ्या प्रमाणात झाला. नाग लोकांनी धर्मप्रचारास प्राणांची बाजी लावून दिली होती. हजारो बुद्ध [[लेणी]] कोरल्या गेल्या. सिद्धांच्या माध्यमातून नाथांपर्यंत आणि नाथांपासून [[वारकरी संप्रदाय]]ापर्यंत बौद्धधम्म झिरपत गेला. बौद्ध धर्म हा महाराष्ट्रात सातव्या शतकापर्यंत मोठ्या प्रमाणावर प्रचलित होता. २०११ च्या भारतीय जनगणनेच्या अहवालानुसार सबंध भारतात सुमारे ८४,४२,९७२ [[बौद्ध]] लोक होते, यापैकी ६५,३१,२०० म्हणजेच ७७.३६% [[मराठी बौद्ध|बौद्ध]] हे महाराष्ट्र राज्यातील होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = https://www.thequint.com/india/2017/06/17/dalits-converting-to-buddhism | title = दी क्वींट| भाषा = इंग्रजी | लेखक = मनु मोदगिल| फॉरमॅट = }}</ref> महाराष्ट्रामध्ये बौद्ध धर्म हा [[हिंदू]] व [[मराठी मुसलमान|इस्लाम]] नंतर तृतीय क्रमांकाचा सर्वात मोठा धर्म आहे. आणि महाराष्ट्रातील लोकसंख्येत बौद्धांचे प्रमाण सुमारे ६% आहे. भारतातील एकूण [[नवयान]]ी बौद्धांपैकी (नवबौद्ध) सुमारे ९०% महाराष्ट्रात आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.indiaspendhindi.com/cover-story/%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AC%E0%A5%8C%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7-%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE-%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A4%BE | title = इंडिया स्पेंड | भाषा = हिंदी | लेखक = मनु मोदगिल | फॉरमॅट = दिनांक २३ जून २०१७}}</ref> [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांनी देशभरातील आपल्या लाखो अनुयायांसह १९५६ च्या अशोक विजयादशमीच्या दिवशी बुद्धधर्मात प्रवेश केला. हा दीक्षा समारंभ नागपूर येथे झाला. महाराष्ट्रातील [[विदर्भ]], [[मराठवाडा]] व [[कोकण]] येथील [[दलित]] समाजाने यात मोठ्या प्रमाणात भाग घेतला. त्यामुळे महाराष्ट्रामध्ये बौद्धांच्या संख्येत लक्षणीय वाढ झालेली आढळते. बौद्ध धर्माच्या प्रभावाखाली असलेला राज्यातील [[महार]] समाज व महाराष्ट्रीय बौद्ध समाज ह्या दोन्ही बौद्ध समाजाची एकत्रित लोकसंख्या ही १ कोटींवर (१०-१२%) आहे. == इतिहास == === प्राचीन इतिहास === [[गौतम बुद्ध|बुद्धांच्या]] हयातीत इसवी सनापूर्वी ५०० वर्षाच्या सुमारास बुद्ध धर्माचा प्रवेश महाराष्ट्रात झाला.<ref>{{Cite book|title=महाराष्ट्रातील बुद्धधम्माचा इतिहास|last=मोरे|first=एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year= २००२ (तृतीय आवृत्ती)|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=३४ व ४३|language=मराठी}}</ref> बौद्ध धर्माचे संस्थापक, बुद्ध यांनी उरुवेला[[बोधगया]] येथे [[बोधी|संबोधी]] प्राप्त झाल्यानंतर त्यांनी वेगवेगळ्या ठिकाणी जाऊन धम्मउपदेश देणे सुरू केले. त्यांनी अनेक शिष्य लाभले, ज्यात [[भिक्खू]]-[[भिक्खुणी]] व [[उपासक आणि उपासिका|उपासक - उपासिका]] यांचा समावेश होता. बुद्धांनी आपल्या शिष्यांना (भिक्खू) कल्याणप्रद अशा आपल्या सद्धम्माचा उपदेश करण्यासाठी चारही दिशांना संचार करा, असा आदेश दिला होता. त्यानुसार हजारो भिक्खू भिक्खूणी धम्माचा उपदेश करण्यासाठी ह्या जंबुवदिपातील निरनिराळ्या ठिकाणी गेले. यामुळे महाराष्ट्रात देखील बुद्ध धम्माचा प्रचार प्रचार झाला. महाराष्ट्रात बुद्ध धम्माचा प्रचार होण्याचे दुसरे एक कारण [[व्यापारी|व्यापारीवर्ग]] होता. सुरुवातीपासून व्यापारीवर्ग तथागतांच्या धम्माकडे आकर्षित झाला होता. जून्या [[पाली भाषा|पाली वाङमयात]] त्यावेळी अस्तित्वात असलेल्या व्यापारी मार्गांबद्दल बरीच माहिती मिळते. महत्त्वाच्या व्यापारी मार्गांपैकी अवन्ती-दक्षिणापथ हा एक महत्त्वाचा व्यापारी मार्ग होता. हा मार्ग उत्तरेकडे महाराष्ट्रातील पैठणपर्यंत व तेथून पुढे दक्षिणेकडे जात होता. धम्म प्रचारक भिक्खुंमुळे व व्यापारी वर्गामुळे बुद्ध हयात असतानाच बुद्ध धम्माचा प्रवेश महाराष्ट्रात झाला होता.<ref>{{Cite book|title=महाराष्ट्रातील बुद्धधम्माचा इतिहास|last=मोरे|first=एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२००२, तृतीय आवृत्ती|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=३४|language=मराठी}}</ref> [[अजिंठा लेणी|अजिंठा लेण्यांची]] निर्मिती इ.स.पू. दुसऱ्या शतकात झाली. [[कार्ले लेणी|कार्ला]], [[भाजे लेणी|भाजा]], [[कान्हेरी लेणी|कान्हेरी]], नाशिक, [[पितळखोरे लेणी|पितळखोर]], [[वेरूळची लेणी|वेरूळ]] आणि [[अजिंठा लेणी|अजिंठा]] ही प्राचीन भारतातील व्यापारी दळणवळणाच्या राज्यमार्गावर वसली होती. त्यामार्गाला सार्थवाहपथ असे म्हणले जात असे. [[चंद्रगुप्त मौर्य|चंद्रगुप्त मौर्याने]] [[गांधार]] प्रदेश जिंकून [[मगध साम्राज्य|मगध राज्याला]] जोडल्यावर [[सम्राट अशोक|अशोकाच्या]] काळात या प्रदेशात बुद्ध धम्माचा व्यापक प्रसार झाला. सम्राट अशोक ह्यांच्या साम्राज्यात महाराष्ट्राचा देखील समावेश होता. अशोकाच्या आठव्या आणि नवव्या धर्माज्ञेचे शिलाखंड [[ठाणे जिल्हा|ठाणे]] जिल्ह्यातील [[नालासोपारा|सोपारा]] येथे सापडले आहेत. सोपारा ही मौर्यांची प्रांतिक राजधानी होती. सुत्तनिपातातील पारायण वग्गावरून धम्मप्रचारक भिक्खुंमुळे आणि व्यापाऱ्यांमुळे बुद्ध हयात असतानाच बौद्ध धम्माचा प्रवेश महाराष्ट्रात झाला होता. इ.स.पू. चौथ्या शतकात [[वैशाली (प्राचीन शहर)|वैशाली]] येथे [[दुसरी बौद्ध संगीती|दुसरी बौद्ध धम्म संगिनी]] भरली होती. अपरांत देशांतून आठ [[अर्हत|अर्हंत]] आणि [[अवंती]] व [[दक्षिणपथ|दक्षिणापथ]] या देशातून अठ्ठाऐंशी अर्हंत यशाचे निमंत्रण स्वीकारून वैशालीस गेले होते. बुद्ध धम्माची मते मूळ शुद्ध स्वरूपात रहावीत व धम्माचा प्रचार होण्यासाठी उपाय योजना करावी असे दोन मुख्य उद्देश ही संगीनी भरवण्यामागे होते.<ref>{{Cite book|title=महाराष्ट्रातील बुद्धधम्माचा इतिहास|last=मोरे|first=एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२००२, तृतीय आवृत्ती|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४५-४८|language=मराठी}}</ref> [[त्रिपिटक|त्रिपिटकात]] निष्णात असलेले भिक्खू थेर मोग्गलीपुत्ततिस्साने एक हजार विद्वान भिक्खुंना निवडून शुद्ध स्वरूपात धम्म लिहून काढण्यास सांगितले. हे काम नऊ महिने चालले होते. [[तिसरी बौद्ध संगीती|तिसऱ्या धम्म संगितीची]] परिणीती म्हणून धम्म प्रचारासाठी निरनिराळ्या देशांत पाठविण्यात आलेले धर्मोपदेशक होत. त्यात "महारठ्ठ महाधम्म रक्खित थेर नाम कमू" म्हणजे महाधम्म रक्खिताला महारठ्ठ नावाच्या देशात कार्तिक महिन्यात पाठविले. इ.स.पू. तिसऱ्या व चौथ्या शतकात महाराष्ट्रात बऱ्याच मोठ्या प्रमाणावर बुद्ध धम्माचा प्रचार झाला होता. [[मौर्य साम्राज्य|मौर्याचा]] आणि [[सातवाहन साम्राज्य|सात वाहनाचा]] काळ महाराष्ट्राच्या इतिहासातील सुवर्णकाळ होता. त्या वेळच्या वाढलेल्या अधिक संपत्तीचा अविष्कार म्हणजे महाराष्ट्रात निर्माण झालेले कला कौशल्याने युक्त असे अनेक [[विहार|बुद्ध विहार]] योगाचाराचा तत्त्ववेत्ता असंग काही दिवस अजिंठा येथे राहत होता. अजिंठा येथील चित्रकला जवळजवळ एक हजार वर्ष अव्याहत चालली होती. तेथून मध्य प्रदेशातील बाघा, दक्षिणेतील बदमी, सिग्रिया, सित्तनवसाल मध्ये आशियातील [[बामियान|बामीयान]], [[तिबेट]] आणि [[चीन]] देशांतील तुनऱ्हुआंग येथे तिचा प्रचार झाला. [[अजिंठा]] येथे [[शिल्पकला]] व [[चित्रकला]] शिकवण्याचे विद्यालय होते.<ref>{{Cite book|title=महाराष्ट्रातील बुद्धधम्माचा इतिहास|last=मोरे|first=एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२००२, तृतीय आवृत्ती|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=५४|language=मराठी}}</ref> महाराष्ट्रात बौद्ध धर्माचा प्रचार व प्रसार [[सातवाहन साम्राज्य|सातवाहन]] काळात फार मोठ्या प्रमाणात झाला असून यात नाग लोकांचे मोठे योगदान होते. पुरातन वास्तू व प्राचीन लिखाण यांचा शोध घेतला असता बौद्ध धर्म हा महाराष्ट्रात सातव्या शतकापर्यंत मोठ्या प्रमाणावर प्रचलित होता. पर्सी ब्राऊन या विद्वानाच्या मते भारतातील बौद्ध शिल्पांपैकी अर्ध्याहून अधिक शिल्पे (लेणी) महाराष्ट्रात सापडतात, ही गोष्ट बौद्ध धर्माला महाराष्ट्रात त्या काळी असलेली लोकप्रियता दर्शविते. अशा तऱ्हेची डोंगरात खोदून काढलेली वास्तु-शिल्पे त्याकाळी महाराष्ट्र बौद्ध धर्माचे अधिपत्य दर्शविते. सिद्धांच्या माध्यमातून नाथांपर्यंत आणि नाथांपासून वारकरी संप्रदायापर्यंत बौद्धधम्म झिरपत गेला. बौद्ध धर्म हा महाराष्ट्रात सातव्या शतकापर्यंत मोठ्या प्रमाणावर अनुसरला जात होता.<ref>{{Cite book|title=महाराष्ट्रातील बुद्धधम्माचा इतिहास|last=मोरे|first=एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२००२, तृतीय आवृत्ती|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=६४|language=मराठी}}</ref> अनेक शतके बुद्ध धम्म जंबुव्दीपातील प्रमुख राजधर्म होता. महाराष्ट्रातील संतांवर सुद्धा बौद्ध धम्माचा प्रभाव. संत एकनाथ म्हणतात, "लोक देखोनि उन्मत्त दारांनी असक्ता न बोले बौद्ध रूप ठेविले जधनी हात धर्म लोपला अधर्म जाहला हेतून पाहासी द्या लागे बौद्ध रूपे पंढरी नांदसी”. संत तुकराम महाराज सुद्धा विठ्ठलाला बुद्ध समजतात. ते म्हणतात की "बुद्ध अवतार महिमा अदृष्ठा मैन मुखे निष्ठा धरियली". 'मेमॉयर ऑन द केव्ह टेंपल' या ग्रंथात पंढरपूरचे विठ्ठल मंदिर बुद्धाचे असल्याचे साक्ष देतो.<ref>{{Cite book|title=महाराष्ट्रातील बुद्धधम्माचा इतिहास|last=मोरे|first=एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२००२, तृतीय आवृत्ती|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=६९|language=मराठी}}</ref> === आंबेडकरांची धम्मक्रांती === {{मुख्य|दलित बौद्ध चळवळ}} == बौद्ध शिल्पे, स्मारके व तीर्थस्थळे == === बौद्ध विहारे === * [[दीक्षाभूमी]], नागपूर * [[दीक्षाभूमी (चंद्रपूर)]] * [[चैत्यभूमी]], मुंबई * [[ड्रॅगन पॅलेस]], कामठी, नागपूर * [[विश्व विपस्सना पॅगोडा]], मुंबई * [[विश्वशांती स्तूप]], [[वर्धा]] * [[मुक्तिभूमी|मुक्तीभूमी]], येवला ===बौद्ध लेणी === भारतात सुमारे १४०० लेणी आहेत, त्यापैकी सुमारे ११०० महाराष्ट्र राज्यात आहेत. देशातील व महाराष्ट्रातील बहुसंख्य लेणी ह्या बौद्ध लेणी आहेत. सर्व [[महाराष्ट्रातील लेण्यांची यादी|महाराष्ट्रातील बौद्ध लेणी]] या बौद्ध तीर्थस्थळे व प्रार्थनास्थळे आहेत. भारतात अनेक बौद्ध [[लेणी]] किंवा बुद्ध लेणींची निर्मिती झालेली आहेत त्यातील बहुतांश बुद्ध लेणी या महाराष्ट्र राज्यात निर्मिलेल्या आहेत. * [[अजिंठा लेणी]] * [[अंबा-अंबिका लेणी]] * भीमाशंकर लेणी * [[कराड लेणी]] ([[कराड लेणी|जखीणवाडी लेणी]]) * [[आंबिवली]] * [[औरंगाबाद लेणी]] * [[कान्हेरी लेणी]] * [[कार्ले लेणी]] * [[कुडा लेणी]] * [[कांब्रे लेणी]] * [[कोंडाणा लेणी]] * [[खडसांबळे]] * [[खरोसा लेणी]] * [[गिरिजात्मज (लेण्याद्री)]] * [[गांधारपाले लेणी]] * [[घटोत्कच लेणी]] * [[घारापुरी लेणी]] * [[जुन्नर]] * [[बहरोट लेणी]] * [[ठाणाळे लेणी]] * [[ढाक]] * [[तुळजा लेणी]] * [[तेर (उस्मानाबाद)|तेर]] * [[धाराशिव लेणी]] * [[ठाणाळे लेणी]] * [[नाणेघाट]] * [[नेणावली लेणी]] * [[पन्हाळेकाजी लेणी]] * [[त्रिरश्मी लेणी]] ([[त्रिरश्मी लेणी|पांडवलेणी]]) * [[पाताळेश्वर (पुणे)|पाताळेश्वर]] * [[पितळखोरे लेणी]] * [[बेडसे लेणी]] * [[भाजे लेणी]] * भामचंद्र * [[भूत लेणी]] * [[महाकाली लेणी]] * [[मागाठाणे लेणी]] * [[मंडपेश्वर लेणी]] * [[वाई लेणी]] * [[वेरूळ (लेणी)|वेरूळ लेणी]] * [[जोगेश्वरी लेणी]] * [[नांदगिरी लेणी]] * [[शिरवळ लेणी]] * [[शिवनेरी लेणी]] * [[घोरावाडी लेणी]] * [[हरिश्चंद्रगड]] *[[त्रिरश्मी लेणी]] === स्मारके === * [[समतेचा पुतळा]] == सण, उत्सव व विशेष दिवस== महाराष्ट्रातील बौद्ध लोक बुद्ध पौर्णिमा, भीमजयंती, धम्मचक्र प्रवर्तन दिन, गुरुपौर्णिमा, वर्षावास, नामांतर दिन असे अनेक विशेष दिवस उत्सव म्हणून साजरे करतात. === बुद्धपौर्णिमा === {{मुख्य|बुद्ध जयंती}} वैशाख पौर्णिमेला बुद्धांचा जन्म झाला, ह्याच पौर्णिमेला त्यांना ज्ञान प्राप्ती झाली आणि ह्याच पौर्णिमेला त्यांचे महापरिनिर्वाण देखील झाले त्यामुळे बौद्ध संस्कृतीत बुद्धपौर्णिमेला महत्त्वाचे स्थान आहे.<ref>UNESCO, [https://whc.unesco.org/en/list/666 Lumbini in Nepal is the birthplace of the Lord Buddha], Gethin ''Foundations'', p. 19, which states that in the mid-3rd century BCE the Emperor [[Ashoka]] determined that Lumbini was Gautama's birthplace and thus installed a pillar there with the inscription: "... this is where the Buddha, sage of the Śākyas (''Śākyamuni''), was born."</ref><ref>For instance, Gethin ''Foundations'', p. 14, states: "The earliest Buddhist sources state that the future Buddha was born Siddhārtha Gautama (Pali Siddhattha Gotama), the son of a local chieftain—a ''rājan''—in Kapilavastu (Pali Kapilavatthu) what is now the Indian–Nepalese border." However, Professor Gombrich (''Theravāda Buddhism'', p. 1) and the old but specialized study by Edward Thomas, ''The Life of the Buddha'', ascribe the name Siattha/fitta to later sources.</ref> === धम्मचक्र प्रवर्तन दिन === {{मुख्य|धम्मचक्र प्रवर्तन दिन}} [[File:Gate of Vipassana Buddha Vihar and Aurangabad caves, and Ambedkar statue.jpg|thumb|200px|[[औरंगाबाद लेणी]] परिसरात ६२व्या धम्मचक्र प्रवर्तन दिन साजरा करत असलेले बौद्ध उपासक-उपासिका, १८ ऑक्टोबर २०१८]] १४ ऑक्टोबर १९५६ अशोक विजयादशमी रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी आपल्या ६,००,००० अनुयायांसोबत [[नागपूर]] येथे बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली. दरवर्षी अशोक विजयादशमी रोजी लाखो बौद्ध अनुयायी दीक्षाभूमी येथे साजरा करतात तसेच [[औरंगाबाद लेणी]] परिसर यासारख्या राज्यातील अनेक जिल्ह्यांतील-शहरातील स्थानिक बौद्ध स्थळांवर देखील हा सण साजरा करतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/dhama-chakra-pravartan-din/articleshow/60895623.cms|title=...मने शुद्ध जेथे, वसे बुद्ध तेथे!|date=1 ऑक्टो, 2017|website=Maharashtra Times|access-date=2020-05-17|archive-date=2019-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022050544/https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/dhama-chakra-pravartan-din/articleshow/60895623.cms|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/aurangabad/dhamma-chakra-pravartan-din-aurangabad/|title=दहा देशांतील बौद्ध भिक्खू येणार|date=25 सप्टें, 2017|website=Lokmat}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/|title=Dhammachakra Pravartan Day &#124; 63व्या धम्मचक्र प्रवर्तन दिनाची जय्यत तयारी &#124; नागपूर|date=7 ऑक्टो, 2019|website=ABP Majha}}</ref> === भीमजयंती === {{मुख्य|आंबेडकर जयंती}} १४ एप्रिल १८९१ रोजी [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांचा जन्म झाला, त्यांनी १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी लाखो अनुयायांना बौद्ध धम्माची दीक्षा देऊन भारतातून नाहीसा झालेल्या बौद्ध धम्माला पुनर्जीवित केले आणि बौद्धांचे ते आदरणीय ठरले. त्यामुळे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची जयंती बौद्ध उत्सवाप्रमाणे साजरी केली जाते. === गुरुपौर्णिमा === {{मुख्य|गुरू पौर्णिमा}} [[आषाढ पौर्णिमा|आषाढ पौर्णिमेला]] सिद्धार्थ गौतमाने ([[गौतम बुद्ध|बुद्धाने]]) गृहत्याग केला होता, शिवाय ह्याच पौर्णिमेला [[वाराणसी]] येथील [[सारनाथ]] जवळील मृगदाय वनामध्ये पाच परिव्राजकांना बुद्धाने धम्मदीक्षा दिली. [[सम्बोधी]] प्राप्तीनंतरचे हे बुद्धाचे पहिले धम्मचक्र प्रवर्तन होय. === वर्षावास === [[वर्षावास]] ह्या शब्दाचा विग्रह केल्यास 'वर्षा+वास' असा होतो व त्याचा अर्थ 'वर्षा ऋतूमध्ये एकाच ठिकाणी वास्तव्य करणे असा होतो. [[आषाढ पौर्णिमा]] ते [[अश्विन पौर्णिमा]] हा काळ पावसाळ्याचा असल्यामुळे बौद्ध भिक्खू एका विहारात राहून तेथील उपासकांना व उपासिकांना धम्मोपदेश करतात म्हणून या वास्तव्यास 'वर्षावास' असे म्हणले जाते.<ref>{{Cite web|url=https://www.learnreligions.com/vassa-450114|title=What is Vassa in Buddhism?|first=Journalism|last=B. J.|website=Learn Religions|access-date=2020-05-14|archive-date=2020-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200527083104/https://www.learnreligions.com/vassa-450114|url-status=dead}}</ref> === नामांतर दिन === नामांतर आंदोलन इ.स. १९७६ ते १९९४ या दरम्यान महाराष्ट्रात घडलेले [[नवबौद्ध चळवळ|दलित-बौद्ध चळवळीचे]] एक आंदोलन होते. [[छत्रपती संभाजी नगर]] येथील 'मराठवाडा विद्यापीठा'ला डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे नाव द्यावे ही 'सरकारी मागणी' या आंदोलनाची होती. शेवटी सोळा वर्षाच्या लढाईनंतर छत्रपती संभाजी नगरातील मराठवाडा विद्यापीठाला १४ जानेवारी १९९४ रोजी "[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ]]" असे नाव देण्यात आले. त्यामुळे दरवर्षी १४ जानेवारी रोजी बौद्ध अनुयायांद्वारे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ परिसरात नामांतर दिन साजरा केला जातो.<ref>{{Cite web|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/-/articleshow/11479110.cms|title='नामविस्तार दिना'साठी विद्यापीठ परिसर सजला|website=Maharashtra Times}}</ref> === महापरिनिर्वाण दिन === {{मुख्य|महापरिनिर्वाण दिन}} [[महापरिनिर्वाण दिन]] हा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा स्मृतिदिन (पुण्यतिथी) असून तो ६ डिसेंबर रोजी आयोजित केला जातो. आंबेडकरांचे ६ डिसेंबर १९५६ रोजी दिल्ली येथे (सध्या [[डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक]]) महापरिनिर्वाण अर्थात निधन झाले होते, याच्या दुसऱ्या दिवशी ७ डिसेंबर रोजी [[मुंबई]]तील [[चैत्यभूमी]] येथे त्यांच्यावर बौद्ध पद्धतीने अंत्यसंस्कार करण्यात आले. निधनाच्या काही दिवसांपूर्वी १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी त्यांनी लक्षावधी अनुयायांसह बौद्ध धर्म स्वीकारला होता, त्यांना बौद्ध लोक 'बोधिसत्व' मानतात. आंबेडकर हे बौद्ध गुरू होते, यामुळे त्यांच्या पुण्यतिथीसाठी 'महापरिनिर्वाण' हा बौद्ध संकल्पनेतील शब्द वापरण्यात आला आहे. महापरिनिर्वाण दिनानिमित्त दरवर्षी १ डिसेंबर पासून मुंबईतील त्यांचे समाधीस्थळ असलेल्या चैत्यभूमी येथे भारतभरातून लक्षावधी लोक येतात. चैत्यभूमी येथे २५ लाखाहून अधिक भीमानुयायी जमा होतात, व चैत्यभूमी स्तूपात ठेवलेल्या आंबेडकरांच्या अस्थीकलश व प्रतिमेस अभिवादन करतात व बाबासाहेबांचे दर्शन घेतात. मुंबईत यावेळी बौद्धांची संख्या ३० लाखावर झालेली असते. या दिवशी भारत तसेच जगभरातील आंबेडकरवादी व्यक्ती आंबेडकरांची प्रतिमा व मुर्ती समोर ठेवून त्याच्या स्मृतीस अभिवादन करतात.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindikiduniya.com/events/dr-ambedkar-mahaparinirvan-diwas/amp/|title=डॉ अम्बेडकर महापरिनिर्वाण दिवस 2018 - Ambedkar Mahaparinirvan Diwas in Hindi|date=2017-01-24|work=हिन्दीकीदुनिया.com|access-date=2018-05-09|language=en-US}}</ref><ref name="auto">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/education/gk-update/dr-ambedkar-mahaparinirvan-divas-today-know-important-facts/articleshow/72394992.cms|title=Mahaparinirvan Din: डा. आंबेडकर का महापरिनिर्वाण दिवस आज, जानें काम की बातें - dr ambedkar mahaparinirvan divas today know important facts|website=Navbharat Times}}</ref><ref name="auto1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.freepressjournal.in/india/what-is-mahaparinirvan-divas-all-you-need-to-know-why-br-ambedkar-is-linked-to-it|title=What is Mahaparinirvan Divas? All you need to know why BR Ambedkar is linked to it|website=Latest Indian news, Top Breaking headlines, Today Headlines, Top Stories at Free Press Journal}}</ref><ref name="auto2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiacelebrating.com/events/dr-ambedkar-mahaparinirvan-diwas/|title=Dr. Ambedkar Mahaparinirvan Diwas (64th) - 6th December 2019|date=23 डिसें, 2016|website=IndiaCelebrating.com}}</ref> === विविध बौद्ध पौर्णिमा === बौद्ध संस्कृतीत विविध पौर्णिमांचे वेगवेगळे महत्त्व आहे. वैशाख पौर्णिमेला विशेष महत्त्व आहे, कारण राजपुत्र सिद्धार्थ गौतम (बुद्ध) यांचा जन्म, बोधिसत्वाची सम्यक सम्बोधी, धम्मचक्र प्रवर्तन आणि बुद्धाचे महापरिनिर्वाण इत्यादी महत्त्वाच्या घटना, वैशाख पौर्णिमेच्या दिवशीच घडलेल्या आहेत. === चैत्र पौर्णिमा === बुद्धत्व प्राप्त होण्यापूर्वी सिद्धार्थ गौतम, बोधगया (बुद्धगया) येथे निरंजना नदीच्या तीरावर वटवृक्षाखाली तपश्रर्या करीत बसलेले असताना, सुजाता नावाच्या स्त्रीने सिद्धार्थ गौतमास खीर दिली. त्यामुळे चैत्र पौर्णिमा सुजाताचे खीरदान म्हणून ओळखले जाते. === वैशाख पौर्णिमा === वैशाख पौर्णिमेला सिद्धार्थ गौतमाच्या जीवनामध्ये महत्त्वाच्या घटना घडलेल्या आहेत त्या खालीलप्रमाणे : # सिद्धार्थ गौतमाचा जन्म : लुम्बिनी वनामध्ये राजपुत्र सिद्धार्थ गौतमाचा जन्म झाला. # युवराज्ञी यशोधरेचा जन्म : कोलीय राजा दंडपाणी यांच्या राजवाड्यात यशोधरेचा जन्म झाला. # विवाह : राजपुत्र सिद्धार्थ गौतम यांचा विवाह युवराज्ञी राजकुमारी यशोधराशी झाला. # ज्ञानप्राप्ती : बुद्धगया येथे सिद्धार्थ गौतमाला पिंपळाच्या झाडाखाली ज्ञानप्राप्ती झाली. # महापरिनिर्वाण : वयाच्या ८०व्या वर्षी कुशीनगर येथील शालवनात जोडवृक्षाखाली भगवंताचे महापरिनिर्वाण झाले. === ज्येष्ठ पौर्णिमा === # सुजाताची धम्म दीक्षा : भगवंतानी सुजातास धम्मदीक्षा दिली. # श्रीलंकेमध्ये बोधिवृक्ष लावला : सम्राट अशोकाचा पुत्र महेंद्र व कन्या संघमित्रा यांनी श्रीलंका देशातील अनुराधापुरम येथे भारतामधून आणलेली बोधिवृक्षाची शाखा लावली. # भिक्खू महेंद्रचे निर्वाण : भिक्खू महेंद्रांनी श्रीलंकेमध्ये ३८ वर्ष बौद्ध धम्माचा प्रचार केला आणि भिक्खू महेंद्राचे निर्माण सुद्धा ह्याच दिवशी झाले. === आषाढ पौर्णिमा === # सिद्धार्थ गौतमाचा गृहत्याग : रोहिणी नदीच्या पाणी वापरावरून शाक्य आणि कोलीय यांच्यामध्ये वादविवाद झाला, हा वाद युद्धानेच मिटवावा असा शाक्य संघानी घेतलेला निर्णय, सिद्धार्थ गौतमांनी अमान्य केला. सिद्धार्थ गौतमांनी निर्णय अमान्य केल्यामुळे, शाक्य संघानी सिद्धार्थाला दिलेली गृहत्यागाची शिक्षा सिद्धार्थाने मान्य केली व गृहत्याग केला. # पाच परिव्राजकांची धम्मदीक्षा: वाराणसी येथील सारनाथजवळील मृगदाय वनामध्ये पाच परिव्राजकांना भगवंताने धम्मदीक्षा दिली. सम्बोधी प्राप्तीनंतरचे हे भगवंताचे पहिले धम्मचक्र प्रवर्तन होते. === श्रावण पौर्णिमा === # अंगुलीमालाची धम्मदीक्षा : एक कुविख्यात, चोर, डाकू, दरोडेखोर, खुनी अंगुलीमाल याने तथागताकडून धम्मदीक्षा घेतली. # पहिली विश्वधम्म संगिती : भगवंताच्या महापरिनिर्वाणानंतर राजगृह येथे पहिली विश्वधम्म संगिती भरविण्यात आली. === भाद्रपद पौर्णिमा === # वर्षावास : वर्षावासाची सुरुवात आषाढी पौर्णिमेस होते आणि त्यांची सांगता अश्विनी पौर्णिमेस होते. भाद्रपद हा महिना वर्षावासाच्या कालावधीमध्ये येत असतो. === अश्विन पौर्णिमा === अश्विन पौर्णिमा सुद्धा वर्षावासाच्या कालावधीतच येते. वर्षावासातील अंतिम पौर्णिमा म्हणजे अश्विन पौर्णिमा असते. # चक्रवर्ती सम्राट अशोकाची धम्मदीक्षा : भिक्खू मोग्गलीपुत्र तिस्सयांना राजा सम्राट अशोक यांनी आपले धम्मगुरू मानले व त्यांच्याकडून सम्राट अशोक राजाने धम्मदीक्षा घेतली. तो दिवस अश्विन शुद्ध दशमी होता. याच दिवसाला "अशोक विजयादशमी" किंवा "दसरा" म्हणतात. === कार्तिक पौर्णिमा === वर्षावास : आषाढ पौर्णिमा ते अश्विन पौर्णिमा हा काळ पावसाळ्याचा असल्यामुळे बौद्ध भिक्खूंना एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जाणे शक्य नसते म्हणून या कालावधीत बौद्ध भिक्खू एका विहारात राहून तेथील उपासकांना धम्मोपदेश करतात म्हणून या वास्तव्यास 'वर्षावास' असे म्हणतात. वर्षावास समाप्तीनंतर बौद्ध भिक्खू धम्म प्रचारासाठी बाहेर पडण्याचा महिना कार्तिक महिना होय. कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी घडलेल्या महत्त्वाच्या घटना खालीलप्रमाणे : # धम्मसेनापती सारिपुत्र आणि महामौद्गल्यान यांनी तथागताकडून धम्मदीक्षा घेतली. # सारिपुत्राचे ३ भाऊ व ३ बहिणी व आईने धम्मात प्रवेश केला. # भदन्त सारिपुत्राचे निर्वाण झाले. # भदन्त महामौद्गल्यान यांची कार्तिक अमावस्येच्या दिवशी निगठानी हत्या केली. === मार्गशीर्ष पौर्णिमा === # राजगृहास भेट : सिद्धार्थ गौतमाने गृहत्याग केल्यानंतर मगध देशाचा राजा बिंबिसार यांची राजगृह येथे भेट झाली. # नालागिरी हत्ती : देवदत्ताने तथागताचा प्राण घेण्याच्या उद्देशाने 'नालागिरी' नावाच्या हत्तीस मद्य पाजून भगवंताच्या अंगावर सोडले. === पौष पौर्णिमा === # भगवंतांची राजगृहास पुन्हा भेट : सिद्धार्थ गौतमाने गृहत्याग केल्यानंतर मगध देशाचा राजा बिंबिसार यांची प्रथम भेट राजगृह येथे झाली होती. त्यावेळी सिद्धार्थ गौतमाने बिंबिसार राजास वचन दिले होते की, मला बुद्धत्व प्राप्ती झाल्यानंतर मी आपली पुन्हा अवश्य भेट घेईन. त्या वचनपूर्तीसाठी बुद्धत्व प्राप्त झाल्यानंतर तथागत बुद्धाने पुन्हा राजगृह येथे भेट दिली. # वेळूवन भिक्खू संघास दान : राजा बिंबिसाराने त्यांचे सुंदर, सुगंधी भव्य वेळूवन भगवंताच्या संघास दान दिले. # राजा बिंबिसाराने भगवंताकडून धम्मदीक्षा घेतली. === माघ पौर्णिमा === # महापरिनिर्वाणाची घोषणा : माघ पौर्णिमेस वैशाली येथील विहारात आराम करीत असताना भगवंताने आपला प्रिय शिष्य आनंद यास जवळ बोलावून म्हणले 'आनंद' - "तथागत आजपासून तीन महिन्यांनी म्हणजे वैशाखी पौर्णिमेस महानिर्वाण पावतील." # भगवंतानी वैशाली नगरीचे अंतिम दर्शन घेतले. # वैशाली नगरीच्या लिच्छवी जनतेस, आठवणींचे प्रतीक म्हणून भगवंतानी त्यांचे भिक्षापात्र दान दिले. # भगवंताचा प्रिय शिष्य आनंद यांचे महापरिनिर्वाण झाले. === फाल्गुन पौर्णिमा === # कपिलवस्तू नगरीस भेट : सम्यक सम्बोधी प्राप्त झाल्यानंतर तथागताने आपल्या भिक्खू संघासह कपिलवस्तू नगरीस भेट दिली. # पुत्र राहुलची धम्मदीक्षा : सिद्धार्थ गौतमाचा पुत्र राहुल यास भदन्त सारिपुत्र यांनी धम्मदीक्षा दिली. == प्रथा व परंपरा == == लोक समूह == बौद्ध धर्मात जाती नाही. विविध समूह किंवा समाज बौद्ध धर्माचे अनुसरण करतात, ज्यात प्रामुख्याने [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जाती, जमाती]], भटके, विमुक्त, व [[इतर मागास वर्ग|ओबीसी]] यांचा समावेश होतो. प्रामुख्याने अनुसूचित जाती ही बौद्ध धर्मीय असलेला समूह आहे, ज्यात प्रामुख्याने [[महार]], [[मांग]] व [[चमार|चांभार]] हे तीन समाज प्रमुख आहेत. == भाषा == महाराष्ट्रातील बौद्धांची [[मातृभाषा]] ही [[मराठी भाषा|मराठी]] आहे. याशिवाय त्यांना [[हिंदी भाषा]] देखील समजते, आणि बरेचजण [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिशही]] बोलतात. मराठी बोलणारे बौद्ध अनेक [[मराठीतील बोलीभाषा]] बोलतात, ज्यात मराठवाडी बोलीभाषा [[अहिराणी बोलीभाषा|अहिराणी]], [[आगरी बोलीभाषा|आगरी]], [[काणकोणची कोकणी]], [[कोकणा बोलीभाषा|कोकणा]], [[कोंकणी भाषा|कोंकणी]], [[कोल्हापुरी बोली|कोल्हापुरी]], [[गडहिंग्लज पूर्वभागातील मराठी बोली]], [[चंदगडी बोलीभाषा|चंदगडी]], [[जुदाव मराठी बोलीभाषा|जुदाव मराठी]], [[झाडीबोली]], [[तंजावूर मराठी बोलीभाषा|तंजावर मराठी]], [[तावडी बोलीभाषा|तावडी]], [[दखनी भाषा|दखनी]], [[नारायणपेठी बोली|नारायणपेठी]], [[नॉ लिंग बोलीभाषा|नॉ लिंग]], [[पद्ये बोलीभाषा|पद्ये]], [[पावरा बोलीभाषा|पावरा]], [[पूर्व मावळी बोलीभाषा|पूर्व मावळी]], [[बेळगांव मराठी बोलीभाषा|बेळगावी मराठी]], [[मांगेली बोलीभाषा|मांगेली]], [[मालवणी बोलीभाषा|मालवणी]], [[मिंग्लिश]], [[बंजारा भाषा]], [[लेवा बोली|लेवा]], [[वऱ्हाडी भाषा|वऱ्हाडी]], [[वाघरी बोलीभाषा|वाघरी]], [[सामवेदी बोली|सामवेदी]], [[सोलापुरी बोलीभाषा|सोलापुरी]] इत्यादींचा समावेश होतो. == लोकसंख्या == [[इ.स. १९५१]] मध्ये महाराष्ट्रात अवघे २,४८९ बौद्ध (०.०१%) होते, डॉ. आंबेडकरांच्या सामूदायिक धर्मांतरानंतर [[इ.स. १९६१]] मध्ये ही संख्या १,१५,९९१% वाढून २७,८९,५०१ झाली होती. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- |+ जनगणना १९५१ ते २०११ दरम्यानची महाराष्ट्रीय बौद्धांची लोकसंख्या<ref>{{Cite web|url=https://blog.cpsindia.org/2016/01/religion-data-of-census-2011-xi_19.html|title=Religion Data of Census 2011 XI BUDDHISTS|access-date=2020-05-18|archive-date=2019-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190529015825/https://blog.cpsindia.org/2016/01/religion-data-of-census-2011-xi_19.html|url-status=dead}}</ref> |- !वर्ष !! बौद्ध लोकसंख्या (लाखात)!! राज्यातील प्रमाण (%) !! वाढ (वृद्धी) (%) |- |align=centre|इ.स. १९५१|| ०.०२५|| ०.०१ || — |- |align=centre|इ.स. १९६१|| २७.९० || ७.०५ ||१,१५,९९०.८ |- |align=centre|इ.स. १९७१|| ३२.६४ || ६.४८ || १६.९९ |- |align=centre|इ.स. १९८१|| ३९.४६|| ६.२९ || २०.८९ |- |align=centre|इ.स. १९९१|| ५०.४१ || ६.३९ || २७.७५ |- |align=centre|इ.स. २००१|| ५८.३९ || ६.०३ || १५.८३ |- |align=centre|इ.स. २०११|| ६५.३१ || ५.८१ || ११.८५ |- |} === जिल्हानिहाय बौद्ध लोकसंख्या === २०११ च्या राष्ट्रीय जनगणनेनुसार, महाराष्ट्रातील [[जिल्हा|जिल्हानिहाय]] बौद्ध लोकसंख्या खालील प्रमाणे आहे.<ref name="auto3">{{स्रोत बातमी|url=|title=महाराष्ट्राची जिल्हानिहाय धर्म लोकसंख्या|last=|first=|date=२८ ऑगस्ट २०१५|work=दैनिक [[लोकमत]]|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|page=६|language=मराठी}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" border=१ width=१००% |- !क्र. || जिल्हा || एकूण लोकसंख्या || बौद्ध लोकसंख्या || बौद्ध प्रमाण (%) || संदर्भ |- | १ || [[नागपूर जिल्हा|नागपूर]] || ४६,५३,५७० || ६,६८,०५० || १४.३६% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/343-nagpur.html|title=Nagpur District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २ || [[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]] || १,२४,४२,३७३ || ६,०३,८२५ || ४.८५% || <ref name="auto3"/><ref>https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/356-mumbai-suburban.html|title=Mumbai Suburban District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ३ || [[ठाणे जिल्हा|ठाणे]] ([[पालघर जिल्हा|पालघरसह]]) || १,१०,६०,१४८ || ४,४९,६१७ || ४.०७% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/355-thane.html|title=Thane District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ४ || [[अमरावती जिल्हा|अमरावती]] || २८,८८,४४५ || ३,८३,८९१ || १३.२९% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/341-amravati.html|title=Amravati District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ५ || [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा]] || २५,८६,२५८ || ३,६४,२१९ || १४.०८% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/338-buldana.html|title=Buldana District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ६ || [[नांदेड जिल्हा|नांदेड]] || ३३,६१,२९२ || ३,५४,१८९ || १०.५४% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/349-nanded.html|title=Nanded District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ७ || [[पुणे जिल्हा|पुणे]] || ९४,२९,४०८ || ३,४०,४०४ || ३.६१% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/359-pune.html|title=Pune District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ८ || [[अकोला जिल्हा|अकोला]] || १८,१३,९०६ || ३,२८,०३३ || १८.०८% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/339-akola.html|title=Akola District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ९ || [[औरंगाबाद जिल्हा|औरंगाबाद]] || ३७,०१,२८२ || ३,०९,०९३ || ८.३५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/353-aurangabad.html|title=Aurangabad District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १० || [[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर]] || २२,०४,३०७ || २,८६,७३४ || १३.०१% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/347-chandrapur.html|title=Chandrapur District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ११ || [[यवतमाळ जिल्हा|यवतमाळ]] || २७,७२,३४८ || २,४९,८७४ || ९.०१% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/348-yavatmal.html|title=Yavatmal District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १२ || [[परभणी जिल्हा|परभणी]] || १६,३६,०८६ || १,८७,८९९ || १०.२३% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/351-parbhani.html|title=Parbhani District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १३ || [[वाशीम जिल्हा|वाशीम]] || ११,९७,१६० || १,७९,३३० || १४.९८% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/340-washim.html|title=Washim District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १४ || [[हिंगोली जिल्हा|हिंगोली]] || ११,७७,३४५ || १,७६,६७९ || १५.०१% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/350-hingoli.html|title=Hingoli District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १५ || [[वर्धा जिल्हा|वर्धा]] || १३,००,७७४ || १,७५,४१७ || १३.४९% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/342-wardha.html|title=Wardha District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १६ || [[भंडारा जिल्हा|भंडारा]] || १२,००,३३४ || १,५४,४५८ || १२.८७% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/344-bhandara.html|title=Bhandara District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १७ || [[जालना जिल्हा|जालना]] || ११,५९,०४६ || १,५२,५४० || ७.७९% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/352-jalna.html|title=Jalna District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १८ || [[जळगाव जिल्हा|जळगाव]] || ४२,२९,९१७ || १,४३,८६५ || ३.४०% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/337-jalgaon.html|title=Jalgaon District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १९ || [[सातारा जिल्हा|सातारा]] || ३०,०३,७४१ || १,४१,३१५ || ४.७०% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/365-satara.html|title=Satara District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २० || [[मुंबई जिल्हा|मुंबई शहर]] || ३०,८५,४११ || १,३४,२५७ || ४.३५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/363-mumbai-city.html|title=Osmanabad District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २१ || [[गोंदिया जिल्हा|गोंदिया]] || १३,२२,५०७ || १,२५,२८२ || ९.४७% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/345-gondiya.html|title=Gondiya District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २२ || [[रायगड जिल्हा|रायगड]] || २६,३४,२०० || १,२१,७९१ || ४.६२% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/358-raigarh.html|title=Raigarh District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २३ || [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] || १६,१५,०६९ || १,१३,४६७ || ७.०३% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/366-ratnagiri.html|title=Ratnagiri District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २४ || [[नाशिक जिल्हा|नाशिक]] || ६१,०७,१८७ || ९४,७८३ || १.५५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/354-nashik.html|title=Nashik District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २५ || [[गडचिरोली जिल्हा|गडचिरोली]] || १०,७२,९४२ || ८२,६९५ || ७.७१% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/346-gadchiroli.html|title=Gadchiroli District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २६ || [[बीड जिल्हा|बीड]] || २५,८५,०४९ || ६८,४८२ || २.६५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/361-bid.html|title=Bid District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २७ || [[लातूर जिल्हा|लातूर]] || २४,५४,१९६ || ६६,५३५ || २.७१% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/362-latur.html|title=Latur District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २८ || [[सांगली जिल्हा|सांगली]] || २८,२२,१४३ || ३८,२१० || १.३५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/369-sangli.html|title=Sangli District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २९ || [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर]] || ४३,१७,७५६ || ३५,४९७ || ०.८२% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/364-solapur.html|title=Solapur District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ३० || [[अहमदनगर जिल्हा|अहमदनगर]] || ४५,४३,१५९ || ३३,८९८ || ०.७५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/360-ahmadnagar.html|title=Ahmadnagar District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ३१ || [[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर]] || ३८,७६,००१ || २९,७६६ || ०.७७% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/368-kolhapur.html|title=Kolhapur District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ३२ || [[उस्मानाबाद जिल्हा|उस्मानाबाद]] || १६,५७,५७६ || २८,२१६ || ४.३५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/363-osmanabad.html|title=Osmanabad District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ३३ || [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग]] || ८,४९,६५१ || २४,७६२ || २.९१% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/367-sindhudurg.html|title=Sindhudurg District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ३४ || [[धुळे जिल्हा|धुळे]] || २०,५०,८६२ || १३,४०५ || ०.६५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/336-dhule.html|title=Dhule District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ३५ || [[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार]] || १६,४८,२९५ || ४,९६९ || ०.३०% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/335-nandurbar.html|title=Nandurbar District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- ! - || '''एकूण''' || '''११,२३,७४,३३३''' || '''६५,३१,२००''' || '''५.८१%''' || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/state/27-maharashtra.html|title=Maharashtra Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |} [[File:District wise Buddhist population percentage, India census 2011.png|thumb|right|300px|२०११ च्या राष्ट्रीय जनगणनेनुसार, भारतातील बौद्ध लोकसंख्येचे जिल्हानिहाय प्रमाण (%). भारताच्या मध्य व पश्चिम ठिकाणी महाराष्ट्रातील बौद्ध लोकसंख्या दर्शवली आहे.]] २०११ च्या जनगणनेनुसार भारतातील ८४,४२,९७२ बौद्धांपैकी ६५,३१,२०० (७७.३६%) बौद्ध हे महाराष्ट्र राज्यात आहेत. महाराष्ट्रातील [[मराठी बौद्ध]] धर्मीय समुदाय हा भारतातील सर्वात मोठा बौद्ध समुदाय आहे. बौद्धांचे सर्वात जास्त प्रमाण [[विदर्भ]]ातील [[बुलढाणा जिल्हा|बुलडाणा]], [[अकोला जिल्हा|अकोला]], [[वाशिम जिल्हा|वाशिम]], [[अमरावती जिल्हा|अमरावती]], [[वर्धा जिल्हा|वर्धा]], [[नागपूर जिल्हा|नागपूर]], [[भंडारा जिल्हा|भंडारा]], [[गोंदिया जिल्हा|गोंदिया]], [[गडचिरोली जिल्हा|गडचिरोली]], [[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर]] आणि [[यवतमाळ जिल्हा|यवतमाळ]] या जिल्ह्यांमध्ये आहे. या ११ जिल्ह्यांत एकूण ६५ लाख बौद्धांपैकी सुमारे ३० लाख (४६%) बौद्ध आहेत. यापैकी आठ जिल्ह्यांमध्ये बौद्धांची लोकसंख्या १२ ते १५ % आहे, तर [[अकोला जिल्हा|अकोला जिल्ह्यामध्ये]] बौद्धांचे १८% एवढे उच्च प्रमाण आहे. गोंदिया, गडचिरोली आणि यवतमाळ जिल्ह्यांमध्ये [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जमातींची]] लोकसंख्या जास्त असून तेथे बौद्धांची प्रमाण ७ ते १०% दरम्यान आहे. आणखी १२ लाख बौद्ध हे [[मराठवाडा|मराठवाड्यातील]] [[नांदेड जिल्हा|नांदेड]], [[हिंगोली जिल्हा|हिंगोली]], [[परभणी जिल्हा|परभणी]], [[जालना जिल्हा|जालना]] आणि [[औरंगाबाद जिल्हा|औरंगाबाद]] या जिल्ह्यांत आहेत. यातील आधीच्या तीन जिल्ह्यांमध्ये बौद्धांचे प्रमाण १०% पेक्षा जास्त आहे, तर हिंगोली जिल्ह्यामधील लोकसंख्येत १५% बौद्ध आहेत. [[ठाणे जिल्हा|ठाणे]], [[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]], [[मुंबई जिल्हा]], [[रायगढ जिल्हा|रायगढ]], [[पुणे जिल्हा|पुणे]], [[सातारा जिल्हा|सातारा]] आणि [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] या [[पश्चिम महाराष्ट्र]]ातील जिल्ह्यांत आणखी १८ लाख बौद्ध आहेत, यातील [[मुंबई उपनगर जिल्हा]] आणि [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्हा]] वगळता इतर जिल्ह्यांच्या लोकसंख्येत बौद्धांचे प्रमाण ५ टक्क्यांपेक्षा कमी आहे. मुंबई उपनगर आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांच्या लोकसंख्येत अनुक्रमे ५% आणि ७% बौद्ध आहेत. [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा]], [[वाशिम जिल्हा|वाशिम]], [[हिंगोली जिल्हा|हिंगोली]], [[वर्धा जिल्हा|वर्धा]], [[नागपूर जिल्हा|नागपूर]], [[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर]], [[भंडारा जिल्हा|भंडारा]], [[गोंदिया जिल्हा|गोंदिया]], [[यवतमाळ जिल्हा|यवतमाळ]] व [[गडचिरोली जिल्हा|गडचिरोली]] या दहा जिल्ह्यांमध्ये बौद्ध धर्म हा दुसरा सर्वात मोठा धर्म आहे, यापैकी हिंगोली जिल्हा वगळता बाकीचे सर्व जिल्हे विदर्भातील आहेत. [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर]] (०.८%), [[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर]] (०.८%), [[अहमदनगर जिल्हा|अहमदनगर]] (०.८%), [[धुळे जिल्हा|धुळे]] (०.७) व [[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार]] (०.३%) या पाच जिह्यांत बौद्धांचे प्रमाण १% पेक्षा कमी आहे. [[मुंबई|मुंबईत]] (मुंबई उपनगर व मुंबई शहर जिल्हा) सर्वाधिक बौद्ध लोकसंख्या ७,३८,०८२ आहे, जी राज्यातील एकूण बौद्ध लोकसंख्येचा ११.३०% भाग आहे. === अनुसूचित जाती प्रवर्गातील बौद्ध === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" border=१ width=१००% |- ! - || एकूण बौद्ध लोकसंख्या || अनु.जाती. बौद्ध लोकसंख्या || प्रमाण (%) |- | '''भारत''' || ८४,४२,९७२ || ५७,५७,००० || ६८.१९% |- | '''महाराष्ट्र''' || ६५,३१,२०० || ५२,०४,२८४ || ७९.६८% |- |} भारतात [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जातींमध्ये]] ([[दलित]]) बौद्ध धर्म अतिशय वेगाने वाढत आहे. [[इ.स. २००१]] मध्ये देशात ४१.५९ लाख बौद्ध धर्मीय हे अनुसूचित जाती प्रवर्गातील होते, तर दहा वर्षात [[इ.स. २०११]] मध्ये हे प्रमाण ३८% वाढून ५७.५६ लाख एवढे झाले आहे. भारत देशातील एकूण अनुसूचित जातीच्या बौद्धांपैकी सुमारे ९०% महाराष्ट्रात राहणारे आहेत.<ref name="auto4">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.aajtak.in/india-today-hindi/indiatoday-special-report/story/huge-increase-in-the-population-of-dalit-budhist-in-india-872858-2016-06-07|title=बौद्ध बढ़े, चुनावी चर्चे में चढ़े|website=https://m.aajtak.in|language=hi|access-date=2018-05-11}}</ref> महाराष्ट्रात एकूण बौद्ध लोकसंख्येत ५२,०४,२८४ (७९.६८%) अनुसूचित जातीचे बौद्ध आहेत.<ref name="auto4"/> तर महाराष्ट्रातील एकूण १,३२,७५,८९८ अनुसूचित जातींत बौद्धांचे प्रमाण ३९.२०% आहे. महाराष्ट्रातील अनुसूचित जातींच्या बौद्ध लोकसंख्येत तब्बल ६०% वाढ झाली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://zeenews.india.com/news/india/buddhism-is-the-fastest-growing-religion-among-scheduled-castes_1883362.html| title = Buddhism is the fastest growing religion among Scheduled Castes | भाषा = इंग्रजी | लेखक = | फॉरमॅट = दिनांक ९ मे २०१६ झी न्यूज }}</ref> == बौद्ध व दलित स्थिती == == राजकारण == [[महाराष्ट्रामधील लोकसभा व विधानसभा मतदारसंघांची यादी|महाराष्ट्रातील २८८ विधानसभा मतदार संघापैकी]] ६३ मतदार संघांत [[बौद्ध]] व [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जातीचा]] प्रभाव आहे. विविध समाजगटांना, समूहांना, जातींना प्रतिनिधित्व देणारे प्रमुख राजकीय पक्ष लोकसभा निवडणूकीत राज्यात लोकसंख्येने बौद्ध समाजाला कमी उमेदवारी देतात. महाराष्ट्रातील बौद्ध समाज हा मुख्यत: आंबेडकरी-रिपब्लिकन चळवळीशी जोडलेला आहे. आणि तो [[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष|रिपाइंच्या]] प्रमुख चार गटांत तो विभागला गेला आहे. तसेच बौद्ध समाजातील काही लोक हे थेट [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]], [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]], [[शिवसेना]], [[भारतीय जनता पक्ष]], [[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]], [[बहुजन समाज पक्ष]] यांसारख्या राजकीय पक्षांत प्रवेश करून काम करीत आहेत. मात्र, बहुसंख्य बौद्ध व अन्य दलित जातीतील आंबेडकरी चळवळीला मानणारा समाज हा रिपाइंच्या माध्यमातून आपले राजकारण करीत आहे. आजवर रिपाइं गटांचे राजकारण हे काँग्रेस-राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षांबरोबर राहिले आहे. त्यामुळे हा बहुसंख्य बौद्ध समाज रिपाइंच्या माध्यमातूनही युती करून दोन्ही काँग्रेसबरोबर राहिलेला आहे. तसेच त्यातील काही भाग हा सेना-भाजपसोबतही आहे. [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९ च्या लोकसभा निवडणुकीत]] रिपाइंच्या सर्वच गटांना, त्यांच्या नेत्यांना ज्या प्रकारे पराभवाला सामोरे जावे लागले, युती-आघाडी केलेल्या पक्षांकडूनच घात झाला होता, त्यानुसार प्रस्थापित पक्षांनी जाणीवपूर्वक रिपब्लिकन नेत्यांचा पराभव केला होता हे मानले जाते. २०१४ च्या लोकसभा निवडणुकीत रिपाइं नेते [[रामदास आठवले]] थेट भाजपसोबत जाऊन [[महायुती|महायुतीत]] दाखल झाले आहेत, तर [[वंचित बहुजन आघाडी]]चे नेते [[प्रकाश आंबेडकर]] व रिपाइंचे नेते डॉ. [[राजेंद्र गवई]] यांना काँग्रेस व राष्ट्रवादी काँग्रेससोबत युती करून निवडणुका लढवल्या आहेत. दोन्ही काँग्रेस यांनी [[पीपल्स रिपब्लिकन पार्टी|पीपल्स रिपब्लिकन पार्टीचे]] अध्यक्ष प्रा. [[जोगेंद्र कवाडे]] व [[बहुजन रिपब्लिकन एकता मंच|बहुजन रिपब्लिकन एकता मंचाच्या]] अध्यक्ष [[सुलेखा कुंभारे]] यांचा पाठिंबा काँग्रेसने, तर रिपाइंच्या उपेंद्र शेंडे व [[गंगाधर गाडे]] गटाचा राष्ट्रवादीने पाठिंबा मिळवला होता, मात्र त्या बदल्यात त्यांना लोकसभेच्या जागा सोडण्यात आल्या नव्हत्या. रामदास आठवले यांनी युतीकडे रिपाइंला लोकसभेसाठी किमान तीन मतदारसंघ व एक राज्यसभेची जागा व विधानसभेसाठी सुमारे ३५ मतदारसंघ मागितले होते. मात्र, प्रत्यक्षात आठवलेंना भाजपने राज्यसभेची एक जागा दिली. राज्यातील प्रत्येक विधानसभा क्षेत्रामध्ये (आदिवासी भाग वगळून) बौद्ध मतदारांची संख्या ही १० ते ३० हजार वा त्यापेक्षाही काही ठिकाणी अधिक आहे. म्हणजेच प्रत्येक लोकसभा क्षेत्रात बौद्ध मतदारांची लोकसंख्या साठ हजार ते एक लाख असून काही लोकसभा मतदारसंघांत ती चार ते सहा लाख एवढी सर्वाधिकही आहे. विशेषतः [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलडाणा]], [[अकोला लोकसभा मतदारसंघ|अकोला]], [[अमरावती लोकसभा मतदारसंघ|अमरावती]], [[वर्धा लोकसभा मतदारसंघ|वर्धा]], [[वाशिम लोकसभा मतदारसंघ (१९७७-२००८)|वाशिम]], [[नागपूर लोकसभा मतदारसंघ|नागपूर]], [[भंडारा-गोंदिया लोकसभा मतदारसंघ|भंडारा-गोंदिया]], [[चंद्रपूर लोकसभा मतदारसंघ|चंद्रपूर]], [[हिंगोली लोकसभा मतदारसंघ|हिंगोली]], [[परभणी लोकसभा मतदारसंघ|परभणी]] या जिल्ह्यांत बौद्ध समाजाची लोकसंख्या १२ टक्क्यांपेक्षा जास्त आहे. मात्र, राजकीयदृष्ट्या बौद्ध समाज विखुरला गेल्याने, रिपाइंच्या गटबाजीमुळे प्रस्थापित राजकीय पक्षांना त्याचा फायदा होत आहे. राखीव जागा तसेच सर्वसाधारण जागांवर बौद्ध समाजातील उमेदवाराला उमेदवारी दिली जात नाही, त्या सर्व ठिकाणी बौद्धेतर उमेदवाराला उमेदवारी देत बौद्धांना राजकारणात एकाकी पाडले जात आहे, असे राजकीय समीक्षक सांगतात. लोकसभा निवडणुकीच्या निमित्ताने प्रमुख राजकीय पक्षांच्या जाहीर झालेल्या उमेदवार याद्यांमधून राजकीयदृष्ट्या या बौद्ध समाजावर अघोषित बहिष्कारच घातला जातोय असे दिसते.<ref>https://divyamarathi.bhaskar.com/news/EDT-sandesh-pawar-article-about-election-4562292-NOR.html</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.saamana.com/article-on-leadership-in-bodhha-community/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2020-07-02 |archive-date=2020-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200808171117/https://www.saamana.com/article-on-leadership-in-bodhha-community/ |url-status=dead }}</ref> == सामूहिक धर्मांतरे == {{मुख्य|भारतातील बौद्ध धर्मांतरे}} १९५६ मधील डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या [[नवबौद्ध चळवळ]]ीनंतर महाराष्ट्रासह देशातील विविध राज्यात अनेक सामूदायिक धर्मांतरे झालेली आहेत आणि आजही होत आहेत. त्यातील काही धर्मांतरे – === १९५० चे दशक === * १४ ऑक्टोबर, १९५६ (नागपूर, महाराष्ट्र) :- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी ५,००,००० अनुयायांसोबत बौद्ध धम्म स्वीकारला. * १५ ऑक्टोबर, १९५६ ([[नागपूर]], महाराष्ट्र) :- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी उर्वरित २ ते ३,००,००० अनुयायांसोबत बौद्ध धम्म स्वीकारला. * १६ ऑक्टोबर, १९५६ ([[चंद्रपूर]], महाराष्ट्र) :- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी ३,००,००० अनुयायांसोबत बौद्ध धम्म स्वीकारला. * ७ डिसेंबर, १९५६ (मुंबई, महाराष्ट्र) :- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या महापरिनिर्वाणानंतर दहनसंस्काराप्रसंगी उपस्थित १०,००,००० पेक्षा जास्त अनुयायांनी बौद्ध धम्म स्वीकारला. === १९६० चे दशक === === १९७० चे दशक === === १९८० चे दशक === === १९९० चे दशक === === २००० चे दशक === === २००१ चे दशक === === २०११ चे दशक === * मे, २०१७ रोजी, उत्तर प्रदेशमधील सहारनपुर जिल्हातील '''१८० कुटुंबांनी''' (सुमारे ८५० व्यक्तींनी) बौद्ध धर्मात धर्मांतर केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.financialexpress.com/india-news/dalits-still-converting-to-buddhism-but-at-a-dwindling-rate/723230/ | title = Dalits still converting to Buddhism, but at a dwindling rate | भाषा = इंग्रजी | लेखक = | फॉरमॅट = फायनान्सीअल एक्सप्रेस दिनांक १७ जून २०१७ }}</ref> * २५ डिसेंबर, २०१७ रोजी, दीक्षाभूमी नागपूर येथे सुमारे ५,००० ओबीसींनी बौद्ध धम्म स्वीकारला. === बौद्ध व दलित आंदोलने === * [[नवबौद्ध चळवळ]] * [[नामांतर आंदोलन]] * [[रिडल्स आंदोलन]] == उल्लेखनीय व्यक्ती == ''मुख्यः [[मराठी बौद्ध#उल्लेखनीय_व्यक्ती|मराठी बौद्ध]] व [[:वर्ग:भारतीय बौद्ध]]'' == हे सुद्धा पहा == * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] * [[महाराष्ट्रामध्ये धर्म]] * [[भारतामध्ये बौद्ध धर्म]] * [[मराठी बौद्ध]] * [[दलित बौद्ध चळवळ]] * [[नवबौद्ध]] * [[नवयान]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Buddhism in Maharashtra|{{लेखनाव}}}} *[http://zeenews.india.com/news/india/buddhism-is-the-fastest-growing-religion-among-scheduled-castes_1883362.html Buddhism is the fastest growing religion among Scheduled Castes] * [http://www.marathisrushti.com/articles/%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AF/ धर्मांतराने दलितांना काय दिले] *[http://velivada.com/2017/07/02/dalits-convert-buddhism-far-ahead-hindu-dalits/ Dalits Who Convert to Buddhism are Far Ahead of Hindu Dalits] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180708074521/http://velivada.com/2017/07/02/dalits-convert-buddhism-far-ahead-hindu-dalits/ |date=2018-07-08 }} {{बौद्ध विषय सूची}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील बौद्ध धर्म| ]] [[वर्ग:भारतामध्ये बौद्ध धर्म]] [[वर्ग:नवयान]] [[वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती|ब]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास|ब]] fhuw7gq1uuecuaucz715qu177hota7y 0 210570 2704419 2698136 2026-08-22T09:59:35Z ~2026-45722-86 186548 /* फलाटनिहाय गंतव्यस्थाने */ 2704419 wikitext text/x-wiki '''महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळाचे शिवाजीनगर बसस्थानक''' [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] [[पुणे]] शहरातील मोठे बस स्थानक आहे. हे स्थानक '''शिवाजीनगर''' रेल्वे स्थानक आणि '''[[पी.एम.पी.एम.एल.|पुणे महानगर परिवहन महामंडळाचे]] शिवाजीनगर बसस्थानक''' यांच्या लगतच आहे. हे स्थानक पुण्याला [[महाराष्ट्र]] तसेच इतर राज्यांतील मोठ्या शहरांशी बससेवेने जोडते. येथून महाराष्ट्रातील [[मुंबई]], [[नागपूर]], [[नासिक]], [[छत्रपती संभाजीनगर]], [[पनवेल]], [[अहमदनगर]], [[सातारा]], [[सोलापूर]], [[शिर्डी]], [[धुळे]], [[अकोला]], [[मनमाड]] सारख्या शहरांना थेट बससेवा आहे. याशिवाय येथून [[गुजरात]], [[कर्नाटक]], [[मध्य प्रदेश]], [[गोवा]] आणि [[आंध्र प्रदेश]] राज्यांतील अनेक शहरांपर्यंत बससेवा उपलब्ध आहे. == फलाटनिहाय गंतव्यस्थाने == {| class="wikitable" !फलाट क्र. !गंतव्यस्थाने |- |१ |[[अलिबाग]], [[मुरूड-जंजिरा]], [[रोहे]], भिरा, [[महाड]], [[पेण]], [[बोरीवली]], [[कल्याण (शहर)|कल्याण]], [[कुर्ला]], [[मुंबई सेंट्रल रेल्वे स्थानक|मुंबई सेंट्रल]], [[दादर]], [[शहापूर]], [[सांगली]], [[कोल्हापूर]] |- |२ |गळवणे, [[राजूर]], बेजारे, [[चाकण]], [[राजगड तालुका|वेल्हे]], [[वडोदरा]], पालिताणा, [[अहमदाबाद]], पेठ, [[लासलगाव]], [[इगतपुरी]], [[नाशिक]], [[संगमनेर]], [[भंडारदरा]], [[अकोला]], पोखरी, [[खिरेश्वर]], [[आळेफाटा]], [[पिंपळगाव (बसवंत)]], [[ओतूर]], [[जुन्नर]], [[त्र्यंबकेश्वर तालुका|त्र्यंबकेश्वर]] |- |३ |[[मंचर]], [[भीमाशंकर मंदिर|भीमाशंकर]], आसानसे, पिंपरखेड, ढोणे, [[कवठे महांकाळ]], वडगांव पीर, [[नारायणगाव]], [[पाबळ]], कडूस |- |४ |[[साक्री]], [[जव्हार]], [[नवापूर तालुका|नवापूर]], [[सुरत]], [[कळवण तालुका|कळवण]], [[सटाणा]], [[हिम्मतनगर]], [[धुळे]], [[अमळनेर]], [[उज्जैन]], [[इंदूर]], [[मालेगाव]], [[नांदगाव (नाशिक)|नांदगाव]], [[कोपरगाव]], [[शिर्डी]], [[विजापूर]] |- |५ |[[जालना]], [[शेवगाव]], [[कन्नड तालुका|कन्नड]], [[अंबड तालुका|अंबड]], [[पैठण]], [[सिल्लोड]], [[शिरूर]], [[सिद्धटेक]], विसापूर, [[शनि शिंगणापूर]], [[अष्टविनायक]] यात्रा |- |६ |[[नागपूर]], [[अमरावती]], [[अकोला]], [[यवतमाळ]], [[पुसद तालुका|पुसद]], [[मलकापूर तालुका|मलकापूर]], [[रावेर तालुका|रावेर]], [[बुलढाणा]], [[शेगाव]], [[जळगाव]], [[छत्रपती संभाजीनगर]], [[नांदेड]], [[गंगाखेड तालुका|गंगाखेड]], [[देगलूर तालुका|देगलूर]], परळी, [[भुसावळ]] |- |७ |[[इंदूर]], [[शिरपूर]], [[धुळे]], [[चोपडा तालुका|चोपडा]], [[अक्कलकुवा तालुका|अक्कलकुवा]], [[नंदुरबार]], [[मालेगाव]], [[शहादा तालुका|शहादा]], [[मनमाड]], [[शिर्डी]], [[लासलगाव]], [[बीड]], [[नेवासा]] |- |८ |[[पाथर्डी]], [[जामखेड]], [[श्रीरामपूर]], [[अहमदनगर]], [[पंढरपूर]], [[मंगळवेढा]] |- |९ |[[तळेगाव]], [[मुळशी]], [[पौड]], रहू, [[फलटण]], [[सासवड]], [[जेजुरी]], [[बारामती]], [[भोर]] |- |१० |नाशिक (निमआराम, दर ३० मिनिटांनी) |- |११ |[[सोलापूर]], [[बेळ्ळारी]], [[हैदराबाद]], [[उमरगा]], [[तुळजापूर]], विजापूर, [[बागलकोट]], [[तालिकोट]], देगलूर, [[बार्शी]], [[धाराशिव]], [[उदगीर]], [[औसा]], [[कळंब]], [[निलंगा]], [[बसमत]], [[धारूर]], [[अक्कलकोट]] |} [[वर्ग:पुण्यातील बसस्थानके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील बसस्थानके]] dw0nroe3ze7vt3olksph5d6nlzg674j 0 210721 2704410 2691995 2026-08-22T09:19:09Z ~2026-45722-86 186548 /* गोंधळी समाजाचे अस्तित्व */ 2704410 wikitext text/x-wiki {{बदल}} गोंधळी ही [[हिंदू]] जात आहे. या समूहाचे लोक [[तुळजाभवानी]] देवीस आपले आराध्य दैवत मानतात. हा समाज [[गोंधळ]], [[पोवाडा|पोवाडे]], यातून जनजागृती करतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=obYiAAAAMAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%82%E0%A4%A7%E0%A4%B3%E0%A5%80&q=%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%82%E0%A4%A7%E0%A4%B3%E0%A5%80&hl=en|title=Bhaṭakyā-vimuktāñce antaraṅga|last=Cavhāṇa|first=Rāmanātha Nāmadeva|date=1989|publisher=Sugāvā Prakāśana|language=mr}}</ref> गोंधळी समाज हा महाराष्ट्रातील एक प्राचीन, धार्मिक व सांस्कृतिक दृष्टिकोनातून महत्त्वाचा समाज आहे. देवीच्या उपासनेशी संबंधित असलेला हा समाज गोंधळ, जागर, पोवाडे, आणि इतर धार्मिक विधींमधून सामाजिक सेवा करत आला आहे. गोंधळी समाजाची कला, परंपरा आणि इतिहास याला हजारो वर्षांची परंपरा लाभलेली आहे. == इतिहास== गोंधळी समाजाचा इतिहास किमान 3000 वर्षांहून अधिक जुना आहे. प्राचीन काळात चालुक्य, यादव आणि सातवाहन युगात देखील गोंधळी समाज अस्तित्वात होता, असे ऐतिहासिक पुरावे सांगतात. देवीच्या उपासनेसाठी गोंधळी समाजाला धार्मिक विधींमध्ये विशेष स्थान प्राप्त होते. 'गोंधळ' हा धार्मिक कला प्रकार म्हणजेच गोंधळी समाजाची ओळख ठरली आहे. === गोंधळी समाजाचे अस्तित्व === {| !कालखंड !वैशिष्ट्य |- |इ.स.पू. 1500 – 500 |वैदिक काळ – स्तुती, देवी जागरण, मंत्र परंपरा |- |इ.स.पू. 500 – इ.स. 300 |[[रामायण]], [[महाभारत]] काळ – देवीच्या पूजांचा गोंधळासारखा उल्लेख |- |इ.स. 600 – 1200 |[[चालुक्य राजघराणे|चालुक्य]], [[शिलाहार वंश|शिलाहार]], [[राष्ट्रकूट राजघराणे|राष्ट्रकूट]] काळ – शक्तिपूजेचे संस्थानिकरण |- |इ.स. 1200 – 1600 |[[देवगिरीचे यादव|यादव]] व [[बहामनी सल्तनत|बहामनी]] काळ – गोंधळी समाजाची स्पष्ट भूमिका निर्माण |- |इ.स. 1600 – 1800 |[[पेशवे]] काळ – मंदिर, जत्रा, कुलदैवत पूजांमध्ये गोंधळींचे महत्त्व |- |इ.स. 1800 – आज |सामाजिक बदल, शिक्षण, नोकरी व सांस्कृतिक जतन करण्याचा काळ |} === वैदिक आणि पुराणकालीन संदर्भ === * [[रामायण]] काळ: लोकपरंपरेनुसार, [[राम|श्रीरामाच्या]] विवाहप्रसंगी देवीचा गोंधळ घातला गेला होता, असा समज आहे. याचा उल्लेख वाल्मीकी रामायणात नसला तरी अनेक लोककथांमध्ये आढळतो. * पुराणातील संदर्भ: देवी भागवत, [[दुर्गा सप्तशती]] यांसारख्या ग्रंथांमध्ये देवी जागरण, स्तोत्रगायन याचा उल्लेख आहे, हेच पुढे गोंधळ स्वरूपात विकसित झाले. == धार्मिक भूमिका == गोंधळी समाज हे प्रामुख्याने शक्तिपंथी असून [[तुळजाभवानी]], यल्लमा, [[रेणुका]], जोगेश्वरी, [[महालक्ष्मी]], [[मीनाक्षी]] अशा विविध देवींचे उपासक असतात. [[गोंधळ (लोकपरंपरा)|गोंधळ]], [[जागरण गोंधळ|जागरण]], [[पोवाडा|पोवाडे]], [[अभंग]], वीरगाथा, धार्मिक गीते आणि नृत्य यामधून देवीची स्तुती केली जाते. == भौगोलिक सीमा व वस्ती == गोंधळी समाजाची मुख्य वस्ती [[महाराष्ट्र]], [[कर्नाटक]], [[तेलंगणा]], [[आंध्र प्रदेश]], [[मध्य प्रदेश]] आणि [[गोवा]] या राज्यांमध्ये आहे. महाराष्ट्रात खालील जिल्ह्यांमध्ये प्रमुख वस्ती आहे या जातीची विशेष वस्ती [[हैदराबाद संस्थान]] आणि [[मध्य प्रांत आणि वऱ्हाड]] या भागांतून आहे. [[मुंबई]] इलाख्यांत [[गुजरात|गुजरातखेरीज]] करून सर्व इलाख्याभर हे लोक पसरलेले आहेत. यांचे जास्त लोकसंख्या महाराष्ट्रात * [[मराठवाडा]]: [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा|छत्रपती संभाजीनगर]], [[जालना]] ([[खासगाव]]), [[नांदेड जिल्हा|नांदेड]], [[धाराशिव जिल्हा|धाराशिव]], [[लातूर जिल्हा|लातूर]], [[बीड जिल्हा|बीड]] * [[कोकण]]: [[मुंबई]],[[ठाणे]] ([[कल्याण (शहर)|कल्याण]]), [[नाशिक]],[[सोलापूर]], [[पुणे]] * [[विदर्भ]]: [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा]] ([[नांदुरा तालुका|नांदुरा]]) (देऊलघाट), व इतर ठिकाणी अस्तित्त्व आहे. [[जालना जिल्हा|जालना जिल्हातल्या]] [[जाफ्राबाद तालुका]] मध्ये [[खासगाव]] या गावात मुळचे गोंधळी व वासुदेव समाजातील शेकडो लोक या गावात राहतात. मुंबई इलाख्यांत (१) [[मराठा|मराठे]], (२) [[कुंभार]], (३) कडमराय, (४) जोशी, (५) रेणुकराय, (६) [[ब्राह्मण समाज|ब्राह्यण]], (७) अकरमाशे अशा सहा पोटजाती यांमध्ये आहेत.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=WStuAAAAMAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%82%E0%A4%A7%E0%A4%B3%E0%A5%80&q=%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%82%E0%A4%A7%E0%A4%B3%E0%A5%80&hl=en|title=Banda daravājā|last=Māne|first=Lakshmaṇa|date=1984|publisher=Granthālī|language=mr}}</ref> यांचे संस्कार व रीतिरिवाज या बाबतींत मराठे [[कुणबी|कुणब्यांप्रमाणे]] वागतात व यांची संस्कृती ही मराठी संस्कृती आहे. मध्यप्रांतात यांच्या जाती पुढीलप्रमाणे आढळून येतातः- [[ब्राह्मण समाज|ब्राह्यण]], [[मराठा|मराठे]], माने, [[कुणबी]], खैरेकुणबी, [[तेली]],गंगापरे,[[जोशी]] इत्यादी. * यांची गोत्रे, डोकेंफोड, सुक्त मुके, जवल, पंचांगे(पाचंगे) इत्यादी होत. # गोंधळी समाजातील आडनांवे- दोरकर (पाटील), शिंदे(पाटील), वाघमारे(पाटील), पाचंगे, काळे, गोत्राळे, माने, भिसे.बडवे / बडवई ,गायकवाड, साळुंखे, जाधव, घुले, धोत्रे, चव्हाण, गडदे / गडदेकर, माळी / माळे, पाटोळे, खेडकर, नवले, सोनवणे, गाडेकर, भालेराव, [[कांबळे]], नांदगावकर, टोणपे, [[भोसले]], [[नाईक]], गाडे / गडे, [[मोरे]], [[गुरव]] (काही गोंधळी घराण्यांमध्ये), == समाजाची उपशाखा == गोंधळी समाजात विविध उपशाखा आहेत: * श्री गोंधळी * जोगवा गोंधळी * भैरव गोंधळी * ललाटी गोंधळी * कोकण/मालवण गोंधळी == गोत्र == * [[कश्यप]] * [[अत्रि]] * [[भारद्वाज]] * [[वशिष्ठ]] * [[गौतम महर्षी|गौतम]] (टीप: काही गोंधळी शाखांमध्ये बौद्ध धर्म स्वीकारल्यामुळे गोत्र पद्धत कमी प्रचलित आहे.) ==आडनावे (उपनामे) == * गोंधळी समाजातील प्रमुख आडनावे – खाली दिलेला अपडेटेड फॉर्मॅट गोंधळी समाजातील आडनावे, त्यांचे विभाग (types) आणि ती आडनावे महाराष्ट्रातील कोणत्या जिल्ह्यांमध्ये विशेषतः आढळतात, हे सुद्धा समाविष्ट करून दिले आहे: === सर्वाधिक प्रचलित आडनावे === धुर्वे-,मिरज === ऐतिहासिक/कुटुंबप्रमुख परंपरेतील आडनावे === {| class="wikitable mw-collapsible" !आडनाव !जिल्हे / क्षेत्र |- |[[जाधव]] |[[बीड जिल्हा|बीड]], [[परभणी जिल्हा|परभणी]], [[धाराशिव जिल्हा|धाराशिव]] |- |टोणपे |सोलापूर, पुणे |- |पाटोळे |[[अहिल्यानगर जिल्हा|अहिल्यानगर]], [[पुणे जिल्हा|पुणे]] |- |बिडवे / बडवई |नाशिक, कोकण, पंढरपूर |- |धुर्वे. सांगली,मिरज |_ |- |भालेराव |[[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर]], [[लातूर जिल्हा|लातूर]] |- |गुरव |सर्व महाराष्ट्र (सर्वसामान्य देवपूजक जात) |- |पाचंगे |कोकण |} ---- === इतर बहुप्रचलित मराठा/बहुजन आडनावे (गोंधळी परंपरेशी संबंधित काही घराणी) === {| !आडनाव !जिल्हे / क्षेत्र |- |कांबळे |पुणे, सोलापूर, सातारा |- |गायकवाड |औरंगाबाद, परभणी, नांदेड |- |नाईक |कोकण, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग |- |चव्हाण |कोल्हापूर, सांगली, पुणे |- |गाडे / गाडेकर |सोलापूर, बीड, परभणी |- |नांदगावकर |नांदेड, हिंगोली |- |साळुंखे |सांगली, कोल्हापूर |} === जिल्हानिहाय स्थानिक आडनावे / उपविभाग: === {| !आडनाव !विशेष जिल्हे |- |मोरे |कोल्हापूर, सांगली |- |माळे / माळी |पुणे, सातारा |- |घुले |अहमदनगर, नाशिक |- |गडदे / गडदेकर |लातूर, सोलापूर |- |पाटवे |पुणे, कोल्हापूर |- |धूर्वे |मिरज. सांगली |- |राठोड |नांदेड, हिंगोली (राजपूत-संलग्न उपशाखा) |- |हरणे |नाशिक, नगर |- |सातपुते |सातारा, कोल्हापूर |- |कदम |पुणे, सोलापूर |- |बर्डे |माळशिरस (सोलापूर), सांगोला |} === उपशाखा/परंपरेनुसार विशेषतः ओळखली जाणारी आडनावे === {| !आडनाव !जिल्हे / प्रकार |- |हरीप / हरिप |दक्षिण महाराष्ट्र (नवगोंधळींत) |- |जगताप |पुणे, नगर (नवगोंधळी) |- |बनसोडे |बीड, लातूर |- |फडतरे |पुणे, कोल्हापूर (फडदारी गोंधळी) |- |शिवलकर |परभणी, अकोला |- |हडके |सोलापूर, लातूर |} === सर्वाधिक प्रचलित आडनावे === # दोरकर (पाटील) # शिंदे (पाटील) # वाघमारे (पाटील) # पाचंगे # काळे # धूर्वे # माने # भिसे # नवले # काळे === ऐतिहासिक/कुटुंबप्रमुख परंपरेतील आडनावे: === # जाधव # टोणपे # पाटोळे # भालेराव # बडवे / बडवई # गुरव === इतर बहुप्रचलित मराठा/बहुजनात देखील आढळणारी आडनावे (परंतु काही घराण्यांमध्ये गोंधळी परंपरेशी संबंधित): === # कांबळे # गायकवाड # नाईक # चव्हाण # गाडे / गाडेकर # नांदगावकर # साळुंखे === जिल्हानिहाय स्थानिक आडनावे / उपविभाग: === # मोरे # माळे / माळी # घुले # गडदे / गडदेकर # पाटवे # गवळी # राठोड ''(राजपूत-संलग्न गोंधळी उपशाखांमध्ये)'' # हरणे # सातपुते # कदम (काही ठिकाणी) # कांबळे (काही उपशाखांमध्ये गोंधळीण कुटुंबांशी संलग्न) # बर्डे (माळशिरस, सोलापूर विभागात) === उपशाखा/परंपरेनुसार विशेषतः ओळखली जाणारी आडनावे === # हरीप / हरिप # जगताप (नवगोंधळींत) # बनसोडे # फडतरे (फडदारी गोंधळींत) # शिवलकर # हडके == गोंधळ कला प्रकार== गोंधळ हे पारंपरिक लोकनाट्य प्रकार आहे. यामध्ये पुढील गोष्टी आढळतात: * वाद्ये: ताळ, मृदंग, झांज * पोशाख: भगवे वस्त्र, गजरा, गोंधळी झेंडा * विशेष घटक: सांगते, वाघ्या-मुरळी == कुलदैवत == * [[तुळजाभवानी]] * [[रेणुका]] * यल्लमादेवी * [[यमाई देवी मंदिर|यमाई देवी]] * जोगेश्वरी देवी * [[महालक्ष्मी]] (कोल्हापूर) * भैरवनाथ * चांदणी देवी * श्री शिद्दोबा == उपजीविका == गोंधळी समाज पारंपरिकरित्या देवीच्या नावाचा गोंधळ घालण्याचा व्यवसाय करतो. नवस फेडणे, घरगुती पूजा, धार्मिक कार्य, जत्रा इ. ठिकाणी गोंधळी मंडळींना बोलावले जाते. आज अनेक गोंधळी समाजातील व्यक्ती शिक्षण, नोकरी, संगीत, लोककला आणि सांस्कृतिक कार्यामध्ये प्रगत झाल्या आहेत. हे लोक देवीच्या नावाचा [[गोंधळ (लोकपरंपरा)|गोंधळ]] करतात व भवानीच्या नावाचा गजर करून हिंदू धर्माचा प्रसार करतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=A8NjAAAAMAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%82%E0%A4%A7%E0%A4%B3%E0%A5%80&q=%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%82%E0%A4%A7%E0%A4%B3%E0%A5%80&hl=en|title=Lokasãskr̥tīcā antaḥpravāha|last=Vyavahāre|first=Śarada|date=1999|publisher=Pratibhā Prakāśana|isbn=978-81-86180-80-8|language=mr}}</ref> घरोघरी देवीचे कार्यक्रम आयोजित करून मनोरंजन करतात घटस्थापना पुजाविधी करतात. == महिलांची भूमिका == गोंधळी परंपरेत स्त्रियांना "गोंधळीण" म्हणून ओळखले जाते. त्या पारंपरिक पोशाखात देवीचे स्तुतिगान करतात, ओव्या गातात आणि झांज, ताशा, चिपळ्या यांसारखी वाद्ये वाजवतात. काही ठिकाणी स्त्रिया पुरुष वेश धारण करून गोंधळ सादर करतात. हे सादरीकरण श्रद्धा, नाट्यमयता व भक्तिरस यांचे समन्वय असते.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=WWW.GOOLE.COM|title=GONDHALI|first=DEEPAK}}</ref> == गोंधळाचे प्रकार == गोंधळाचे तीन प्रमुख प्रकार आहेत: * जागरण-गोंधळ: देवीला जागृत करण्यासाठी रात्रभर चालणारे धार्मिक सादरीकरण. * उभा गोंधळ: कलाकार उभे राहून नृत्यसहित सादर करतात. * बसवा गोंधळ: बसून शांत, भक्तिपूर्ण पद्धतीने सादर होणारा गोंधळ. जागर हा शब्द देवीच्या जागरणाशी संबंधित असून, त्यामध्ये देवीचे आवाहन, पूजा, अभिषेक आणि धार्मिक गाण्यांचा समावेश असतो.<ref name=":0" /> == इतर लोककला परंपरेशी संबंध == गोंधळी परंपरेचा संबंध इतर महाराष्ट्रातील लोककलांशी - जसे की तमाशा, पोवाडा, भारूड - दिसून येतो. या सर्व परंपरांमध्ये गायन, अभिनय, कथा व सांस्कृतिक भाष्य यांचा समावेश असतो. "फडदारी" स्वरूपात, गोंधळी कलाकार एकत्र येऊन एकाच ठिकाणी रात्रभर देवीच्या जागरणाचा कार्यक्रम सादर करतात.<ref name=":0" /> == प्रसिद्ध गोंधळी कलाकार == महाराष्ट्रात काही गोंधळी कलाकारांनी आपल्या कामगिरीतून ओळख निर्माण केली आहे. काही कलाकारांनी चित्रपट संगीत, नाट्यसंगीत व पार्श्वगायन क्षेत्रातही काम केले आहे. त्यांना विविध राज्य व जिल्हास्तरीय पुरस्कार प्राप्त झाले आहेत. == आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ओळख == गोंधळी समाज आज महाराष्ट्राबाहेरही पसरलेला असून, [[युनायटेड किंग्डम]], [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]], [[कॅनडा]], व [[ऑस्ट्रेलिया]] यांसारख्या देशांमध्येही या परंपरेचे सादरीकरण होते. स्थानिक महाराष्ट्र मंडळे व सांस्कृतिक संघटनांमार्फत नवरात्र, देवी जगराते अशा प्रसंगी गोंधळ सादर केला जातो.<ref name=":0" /> == आधुनिक आव्हाने == गोंधळी परंपरेला आज अनेक आव्हाने आहेत. नव्या पिढीकडून या परंपरेत रस कमी होत चालला आहे. शहरीकरणामुळे जागा, वेळ आणि आर्थिक स्रोत यांची कमतरता भासते. धर्मांतरासारख्या सामाजिक घडामोडींचाही काही अंशी परिणाम झाला आहे.<ref name=":0" /> राज्य सरकारतर्फे काही योजनांतर्गत गोंधळी कलाकारांना मानधन, पेन्शन योजना, प्रशिक्षण केंद्रे यांचा लाभ दिला जातो. मात्र या योजनांची अंमलबजावणी अजूनही अपुरी असल्याचे जाणवते.<ref name=":0" /> == संशोधन व साहित्य == गोंधळी परंपरेवर महाराष्ट्रातील काही विद्यापीठांत एम.ए. व पीएच.डी. स्तरावर संशोधन झाले आहे. [[मुंबई विद्यापीठ]], [[सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ]], आणि [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ]] येथे या परंपरेवर अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name=":0" /> लेखक व संशोधकांमध्ये डॉ. रमा फडके, प्रा. मंगला शिंदे, व डॉ. वसुधा गवाणकर यांचा समावेश होतो. “गोंधळी परंपरेचे सांस्कृतिक विश्लेषण” आणि “देवी जागरणातील नाट्यमयता” हे काही महत्त्वाचे ग्रंथ मानले जातात.<ref name=":0" /> == विवाह विधी == गोंधळी समाजात वराच्या गळ्यात कवड्याची माळ घालून, पाच विवाहित पुरुषांद्वारे गोंधळी होण्याचा विधी पार पाडला जातो. ही धार्मिक दीक्षा असून देवीच्या सेवेसाठी घेतली जाते. नवसासाठी देखील काहीजण गोंधळी दीक्षा घेतात. [[File:Introduction of Gondhal (video-converter.com).webm|thumb|'''गोंधळ परंपरा (video-converter.com)''']] लग्नांत वराच्या गळ्यांत त्याच्या जातींतील ५ विवाहित लोक कवड्याची माळ घालतात; हाच गोंधळी होण्याचा विधि आहे. उच्च जातीच्या लग्नाकार्यांत किंवा नवसाचा गोंधळ करण्यास यांस बोलावतात. गोंधळास चार माणसेे लागतात. कोणी लोक नवसांकरितांहि गोंधळी होतात. स्वतःची जात न सोडतां त्यांस ही दीक्षा घेतां येते.गोंधळी समाज भारतीय संस्कृती टिकवतो<ref> [सेन्सस रिपोर्ट, सन १९११ (मुंबई); रसेल व हिरालाल].</ref> == गोंधळी जाबता (इतिहासातील उल्लेख) == प्रतापसिंह छत्रपति सातारकर यांच्या काळातील जाबत्याप्रमाणे: * दरमहा पौर्णिमेस गोंधळ घालणे बंधनकारक * [[चंपाषष्ठी]], [[विजयादशमी]], [[दिवाळी]] यासारख्या सणांमध्ये विशेष सन्मान * विविध प्रकारच्या वस्त्र, खादी, रुपयांची ओवाळणी मिळत असे गोंधळी यांनी दरमहा पौर्णिमेस प्रातःकाळी अंघोळ करून, गंध लावून वस्त्रपात्र स्वच्छतेने सरकार वाड्यांत येऊन तख्तापुढे गोंधळ रात्रौ नेमाने करून जात यावे. लिहिल्याप्रमाणे आपले काम हुशारीने करावे. यांत अंतर पडू नये. पौर्णिमेस अगर जेव्हा हुकूम होईल त्या वेळेस जमत जावे. सदरहू लिहिल्याप्रमाणे बंदोबस्त हुशारीने सरकार चाकरी करून दाखवील, त्याजवर सरकारमेहेरबानी होईल. हे समजोन हुशारीने वागावे. सरकारांतून चालावयाचे जाबते:-<ref name=":0" /> # दरमहा पौर्णिमेस व चंपाषष्ठीच्या गोंधळाबद्दल रुपया एक व खण पावतो. त्याप्रमाणे पावेल. # पोतास खादी व ओवाळणीबद्दल रुपया एकपावतो म्हणोन कलम. त्यास शिरस्त्याप्रमाणे पावेल, व रोजमुरा दोन ताफ्यांस पावतो त्याप्रमाणे पावेल. # दसऱ्याच्या पूजेस चौंडक्यास पागोटी दोन व दिपवाळीबद्दल तेल व फराळाचें सालाबादीप्रमाणे पावत जाईल. या जाबत्याप्रमाणे प्रतापसिंह छत्रपति सातारकर यांची व्यवस्था होती.<ref name=":0" /> == सध्याची सामाजिक व शैक्षणिक स्थिती == आज अनेक गोंधळी कुटुंबे शिक्षण, शासकीय नोकऱ्या, व्यवसाय, कलाक्षेत्र, साहित्य, संगीत, आणि समाजसेवा यामध्ये पुढे आली आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या [[मसुदा:भटक्या जमाती|भटक्या जमातीत]] (NT) यादीमध्ये गोंधळी समाजाचा समावेश आहे. == निष्कर्ष == * गोंधळी समाज ही एक बहुआयामी, प्राचीन, कलात्मक, धार्मिक आणि सामाजिक परंपरांची सजीव परंपरा आहे. * गोंधळी परंपरेचा उगम किमान 3000 ते 5000 वर्षांपूर्वीचा आहे. * गोंधळी ही जात/समाज म्हणून सुसंगठित स्वरूपात किमान 1000 ते 1200 वर्षांपूर्वी उदयास आली. * आजही त्यांच्या परंपरा व कला जीवंत असून, मराठी लोकसंस्कृतीत त्यांचे योगदान मोलाचे आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग: जाती]] [[वर्ग: हिंदू धर्म]] [[वर्ग:भारतामधील जाती]] [[वर्ग:मराठी लोकसंस्कृतीचे उपासक]] 5fh3e8ntymobnpfubft4yjn4ssq0pag 0 211287 2704267 2592155 2026-08-21T15:50:36Z ~2026-45562-66 186514 /* */ 2704267 wikitext text/x-wiki '''नवनाथ कांबळे''' (जन्म : घारगांव, इ.स. १९५९; - पुणे, १६ मे, २०१७) हे [[पुणे महानगरपालिका|पुणे महानगरपालिकेचे]] [[महापौर|उपमहापौर]] होते. ते एक [[आंबेडकरवादी]] आणि [[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष (आठवले)]] नेते होते.<ref name="auto1">{{स्रोत बातमी|last=Banerjee|first=Shoumojit|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/pune-deputy-mayor-navnath-kamble-dies-after-massive-heart-attack/article18470732.ece|title=द हिंदू|date=2017-05-17|location=Pune|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref name="auto2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/marathi/news/maharashtra/navnath-kamble-career/365042|title=शेंगा विक्रेता ते उपमहापौर... नवनाथ कांबळे यांची कारकीर्द!|date=2017-05-16|website=24taas.com|access-date=2021-01-14}}</ref><ref name="auto3">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/pune-s-deputy-mayor-navnath-kambale-dies-of-cardiac-arrest/story-qjfOXGdQpJj5nDrJf7CNDN.html|title=Pune’s deputy mayor Navnath Kambale dies of cardiac arrest|date=2017-05-16|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2021-01-14}}</ref><ref name="auto4">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://punemirror.indiatimes.com/pune/civic/dy-mayor-navnath-kamble-dies-after-major-heart-attack/articleshow/58706525.cms|title=Dy mayor Navnath Kamble dies after major heart attack|last=May 17|first=Siddharth GadkariSiddharth Gadkari / Updated:|last2=2017|website=Pune Mirror|language=en|access-date=2021-01-14|last3=Ist|first3=02:30}}{{मृत दुवा|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="auto6">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/cities/pune/pmc-deputy-mayor-navnath-kamble-suffers-heart-attack-dies-at-48-4659556/|title=PMC Deputy Mayor Navnath Kamble suffers heart attack, dies at 48|date=2017-05-17|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2021-01-14}}</ref><ref name="auto">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/cities/pune/pune-newly-elected-deputy-mayor-navnath-kamble-passes-away-4658335/|title=Pune: Newly-elected deputy mayor Navnath Kamble passes away|date=2017-05-16|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2021-01-14}}</ref><ref name="auto9">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/pune-news/pune-deputy-mayor-navnath-kamble-dide-after-hearattck/articleshow/58692656.cms|title=उपमहापौर नवनाथ कांबळे यांचे निधन|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-01-14}}</ref><ref name="auto5">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/pune/punes-deputy-mayor-navnath-kamble-dies-45472|title=पुण्याचे उपमहापौर नवनाथ कांबळे यांचे हृदयविकाराने निधन {{!}} eSakal|website=www.esakal.com|language=mr-IN|access-date=2021-01-14}}</ref><ref name="auto7">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/MAH-PUN-pune-municipal-corporation-deputy-mayor-ad-5599117-NOR.html|title=पुण्याचे उपमहापौर नवनाथ कांबळे यांचे हृदयविकाराने निधन|date=2017-05-16|website=Divya Marathi|language=mr|access-date=2021-01-14}}</ref><ref name="auto8">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/pune-news/punes-deputy-mayor-navnath-kamble-dies-1473706/|title=पुण्याचे उपमहापौर नवनाथ कांबळे यांचे निधन|date=2017-05-16|website=Loksatta|language=mr-IN|access-date=2021-01-14}}</ref> कांबळे यांचे मूळ गाव [[धाराशिव जिल्हा|धाराशिव]] जिल्ह्यातल्या [[कळंब तालुका (उस्मानाबाद)|कळंब]] तालुक्यातील घारगाव होते. त्यांचे कुटुंब १९७२ च्या दुष्काळात गाव सोडून [[पुणे|पुण्यात]] आले व तेथेच स्थायिक झाले. नवनाथ कांबळे यांचे शालेय शिक्षण हे [[पुणे|पुण्यातील]] कोरेगाव पार्क येथील संत गाडगे महाराज विद्यालयात झाले. वाडिया महाविद्यालयातून त्यांनी कला शाखेतून पदवी मिळवली होती.<ref name="auto1"/><ref name="auto2"/><ref name="auto3"/><ref name="auto4"/><ref name="auto6"/><ref name="auto"/><ref name="auto9"/><ref name="auto5"/><ref name="auto7"/><ref name="auto8"/> == राजकारण == कांबळे यांनी १९७७पासून [[दलित पँथर|दलित पॅंथरमधून]] सामाजिक कार्यास सुरुवात केली. १९८०मध्ये ते भारतीय विद्यार्थी संसदेचे पुणे शहराध्यक्ष झाले होते. [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ|मराठवाडा]] [[नामांतर आंदोलन|नामांतर आंदोलनात]] त्यांचा सक्रिय सहभाग होता. त्यावेळी त्यांनी कारावासही भोगला होता. इ.स. १९८३ ते १९८५ या कालावधीत ते दलित पॅंथरचे पुणे शहराचे शहराध्यक्ष होते. इ.स. १९९० ते १९९६ या काळात [[रामदास आठवले]] यांच्या [[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष (आठवले)|रिपब्लिकन पक्षाचे]] शहराध्यक्ष बनले होते. १९९७मध्ये ते पहिल्यांदा [[पुणे महानगरपालिका|पुणे महापालिकेवर]] [[नगरसेवक|नगरसेवकपदी]] निवडून आले. स्थायी समिती सदस्य म्हणूनही त्यांनी काम पाहिले होते. इ.स. २००२ मध्ये ते दुसऱ्यांदा नगरसेवक बनले. २००५ ते २००९ या कालावधीत त्यांनी रिपब्लिकन पक्षाच्या [[पश्चिम महाराष्ट्र]] शाखेचे सरचिटणीस म्हणून जबाबदारी सांभाळली होती. २०१७ मध्ये तिसऱ्यांदा [[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष (आठवले)|भारतीय रिपब्लिकन पक्षाच्या]] तिकिटावर नगरसेवक म्हणून निवडून आल्यानंतर, १५ मार्च, २०१७ रोजी ते पुणे महापालिकेचे उपमहापौर झाले.<ref name="auto1"/><ref name="auto2"/><ref name="auto3"/><ref name="auto4"/><ref name="auto6"/><ref name="auto"/><ref name="auto9"/><ref name="auto5"/><ref name="auto7"/><ref name="auto8"/> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:पुणे]] [[वर्ग:पुणे महानगरपालिका]] [[वर्ग:इ.स. १९५९ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०१७ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] [[वर्ग:नामांतर आंदोलनात सहभागी व्यक्ती]] [[वर्ग:आंबेडकरवादी]] [[वर्ग:भारतीय बौद्ध]] [[वर्ग:पुणे निवासी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] dle0nc59gkq5lmr8rgzo12w3htbqnqx 0 211592 2704436 2116296 2026-08-22T10:58:30Z ~2026-45722-86 186548 /* आंतरराष्ट्रीय क्रीडामंचावर आगमन */ 2704436 wikitext text/x-wiki '''प्रतीक प्रकाश शिंदे''' ([[१ जानेवारी]], [[इ.स. १९९५]] - ) हा एक मराठी [[फुटबॉल]] खेळाडू आहे. [[मुंबई]]तील [[चेंबूर]]च्या झोपडपट्टीत लहानाचे मोठे झालेल्या प्रतीक शिंदे यांनी वयाच्या १९व्या वर्षी फुटबॉल अकादमी काढली. {{बदल}} ==इतिहास== वडील वारल्यानंतर प्रतीकची आई आणि आजी यांनी मोलकरणीची कामे करून त्याला वाढवले. चेंबूरच्या आदर्श विद्यालयात शिकत असलेला प्रतीक पहिल्यांदा आपल्या गल्लीत वयाच्या ७व्या वर्षापासून फुटबॉल खेळला. त्याच्या शाळेतील क्रीडा शिक्षकांनी त्याच्यातले कौशल्य जोखले आणि त्याला फुटबॉलच्या जुजबी प्रशिक्षणासाठी त्याच्या ११व्या वर्षी केंकरे फुटबॉल ॲकॅडमीत पाठवले. त्या क्लबसाठी खेळत असताना प्रतीकला एर इंडियाच्या अंडर १५ संघात खेळायची ऑफर आली, पण न घेता तो अंधेरी फुटबॉल ॲकॅडमीत गेला. तेथे त्याला मलय सेनगुप्‍ता नावाचे प्रशिक्षक भेटले. मलय सेनगुप्‍ता हे राष्ट्रीय मान्यताप्राप्‍त प्रशिक्षक असून त्यांच्यावर भारताच्या अंडर १४ फुटबॉल संघाची जबाबदारी होती. ==आंतरराष्ट्रीय क्रीडामंचावर आगमन== मलय सेनगुप्‍तांनी प्रतीक शिंदेला त्याच्यातल्या गुणवत्तेची जाणीव करून दिली आणि फुटबॉलमध्ये व्यावसायिक कारकीर्द करण्यास उत्तेजन दिले. अंधेरी फुटबॉल संघातील प्रतीकचा असामान्य खेळ पाहून सेनगुप्‍तांनी त्याची स्टेडफास्ट ॲकॅडमीच्या अंडर १४ फुटबॉल संघासाठी निवड केली आणि त्याला [[स्वीडन|स्वीडनमध्ये]] गोथिया कप यूथ टुर्नामेन्टमध्ये भाग घ्यायला लावला. ही टुर्नामेन्ट म्हणजे फुटबॉल खेळाडूंची गुणवत्ता जोखणारी जगातली सर्वात मोठी स्पर्धा आहे. या स्पर्धेत ६५ देशांतल्या प्रमुख संघांतले सुमारे ४०,००० खेळाडू भाग घेतात. प्रतीक शिंदेचा जर्मन युवा संघाविरुद्धचा खेळ भारतीय प्रसार माध्यमांनी डोक्यावर घेतला. त्यानंतर प्रतीकला डेन्मार्क आणि जर्मनीतल्या विविध वयोगटांत फुटबॉल खेळायची संधी मिळाली. त्याने केलेल्या प्रत्येक गोलवर नामवंत फुटबॉल प्रशिक्षक ब्रेन्डन केयेस यांची नजर होती. प्रतीकला यानंतर स्पेनच्या संघातर्फे खेळायची ऑफर आली, पण खर्चासाठी कुणीही प्रायोजक पुढे न आल्याने ती संधी गमवावी लागली. त्यानंतर थोड्याच दिवसांनी ब्रेन्डन केयेसने त्याला अमेरिकेत बोलावले. एकेकाळी प्रख्यात आयरिश खेळाडू असलेले ब्रेन्डन हे गॅल्व्हेस्टन पायरेट्स सॉकर क्लबचे मुख्य प्रशिक्षक होते. [[ऑलिंपिक]] साठी ते १९९६ सालापासून खेळाडू तयार करत होते. प्रतीकला अमेरिकेत बोलावले खरे, पण याही वेळेला त्याला कुणी दाता मिळाला नाही. त्याला दोनवेळा व्हिसा नाकारला गेला. संधी हातातून निसटायच्या अगदी शेवटाला बुलढाणा नागरी सहकारी संस्था पुढे आली आणि तिने प्रतीकच्या खर्चाचा मोठा वाटा उचलला अमेरिकेत पोचल्यावर तो टेक्सास-अमेरिकेतील ब्रेन्डेन यांच्या गॅल्व्हेस्टन पायरेट्स संघात दाखल झाला, आणि ब्रेन्डन केयेस यांनी प्रतीकमधून एक गुणवान फुटबॉल खेळाडू निर्माण केला. अखेर प्रतीकची भारतातर्फे [[फिफा]] (The Fédération Internationale de Football Association) करंडक स्पर्धेसाठी निवड झाली आणि प्रतीक शिंदे हा परदेशातील जागतिक फुटबॉल संघाबरोबर करार करणारा पहिला सर्वात तरुण भारतीय खेळाडू ठरला. [[वर्ग:इ.स. १९९५ मधील जन्म]] [[वर्ग:मराठी खेळाडू]] [[वर्ग:भारताचे फुटबॉल खेळाडू]] slmdaloead2kqj31k66l9szsirkgbx0 0 215252 2704283 2686711 2026-08-21T16:39:33Z ~2026-45562-66 186514 /* */ 2704283 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar .jpg|thumb|right|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] खालील गोष्टींना/संस्थांना [[बाबासाहेब आंबेडकर]] यांचे नाव दिलेले आहे. {{यादी विस्तार}} ==डॉ . बाबासाहेब आंबेडकर उद्यान , पणजी, गोवा== * [[आंबेडकर स्मारक उद्यान (लखनौ)|आंबेडकर स्मारक उद्यान]], लखनौ, उत्तर प्रदेश * भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर उद्यान, [[सावंतवाडी]], [[सिंधुदुर्ग]] * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्टेडियम, बारामती, जि. [[पुणे जिल्हा|पुणे]] * डाॅ. बाबासाहेब आंबेडकर जन्म शताब्दी उद्यान, सिद्धार्थ काॅलनी, [[चेंबूर]], [[मुंबई]] ४०० ०७१. * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर उद्यान, ऑर्डनन्स फॅक्टरी, [[भुसावळ]]. *डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर उद्यान, न्यू बुधवार पेठ, [[सोलापूर]]. *डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर उद्यान,[[नेरूळ]] [[नवी मुंबई]] *भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर उद्यान,गौतमनगर मौजे - सुरेगांव ता.कोपरगांव जिल्हा -[[अहिल्यानगर]] 423602 *भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर वस्तिगृह [[कोपरगाव]] *भिमनगर माजलगाव,जिल्हा बिड. ==गावे, शहरे व स्थळे == * [[आंबेडकर नगर जिल्हा]], [[उत्तर प्रदेश]]. * [[डॉ. आंबेडकर नगर]] (महू), [[मध्य प्रदेश]]. * डॉ बाबासाहेब आंबेडकर नगर, [[नागपूर]]. *[[आंबेडकर नगर (जोधपूर)]] * डॉ. आंबेडकर नगर, [[दक्षिण दिल्ली जिल्हा|दक्षिण दिल्ली]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.onefivenine.com/india/villages/South-Delhi/South-Delhi/Dr.-Ambedkar-Nagar|title=Dr. Ambedkar Nagar, South Delhi|website=www.onefivenine.com|access-date=2018-05-14}}</ref> * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर नगर, माणगाव, [[सिंधुदुर्ग]]. * भिमनगर, [[सुरत]]. * भिमनगर, धुळे. * विश्वभुषण डाॕ.बाबासाहेब आंबेडकर नगर, नरव्हाळ, ता.जि.धुळे. * विश्वरत्न डाॕ.बाबासाहेब आंबेडकर चौक दोंडाईचा, जिल्हा धुळे. * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर इंटरनेशनल एअरपोर्ट नागपूर. * महान विद्याविषारद डाॕ.बाबासाहेब आंबेडकर नगर, साक्री, जिल्हा धुळे. * भिमनगर, ठाणे, महाराष्ट्र. * भिमनगर, [[धाराशिव]], महाराष्ट्र. * [[भिमनगर (कोरेगाव)]] * [[भिमनगर (सटाणा)]] * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मार्ग, किवळे, [[देहू रोड]], [[पुणे]]. * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर नगर, [[देहू रोड]], [[पुणे]] * डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर तळवट खेड गाव [[रत्‍नागिरी जिल्हा|जिल्हा रत्‍नागिरी]] ==कारखाने== * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर सहकारी साखर कारखाना, केशेगाव<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/vruthanta-news/national-level-award-for-dr-ambedkar-factory-21464/|title=डॉ. आंबेडकर कारखान्यास देशपातळीवरील पुरस्कार जाहीर|date=2012-12-07|work=Loksatta|access-date=2018-05-14|language=mr-IN}}</ref> ==ग्रंथालय/वाचनालय== * भारतरत्न डॉ बाबासाहेब आंबेडकर सार्वजनिक वाचनालय, नागपूर * महान समाजसुधारक डाॕ.बाबासाहेब आंबेडकर सार्वाजनिक वाचनालय, चाळीसगाव, [[जळगाव जिल्हा]] * डॉ बी आर आंबेडकर सेंट्रल लायब्ररी, [[जवाहरलाल नेहरू विद्यापीठ]], नवी दिल्ली * विश्वरत्न डाॕ.बाबासाहेब आंबेडकर सभागृह वाचनालय लुंबिनी बुद्ध विहार परिसर,[[धुळे]] == चित्रपट == {| class="wikitable sortable" |+ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यासंबंधी चित्रपट, नाटक, संस्था |- ! width="5%" | वर्ष ! width="25%" | चित्रपट ! width="6%" | भाषा ! width="15%" | दिग्दर्शक/निर्माता ! width="43%" | टीप ! width="6% | IMDB |- valign="top" | १९९० | '''[[भीम गर्जना]]''' | [[मराठी]] | | <ref name="auto">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.youtube.com/results?q=ambedkar+movies&sm=3|title=ambedkar movies - YouTube|website=m.youtube.com}}</ref> | |- valign="top" | १९९१ | '''[[बालक आंबेडकर (चित्रपट)|बालक आंबेडकर]]''' | [[कन्नड भाषा|कन्नड]] | | हिंदी भाषेतही डब <ref name="auto"/> | |- valign="top" | १९९३ | '''[[युगपुरुष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (चित्रपट)|युगपुरुष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]''' | मराठी | | <ref name="auto"/> | |- valign="top" | २००० | '''[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (चित्रपट)|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]''' | [[इंग्रजी]] | [[जब्बार पटेल]] | | |- valign="top" | २००५ | '''[[डॉ. बी.आर. आंबेडकर (चित्रपट)|डॉ. बी.आर. आंबेडकर]]''' | [[कन्नड]] | | | |- valign="top" | २०१० | '''[[रमाबाई भिमराव आंबेडकर (रमाई)]]''' | मूळ मराठी (हिंदीत डब) | | _{डॉ. आंबेडकरांच्या पत्नी रमाबाईंवर आधारित चित्रपट} | |- valign="top" | २०१० | '''[[शूद्रा: द राइझिंग]]''' | हिंदी | संजीव जायस्वाल | _{[[शूद्र]]ांच्या जीवनावर प्रकाश टाकणारा हा इ.स. २०१० चित्रपट बाबासाहेबांना समर्पित केला गेलेला आहे.} | |- valign="top" | २०१६ | '''[[रमाबाई (चित्रपट)|रमाबाई]]''' | कन्नड | | _{डॉ. आंबेडकरांच्या पत्नी रमाबाईंवर आधारित दुसरा चित्रपट} | |- valign="top" | २०१६ | '''[[बोले इंडिया जय भीम]]''' | मराठी (हिंदीतही डब) | | _{डॉ. आंबेडकरांचे कट्टर अनुयायी एन.एस. हरदास यांच्यावरील चित्रपट} | |- valign="top" | २०२१ | '''[[जय भीम (चित्रपट)|जय भीम]]''' | तमिळ (हिंदीतही डब) | | _{२०१३ मधील एका सत्य घटनेवर आधारित, ज्योतिका आणि सूर्या सिवकुमार निर्मित} | |} ==मालिका== * [[डॉ. आंबेडकर (मालिका)|डॉ. आंबेडकर]] — [[दूरदर्शन]] वाहिनीवरील एक हिंदी मालिका<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=xVpRtkeggp4|title=Special feature on Dr. B. R. Ambedkar - Part - 01|via=www.youtube.com}}</ref> * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]] — [[स्टार प्रवाह]] वाहिनीवर एक मराठी मालिका * [[एक महानायक: डॉ. बी.आर. आंबेडकर]] : — [[अँड टीव्ही]] वाहिनीवर एक हिंदी मालिका ==चौक व रस्ते/महामार्ग == * डॉ. बी.आर. आंबेडकर मार्ग, [[न्यू जर्सी]] शहर, [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://velivada.com/2015/05/28/in-new-jersey-city-usa-dr-b-r-ambedkar-avenue-road-named-after-dr-ambedkar-photos/|title=In New Jersey City, USA - Dr. B. R. Ambedkar avenue, road named after Dr. Ambedkar [Photos]|दिनांक=2015-05-28|संकेतस्थळ=Velivada|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-30|archive-date=2019-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722074548/http://velivada.com/2015/05/28/in-new-jersey-city-usa-dr-b-r-ambedkar-avenue-road-named-after-dr-ambedkar-photos/|url-status=dead}}</ref> * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चौक, [[जाफ्राबाद तालुका|जाफ्राबाद]], [[जालना जिल्हा]]. * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मार्ग, [[सांगली]]. * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मार्ग, ढवळी. * विश्वरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मार्ग, पी.टी.मधाळे नगर, शिगाव. * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर रस्ता, खडकी, निगडी पुणे कॅंप, पुणे. * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर रोड, ठाणे. * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर नगर, मालेगाव, जिल्हा. वाशीम. * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर नगर, जिल्हा अकोला. * विश्वरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मार्ग, अंबड, जिल्हा जालना. * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चौक, सिल्लोड, जिल्हा. औंरंगाबाद. *'''डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर चौक, सोलापूर.''' *डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर रोड, दादर, मुंबई. (पूर्व द्रुतगती मार्ग) * डाॕ.बाबासाहेब आंबेडकर नगर, नरव्हाळ, जि. धुळे * डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर चौक, शेंदुर्जना (मोरे) मंगरुळपीर जि.वाशिम * भारतरत्न डाॕ.बाबासाहेब आंबेडकर रोड,धुळे. * डाॕ.बाबासाहेब आंबेडकर संदेशभूमी स्थळ,धुळे. * बोधिसत्व डाॕ.बाबासाहेब आंबेडकर स्मृतीयात्रा लळींग किल्ले,जिल्हा धुळे. * विश्वरत्न डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर चौक, बोईसर, जिल्हा पालघर. * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चौक, इंदिरा नगर, ठाणे. * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर रोड, बंडगार्डन, पुणे. * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चौक, कॅम्प वडवळ, पुणे. ==दवाखाने== * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर रुग्णालय व अनुसंधान केंद्र - नागपूर, महाराष्ट्र * डॉ बाबासाहेब आंबेडकर कॅन्टोमेंट जनरल हॉस्पिटल [[देहू रोड]], पुणे महाराष्ट्र. == नाटके == * मी डॉक्टर आंबेडकर बोलतोय ( मराठी नाटक) , लेखक दिग्दर्शक आणि निर्माते :- सिद्धार्थ सिताराम मोरे , मुख्य कलाकार :-सुप्रिया सिद्धार्थ आणि सिद्धार्थ मोरे * युगपुरुष ( मराठी नाटक) , लेखक दिग्दर्शक आणि निर्माते :- सिद्धार्थ सिताराम मोरे , मुख्य कलाकार :-सुप्रिया सिद्धार्थ आणि सिद्धार्थ मोरे * चलो बुद्ध कि ओर... (हिंदी नाटक) , लेखक दिग्दर्शक आणि निर्माते :- सिद्धार्थ सिताराम मोरे , मुख्य कलाकार :-सुप्रिया सिद्धार्थ आणि सिद्धार्थ मोरे * रमाई (मराठी नाटक) , लेखक दिग्दर्शक आणि निर्माते :- सिद्धार्थ सिताराम मोरे , मुख्य कलाकार :-सुप्रिया सिद्धार्थ * नवी कहाणी... (हिंदी आणि मराठी नाटक) , लेखक दिग्दर्शक आणि निर्माते :- सिद्धार्थ सिताराम मोरे , मुख्य कलाकार :-सुप्रिया सिद्धार्थ आणि सिद्धार्थ मोरे * गांधी आणि आंबेडकर (मराठी नाटक), लेखक : प्रेमानंद गज्वी * ''वादळ निळ्या क्रांतीचे'' (नाटक, लेखक - प्रा. रामनाथ चव्हाण) * ''डॉ. आंबेडकर आणि गांधीजी'' - नाटक<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.youtube.com/results?q=ambedkars%20holy%20sites&sm=3|title=ambedkars holy sites - YouTube|website=m.youtube.com|language=mr|access-date=2018-05-14}}</ref> * ''प्रतिकार'' - नाटक<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.youtube.com/results?q=ambedkar+movies&sm=3|title=ambedkar movies - YouTube|website=m.youtube.com|language=mr|access-date=2018-05-14}}</ref> ==पक्ष, संस्था व संघटना == *आंबेडकराईट मुव्हमेंट ऑफ कल्चर अँड लिटरेचर<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://m.lokmat.com/nagpur/ambedkar-lifetime-achievement-award-tarachandra-khandekar/|title=ताराचंद्र खांडेकर यांना आंबेडकर जीवनगौरव पुरस्कार जाहीर|date=2018-01-27|work=Lokmat|access-date=2018-05-14|language=mr}}</ref> * आंबेडकर मक्कल ईयाक्कम * [[आंबेडकर राष्ट्रीय काँग्रेस]] * [[आंबेडकर समाज पक्ष]] * [[आंबेडकराईट पार्टी ऑफ इंडिया]] * भारतीय आंबेडकरी पक्ष * बहुजन समाज पक्ष (आंबेडकर) * भीमशक्ति नवयुवक मंडळ, मालेगांव, जिल्हा. वाशीम * [[भीम आर्मी]] * भीम सेना * [[आंबेडकर स्टुडंट्स असोसिएशन]] * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर नॅशनल स्टुडंट फेडरेशन<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://dbansf.wordpress.com/|title=Dr. Babasaheb Ambedkar National Student's Federation|website=Dr. Babasaheb Ambedkar National Student's Federation|language=en-US|access-date=2018-05-14}}</ref> * [[आंबेडकर असोसिएशन ऑफ नॉर्थ अमेरिका]] * [[आंबेडकर इंटरनॅशनल सेंटर]] * [[आंबेडकर टाइम्स]] * [[डॉ. आंबेडकर इंटरनॅशनल मिशन]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.aimjapan.org/?page_id=145|title=Establishment|website=Ambedkar International Mission, Japan|language=en-US|access-date=2018-05-14|archive-date=2018-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180220172112/http://www.aimjapan.org/?page_id=145|url-status=dead}}</ref> * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर इंटरनॅशनल असोसिएशन फॉर एज्युकेशन (जपान)]] * [[जय भीम नेटवर्क (हंगेरी)]] ==प्रतिष्ठान== * डॉ. आंबेडकर प्रतिष्ठान, [[दिल्ली]] * बोधिसत्व प्रतिष्ठान महाराष्ट्र राज्य, परभणी == पुतळे == ===विदेशातील पुतळे === भारताबाहेरील काही प्रमुख ठिकाणच्या डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या पुतळ्यांची यादी खालीलप्रमाणे: {| class="wikitable sortable" |- ! नाव !! प्रकार !! स्थान !! वर्ष !! चित्र !! उंची |- | डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || [[कोलंबिया विद्यापीठ]], अमेरिका || १९९१ || <!--[[File:|100px]]--> || |- | डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]], यु.के. || १९९४ || || |- | डॉ. आंबेडकर पुतळा || पूर्णाकृती || बुद्ध विहार, ओल्वरहाम्पटॉन, [[ग्रेट ब्रिटन]] || १४ ऑक्टो. २०००<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.geograph.org.uk/photo/3348115|title=Geograph:: Statue of Dr Ambedkar at the Buddha... (C) Roger Kidd|संकेतस्थळ=www.geograph.org.uk|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-30}}</ref>|| || |- | डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || सायमन फ्रेसर विद्यापीठ, [[कॅनडा]] || २००४<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/india/cult-of-bhim-spreading-across-world/articleshow/64361330.cms|title=Cult of Bhim spreading across world - टाइम्स ऑफ इंडिया|संकेतस्थळ=द टाइम्स ऑफ इंडिया|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-30}}</ref>|| || |- | [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा, कोयासन विद्यापीठ|डॉ. आंबेडकर पुतळा]] || पूर्णाकृती || [[कोयासन विद्यापीठ]], [[जपान]] || १० सप्टें. २०१५<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/dr-ambedkar-s-statue-unveiled-at-koyasan-university-in-japan-115091001246_1.html|title=Dr Ambedkar's statue unveiled at Koyasan University in Japan|last=India|first=Press Trust of|date=2015-09-10|work=Business Standard India|access-date=2018-12-30}}</ref>|||| |- | डॉ. आंबेडकर पुतळे || अर्धाकृती || [[डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर स्मारक]], [[लंडन]] || १४ नोव्हेंबर २०१५ || [[चित्र:Bust of Ambedkar at Dr. Bhimrao Ramji Ambedkar Memorial, in London.jpg|100px]] || |- | डॉ. आंबेडकर पुतळे || पूर्णाकृती || [[डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर स्मारक]], [[लंडन]] || || || |- | डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || [[यॉर्क विद्यापीठ]], [[टोराँटो]], [[कॅनडा]] || ४ डिसेंबर २०१५ || || |- | डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]]|| १४ एप्रिल २०१६<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/mumbai-news/statue-of-dr-ambedkar-unveiled-at-new-york-1227532/|title=डॉ. आंबेडकर यांचा अर्धपुतळा न्यूयॉर्कमध्ये|दिनांक=2016-04-15|संकेतस्थळ=Loksatta|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-30}}</ref>|| || ३.२५ फुट |- | डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || [[डॉ. आंबेडकर हायस्कूल (हंगेरी)]]|| १४ एप्रिल २०१६ || || |- | डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || [[सिडनी विद्यापीठ]], [[ऑस्ट्रेलिया]] || १४ जुलै २०१६ || || |- | डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || [[ब्रॅंडीज विद्यापीठ]], [[बॉस्टन]], अमेरिका || २९ एप्रिल २०१७<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://velivada.com/2017/05/01/photos-dr-ambedkar-statue-installed-at-the-brandeis-university-boston-usa/|संकेतस्थळ=velivada.com|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-30|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2018-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20181220183053/http://velivada.com/2017/05/01/photos-dr-ambedkar-statue-installed-at-the-brandeis-university-boston-usa/|url-status=dead}}</ref>|| || |- | डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || [[युनिव्हर्सिटी ऑफ मेलबर्न]], [[ऑस्ट्रेलिया]] || ३०/३१ मार्च २०१८ || || |- | डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || [[युनिवर्सिटी ऑफ ऎसाच्युसेट्स ॲमहर्स्ट]], [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]|| ५ मे २०१८<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://indianewengland.com/2018/05/dr-b-r-ambedkars-bust-unveiled-at-university-of-massachusetts-amherst/|title=Dr. B.R. Ambedkar’s bust unveiled at University of Massachusetts-Amherst|last=Engl|पहिले नाव=India New|last2=News|दिनांक=2018-05-09|संकेतस्थळ=INDIA New England News|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-30|archive-date=2019-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190215014908/http://indianewengland.com/2018/05/dr-b-r-ambedkars-bust-unveiled-at-university-of-massachusetts-amherst/|url-status=dead}}</ref>|| || |- | डॉ. आंबेडकरांचे पुतळे || पूर्णाकृती || [[दक्षिण आफ्रिका]] || २०१९ || || |} ---- ===भारतातील पुतळे === * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा ( इर्विन चौक ) सध्या (संविधान चौक), अमरावती * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा (बिंदू चौक)]], स्थापना:९ डिसेंबर १९५०. * संविधान चौक, नागपूर, महाराष्ट्र. ---- * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा (भारतीय संसद)]], [[दिल्ली]], २ एप्रिल १९६७ (१५ फूट उंची). [[चित्र:Statue of Dr. Babasaheb Ambedkar in front of Indian Parliament perennially directing its proceedings against social reaction!.jpg|100px]] --- * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा, [[चवदार तळे]], [[महाड]]. [[चित्र:Statue of DR. B.R. Ambedkar at Chavdar Tale Mahad.jpg|centre|100px]] ---- * [[समतेचा पुतळा]], इंदू मिल, [[मुंबई]] ३५० फूट (निर्मिती बाकी आहे). * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा (लेह)]], [[लडाख]]. * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा, [[तिरुवनंतपुरम]] २००५<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.yentha.com/news/view/4/statues-at-trivandrum-bhimrao-ramji-ambedkar-14-april-1891-6-december-1956|title=Statues Of Trivandrum : Bhimrao Ramji Ambedkar - Trivandrum News {{!}} Yentha.com|last=yentha.com|website=www.yentha.com|language=en|access-date=2018-05-14}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, पुतळा, [[ठाणे रेल्वे स्थानक]] * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा, कोर्टनाका, [[ठाणे]]. * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा, [[भीम जन्मभूमी]], [[डॉ. आंबेडकर नगर]], [[मध्य प्रदेश]]. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा, [[चेंबूर]], मुंबई == पुरस्कार व पारितोषिके == {{मुख्य|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावे दिले जाणारे पुरस्कार}} * भारतरत्न डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर पुरस्कार * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आदर्श पत्रकार * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर ज्ञानपिपासू विद्यार्थी पुरस्कार ==पुस्तके== {{मुख्य|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यावरील पुस्तके}} * [[बोल महामानवाचे]] * [[आंबेडकर अँड बुद्धिझम]] ==बौद्ध विहारे== * डॉ. आंबेडकर बुद्ध विहार, राजाजीपुरम, [[लखनौ]] (उत्तर प्रदेश)<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.elistindia.com/drambedkarbuddhaviharrajajipur|title=Dr Ambedkar Buddha Vihar, Rajajipuram, Lucknow, Up - NEAR F-1014, RAJAJIPURAM, LUCKNOW, U.P. INDIA., Lucknow - Photos - Phone Number - Email - Buddhist Temple - eListIndia.com|work=eListIndia.com|access-date=2018-05-14|language=en-US}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * डॉ. आंबेडकर बौद्ध विहार, [[ललितपूर]] (उत्तर प्रदेश)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://navayan.com/buddhavihar.php?city=lalitpur&name=dr-ambedkar-buddha-vihar&id=695|title=Dr Ambedkar Buddha Vihar,, Lalitpur|website=NavayanDotCom|access-date=2018-05-14}}</ref> * बोधिसत्व डॉ. आंबेडकर बुद्ध विहार, [[गोंदिया]] ==मंडळे== * भीमज्योत मित्र मंडळ (डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर नगर भांबर्डे, [[मुळशी तालुका]], जिल्हा- पुणे) * भिमशक्ती तरुण मित्र मंडळ (डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर नगर, कोतन,तालुका-पाटोदा,जिल्हा-बीड) * नागसेन पंचशील मंडळ शेंदूरजना (मोरे) तालुका. मंगरुळपीर जि.वाशिम == योजना == * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर कृषी स्वावलंबन योजना (जानेवारी २०१७)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://m.lokmat.com/bhandara/dr-ambedkar-agriculture-swavalamban-scheme-beneficial-farmers/|title=http://m.lokmat.com/bhandara/dr-ambedkar-agriculture-swavalamban-scheme-beneficial-farmers/|website=m.lokmat.com|access-date=2018-05-14}}</ref> * [[भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्वाधार योजना]] (मार्च २०१७)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://sjsa.maharashtra.gov.in/en/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A8-%E0%A4%A1%E0%A5%89-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AC-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%BE|title=भारतरत्न डॉ बाबासाहेब आंबेडकर स्वाधार योजना {{!}} Social Justice & Special Assistance Department|संकेतस्थळ=sjsa.maharashtra.gov.in|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-30}}</ref> * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जीवन प्रकाश योजना]] (१४ एप्रिल २०२१ – ६ डिसेंबर २०२१) ==वसतिगृहे== === महाराष्ट्रातील वसतिगृहे<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://sjsa.maharashtra.gov.in/mr/hostels-mr|title=वसतिगृहे {{!}} सामाजिक न्याय व विशेष सहाय्य विभागाच्या|संकेतस्थळ=sjsa.maharashtra.gov.in|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-30}}</ref> === ;अहिल्यानगर जिल्हा * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, श्रीगोंदा * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, शेवगाव * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, संगमनेर * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, जामखेड * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, पाथर्डी * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, अहमदनगर <br> '''सोलापूर जिल्हा''' * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, सोलापूर ;अकोला जिल्हा * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, अकोला * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, अक्कोट ;अमरावती जिल्हा * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, चंदुर रेल्वे * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, दर्यापूर * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, परतवाडा * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, धार्नी * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, नांदगाव * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, खांडेश्वर ;छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, [[छत्रपती संभाजीनगर]] * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, [[पैठण]] * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, वैजापूर * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, [[छत्रपती संभाजीनगर|नवे छत्रपती संभाजीनगर]] ;बीड जिल्हा * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, बीड * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, गेवराई * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, परळी वैजनाथ * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, अंबाजोगाई ;भंडारा जिल्हा * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, भंडारा * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, तुमसर ;बुलढाणा जिल्हा * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, [[चिखली (बुलढाणा)|चिखली]] * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, [[बुलढाणा]] * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, [[जळगाव जामोद तालुका|जळगाव जामोद]] * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, [[देउळगाव राजा तालुका|देऊळगाव राजा]] * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, [[शेगाव]] * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, [[मेहकर]] * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, [[नांदुरा तालुका|नांदुरा]] * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, [[खामगाव तालुका|खामगाव]] ;गोदिंया जिल्हा * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, गोंदिया ;हिंगोली जिल्हा * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, वसमत * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, कळमनुरी * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, हिंगोली ;जळगाव जिल्हा * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, जळगाव (जूने) * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, बोधवाड * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, मुक्ताईनगर, जळगाव * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, अमलनेर, जळगाव * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, भुसावळ, जळगाव ;जालना जिल्हा * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, अंबड * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, जालना * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, घनसावंगी ;कोल्हापूर जिल्हा * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, गढीनगेलाई * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, चांदगड * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, आज्रा * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, हातकनंगळे * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, शिरोळ * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, कोल्हापूर * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, मोरगोट्टी * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, कागळ * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, राधानगरी * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, गारगोटी ;लातूर जिल्हा * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, लातूर ;मुंबई जिल्हा * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, वरळी, मुंबई ;नागपूर जिल्हा * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, गड्डीगोदाम, नागपूर * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, भवन नगर, नागपूर * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, राजनगर, नागपूर * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, उमरेड ;नांदेड जिल्हा * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, नांदेड * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, धर्माबाद * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, गांधीनगर, बिलोले * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, उमरी * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, नायगाव * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, हदगाव * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, अर्धापुर ;नाशिक जिल्हा * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, नाशिक * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, लासलगाव * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, मालेगाव ;धाराशिव जिल्हा * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, तुळजापूर * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, नळदुर्ग, पुळजापूर * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, कालम्ब * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, उस्मानाबाद * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, परांडा * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, लोहरा ;परभणी जिल्हा * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, परभणी ;पुणे जिल्हा * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, [[सासवड]], पुणे * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, [[भोर]], पुणे * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, हादासपूर, पुणे * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, परमनी * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, [[इंदापूर]], जि. पुणे. • डॉ बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह,कोरेगाव पार्क, [[विश्रांतवाडी]], जि.पुणे. ;सांगली जिल्हा * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, सांगली * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, [[तासगाव]] * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, जाट * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, शिरला * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, सुत्तगिरी (ता. वडाळा) ;सातारा जिल्हा * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, कराड * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, दहीवाडी * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, रामपूर पठाण * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, फलटण * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, [[खटाव तालुका|खाटव]] * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, कोरेगाव * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, सातारा ;सिंधुदुर्ग जिल्हा * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, मालवण * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, [[कणकवली]] * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, वेंगुर्ला ;वर्धा जिल्हा * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, फुलगाव * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, आर्वी * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, हिंगणघाट * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, सेवाग्राम ;वाशिम जिल्हा * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, करंजा ;यवतमाळ जिल्हा * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, यवतमाळ * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, पुसद * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, वणी * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, उमरखेड == विमानतळे == * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]], [[नागपूर]] * [[डॉ. भीमराव आंबेडकर विमानतळ]], [[मेरठ]], [[उत्तर प्रदेश]] == विद्यापीठे व शैक्षणिक संस्थाने== # [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर मुक्त विद्यापीठ]], [[तेलंगणा]] # [[बाबासाहेब भीमराव आंबेडकर बिहार विद्यापीठ]], [[मुझफ्फरपूर]] # [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर विद्यापीठ दिल्ली]] # डॉ. बी.आर. आंबेडकर राष्ट्रीय विधी विद्यापीठ — [[सोनीपत]], [[हरियाणा]] # [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर सामाजिक शास्त्र विद्यापीठ]], [[डॉ. आंबेडकर नगर]], [[मध्य प्रदेश]] # [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ]], [[छत्रपती संभाजीनगर]], [[महाराष्ट्र]] # [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर विद्यापीठ (श्रीकाकुलम)]], [[आंध्र प्रदेश]] # [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर तंत्रशास्त्र विद्यापीठ]], [[लोणेरे]], [[महाराष्ट्र]] # [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मुक्त विद्यापीठ]], [[गुजरात]] # [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था (जालंधर)]], [[पंजाब]] # [[तमिळनाडू डॉ. आंबेडकर विधी विद्यापीठ]], [[चेन्नई]] # [[बाबासाहेब भीमराव आंबेडकर विद्यापीठ]], [[लखनौ]], [[उत्तर प्रदेश]] # [[डॉ. भीमराव आंबेडकर विद्यापीठ]], [[आग्रा]], [[उत्तर प्रदेश]] # डॉ. भीमराव आंबेडकर विधी विद्यापीठ, [[जयपूर]], [[राजस्थान]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://university-nic.in/state-universities/admission-2018-19-2/|title=Dr. Bhimrao Ambedkar Law University,Rajasthan Admission 2019–20|दिनांक=2018-12-10|संकेतस्थळ=Govt University Info.|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-30|archive-date=2018-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180828170257/http://university-nic.in/state-universities/admission-2018-19-2/|url-status=dead}}</ref> == शाळा व महाविद्यालये== ===भारताबाहेरील=== * [[डॉ. आंबेडकर हायस्कूल (हंगेरी)]] ===ओडिसा=== * Dr. Ambedkar Memorial +2 Residential College, Rourkela (DAMRC) *Dr. Ambedkar Memorial Industrial Institute of Safety (DAMIIS) * Dr. Ambedkar Memorial Institute of Information Technology & Management Sciences (DAMITS), Jagda * Dr. Ambedkar Memorial Institute of Medical Technology (DAMIMT) * Dr. Ambedkar Memorial Institute of Training Centre (DAMITC) ===पश्चिम बंगाल=== * डॉ. बी.आर. महाविद्यालय, बेताई (प. बंगाल)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.brambedkarcollegebetai.in/|title=Dr. B.R. Ambedkar College, Betai|website=www.brambedkarcollegebetai.in|access-date=2018-05-14|archive-date=2018-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180610121248/http://brambedkarcollegebetai.in/|url-status=dead}}</ref> ===बिहार=== * डॉ. बी.आर. आंबेडकर एज्युकेशन महाविद्यालय, भालुआ (बिहार)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.drbracoe.com/|title=DR. B.R. AMBEDKAR COLLEGE OF EDUCATION – DR. B.R. AMBEDKAR COLLEGE OF EDUCATION}}</ref> ===उत्तर प्रदेश === * डॉ. बी.आर. आंबेडकर डेंटल महाविद्यालय, पटना<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ambedkardental.co.in/|title=Dr. B.R. AMBEDKAR INSTITUTE OF DENTAL SCIENCES & HOSPITAL|website=ambedkardental.co.in|language=en-US|access-date=2018-05-14|archive-date=2018-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180517171647/http://ambedkardental.co.in/|url-status=dead}}</ref> === कर्नाटक=== * डॉ. आंबेडकर बीबीएम महाविद्यालय, [[शिमोगा]], [[कर्नाटक]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.icbse.com/colleges/dr-ambedkar-b-b-m-college-shimoga/11824/2|title=Dr. Ambedkar B.B.M. College, Shimoga. Shimoga - Karnataka|website=iCBSE|language=en|access-date=2018-05-14}}</ref> ===दिल्ली=== * डॉ. भीमराव आंबेडकर महाविद्यालय, नवी दिल्ली<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://collegedunia.com/college/617-dr-bhim-rao-ambedkar-college-new-delhi/gallery|title=Dr. Bhim Rao Ambedkar College, New Delhi|website=Collegedunia|access-date=2018-05-14}}</ref> ===महाराष्ट्र=== * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्मृती विधी महाविद्यालय (धुळे)]] * [[डॉ. आंबेडकर कला, वाणिज्य व विज्ञान महाविद्यालय (चंद्रपूर)]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dacchanda.ac.in/|title=Dr.Ambedkar College|website=www.dacchanda.ac.in|language=en|access-date=2018-05-14|archive-date=2018-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180609105656/http://www.dacchanda.ac.in/|url-status=dead}}</ref> * डॉ. आंबेडकर समाजसेवा महाविद्यालय, वर्धा<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://dracsw.com/|title=Dr. Ambedkar University Nagpur|website=dracsw.com|access-date=2018-05-14|archive-date=2018-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180118040732/http://dracsw.com/|url-status=dead}}</ref> * [[डॉ. आंबेडकर महाविद्यालय (नागपूर)]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://dacn.in/|title=Dr. Ambedkar College, Nagpur|website=dacn.in|language=en|access-date=2018-05-14}}</ref> * डॉ. आंबेडकर महाविद्यालय, [[वडाळा]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ambedkarcollege.net/default.aspx|title=Dr. Ambedkar College Wadala {{!}} Home|website=www.ambedkarcollege.net|access-date=2018-05-14|archive-date=2018-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180606053644/http://www.ambedkarcollege.net/Default.aspx|url-status=dead}}</ref> * डॉ. आंबेडकर विधी महाविद्यालय, मुंबई <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://ambedkarlawcollege.in/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2017-10-02 |archive-date=2017-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171005154216/http://ambedkarlawcollege.in/ |url-status=dead }}</ref> * डॉ. आंबेडकर विधी महाविद्यालय, औरंगाबाद<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://targetstudy.com/institute/27521/dr-ambedkar-law-college/|title=Dr. Ambedkar Law College, Aurangabad, Maharashtra {{!}} About College {{!}} Courses Offered {{!}} Contact Details|last=targetstudy.com|website=targetstudy.com|access-date=2018-05-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://m.prokerala.com/education/dr-ambedkar-college-of-law-aurangabad-39660.html|title=Dr. Ambedkar College Of Law,aurangabad, Maharashtra|website=m.prokerala.com|language=en|access-date=2018-05-14}}{{मृत दुवा|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय, गोंदिया * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महाविद्यालय, वडगाव, [[कोल्हापूर जिल्हा]] * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर कला व वाणिज्य महाविद्यालय, औरगांबाद (स्थापना १९६०)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://m.prokerala.com/education/dr-babasaheb-ambedkar-college-of-arts-and-commerce-aurangabad-39529.html|title=Dr. Babasaheb Ambedkar College Of Arts And Commerce,aurangabad, Maharashtra|website=m.prokerala.com|language=en|access-date=2018-05-14}}{{मृत दुवा|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://education-india.in/Education/Colleges/College_Details.php?CollegeId=4 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2020-03-13 |archive-date=2020-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716104937/http://education-india.in/Education/Colleges/College_Details.php?CollegeId=4 |url-status=dead }}</ref> * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महाविद्यालय, [[महाड]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://drbacmahad.org/pcs/ |title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महाविद्यालय, महाड, रायगड |access-date=2017-10-02 |archive-date=2017-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171005015632/http://drbacmahad.org/pcs/ |url-status=dead }}</ref> * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महाविद्यालय, पेठ वडगाव (ता. हातकणंगले, जि. कोल्हापूर) * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महाविद्यालय, [[चेंबूर]], मुंबई<ref name="auto1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dbacollege.in/|title=!! Dr Babasaheb Ambedkar College Of Arts, Science and Commerce !!|website=www.dbacollege.in|access-date=2017-10-02|archive-date=2017-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928124315/http://www.dbacollege.in/|url-status=dead}}</ref> * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर विधी महाविद्यालय, नागपूर]] * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर अभियांत्रिकी व संशोधन महाविद्यालय, मुंबई<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://dbacer.edu.in/|title=DBACER {{!}} Engineering College in Nagpur, Maharashtra|website=dbacer.edu.in|language=en|access-date=2018-05-14|archive-date=2018-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180508192731/http://dbacer.edu.in/|url-status=dead}}</ref> * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महाविद्यालय, मुंबई <ref name="auto1"/> * भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महाविद्यालय, पुणे <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://bcud.unipune.ac.in/utilities/college_search/CAAP014140_ENG/Pune_University_College|title=Bharatratn Dr. Babasaheb Ambedkar Mahavidyalay|website=bcud.unipune.ac.in|access-date=2018-05-14}}</ref> * डाॅ. बाबासाहेब आंबेडकर जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा, माणगाव, ता. कुडाळ, जि. सिंधुदुर्ग * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्मारक समिती सावली - रमाबाई आंबेडकर विद्यालय तथा कनिष्ठ महाविद्यालय ==शैक्षणिक संस्था== # [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था]], [[पुणे]] ([[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था|बार्टी]]) ==सभागृहे व भवने== * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर सांस्कृतिक भवन, पुणे<ref>https://www.pmc.gov.in/en/dr-babasaheb-ambedkar-sanskrutik-bhavan</ref> ==संमेलने== * [[आंबेडकरी साहित्य संमेलन]] * [[आंबेडकरी युवा साहित्य संमेलन]] * [[आंबेडकरी वैचारिक साहित्य संमेलन]] * [[आंबेडकरी साहित्य व संस्कृती संवर्धन महामंडळ]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर विचारवेध साहित्य संमेलन]] * [[कृषी साहित्य संमेलन|फुले-आंबेडकरी कृषी साहित्य संमेलन]] * [[फुले आंबेडकर विचार प्रसार साहित्य संमेलन]] * [[फुले-आंबेडकर साहित्य संमेलन]] * फुले-आंबेडकरी विचारधारा परिषद साहित्य संमेलन * [[फुले-शाहू-आंबेडकर राष्ट्रीय साहित्य संमेलन]] * [[मार्क्स, गांधी, आंबेडकर विचारमंथन संमेलन]] * वैदर्भीय आंबेडकरी साहित्य संमेलन * बोधिसत्त्व विचार जागर साहित्य संमेलन - बोधिसत्त्व विचार जागर साहित्य मंच सावंतवाडी, सिंधुदुर्ग,महाराष्ट्र ==वास्तू स्मारके == # [[मुक्तिभूमी|भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्मारक मुक्तिभूमी]] — येवला, महाराष्ट्र # [[डॉ. आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय केंद्र]] — दिल्ली #[[भीम जन्मभूमी]] — डॉ. आंबेडकर नगर, महू, मध्यप्रदेश #[[भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्मारक (ऐरोली)|भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्मारक]] — ऐरोली, नवी मुंबई #[[आंबेडकर स्मारक उद्यान (लखनौ)|आंबेडकर स्मारक उद्यान]] — लखनौ, [[उत्तर प्रदेश]] #[[चैत्यभूमी|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महापरिनिर्वाण स्मारक]] — [[चैत्यभूमी|चैत्यभूमी,]] दादर, मुंबई, महाराष्ट्र #[[दीक्षाभूमी|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर धम्मदीक्षा स्मारक]] [[दीक्षाभूमी]] — नागपूर, महाराष्ट्र #[[भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक (महाड)|भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक]] — [[महाड]], रायगड जिल्हा, महाराष्ट्र #[[डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर स्मारक]] — [[लंडन]] #[[डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक]] — दिल्ली #[[विश्वभूषण भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्मारक (आंबडवे)|विश्वभूषण भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्मारक]], मंडणगड, जि. रत्‍नागिरी, महाराष्ट्र #[[संकल्प भूमी|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संकल्प भूमी]] — [[वडोदरा]], [[गुजरात]] ==स्थानके== ;रेल्वे स्थानक (स्टेशन), बस स्टॅंड, रिक्षा स्टॅंड व इतर स्थानके * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर बस स्टॉप, पुणे == स्टेडियम == ===महाराष्ट्र=== * [[भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्टेडियम (बारामती)]] * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्टेडियम, सांगली * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्टेडियम, नाशिक ===दिल्ली=== * डॉ. आंबेडकर स्टेडियम, नवी दिल्ली ===कर्नाटक=== * डॉ. आंबेडकर स्टेडियम, कर्नाटक '''उत्तरप्रदेश''' डॉ. भीमराव आंबेडकर स्पोर्ट्स स्टेडियम, [[सहारनपूर]] '''उत्तराखंड''' डॉ. बी आर आंबेडकर स्टेडियम, देहरादून '''तेलंगणा''' डॉ. बी आर आंबेडकर स्टेडियम, [[करीमनगर]] '''हरयाणा''' डॉ. भीमराव आंबेडकर खेळ परिसर, बडली रोड, आर्यनगर, बहादूरगड == इतर== * [[नवयान|भीमयान बौद्ध धम्म]] (नवयान) * [[जय भीम]] * [[रेडिओ जय भीम]] ==हे सुद्धा पहा == * [[विकिपीडिया:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] * [[आंबेडकर कुटुंब]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा जीवनक्रम]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांवरील पुस्तके]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची ग्रंथसंपदा व इतर लेखन]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे विचार]] * [[द ग्रेटेस्ट इंडियन]] ==संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Things named after B. R. Ambedkar|{{लेखनाव}}}} {{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}} [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|*]] [[वर्ग:व्यक्तींच्या नावावर असलेल्या गोष्टींच्या याद्या|आंबेडकर]] [[वर्ग:स्मारके]] [[वर्ग:याद्या]] [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावे असलेल्या गोष्टी| ]] icqpyi1k6hm80rp9gt91prafixazsoa 0 218759 2704397 2383850 2026-08-22T07:53:01Z ~2026-45722-86 186548 /* सात आश्चर्ये */ 2704397 wikitext text/x-wiki '''महाराष्ट्रातील सात आश्चर्ये''' ही [[एबीपी माझा]] दूरचित्रवाणी चॅनलने '''सेव्हन वंडर्स ऑफ महाराष्ट्र''' कार्यक्रमाच्या माध्यमातून जगभरातून मिळालेल्या २२ लाख मतांच्या आधारावर 'महाराष्ट्रातील सात आश्चर्ये' निवडलेली आहेत. महाराष्ट्रातील अद्भुत आणि देखण्या सात आश्चर्यांची [[जून]] [[इ.स. २०१३|२०१३]] मध्ये घोषणा करण्यात आली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://abpmajha.abplive.in/maharashtra/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0%E0%A5%8D-70067 |title=महाराष्ट्रातील सात आश्चर्यांची घोषणा |access-date=2017-11-20 |archive-date=2018-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180104130507/http://abpmajha.abplive.in/maharashtra/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0%E0%A5%8D-70067 |url-status=dead }}</ref> ==सात आश्चर्ये== निवड झालेली महाराष्ट्रातील सात आश्चर्ये {| class="wikitable sortable" |- ! !! नाव !! स्थान !! चित्र |- | १ || [[विश्व विपस्सना पॅगोडा]]|| [[मुंबई]] || [[File:Global Vipassana Pagoda 1.jpg|100px]] |- | २ || [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]] || [[मुंबई]] || [[File:Chhatrapati Shivaji Terminus (formerly Victoria Terminus) - Lit up on Republic Day 2015 - Trail Lights.jpg|100px]] |- | ३ || [[दौलताबाद]]|| [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा]]|| [[File:DaulatabadFort.JPG|100px]] |- | ४ || [[कास पठार]] || [[सातारा जिल्हा]] || [[File:Shadow play !.jpg|100px]] |- | ५ || [[रायगड (किल्ला)]]|| [[रायगड जिल्हा]] || [[File:Raigad fort towers.jpg|100px]] |- | ६ || [[लोणार सरोवर]] || [[बुलढाणा जिल्हा]] || [[File:LonarCrater.jpg|100px]] |- | ७ || [[अजिंठा लेणी]] || [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा]]|| [[File:5 Ajanta Caves overview.jpg|100px]] |- |} ==नामनिर्देशित स्थळे== जगदीश पाटील, [[अरुण टिकेकर]], [[राजीव खांडेकर]], [[अरविंद जामखेडकर]], [[निशिगंधा वाड]], विकास दिलावरी, व्ही. रंगनाथन या वेगवेगळ्या क्षेत्रातील मान्यवर सात ज्युरींनी महाराष्ट्र राज्यातील सुमारे चारशे अद्भुत स्थळांमधून चौदा स्थळे निवडली आणि त्यानंतर या ज्युरीने निवडलेल्या १४ आश्चर्यांमधून लोकांच्या मतदानाद्वारे अंतिम ७ आश्चर्यांची निवड करण्यात आली. #[[विश्व विपस्सना पॅगोडा]] #[[रायगड (किल्ला)]] #[[लोणार सरोवर]] #वरळी सी-लिंक #[[कैलास मंदिर]] #[[अजिंठा लेणी]] #[[रामटेक]] #[[बीबी का मकबरा]] #[[दौलताबाद]] #[[कोयना धरण]] #झुलते मनोरे-फरकांडे #[[कास पठार]] #[[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]] #[[पाणचक्की]] ==हे सुद्धा पहा == * [[जगातील सात आश्चर्ये]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील आश्चर्ये| ]] [[वर्ग:याद्या]] ckwx5kol108uval6bx0dtf9djymvj3x 0 219212 2704308 2640436 2026-08-21T19:10:03Z ~2026-45686-74 186537 /* */ 2704308 wikitext text/x-wiki [[मध्य रेल्वे]]च्या [[ठाणे रेल्वे स्थानक|ठाणे]] ते [[सानपाडा रेल्वे स्थानक|सानपाडा]] / [[जुईनगर रेल्वे स्थानक|जुईनगर]] दरम्यानच्या मार्गास '''ट्रान्सहार्बर मार्ग''' असे संबोधतात. हा विद्युतीकरण झालेला रुंदमापी दुहेरी लोहमार्ग आहे. [[ठाणे रेल्वे स्थानक|ठाणे]] ते [[पनवेल रेल्वे स्थानक|पनवेल]], [[नेरूळ रेल्वे स्थानक|नेरूळ]] आणि [[वाशी रेल्वे स्थानक|वाशी]] दरम्यान धावणाऱ्या उपनगरी (लोकल) गाड्या हा मार्ग वापरतात. {{मुंबई उपनगरी रेल्वे ट्रान्सहार्बर मार्ग नकाशा}} == स्थानके == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:1%;" |# ! style="width:5%;" |स्थानक नाव ! style="width:1%;" |स्थानक कोड ! style="width:5%;" |जोडमार्ग |- |१||'''{{rws|ठाणे}}'''||T / TNA||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]] |- |२||{{rws|दिघा गाव}}||DIGH|| |- |३||{{rws|ऐरोली}}||AIRL|| |- |४||{{rws|रबाळे}}||RABE|| |- |५||{{rws|घणसोली}}||GNSL|| |- |६||{{rws|कोपरखैरणे}}||KPHN|| |- |७||{{rws|तुर्भे}}||TUH|| |- |८||'''{{rws|वाशी}}'''||VA / VSH||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] |- |९||{{rws|सानपाडा}}||SNCR||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] |- |१०||{{rws|जुईनगर}}||JNJ||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] |- |११||'''{{rws|नेरूळ}}'''||NU / NEU||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]], [[बंदर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|बंदर मार्ग]] |- |१२||{{rws|सीवूड्स-दारावे-करावे}}||SWDK||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]], [[बंदर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|बंदर मार्ग]] |- |१३||'''{{rws|सी.बी.डी. बेलापूर}}'''||BR / BEPR||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]], [[बंदर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|बंदर मार्ग]] |- |१४||{{rws|खारघर}}||KHAG||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] |- |१५||{{rws|मानसरोवर}}||MANR||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] |- |१६||{{rws|खांदेश्वर}}||KNDS||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] |- |१७||'''{{rws|पनवेल}}'''||PL / PNVL||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]], [[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]], [[पनवेल-कर्जत रेल्वेमार्ग]] |} [[वर्ग:मुंबई उपनगरी रेल्वेमार्ग]] [[वर्ग:मध्य रेल्वे]] [[वर्ग:नवी मुंबई मधील वाहतूक]] mmsm0sna46avdk0jjd2a1nzyh0slztf 0 224884 2704291 2702453 2026-08-21T17:26:54Z ~2026-45686-74 186537 /* मेट्रो स्थानके */ 2704291 wikitext text/x-wiki ही [[मुंबई मेट्रो]]च्या सर्व स्थानकांची यादी आहे, जी भारताच्या मुंबई महानगर प्रदेशातील मुंबईला सेवा देणारी एक जलद वाहतूक व्यवस्था आहे. मुंबई मेट्रो ही भारतात बांधली जाणारी पाचवी वाहतूक व्यवस्था आहे. मुंबई मेट्रोची पहिली मार्गिका ८ जून २०१४ रोजी [[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]] सह उघडण्यात आली. ऑगस्ट २०२६ पर्यंत सध्या एकूण ७७ स्थानके कार्यरत आहेत. मुंबई मेट्रो नेटवर्कचा विस्तार सुमारे २०० किमी (१२० मैल) असणार आहे. या विस्तारामुळे मुंबई मुंबई महानगर प्रदेशातील त्याच्या उपग्रह शहरांशी जोडली जाईल. मुंबई मेट्रोची प्रत्येक मार्गिका एका विशिष्ट रंगाने ओळखली जाते. ही सिस्टीम स्टँडर्ड गेज ट्रेनच्या रोलिंग स्टॉकचा वापर करते आणि त्यात उन्नत, भूमिगत आणि जमिनीवर मार्गिकांचे संयोजन आहे. == मेट्रो स्थानके == {| class="wikitable" style="text-align: left;" style=font-size:95%; width="30%" |- |style="background-color:#AFEEEE"|† |टर्मिनल स्थानक |- |style="background-color:#FFFF99"|* |स्थानांतरण स्थानक |- |style="background-color:#FFB6C1"|†* |टर्मिनल आणि इतर मार्गिकांवर स्थानांतरण स्थानक |- |style="background-color:#F5DEB3"|†† |[[मुंबई उपनगरी रेल्वे]] आणि [[मुंबई मोनोरेल]]ला स्थानांतरण स्थानक |- |style="background-color:#96CDCD"|** |इतर मार्गांवर आणि [[मुंबई उपनगरी रेल्वे]] आणि [[मुंबई मोनोरेल]] स्थानांतरण स्थानक |- |style="background-color:#F0E68C"|#* |[[मुंबई उपनगरी रेल्वे]], [[मुंबई मोनोरेल]] आणि [[भारतीय रेल्वे]]ला टर्मिनल आणि स्थानांतरण स्थानक |- |style="background-color:#DDFFDD"|†¤ |टर्मिनल, इतर मार्गांवर आणि [[मुंबई उपनगरी रेल्वे]], [[मुंबई मोनोरेल]] आणि [[भारतीय रेल्वे]]ला स्थानांतरण स्थानक |} {{static row numbers}} ===कार्यरत=== {|class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-numbers-center" style=font-size:100%; width="100%" ! colspan="2" width="29%"|मेट्रो स्थानक ! rowspan="2" width="19%"|मार्गिका ! rowspan="2" width="8%"|स्थान ! rowspan="2" width="12%"|सुरुवात ! rowspan="2" width="24%"|नोंदी ! rowspan="2" width="5%"|संदर्भ |- ![[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]] ![[मराठी भाषा|मराठी]] |- |align="center"|Aarey |align="center"|{{मेट्रो|आरे}} |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]] |align="center"|उन्नत |align="center"|२ एप्रिल २०२२ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/india/report-metro-7-pillar-core-tilts-at-goregaon-2554413|title=Metro 7 pillar core tilts at Aarey Road Junction|work=DNA India|date=22 October 2017|access-date=25 October 2017}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#FFB6C1"†*|Aarey JVLR†* |align="center"|{{मेट्रो|आरे जे.व्ही.एल.आर.}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|जमिनीवर |align="center"|५ ऑक्टोबर २०२४ पासून |align="center"|सीप्झ गाव मेट्रो स्थानक [[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/infrastructure/mumbai-metro-car-shed-shifting-from-aarey-colony-to-cost-rs-200-crore/2106083/|title=Mumbai Metro car shed shifting from Aarey colony to cost Rs 200 Crore|work=The Financial Express|date=15 October 2020|access-date=20 October 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/up-front/story/20201026-mumbai-metro-aarey-s-gain-is-metro-s-loss-1731968-2020-10-16|title=Mumbai Metro: Aarey's Gain Is Metro's Loss|work=India Today|date=16 October 2020|access-date=17 October 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/aarey-station-to-serve-two-metro-routes-mmrc/|title=Aarey station to serve two Metro routes: MMRC|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=21 March 2018|access-date=22 March 2018}}</ref> |- |align="center"|Acharya Atre Chowk |align="center"|{{मेट्रो|आचार्य अत्रे चौक}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|९ मे २०२५ पासून | |<ref>{{Cite news|url=https://english.lokmat.com/maharashtra/blue-star-wins-rs-149-crore-project-from-mumbai-metro/|title=Blue Star Wins Rs149 crore project from Mumbai Metro|work=Lokmat Times|date=27 August 2020|access-date=30 August 2020}}</ref> |- |align="center"|Airport Road |align="center"|{{मेट्रो|विमानतळ रस्ता}} |align="center"|[[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ जून २०१४ पासून | |<ref>{{Cite news|url=https://www.mid-day.com/articles/mumbai-metro-hits-tracks-and-handful-of-speed-bumps/15363181|title=Mumbai Metro hits tracks and Handful of Speed Bumps|work=Mid-Day|date=22 June 2014|access-date=19 October 2019|archive-date=2020-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212000804/https://www.mid-day.com/articles/mumbai-metro-hits-tracks-and-handful-of-speed-bumps/15363181|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|Akurli |align="center"|{{मेट्रो|आकुर्ली}} |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]] |align="center"|उन्नत |align="center"|२ एप्रिल २०२२ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/first-escalator-in-kandivali-e-bandongri-metro-7-station-installed|title=First Escalator in Kandivali East Bandongri Metro 7 station|work=Free Press Journal|date=13 August 2019|access-date=15 August 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/pm-modi-lays-foundation-stone-for-three-metro-lines-in-mumbai-1596650-2019-09-07|title=PM Modi lays foundation stone for three metro lines in Mumbai|work=India Today|date=7 September 2019|access-date=8 September 2019}}</ref> |- |align="center"|Anand Nagar (Mumbai) |align="center"|{{मेट्रो|आनंद नगर (मुंबई)}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] |align="center"|उन्नत |align="center"|२ एप्रिल २०२२ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-metro-2a-gets-rod-to-run-over-western-railway-tracks-at-dahisar-2579637|title=Metro 2A gets rod to run over western railway tracks at dahisar|work=DNA India|date=30 January 2018|access-date=1 February 2018}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#FFFF99"|Andheri (West)* |align="center"|{{मेट्रो|अंधेरी (पश्चिम)}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] |align="center"|उन्नत |align="center"|१९ जानेवारी २०२३ पासून |align="center"|{{मेट्रो|डी.एन. नगर}} [[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]] येथे अदलाबदल | |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Andheri†† |align="center"|{{मेट्रो|अंधेरी}} |align="center"|[[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ जून २०१४ पासून |align="center"|[[अंधेरी रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite news|url=https://www.freepressjournal.in/cmcm/mumbai-andheri-metro-station-renamed|title=Andheri Metro Station renamed|work=Free Press Journal|date=21 February 2017|access-date=22 February 2017}}</ref> |- |align="center"|Asalpha |align="center"|{{मेट्रो|असल्फा}} |align="center"|[[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ जून २०१४ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.timesnownews.com/india/article/mumbai-fire-breaks-out-in-saki-naka/532617|title=Fire Breaks out at Asalpha metro station|work=Times Now News|date=27 December 2019|access-date=30 December 2019}}</ref> |- |align="center"|Azad Nagar |align="center"|{{मेट्रो|आझाद नगर}} |align="center"|[[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ जून २०१४ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/mumbai-news/mumbai-metro-one-to-install-solar-panels-on-12-stations-depot-1416567|title=Mumbai Metro One to Install solar panels on 12 stations and depot|publisher=NDTV|date=7 June 2016|access-date=10 June 2016}}</ref> |- |align="center"|Bandra Colony |align="center"|{{मेट्रो|वांद्रे वसाहत}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|५ ऑक्टोबर २०२४ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/building-direct-subways-to-metro-3-corridor-stations-may-hit-the-hurdle-of-high-premium-6164385/|title=Building Direct subways to metro 3 corridor stations may hit the hurdle of high premium|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=13 December 2019|access-date=15 December 2019}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#FFFF99"|Bandra Kurla Complex* |align="center"|{{मेट्रो|वांद्रे कुर्ला संकुल}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|५ ऑक्टोबर २०२४ पासून |align="center"|आयकर कार्यालय मेट्रो स्थानक [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/brace-yourself-for-mumbai-metros-biggest-junction-station-at-bkc/22654230|title=Brace Yourself for Mumbai metros biggest Junction station at BKC|work=Mid-Day|date=3 March 2020|access-date=5 March 2020}}{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/the-ground-report-going-deep-inside-mumbai-s-under-river-metro-tunnel-120030200038_1.html|title=The ground report: Going deep inside Mumbai's under-river metro tunnel|work=Business Standard|date=2 March 2020|access-date=3 March 2020}}</ref> |- |align="center"|Bangur Nagar |align="center"|{{मेट्रो|बांगुर नगर}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] |align="center"|उन्नत |align="center"|१९ जानेवारी २०२३ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-drunk-28-year-old-dies-after-ramming-bike-into-metro-pillar-in-malad-2669706|title=Mumbai:Drunk 28-Year-old Goregaon resident dies after ramming bike into a metro pillar in malad|work=DNA India|date=30 September 2018|access-date=1 October 2018}}</ref> |- |align="center"|Borivali (West) |align="center"|{{मेट्रो|बोरीवली (पश्चिम)}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] |align="center"|उन्नत |align="center"|२ एप्रिल २०२२ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-s-flyover-plan-hits-metro-2-roadblock-2091451|title=BMC's flyover plan hits metro-2 roadblock|work=DNA India|date=2 July 2015|access-date=3 July 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/citizen-reporter/stories/badroads2fnoroadsatmetrostation/articleshow/77941952.cms|title=Bad Roads/No Roads at Metro Station|work=The Times of India|date=5 September 2020|access-date=6 September 2020}}</ref> |- |align="center"|Chakala (J.B. Nagar) |align="center"|{{मेट्रो|चकाला (जे.बी. नगर)}} |align="center"|[[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ जून २०१४ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Metro-station-at-Chakala-may-be-renamed-JB-Nagar/articleshow/31626822.cms|title=Metro station at Chakala may be renamed JB Nagar|work=The Times of India|date=8 March 2014|access-date=10 March 2014}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Chembur†† |align="center"|चेंबूर |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] |align="center"|उन्नत |align="center"|१३ ऑगस्ट २०२६ पासून |align="center"|[[व्हीएनपी आणि आरसी मार्ग जंक्शन मोनोरेल स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://theprint.in/india/governance/mumbai-gets-nearly-rs-4000-cr-plan-to-decongest-metro-station-areas-ahead-of-state-polls/275183/|title=Mumbai gets nearly Rs 4000 cr plan to decongest metro station areas ahead of state polls|work=The Print|date=10 August 2019|access-date=15 August 2019}}</ref> |- |align="center"|Chhatrapati Shivaji Maharaj International Airport - T1 |align="center"|{{मेट्रो|छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ - टी१}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|५ ऑक्टोबर २०२४ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-work-starts-on-one-more-underground-metro-corridor/articleshow/74507120.cms|title=Work starts on one more underground mumbai metro corridor|work=The Times of India|date=6 March 2020|access-date=10 March 2020}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#FFB6C1"|Chhatrapati Shivaji Maharaj International Airport - T2†* |align="center"|{{मेट्रो|छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ - टी२}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]]<br />[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]]<br />[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|५ ऑक्टोबर २०२४ पासून<br />बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/38-of-tunnelling-for-mumbai-s-underground-metro-completed/story-ctZvPXvtnGy6iEVXgQ7lZO.html|title=38 of tunnelling for mumbai's underground metro completed|work=Hindustan Times|date=14 February 2019|access-date=15 February 2019}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#DDFFDD"|Chhatrapati Shivaji Maharaj Terminus†¤ |align="center"|{{मेट्रो|छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]]<br />[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|९ ऑक्टोबर २०२५ पासून<br />बांधकामाधीन |align="center"|[[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/csmt-metro-iii-station-at-fort-to-get-underground-link/articleshow/62842352.cms|title=CSMT Metro III station at Fort to get underground link|work=The Times of India|date=9 February 2018|access-date=10 February 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/watch-mumbai-metro-releases-breathtaking-view-of-upcoming-cst-station/articleshow/71564975.cms|title=Watch: Mumbai Metro releases 'breathtaking' view of upcoming CSMT station|work=Mumbai Mirror|date=14 October 2019|access-date=15 October 2019}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Churchgate†† |align="center"|{{मेट्रो|चर्चगेट}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|९ ऑक्टोबर २०२५ पासून |align="center"|[[चर्चगेट रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-metro-work-to-disrupt-traffic-on-jamshedji-tata-road-2517250|title=Metro Work to disrupt traffic on Jamshedji Tata Road|work=DNA India|date=29 July 2017|access-date=30 July 2017}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#AFEEEE"|Cuffe Parade† |align="center"|{{मेट्रो|कफ परेड}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/cuffe-parade-stn-on-metro-3-line-to-have-192-parking-slots/story-yqnom8Emx3qoHBHRhAHo9H.html|title=Cuffe Parade Stn on Metro 3 line to have 192 parking slots|work=Hindustan Times|date=5 March 2020|access-date=15 March 2020}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#FFFF99"|D.N. Nagar* |align="center"|{{मेट्रो|डी.एन. नगर}} |align="center"|[[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ जून २०१४ पासून |align="center"|{{मेट्रो|अंधेरी (पश्चिम)}} [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://mercomindia.com/tender-announced-4-43-mw-rooftop-solar-mumbai-metro-station/|title=Tender Announced 4.43MW rooftop solar mumbai metro station|publisher=Merecom India|date=26 March 2020|access-date=30 March 2020}}</ref> |- |align="center"|Dadar |align="center"|{{मेट्रो|दादर}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|९ मे २०२५ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/watch-mumbai-metro-3-work-mmrc-achieves-32nd-breakthrough-at-dadar-metro-station/articleshow/78493751.cms|title=Watch Mumbai Metro 3 Work, MMRC achieves 32nd breakthrough at Dadar metro station|work=Mumbai Mirror|date=5 October 2020|access-date=6 October 2020}}</ref> |- |align="center"|Dahanukarwadi |align="center"|{{मेट्रो|डहाणूकरवाडी}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] |align="center"|उन्नत |align="center"|२ एप्रिल २०२२ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/metro-line-2a-revised-deadline-is-may-2021|title=Mumbai: MMRDA revises deadline for Metro Line 2A to May 2021|work=Free Press Journal|date=15 July 2020|access-date=16 July 2020}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#FFB6C1"|Dahisar (East)†* |align="center"|{{मेट्रो|दहिसर (पूर्व)}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]]<br />[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]] |align="center"|उन्नत |align="center"|२ एप्रिल २०२२ पासून<br />८ एप्रिल २०२६ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/problem-in-getting-car-shed-at-dahisar-gives-birth-to-a-semi-circular-metro-line/articleshow/78011234.cms|title=Problem in Getting Car Shed at Dahisar gives birth to a semi-circular metro line|work=Mumbai Mirror|date=9 September 2020|access-date=10 September 2020}}</ref> |- |align="center"|Deonar |align="center"|{{मेट्रो|देवनार}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ एप्रिल २०२६ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbaiites-wait-for-metro-network-get-longer/story-jrwal6RtV6y03Ljfs4Qs7J.html|title=Will Mumbaiites wait for Metro network get longer?|work=Hindustan Times|date=31 October 2020|access-date=1 November 2020}}</ref> |- |align="center"|Deshbhakt N.G. Acharya Udyan - Diamond Garden |align="center"|{{मेट्रो|देशभक्त ना.ग. आचार्य उद्यान - डायमंड गार्डन}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ एप्रिल २०२६ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mmrda-invites-tenders-for-design-construction-of-stations-viaducts-for-new-metro-routes-4459347/|title=MMRDA invites tenders for design construction of stations viaducts for new metro routes|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=5 January 2017|access-date=6 January 2017}}</ref> |- |align="center"|Devipada |align="center"|{{मेट्रो|देवीपाडा}} |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]] |align="center"|उन्नत |align="center"|२ एप्रिल २०२२ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-metro-7-work-site-iron-rods-fall-on-best-bus-at-western-express-highway-2650828|title=Mumbai Metro 7 worksite iron rods fall on the best bus at Thakur complex of Western Express Highway|work=DNA India|date=17 August 2018|access-date=20 August 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/mumbai-truck-driver-innocent-say-family-members-of-accident-victim/22989219|title=Mumbai: Man Dies After Barricade Falls On Bike, Kin Say Arrest Contractor|work=Mid-Day|date=14 September 2020|access-date=15 September 2020|archive-date=2020-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20201007082644/https://www.mid-day.com/articles/mumbai-truck-driver-innocent-say-family-members-of-accident-victim/22989219|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|Dharavi |align="center"|{{मेट्रो|धारावी}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|९ मे २०२५ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbai-mithi-river-underground-metro-rail-170-metre-seepz-line-5724447/|title=Colaba-Bandra-Seepz line: A 170-m Metro tunnel that will go right under Mithi river|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=13 May 2019|access-date=15 May 2019}}</ref> |- |align="center"|Dindoshi |align="center"|{{मेट्रो|दिंडोशी}} |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]] |align="center"|उन्नत |align="center"|२ एप्रिल २०२२ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/mumbai-mmrda-proposes-nine-fobs-on-metro-line-7|title=Mumbai: MMRDA proposes nine FOBs on Metro line 7|work=Free Press Journal|date=12 March 2020|access-date=13 March 2020}}</ref> |- |align="center"|Eksar |align="center"|{{मेट्रो|एकसर}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] |align="center"|उन्नत |align="center"|२ एप्रिल २०२२ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-plans-to-expand-metro-connectivity-in-progress-2750257|title=Plans to expand Metro connectivity in progress|publisher=DNA India|date=18 May 2019|access-date=19 May 2019}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F0E68C"|Ghatkopar#* |align="center"|{{मेट्रो|घाटकोपर}} |align="center"|[[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ जून २०१४ पासून |align="center"|[[घाटकोपर रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/commuters-can-expect-relief-at-mumbai-s-ghatkopar-metro-starting-today/story-Hom63kcG2MyVraI3DOj3YO.html|title=Commuters can expect relief at mumbai's ghatkopar metro starting today|work=Hindustan Times|date=23 September 2019|access-date=25 September 2019}}</ref> |- |align="center"|Girgaon |align="center"|{{मेट्रो|गिरगाव}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|९ ऑक्टोबर २०२५ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/kalbadevi-girgaon-acharya-atre-stations-lag-in-metro-work|title=Kalbadevi, Girgaon, Acharya Atre stations lag in metro network|work=Free Press Journal|date=11 July 2020|access-date=12 July 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-road-caves-in-at-metro-3-site-near-girgaon-station-no-one-hurt/story-NVYkR9mMOW93BD70Urz5aJ.html|title=Mumbai:Road Caves in at metro 3 site near girgaon station no one hurt|work=Hindustan Times|date=16 September 2020|access-date=20 September 2020}}</ref> |- |align="center"|Goregaon (East) |align="center"|{{मेट्रो|गोरेगाव (पूर्व)}} |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]] |align="center"|उन्नत |align="center"|१९ जानेवारी २०२३ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-two-new-contractors-appointed-for-balance-civil-works-on-metro-line-7/articleshow/75781537.cms|title=Mumbai: Two new contractors appointed for balance civil works on Metro Line 7|work=The Times of India|date=16 May 2020|access-date=17 May 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/uninstalled-escalators-for-metro-line-7-lying-on-road-inconveniences-commuters/articleshow/77390718.cms|title=Uninstalled escalators for Metro Line 7 lying on road; inconveniences commuters|work=Mumbai Mirror|date=6 August 2020|access-date=7 August 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-4-malls-complexes-seek-fobs-from-metro-stations/articleshow/78085865.cms|title=Mumbai: 4 malls, complexes seek FOBs from Metro stations|work=The Times of India|date=13 September 2020|access-date=14 September 2020}}</ref> |- |align="center"|Goregaon (West) |align="center"|{{मेट्रो|गोरेगाव (पश्चिम)}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] |align="center"|उन्नत |align="center"|१९ जानेवारी २०२३ पासून | | |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Grant Road†† |align="center"|{{मेट्रो|ग्रँट रोड}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|९ ऑक्टोबर २०२५ पासून |align="center"|[[ग्रँट रोड रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-metro-3-work-on-city-to-get-20-temporary-roads/story-RNuypCH83fqQ3jLdeV6JzL.html|title=Mumbai Metro 3 Work on city to get 20 temporary roads|work=Hindustan Times|date=3 March 2018|access-date=5 March 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/metro-iii-corridor-what-lies-ahead|title=Metro-III corridor: What lies ahead|work=Free Press Journal|date=28 December 2019|access-date=29 December 2019}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#FFFF99"|Gundavali* |align="center"|{{मेट्रो|गुंदवली}} |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]] |align="center"|उन्नत |align="center"|१९ जानेवारी २०२३ पासून |align="center"|{{मेट्रो|पश्चिम द्रुतगती महामार्ग}} [[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-work-on-metro-7-extension-to-start-in-six-months-mmrda-2664385|title=Work on Metro 7 extension to start in six months MMRDA|work=DNA India|date=18 September 2018|access-date=20 September 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/office-in-goregaon-now-take-a-shuttle-from-weh-metro-station/articleshow/70545358.cms|title=Office in Goregaon? Now, take a shuttle from WEH Metro station|work=The Times of India|date=6 August 2019|access-date=7 August 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/business/mumbai-metro-almost-complete-but-rinfra-mum-on-timeframe-693225.html|title=Mumbai Metro almost complete but RInfra mum on timeframe|work=Firstpost|date=10 April 2013|access-date=11 April 2013}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/metro-crane-accident-in-mumbai-woman-loses-her-life-after-crane-collides-with-metro-pillar-in-andheri-video/articleshow/78964213.cms|title=Woman loses her life after crane collides with Metro pillar in Andheri (East)|work=Mumbai Mirror|date=31 October 2020|access-date=1 November 2020}}</ref> |- |align="center"|Hutatma Chowk |align="center"|{{मेट्रो|हुतात्मा चौक}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|९ ऑक्टोबर २०२५ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/metro-tunnel-at-heritage-area-completed/articleshow/78710102.cms|title=Metro Tunnel at heritage area completed|work=The Times of India|date=17 October 2020|access-date=20 October 2020}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Jagannath Shankarsheth†† |align="center"|{{मेट्रो|जगन्नाथ शंकरशेठ}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|९ ऑक्टोबर २०२५ पासून |align="center"|[[मुंबई सेंट्रल रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-metro-3-achieves-28th-tunnel-breakthrough/articleshow/75476079.cms|title=Mumbai Metro 3 Achieves 28th tunnel breakthrough|work=The Times of India|date=30 April 2020|access-date=1 May 2020}}</ref> |- |align="center"|Jagruti Nagar |align="center"|{{मेट्रो|जागृती नगर}} |align="center"|[[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ जून २०१४ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/now-cycle-away-from-the-metro-station/article30898901.ece|title=Now Cycle away from the metro station|work=द हिंदू|date=24 February 2020|access-date=25 February 2020}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#FFFF99"|Jogeshwari (East) |align="center"|{{मेट्रो|जोगेश्वरी (पूर्व)}} |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]] |align="center"|उन्नत |align="center"|१९ जानेवारी २०२३ पासून |align="center"|जे.व्ही.एल.आर. मेट्रो स्थानक [[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] येथे अदलाबदल | |- |align="center"|Kalbadevi |align="center"|{{मेट्रो|काळबादेवी}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|९ ऑक्टोबर २०२५ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/30-buildings-make-way-for-two-metro-stations-and-three-highrises/articleshow/68457034.cms|title=30 Buildings make way for two metro stations and three high rises|work=The Times of India|date=18 March 2019|access-date=20 March 2019}}</ref> |- |align="center"|Kandarpada |align="center"|{{मेट्रो|कांदरपाडा}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] |align="center"|उन्नत |align="center"|२ एप्रिल २०२२ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-metro-work-blocks-link-road-at-night-2640165|title=Mumbai Metro work blocks link road at night|publisher=DNA India|date=22 July 2018|access-date=25 July 2018}}</ref> |- |align="center"|Kandivli (West) |align="center"|{{मेट्रो|कांदिवली (पश्चिम)}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] |align="center"|उन्नत |align="center"|२ एप्रिल २०२२ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/ropeway-to-link-dn-nagar-dahisar-metro-2a-with-gorai-across-creek/articleshow/73165779.cms|title=Ropeway to link DN Nagar-Dahisar Metro 2A with Gorai across creek|work=The Times of India|date=9 January 2020|access-date=10 January 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/deviation-in-mmrda-ropeway-alignment|title=Mumbai: Deviation in MMRDA ropeway alignment|work=Free Press Journal|date=9 July 2020|access-date=10 July 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/mumbai-mmrda-issues-tender-for-ropeway-project|title=Mumbai: MMRDA issues tender for ropeway project|work=Free Press Journal|date=19 February 2020|access-date=20 February 2020}}</ref> |- |align="center"|Kashigaon |align="center"|{{मेट्रो|काशिगाव}} |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ एप्रिल २०२६ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mmrda-places-order-for-72-metro-coaches/articleshow/79403759.cms|title=MMRDA places order for 72 Metro coaches|work=The Times of India|date=25 November 2020|access-date=26 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/mira-bhayandar-metro-rail-work-finally-begins|title=Mira-Bhayandar metro rail work finally begins|work=Free Press Journal|date=10 September 2019|access-date=11 September 2019}}</ref> |- |align="center"|Kurar |align="center"|{{मेट्रो|कुरार}} |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]] |align="center"|उन्नत |align="center"|२ एप्रिल २०२२ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/civic/mmrda-starts-installing-escalators-for-metro-7/articleshow/78223138.cms|title=MMRDA starts installing escalators for Metro Line 7|work=Mumbai Mirror|date=21 September 2020|access-date=22 September 2020}}</ref> |- |align="center"|Lower Malad |align="center"|{{मेट्रो|लोअर मालाड}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] |align="center"|उन्नत |align="center"|१९ जानेवारी २०२३ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-first-station-structure-ready-on-metro-2a-2604202|title=Mumbai First station structure ready on Metro 2A|publisher=DNA India|date=13 April 2018|access-date=15 April 2018}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#FFFF99"|Lower Oshiwara* |align="center"|{{मेट्रो|लोअर ओशिवरा}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] |align="center"|उन्नत |align="center"|१९ जानेवारी २०२३ पासून |align="center"|आदर्श नगर मेट्रो स्थानक [[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/two-metro-lines-to-be-ready-next-year-in-mumbai-says-mmrda/22982278|title=Mumbai: 'Two Metro Lines To Be Ready Next Year', Says MMRDA|work=Mid-Day|date=11 September 2020|access-date=12 September 2020|archive-date=2020-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20201010142253/https://www.mid-day.com/articles/two-metro-lines-to-be-ready-next-year-in-mumbai-says-mmrda/22982278|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|Magathane |align="center"|{{मेट्रो|मागाठाणे}} |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]] |align="center"|उन्नत |align="center"|२ एप्रिल २०२२ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/mmrda-best-join-hands-to-ensure-smooth-travel-along-metro-7-corridor|title=MMRDA, BEST join hands to ensure smooth travel along Metro-7 corridor|work=Free Press Journal|date=19 December 2015|access-date=20 December 2015}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Mahalaxmi†† |align="center"|{{मेट्रो|महालक्ष्मी}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|९ ऑक्टोबर २०२५ पासून |align="center"|[[महालक्ष्मी रेल्वे स्थानक]] आणि [[संत गाडगे महाराज चौक मोनोरेल स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-metro-3-line-mahalaxmi-racecourse-land-used-to-build-temporary-bypass-divert-traffic/story-We8AqTkHia1cq2FVGL2vXO.html|title=Mumbai Metro 3 Line:Mahalaxmi Racecourse land used to build temporary bypass divert traffic|work=Hindustan Times|date=28 January 2018|access-date=30 January 2018}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#AFEEEE"|Maharashtra Nagar - Mandale† |align="center"|{{मेट्रो|महाराष्ट्र नगर - मंडाळे}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ एप्रिल २०२६ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/construction-work-on-metro-2b-4-set-to-begin-5067123/|title=Construction work on Metro 2B and 4 set to begin|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=17 February 2018|access-date=20 February 2018}}</ref> |- |align="center"|Malad (West) |align="center"|{{मेट्रो|मालाड (पश्चिम)}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] |align="center"|उन्नत |align="center"|१९ जानेवारी २०२३ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-iron-rod-bends-downward-at-metro-site-in-malad-2616397|title=Report Iron rod bends downward at the metro site in malad|publisher=DNA India|date=18 May 2018|access-date=20 May 2018}}</ref> |- |align="center"|Mandapeshwar |align="center"|{{मेट्रो|मंडपेश्वर}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] |align="center"|उन्नत |align="center"|२ एप्रिल २०२२ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/two-mumbai-metro-lines-to-get-187-escalators/story-UbqaM9xmDTZoSerRi5MlMK_amp.html|title=Two Mumbai Metro lines to get 187 escalators|work=Hindustan Times|date=14 August 2019|access-date=15 August 2019}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#96CDCD"|Mankhurd** |align="center"|{{मेट्रो|मानखुर्द}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]]<br />[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ एप्रिल २०२६ पासून<br />बांधकामाधीन |align="center"|[[मानखुर्द रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-rs-393-crore-contract-to-build-five-metro-2b-stations-scrapped-2665399|title=Rs 393 crore contract to build five metro stations scrapped|publisher=DNA India|date=20 September 2018|access-date=25 September 2018}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#FFFF99"|Marol Naka* |align="center"|{{मेट्रो|मरोळ नाका}} |align="center"|[[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]]<br />[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|उन्नत<br />भूमिगत |align="center"|८ जून २०१४ पासून<br />५ ऑक्टोबर २०२४ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/metro-3-cuts-its-pathtowards-smoother-traveltunneling-of-two-metro-3-stations-to-be-completed-by-dec-12/story-gesV9ZKGz9ozN5uLjOjTaI.html|title=Metro 3 cuts its pathtowards smoother travel tunneling of two metro 3 stations to be completed by Dec 12|work=Hindustan Times|date=9 December 2019|access-date=10 December 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/mumbai-activist-alleges-mmopl-did-not-provided-name-change-of-metro-station/21027191|title=Mumbai Activist alleges MMOPL did not provided name change of metro station|work=Mid-Day|date=27 May 2019|access-date=30 May 2019}}{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |align="center"|MIDC - Andheri |align="center"|{{मेट्रो|एम.आय.डी.सी. - अंधेरी}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|५ ऑक्टोबर २०२४ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/logistics/mumbai-metro-eyes-commercial-development-in-midc-girgaon/article9612398.ece|title=Mumbai Metro Eyes commercial development in MIDC and Girgaon|work=द हिंदू|date=2 April 2017|access-date=15 January 2018}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#FFFF99"|Miragaon* |align="center"|{{मेट्रो|मिरागाव}} |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ एप्रिल २०२६ पासून |align="center"|शिवाजी चौक (मीरा रोड) मेट्रो स्थानक [[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका १०]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mira-bhayander-to-be-connected-with-metro/articleshow/57336884.cms|title=Mira Bhayander to be connected with metro|work=The Times of India|date=25 February 2017|access-date=26 February 2017}}</ref> |- |align="center"|Mogra |align="center"|{{मेट्रो|मोगरा}} |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]] |align="center"|उन्नत |align="center"|१९ जानेवारी २०२३ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbai-metro-7-to-miss-dec-deadline-delay-in-works-removal-of-contractor-may-delay-completion/|title=Mumbai Metro 7 to miss Dec deadline: Delay in works, removal of contractor may delay completion|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=7 February 2020|access-date=8 February 2020}}</ref> |- |align="center"|Oshiwara |align="center"|{{मेट्रो|ओशिवरा}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] |align="center"|उन्नत |align="center"|१९ जानेवारी २०२३ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/you-ruined-the-road-repair-it-motorists-tell-mmrda/22910329|title=Mumbai: Peeved Motorists Tell MMRDA To Repair Andheri Road Ruined During Metro Construction|work=Mid-Day|date=1 August 2020|access-date=2 August 2020|archive-date=2020-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812012726/https://www.mid-day.com/articles/you-ruined-the-road-repair-it-motorists-tell-mmrda/22910329|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|Ovaripada |align="center"|{{मेट्रो|ओवरीपाडा}} |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]] |align="center"|उन्नत |align="center"|२ एप्रिल २०२२ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/logistics/design-consultant-for-mumbai-metro7/article8897843.ece|title=Design consultant for Mumbai Metro-7|work=Business Line|date=17 January 2018|access-date=18 January 2018}}</ref> |- |align="center"|Pandurangwadi |align="center"|{{मेट्रो|पांडुरंगवाडी}} |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ एप्रिल २०२६ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbai-metro-mmrda-to-change-alignment-of-pandurangwadi-station-6705953/|title=Mumbai Metro MMRDA to change alignment of pandhurangwadi station|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=7 October 2020|access-date=10 October 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mumbailive.com/en/infrastructure/officials-start-casting-of-piers-for-metro-line-9-near-pandurang-wadi-58072|title=Officials start casting of piers for metro line 9 near Pandhurang Wadi|work=Mumbai Live|date=18 November 2020|access-date=20 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/iconic-entrance-to-city-to-be-brought-down-for-metro/23025279|title=Mumbai: Iconic Entrance Gate At Dahisar To Be Brought Down For Metro Line 9|work=Mid-Day|date=5 October 2020|access-date=6 October 2020|archive-date=2020-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201105223524/https://www.mid-day.com/articles/iconic-entrance-to-city-to-be-brought-down-for-metro/23025279|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|Poisar |align="center"|{{मेट्रो|पोईसर}} |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]] |align="center"|उन्नत |align="center"|२ एप्रिल २०२२ पासून | |<ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mmrda-nod-to-two-proposals-to-connect-aarey-poisar-metro-stations-and-commercial-hubs-6598868/|title=MMRDA nod to two proposals to connect Aarey poisar metro stations and commercial hubs|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=17 September 2020|access-date=18 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/25-yr-old-worker-crushed-to-death-by-metro-girder|title=Mumbai: 25-year-old worker crushed to death by metro girder|work=Free Press Journal|date=2 November 2019|access-date=3 November 2019}}</ref> |- |align="center"|Rashtriya Udyan |align="center"|{{मेट्रो|राष्ट्रीय उद्यान}} |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]] |align="center"|उन्नत |align="center"|२ एप्रिल २०२२ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-mmrda-plans-themed-metro-stations-2599180|title=MMRDA plans themed metro stations|work=DNA India|date=30 March 2018|access-date=1 April 2018}}</ref> |- |align="center"|Sahar Road |align="center"|{{मेट्रो|सहार रस्ता}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|५ ऑक्टोबर २०२४ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/underground-bridge-to-ensure-continuous-water-supply-during-sahar-metro-stn-work/articleshow/62907782.cms|title=Underground bridge to ensure continuous water supply during sahar metro station work|work=The Times of India|date=13 February 2018|access-date=15 February 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/cm-visits-metro-3-station/story-9YSTvv5eg9sN1oSCOzOf5I.html|title=CM Visits Metro 3 station at Sahar Road|work=Hindustan Times|date=1 March 2020|access-date=5 March 2020}}</ref> |- |align="center"|Saki Naka |align="center"|{{मेट्रो|साकी नाका}} |align="center"|[[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ जून २०१४ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-25-year-old-from-bihar-commits-suicide-at-sakinaka-metro-station-2256431|title=Mumbai: 25-Year-old from Bihar commits suicide at Sakinaka metro station|publisher=DNA India|date=19 September 2016|access-date=20 September 2016}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Santacruz†† |align="center"|{{मेट्रो|सांताक्रुझ}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|५ ऑक्टोबर २०२४ पासून |align="center"|[[सांताक्रुझ रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.mumbailive.com/en/infrastructure/construction-of-26-underground-stations-metro-3-is-on-speed-49675|title=Construction of 26 underground stations of metro 3 is on speed|work=Mumbai Live|date=21 May 2020|access-date=25 May 2020}}</ref> |- |align="center"|Science Centre |align="center"|{{मेट्रो|विज्ञान केंद्र}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|९ ऑक्टोबर २०२५ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/civic/prime-properties-nearby-to-get-special-access/articleshow/73146839.cms|title=Prime Properties nearby to get special access|work=Mumbai Mirror|date=8 January 2020|access-date=10 January 2020}}</ref> |- |align="center"|SEEPZ* |align="center"|{{मेट्रो|सीप्झ}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|५ ऑक्टोबर २०२४ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.metrorailnews.in/100-tunneling-work-completed-at-seepz-station/|title=100 percent tunneling work completed at SEEPZ station|publisher=Metro Rail News|date=14 December 2019|access-date=20 October 2020}}</ref> |- |align="center"|Shimpoli |align="center"|{{मेट्रो|शिंपोली}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] |align="center"|उन्नत |align="center"|२ एप्रिल २०२२ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/pillars-of-metro-line-2a-and-7-to-be-numbered-for-landmarks|title=Pillars of metro line 2A and 7 to be numbered for landmarks|work=Free Press Journal|date=4 December 2020|access-date=5 December 2020}}</ref> |- |align="center"|Shitaladevi Mandir |align="center"|{{मेट्रो|शितलादेवी मंदिर}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|९ मे २०२५ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/metro-work-halts-for-audit-of-damaged-mahim-building/articleshow/72015403.cms|title=Metro work halts for audit of 'damaged' Mahim building|work=The Times of India|date=12 November 2019|access-date=15 November 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/after-mahim-building-tilts-supreme-court-asks-metro-to-give-report-on-south-mumbai-station/articleshow/72178069.cms|title=After Mahim building tilts, Supreme Court asks Metro to give report on South Mumbai station|work=The Times of India|date=22 November 2019|access-date=25 November 2019}}</ref> |- |align="center"|Shri Chhatrapati Shivaji Maharaj Chowk |align="center"|{{मेट्रो|श्री छत्रपती शिवाजी महाराज चौक}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ एप्रिल २०२६ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-station-at-48-metres-to-give-bird-s-eye-view-of-chembur-1477715|title=Station at 48 metres to give bird's eye view of Chembur|publisher=DNA India|date=7 December 2010|access-date=10 December 2010}}</ref> |- |align="center"|Siddhivinayak |align="center"|{{मेट्रो|सिद्धिविनायक}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|९ मे २०२५ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/fpj-special-siddhivinayak-metro-iii-stations-space-likely-to-be-leased-out|title=Siddhivinayak Metro III station space likely to be leased out|work=Free Press Journal|date=6 November 2019|access-date=10 November 2019}}</ref> |- |align="center"|Valnai-Meeth Chowky |align="center"|{{मेट्रो|वळनई-मीठ चौकी}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] |align="center"|उन्नत |align="center"|१९ जानेवारी २०२३ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.mumbailive.com/en/infrastructure/charkop-car-depot-to-now-house-metro-7-and-2-a-mmrda-45182|title=Charkop Car Depot to now house metro 7 and metro 2A:MMRDA|work=Mumbai Live|date=23 January 2020|access-date=25 January 2020|archive-date=2020-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212063434/https://www.mumbailive.com/en/infrastructure/charkop-car-depot-to-now-house-metro-7-and-2-a-mmrda-45182|url-status=dead}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#AFEEEE"|Versova† |align="center"|{{मेट्रो|वर्सोवा}} |align="center"|[[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ जून २०१४ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-versova-ghatkopar-metro-1-faced-13-door-snags-in-2016-17-2599520|title=Versova Ghatkopar Metro 1 faced 13 Door Snags in 2016-17|work=DNA India|date=31 March 2018|access-date=1 April 2018}}</ref> |- |align="center"|Vidhan Bhavan |align="center"|{{मेट्रो|विधान भवन}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|९ ऑक्टोबर २०२५ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/subway-to-connect-mantralaya-to-vidhan-sabha-metro-3-stn/story-ciYXCF1vAomSvmtsmguEfK.html|title=Subway to connect Mantralaya to Vidhan Bhavan Metro 3 station|work=Hindustan Times|date=5 November 2019|access-date=10 November 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/party-offices-near-vidhan-bhavan-to-relocate-for-metro-station/articleshow/45924849.cms|title=Party offices near Vidhan Bhavan to relocate for metro station|work=The Economic Times|date=27 January 2015|access-date=28 January 2015}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#FFFF99"|Western Express Highway* |align="center"|{{मेट्रो|पश्चिम द्रुतगती महामार्ग}} |align="center"|[[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ जून २०१४ पासून |align="center"|{{मेट्रो|गुंदवली}} [[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.asianage.com/metros/mumbai/020118/metro-7-line-to-have-14-stations-along-western-express-highway.html|title=Metro 7 line to have 14 stations along Western Express Highway|work=The Asian Age|date=2 January 2018|access-date=5 January 2018}}</ref> |- |align="center"|Worli |align="center"|{{मेट्रो|वरळी}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|९ मे २०२५ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/mumbai-aaditya-thackeray-witnesses-25th-breakthrough-at-worli-metro-station/22510157|title=Aadtiya Thackeray witnesses 25th breakthrough at Worli metro station|work=Mid-Day|date=29 January 2020|access-date=30 January 2020}}{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/travel/destinations/passengers-will-get-facilities-like-spa-and-salon-at-mumbai-metro-stations/articleshow/74202335.cms|title=Passengers will get facilities like spa and salon at mumbai metro stations|work=Navbharat Times|date=19 February 2020|access-date=20 February 2020}}</ref> |} ===बांधकामाधीन=== {|class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-numbers-center" style=font-size:100%; width="100%" ! colspan="2" width="29%"|मेट्रो स्थानक ! rowspan="2" width="19%"|मार्गिका ! rowspan="2" width="8%"|स्थान ! rowspan="2" width="12%"|स्थिती ! rowspan="2" width="24%"|नोंदी ! rowspan="2" width="5%"|संदर्भ |- ![[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]] ![[मराठी भाषा|मराठी]] |- |align="center" style="background-color:#FFFF99"|Adarsh Nagar (Mumbai)* |align="center"|आदर्श नगर (मुंबई) |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|{{मेट्रो|लोअर ओशिवरा}} [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/hc-allows-mmrda-to-start-work-on-metro-line-6-in-andheri/story-HaNL7OXsDS7XabtkJUrDFL.html|title=HC allows MMRDA to start work on Metro line-6 in Andheri|work=Hindustan Times|date=26 June 2020|access-date=27 June 2020}}</ref> |- |align="center"|Airport Colony |align="center"|विमानतळ वसाहत |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/metro-7a-in-mumbai-to-get-twin-tunnels/story-ROb5j1OhmyOhNFv3ORJfEP.html|title=Metro 7A in Mumbai get twin tunnels|work=Hindustan Times|date=24 January 2019|access-date=25 January 2019}}</ref> |- |align="center"|Amar Mahal Junction |align="center"|अमर महल जंक्शन |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.business-standard.com/article/news-ians/mmrda-appoints-contractors-for-metro2b-metro-4-works-118030300675_1.html|title=MMRDA appoints contractors for Metro 2B and Metro 4 works|work=Business Standard|date=3 March 2018|access-date=5 March 2018}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#AFEEEE"|Anik Nagar Bus Depot† |align="center"|आणिक नगर बस डेपो |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]] |align="center"|जमिनीवर |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/cities/mumbai/2019/dec/10/sc-restrains-maharashtra-from-felling-trees-for-mumbai-metro-transfers-plea-to-bombay-hc-2074198.html|title=SC restraints Maharashtra from felling trees for Mumbai metro transfers plea to Bombay HC|work=The New Indian Express|date=10 December 2019|access-date=15 December 2019}}</ref> |- |align="center"|Anjur Phata |align="center"|अंजूर फाटा |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/mmrda-to-revisit-alignment-of-metro-5-corridor/article30707438.ece|title=MMRDA to revisit the alignment of Metro 5 corridor|work=द हिंदू|date=1 February 2020|access-date=2 February 2020}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/200-trees-being-uprooted-for-mumbai-metro-to-be-transplanted-on-western-railway-land/story-CKyv368W8DTeWGfLNgWkKN.html|title=200 Trees being uprooted for Mumbai Metro to be transplanted on western railway land|work=Hindustan Times|date=3 August 2017|access-date=15 August 2017}}</ref> |- |align="center"|Apollo |align="center"|अपोलो |align="center"|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Baiganwadi |align="center"|बैगनवाडी |align="center"|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Bale |align="center"|बाळे |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Balkum Naka |align="center"|बाळकुम नाका |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbai-thane-bhiwandi-kalyan-metro-construction-start-after-monsoon-5884119/|title=Thane-Bhiwandi-Kalyan metro construction start after monsoon|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=7 August 2019|access-date=10 August 2019}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Bandra†† |align="center"|वांद्रे |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[वांद्रे रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/even-as-mumbai-residents-oppose-elevated-metro-corridor-authorities-say-it-s-impossible-to-go-underground/story-KbAe4U1Ylg16f3hzSeiyUM.html|title=EVen as Mumbai Residents oppose elevated metro corridor say it's impossible to go underground|work=Hindustan Times|date=11 September 2017|access-date=12 September 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/bombay-hc-allows-mmrda-to-cut-86-mangroves-for-metro-line-2b/story-n2hYtIidj8HvV69tV8Ge4O.html|title=Bombay HC allows MMRDA to cut 86 mangroves for Metro Line-2B|work=Hindustan Times|date=19 August 2020|access-date=20 August 2020}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Bhandup†† |align="center"|भांडुप |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[भांडुप रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/lbs-residents-slow-metro-work-causing-inconvenience|title=LBS residents slow metro work causing inconvenience|work=Free Press Journal|date=13 February 2020|access-date=15 February 2020}}</ref> |- |align="center"|Bhandup Mahapalika |align="center"|भांडुप महापालिका |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/economy/maharashtra-cabinet-gives-go-ahead-for-two-metro-lines/394405/|title=Maharashtra Cabinet gives go-ahead for two Metro lines|work=The Financial Express|date=27 September 2016|access-date=28 September 2016}}</ref> |- |align="center"|Bhendi Bazaar |align="center"|भेंडी बाजार |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Bhiwandi |align="center"|भिवंडी |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.asianage.com/metros/mumbai/010818/bhiwandi-residents-oppose-metro-5.html|title=Bhiwandi residents oppose Metro 5|work=The Asian Age|date=1 August 2018|access-date=5 August 2018}}</ref> |- |align="center"|BPT Hospital |align="center"|बी.पी.टी. रुग्णालय |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Byculla†† |align="center"|भायखळा |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[भायखळा रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल | |- |align="center"|Cadbury Junction |align="center"|कॅडबरी जंक्शन |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thane/Metro-may-run-over-two-proposed-transport-projects/articleshow/45222087.cms|title=Metro may run over two proposed transport projects|work=The Times of India|date=21 November 2014|access-date=22 November 2014}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|CGS Colony†† |align="center"|सी.जी.एस. कॉलनी |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[भक्ती पार्क मोनोरेल स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.business-standard.com/article/news-ians/mmrda-appoints-contractors-for-metro2b-metro-4-works-118030300675_1.html|title=MMRDA appoints contractors for Metro 2B and Metro 4 works for Rs 250 Billion|work=Business Standard|date=3 March 2018|access-date=5 March 2018}}</ref> |- |align="center"|Coal Bunder |align="center"|कोळसा बंदर |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Crawford Market |align="center"|क्रॉफर्ड मार्केट |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Dhamankar Naka |align="center"|धामणकर नाका |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/power-loom-town-of-bhiwandi-awaits-metro-connect/story-Z6jFk1ttruOmvNxsxBv2BL.html|title=Power loom town of bhiwandi awaits metro connect|work=Hindustan Times|date=20 July 2018|access-date=25 July 2018}}</ref> |- |align="center"|Dombivli MIDC |align="center"|डोंबिवली एम.आय.डी.सी. |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Dongaripada |align="center"|डोंगरीपाडा |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/civic/tmc-bites-into-40-ha-of-ecozone-for-metro-carshed/articleshow/68543120.cms|title=TMC bites into 40 ha of ecozone for Metro carshed|work=Mumbai Mirror|date=24 March 2019|access-date=25 March 2019}}</ref> |- |align="center"|Durgadi Fort |align="center"|दुर्गाडी किल्ला |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/metro-5-corridor-route-to-be-changed-eknath-shinde-6245288/|title=Metro 5 corridor route to be changed eknath shinde|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=2 February 2020|access-date=3 February 2020}}</ref> |- |align="center"|Eastern Express Highway |align="center"|पूर्व द्रुतगती महामार्ग |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/nightmare-on-the-daily-commute/article27408390.ece|title=Metro work barricades add to Mumbaikar's commute woes|work=द हिंदू|date=3 June 2019|access-date=4 June 2019}}</ref> |- |align="center"|ESIC Nagar |align="center"|इ.एस.आय.सी. नगर |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/expect-smooth-commute-soon-work-on-dn-nagar-mankhurd-metro-line-to-start-this-jan/story-7DyYOB2xcIP0YqPlW7yFoI.html|title=Expect smooth commute soon work on DN Nagar Mankhurd metro line to start this Jan|work=Hindustan Times|date=14 November 2017|access-date=15 November 2017}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#AFEEEE"|Gaimukh† |align="center"|गायमुख |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thane/wadala-kasarwadavli-metro-to-be-extended-till-gaimukh/articleshow/62478508.cms|title=Wadala Kasarvadavli metro to be extended till gaimukh|work=The Times of India|date=12 January 2018|access-date=15 January 2018}}</ref> |- |align="center"|Gaimukh Reti Bunder |align="center"|गायमुख रेतीबंदर |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका १०]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/india/bringing-thane-dombivali-closer-to-mumbai-heres-how-mmr-residents-can-benefit-from-3-new-metro-lines-2300413.html|title=Bringing Thane & Dombivali Closer to Mumbai, Here's How MMR Locals Can Benefit from 3 New Metro Lines|publisher=News18|date=7 September 2019|access-date=8 September 2019}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#96CDCD"|Gandhi Nagar** |align="center"|गांधी नगर |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[कांजुर मार्ग रेल्वे स्थानक]] आणि कांजुर मार्ग मेट्रो स्थानक [[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/12-connectors-from-metros-to-railway-stations/story-ymGzktEI1fXogVmmN4kh0O.html|title=12 Connectors from Mumbai metros to railway stations|work=Hindustan Times|date=14 July 2020|access-date=15 July 2020}}</ref> |- |align="center"|Ganesh Nagar (Kalyan) |align="center"|गणेश नगर (कल्याण) |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Ganesh Nagar (Wadala) |align="center"|गणेश नगर (वडाळा) |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center" style="background-color:#FFFF99"|Garodia Nagar* |align="center"|गरोडिया नगर |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]]<br />[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|उन्नत<br />भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/route-elevated-corridor-through-eastern-express-highway-ghatkopar-residents-demand-change-in-metro-4-alignment-5241726/|title=Route elevated corridor through eastern express highway Ghatkopar residents demand change in metro 4 alignment|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=2 July 2018|access-date=5 July 2018}}</ref> |- |align="center"|Godrej Colony |align="center"|गोदरेज वसाहत |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/property-/-cstruction/godrej-construction-focusing-more-on-infrastructure-as-realty-slowdown-bites/articleshow/71245000.cms|title=Godrej Construction focusing more on infrastructure as realty slowdown bites|work=The Economic Times|date=22 September 2019|access-date=23 September 2019}}</ref> |- |align="center"|Golavali |align="center"|गोळवली |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Gopal Nagar |align="center"|गोपाळ नगर |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/mmrda-mulling-realigning-bhiwandi-kalyan-stretch-of-metro-5-corridor-120013101832_1.html|title=MMRDA Mulling realigning bhiwandi-kalyan stretch of metro 5 corridor|work=Business Standard|date=31 January 2020|access-date=1 February 2020}}</ref> |- |align="center"|Govegaon MIDC |align="center"|गोवेगाव एम.आय.डी.सी. |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/villagers-oppose-mmrda-move-to-acquire-land-for-metro-5/articleshow/71561327.cms|title=Villagers oppose MMRDA move to acquire land for metro 5|work=Mumbai Mirror|date=13 October 2019|access-date=15 October 2019}}</ref> |- |align="center"|Gowniwada |align="center"|गोवनीवाडा |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/german-bank-extends-credit-line-for-2-lines-of-mumbai-metro-6986626/|title=German Bank Extends Credit line for 2 lines of Mumbai Metro|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=7 November 2020|access-date=8 November 2020}}</ref> |- |align="center"|Hay Bunder |align="center"|हे बंदर |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Hedutane |align="center"|हेदुटणे |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Horniman Circle |align="center"|हॉर्निमन सर्कल |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|IIT Powai |align="center"|आय.आय.टी. पवई |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/locals-want-cm-to-make-metro-6-underground/story-JLlQxUiIC6enqcKiS0zNSJ.html|title= Locals want CM to make metro 6 underground|work=Hindustan Times|date=14 January 2020|access-date=15 January 2020}}</ref> |- |align="center"|IL & FS |align="center"|आय.एल. आणि एफ.एस. |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-dna-follow-up-when-high-speed-railway-meets-suburban-metro-2775508|title=DNA Follow-Up: When high-speed railway meets suburban, Metro|publisher=DNA India|date=25 July 2019|access-date=26 July 2019}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#FFFF99"|Income Tax Office* |align="center"|आयकर कार्यालय |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|{{मेट्रो|वांद्रे कुर्ला संकुल}} [[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] येथे अदलाबदल | |- |align="center"|Indira Nagar |align="center"|इंदिरा नगर |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/cover-story/metro-2b-on-sv-road-will-be-disastrous-say-experts/articleshow/59102194.cms|title=Metro 2B on SV Road will be disastrous, say experts|work=Mumbai Mirror|date=12 June 2017|access-date=13 June 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mmrda-orders-12-more-train-sets-for-mumbai-metro-2-and-7-extension/story-H9oGEASaiXS7c7xwPi3a3J.html|title=MMRDA orders 12 more train sets for Mumbai Metro-2 and 7 extension|work=Hindustan Times|date=25 November 2020|access-date=26 November 2020}}</ref> |- |align="center"|ISBT |align="center"|आय.एस.बी.टी. |align="center"|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Jogeshwari (West)†† |align="center"|जोगेश्वरी (पश्चिम) |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[जोगेश्वरी रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/water-supply-affected-in-jogeshwari-and-andheri-due-to-pipeline-repair-work/articleshow/73769522.cms|title=Water supply affected in Jogeshwari, Ghatkopar and Andheri due to pipeline repair work following caused by Damaged during the piling work on Mumbai Metro 6|work=Mumbai Mirror|date=1 February 2020|access-date=2 February 2020}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Juinagar†† |align="center"|जुईनगर |align="center"|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[जुईनगर रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल | |- |align="center" style="background-color:#FFFF99"|JVLR* |align="center"|जे.व्ही.एल.आर. |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|{{मेट्रो|जोगेश्वरी (पूर्व)}} [[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/maharashtra-metro-6-jogeshwari-flyover-may-have-common-piers-4683500/|title=Metro 6, Jogeshwari flyover may have common piers|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=1 June 2017|access-date=2 June 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/shiv-sena-minister-asks-mmrda-to-name-mumbai-metro-station-after-bal-thackeray-trauma-centre/story-3IaeaaPLJlc3XcQqFikw5K.html|title=Shiv Sena minister asks MMRDA to name Mumbai metro station after Bal Thackeray trauma centre|work=Hindustan Times|date=21 May 2017|access-date=22 May 2017}}</ref> |- |align="center"|Kalher |align="center"|काल्हेर |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/crucial-mumbai-metro-projects-get-fadnavis-govt-approval-1070433-2017-10-25|title=Crucial Mumbai Metro projects get Fadnavis govt approval|work=India Today|date=25 October 2017|access-date=26 October 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/mmrda-picks-contractor-for-civil-work-of-metro-5/article28840753.ece|title=MMRDA picks contractor for civil work of Metro 5|work=द हिंदू|date=7 August 2019|access-date=8 August 2019}}</ref> |- |align="center"|Kalyan APMC |align="center"|कल्याण ए.पी.एम.सी. |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/metro-line-5-phase-1-deadline-revised-to-2024|title=Metro Line 5 Phase 1 deadline revised to 2024|work=Free Press Journal|date=12 October 2020|access-date=15 October 2020}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F0E68C"|Kalyan Railway Station#* |align="center"|कल्याण रेल्वे स्थानक |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[कल्याण जंक्शन रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/save-landmark-change-metro-route-kalyan-residents/story-5RNFQqB3bFsxNrUwXRYYvN.html|title=Save landmark, change metro route:Kalyan residents|work=Hindustan Times|date=14 December 2019|access-date=15 December 2019}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#96CDCD"|Kanjur Marg** |align="center"|कांजुर मार्ग |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[कांजुर मार्ग रेल्वे स्थानक]] आणि गांधी नगर मेट्रो स्थानक [[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://theprint.in/india/with-car-shed-at-kanjurmarg-new-mumbai-metro-corridor-could-now-connect-to-thane-towns/526133/|title=With Car Shed at Kanjurmarg new mumbai metro corridor could now connect to thane towns|publisher=The Print|date=19 October 2020|access-date=20 October 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/metro-6-in-mumbai-to-be-at-a-height-of-38m-above-ground/story-oVZX3AXsbx0esVcRvKIH1I.html|title=Metro-6 in Mumbai to be at a height of 38m above ground|work=Hindustan Times|date=21 June 2019|access-date=22 June 2019}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#FFB6C1"|Kapurbawdi†* |align="center"|कापूरबावडी |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]]<br />[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/metro-lines-4-and-5-to-be-linked-at-station-in-thane/story-ExLA0iRu8QWQnm16T5v0QJ.html|title=Metro lines 4 and 5 to be linked at station in Thane|work=Hindustan Times|date=17 June 2019|access-date=20 June 2019}}</ref> |- |align="center"|Kasarvadavali |align="center"|कासारवडवली |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/wadala-thane-metro-line-clears-crz-hurdle/articleshow/57368425.cms|title=Wadala Thane metro line clears CRZ Hurdle|work=Mumbai Mirror|date=27 February 2017|access-date=1 March 2017}}</ref> |- |align="center"|Kasheli |align="center"|कशेळी |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/mmrda-picks-contractor-for-civil-work-of-metro-5/article28840753.ece|title=MMRDA Picks contractor for civil work of Metro 5|work=द हिंदू|date=7 August 2019|access-date=10 August 2019}}</ref> |- |align="center"|Kashimira |align="center"|काशिमिरा |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका १०]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Khira Nagar |align="center"|खिरा नगर |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/mumbai-skywalks-located-on-sv-road-across-three-suburbs-to-make-way-for-metro-2/20730189|title=Mumbai: Skywalks Located On SV Road Across Three Suburbs To Make Way For Metro 2|work=Mid-Day|date=13 April 2019|access-date=14 April 2019|archive-date=2019-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20191121074330/https://www.mid-day.com/articles/mumbai-skywalks-located-on-sv-road-across-three-suburbs-to-make-way-for-metro-2/20730189|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|Kolegaon |align="center"|कोळेगाव |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Kongaon |align="center"|कोनगाव |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/MMRDA-approves-two-Metro-corridors/article16076164.ece|title=MMRDA approves two Metro corridors|work=द हिंदू|date=20 October 2016|access-date=21 October 2016}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Kurla†† |align="center"|कुर्ला |align="center"|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[कुर्ला रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल | |- |align="center"|Kurla (East) |align="center"|कुर्ला (पूर्व) |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-metro-scraps-plan-for-kurla-terminus-mmrda-stations/articleshow/78160389.cms|title=Mumbai Metro scraps plan for Kurla terminus and MMRDA stations|work=The Times of India|date=17 September 2020|access-date=20 September 2020}}</ref> |- |align="center"|Laxmi Nagar |align="center"|लक्ष्मी नगर |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/bombay-hc-allows-mmrda-to-carry-out-construction-of-metro-line-4/articleshow/77385454.cms|title=Bombay HC allows MMRDA to carry out construction of Metro Line 4|work=Mumbai Mirror|date=6 August 2020|access-date=7 August 2020}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Lokmanya Tilak Terminus†† |align="center"|लोकमान्य टिळक टर्मिनस |align="center"|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[लोकमान्य टिळक टर्मिनस]] येथे अदलाबदल | |- |align="center"|LP |align="center"|एल.पी. |align="center"|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Mahakali Caves |align="center"|महाकाली गुहा |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/mumbai-metro-6-corridor-moves-ahead-with-launch-of-girders/23088245|title=Mumbai: Metro 6 Corridor Moves Ahead With Launch Of Girders|work=Mid-Day|date=13 November 2020|access-date=14 November 2020|archive-date=2020-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20201216231103/https://www.mid-day.com/articles/mumbai-metro-6-corridor-moves-ahead-with-launch-of-girders/23088245|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|Mahapalika Marg |align="center"|महापालिका मार्ग |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mmrda-to-plant-4444-saplings-bombay-hc-nod-for-felling-357-mangrove-trees-for-metro-line-4-6541542/|title=MMRDA to plant 4444 saplings Bombay HC Nod for felling 357 mangrove trees for metro line 4|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=6 August 2020|access-date=10 August 2020}}</ref> |- |align="center"|Majiwada |align="center"|माजिवडा |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/thane-residents-see-no-end-to-road-mess/story-y94rlfuXgDQ2iUwN0YeGCK.html|title=Thane residents see no end to road mess|work=Hindustan Times|date=1 November 2019|access-date=2 November 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/civic/24-hour-water-cut-scheduled-for-thane-residents-this-friday/articleshow/78138266.cms|title=Thane: 24 hour water cut scheduled for city residents this Friday|work=Mumbai Mirror|date=16 September 2020|access-date=17 September 2020}}</ref> |- |align="center"|Manpada (Dombivli) |align="center"|मानपाडा (डोंबिवली) |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Manpada (Thane) |align="center"|मानपाडा (ठाणे) |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-metro-4-controversial-land-proposal-tabled-again-by-thane-civic-body/story-YXiI0Ojo3Sm0C0Q39oB9CK.html|title=Mumbai Metro-4: Controversial land proposal tabled again by Thane civic body|work=Hindustan Times|date=20 November 2020|access-date=21 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/cmcm/mumbai-mira-bhayandar-to-have-metro-rail-connectivity-soon|title=Mumbai: Mira-Bhayandar to have Metro rail connectivity soon|work=Free Press Journal|date=5 September 2017|access-date=6 December 2017}}</ref> |- |align="center"|Medtiya Nagar |align="center"|मेडतिया नगर |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-plans-to-extend-metro-stations-to-bhayander-may-be-implemented-soon-2334160|title=Plans to extend metro stations to bhayander may be implemented soon|work=DNA India|date=25 February 2017|access-date=26 February 2017}}</ref> |- |align="center"|MTNL |align="center"|एम.टी.एन.एल. |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/infrastructure/maharashtra-government-clears-mankhurd-kasarvadavali-metro-projects/articleshow/45218118.cms|title=Maharashtra government clears Mankhurd, Kasarvadavali metro projects|work=The Economic Times|date=20 November 2014|access-date=21 November 2014}}</ref> |- |align="center"|Mulund Fire Station |align="center"|मुलुंड अग्निशमन केंद्र |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/indl-goods/svs/engineering/tata-projects-bag-rs-1048-crore-mumbai-metro-packages/articleshow/63751382.cms|title=Tata Projects bag Rs 1,048 crore Mumbai Metro packages|work=The Economic Times|date=13 April 2018|access-date=14 April 2018}}</ref> |- |align="center"|Mulund Naka |align="center"|मुलुंड नाका |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbai-to-keep-fares-low-mmrda-asks-eight-malls-to-pitch-in-5767541/|title=To Keep Fares low MMRDA Asks eight malls to pitch in|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=6 June 2019|access-date=10 June 2019}}</ref> |- |align="center"|Nagpada Junction |align="center"|नागपाडा जंक्शन |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Nanavati Hospital |align="center"|नानावटी रुग्णालय |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/what-fsi-hike-around-metro-stations-will-mean-pilot-study-near-nanavati/521293/|title=What FSI hike around Metro stations will mean: pilot study near Nanavati|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=25 September 2009|access-date=26 September 2009}}</ref> |- |align="center"|Navi Mumbai International Airport West |align="center"|नवी मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ पश्चिम |align="center"|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center" style="background-color:#AFEEEE"|Navi Mumbai International Airport Terminal 2† |align="center"|नवी मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ टर्मिनल २ |align="center"|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|National College |align="center"|राष्ट्रीय महाविद्यालय |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/cmcm/khar-residents-ultimatum-push-mumbai-metro-line-underground-or-we-will-vote-for-nota|title=Khar residents' ultimatum: Push Mumbai Metro line underground or we will vote for NOTA|work=Free Press Journal|date=6 October 2018|access-date=7 October 2018}}</ref> |- |align="center"|Naval Housing |align="center"|नौदल गृहनिर्माण |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/infrastructure/railways/mumbai-metro-elevated-line-4-tata-projects-wins-orders-worth-rs-1048-crore-connectivity-to-thane-to-improve/1132565/|title=Mumbai Metro elevated line 4: Tata Projects wins orders worth Rs 1,048 crore; connectivity to Thane to improve|work=The Financial Express|date=13 April 2018|access-date=14 April 2018}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Nerul†† |align="center"|नेरूळ |align="center"|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[नेरूळ रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल | |- |align="center"|Nilaje Gaon |align="center"|निळजे गाव |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Pant Nagar |align="center"|पंत नगर |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/everyone-wants-metro-but-not-in-their-backyard/articleshow/64549138.cms|title=Everyone wants Metro, but not in their backyard|work=Mumbai Mirror|date=12 June 2018|access-date=13 June 2018}}</ref> |- |align="center"|Phoenix Mall |align="center"|फिनिक्स मॉल |align="center"|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Pisarve |align="center"|पिसार्वे |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Pisarve Depot |align="center"|पिसार्वे डेपो |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Pisavali Gaon |align="center"|पिसवली गाव |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Powai Lake |align="center"|पवई तलाव |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/metro-6-line-will-cause-traffic-havoc-experts/articleshow/65727424.cms|title=Metro 6 Line will Cause Traffic Havoc:experts|work=Mumbai Mirror|date=8 September 2018|access-date=10 September 2018}}</ref> |- |align="center"|Prem Nagar |align="center"|प्रेम नगर |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-dn-nagar-bkc-metro-work-to-kick-off-by-feb-18-2559848|title=DN Nagar-BKC Metro work to kick off by Feb '18|publisher=DNA India|date=14 November 2017|access-date=15 November 2017}}</ref> |- |align="center"|Purna |align="center"|पूर्णा |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mmrda-to-consider-civic-bodys-demand-change-in-metro-5-alignment-on-cards-4984866/|title=MMRDA to consider civic body's demand change in Metro 5 alignment on cards|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=16 December 2017|access-date=20 December 2017}}</ref> |- |align="center"|Rajnouli |align="center"|रांजणोली |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/MMRDA-approves-two-Metro-corridors/article16076164.ece|title=MMRDA approves two Metro corridors|work=द हिंदू|date=20 October 2016|access-date=2 December 2016}}</ref> |- |align="center"|Rambaug |align="center"|रामबाग |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-iit-vikhroli-metro-stretch-work-to-worsen-traffic-snarls-2563539|title=IIT Vikhroli Metro Stretch work to worsen traffic snarls|work=DNA India|date=30 November 2017|access-date=1 December 2017}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Reay Road†† |align="center"|रे रोड |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[रे रोड रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/gst-bhavan-wadala-station-to-be-merged/article30570768.ece|title=GST bhavan and Wadala station to be merged|work=द हिंदू|date=15 January 2020|access-date=20 January 2020}}</ref> |- |align="center"|RTO Thane |align="center"|आर.टी.ओ. ठाणे |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/business/report-mumbai-metro-db-engineering-louis-berger-bags-four-contracts-2603162|title=DB Engineering-Louis Berger bags contract for Mumbai Metro 4|publisher=DNA India|date=10 April 2018|access-date=11 April 2018}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#FFFF99"|SG Barve Marg* |align="center"|एस.जी. बर्वे मार्ग |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]]<br />[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|उन्नत<br />भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/civic/mmrda-metro-2b-will-require-cutting-of-1134-trees-and-transplantation-of-1670-trees/articleshow/72467392.cms|title=MMRDA Metro 2B will require cutting of 1134 trees and transplantation of 1670 trees|work=Mumbai Mirror|date=11 December 2019|access-date=15 December 2019}}</ref> |- |align="center"|Sagaon |align="center"|सागाव |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Sagar Sangam |align="center"|सागरसंगम |align="center"|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Sahajanand Chowk |align="center"|सहजानंद चौक |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.asianage.com/metros/mumbai/141218/kalyan-metro-a-distant-dream.html|title=Kalyan Metro a distant dream|work=The Asian Age|date=14 December 2018|access-date=15 December 2018}}</ref> |- |align="center"|Sai Baba Nagar |align="center"|साई बाबा नगर |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/double-decker-metro-corridor-for-mira-bhayandar-by-2022|title=Double-Decker Metro Corridor for Mira Bhayandar by 2022|work=Free Press Journal|date=14 January 2020|access-date=15 January 2020}}</ref> |- |align="center"|Saki Vihar |align="center"|साकी विहार |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mmrda-initiates-plan-to-merge-two-metro-corridors-6722569/|title=MMRDA Initiates plan to Merge two metro corridors|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=13 October 2020|access-date=14 October 2020}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Sanpada†† |align="center"|सानपाडा |align="center"|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[सानपाडा रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल | |- |align="center"|Saraswat Nagar |align="center"|सारस्वत नगर |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-juhu-locals-crowdfunding-fight-against-metro-2735221|title=Juhu locals crowdfunding fight against Metro|publisher=DNA India|date=1 April 2019|access-date=2 April 2019}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Seawoods†† |align="center"|सीवूड्स |align="center"|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[सीवूड्स-दारावे-करावे रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल | |- |align="center" style="background-color:#FFFF99"|SEEPZ Village* |align="center"|सीप्झ गाव |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|{{मेट्रो|आरे जे.व्ही.एल.आर.}} [[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/citys-first-underground-metro-to-be-elevated-as-well/articleshow/78630752.cms|title=City's first underground Metro to be elevated as well|work=Mumbai Mirror|date=13 October 2020|access-date=14 October 2020}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Sewri†† |align="center"|शिवडी |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[शिवडी रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल | |- |align="center"|Shahid Bhagat Singh Garden |align="center"|शहीद भगतसिंग उद्यान |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.deccanherald.com/content/650037/mumbai-metro-sees-investment-rs.html|title=Mumbai metro sees investment of Rs 62,943 crore|website=Deccan Herald|date=25 December 2017|access-date=26 December 2017}}</ref> |- |align="center"|Shangrila |align="center"|शांग्रीला |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/cmcm/everything-you-need-to-know-about-metro-2b-and-metro-4|title=Mumbai: Everything you need to know about Metro 2B and Metro 4|work=Free Press Journal|date=1 December 2016|access-date=2 December 2016}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#FFB6C1"|Shivaji Chowk (Mira Road)†* |align="center"|शिवाजी चौक (मीरा रोड) |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका १०]]<br />[[जांभळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|जांभळी मार्गिका १३]]{{efn|सध्या, जांभळी मार्गिका १३ मधील मेट्रो स्थानके डीपीआर टप्प्यात आहेत, त्यानंतर स्थानकांची संख्या वाढवावी.}} |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|मिरागाव मेट्रो स्थानक [[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-metro-to-reach-virar/story-1qnBJDre4A1CiI26TcXsbM.html|title=Mumbai Metro to reach Virar|work=Hindustan Times|date=4 October 2018|access-date=5 October 2018}}</ref> |- |align="center"|Shreyas Cinema |align="center"|श्रेयस सिनेमा |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.asianage.com/metros/mumbai/190318/lbs-marg-to-be-shut-for-metro-4-work.html|title=LBS Marg to be shut for Metro-4 work|work=The Asian Age|date=19 March 2018|access-date=20 March 2018}}</ref> |- |align="center"|Shyam Nagar (Mumbai) |align="center"|श्याम नगर (मुंबई) |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/tallest-in-country-mmrda-to-deploy-29-5-m-tall-straddle-carrier-to-launch-girders-on-metro-6-6574174/|title=Tallest in country MMRDA to deploy 29.5-m tall straddle carrier to launch girders on Metro 6|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=29 August 2020|access-date=30 August 2020}}</ref> |- |align="center"|Siddharth Colony |align="center"|सिद्धार्थ वसाहत |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/common-station-at-kurla-for-metro-2b-and-metro-4/article27200631.ece|title=Common station at Kurla for Metro 2B and Metro 4|work=द हिंदू|date=22 May 2019|access-date=23 May 2019}}</ref> |- |align="center"|Sonapur |align="center"|सोनापूर |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-bjp-corporator-wants-to-rename-sonapur-metro-station-after-rss-founder-2684437|title=BJP Corporator wants to rename Sonapur metro station after RSS founder|work=DNA India|date=11 November 2018|access-date=15 November 2018}}</ref> |- |align="center"|Sonarpada |align="center"|सोनारपाडा |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center" style="background-color:#AFEEEE"|SPM Circle† |align="center"|एस.पी.एम. सर्कल |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center" style="background-color:#AFEEEE"|Subhash Chandra Bose Stadium† |align="center"|सुभाषचंद्र बोस स्टेडियम |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-mira-bhayandar-municipal-corporation-pushes-to-name-metro-stns-after-shivaji-patel-pratap-2568430|title=Mira-Bhayandar Municipal Corporation pushes to name Metro stns after Shivaji, Patel, Pratap|publisher=DNA India|date=18 December 2017|access-date=19 December 2017}}</ref> |- |align="center"|Suman Nagar |align="center"|सुमन नगर |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-dna-special-metro-iv-alignment-changed-once-again-2209611|title=Mumbai Metro 4 Alignment changed once again|publisher=DNA India|date=6 May 2016|access-date=10 May 2016}}</ref> |- |align="center"|Surya Nagar |align="center"|सूर्य नगर |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/bmc-chief-clears-cutting-of-18-trees-in-chembur-for-metro-4/articleshow/78401371.cms|title=BMC Chief clears cutting of 18 trees in chembur for metro line 4|work=The Times of India|date=30 September 2020|access-date=1 October 2020}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#AFEEEE"|Swami Samarth Nagar† |align="center"|स्वामी समर्थ नगर |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-lokhandwala-residents-face-interminable-traffic-jams-as-illegal-parking-compounds-metro-rail-woes/articleshow/67729318.cms|title=Mumbai:Lokhandwala residents face interminable traffic jams as illegal parking compounds Metro Rail woes|work=The Times of India|date=28 January 2019|access-date=29 January 2019}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#FFB6C1"|Taloja†* |align="center"|तळोजा |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[पेठाली - तळोजा मेट्रो स्थानक]] येथे अदलाबदल | |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Targhar†† |align="center"|तरघर |align="center"|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[तरघर रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल | |- |align="center"|Teen Hath Naka |align="center"|तीन हात नाका |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-metro-phase-4-may-cover-entire-ghodbunder-road-stretch-in-thane/story-TeIIOQND0LMR2QrjjqdE7K.html|title=Mumbai Metro Phase 4 may cover entire Ghodbunder Road stretch in Thane|work=Hindustan Times|date=3 February 2017|access-date=5 February 2017}}</ref> |- |align="center"|Temghar |align="center"|टेमघर |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/maharashtra-cabinet-approves-metro-5-6-lines-in-mumbai-117102400982_1.html|title=Mumbai gets two more Metro lines|work=Business Standard|date=25 October 2017|access-date=26 October 2017}}</ref> |- |align="center"|Tikuji-ni-wadi |align="center"|टिकुजी-नी-वाडी |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/pti-feed/story/maha-cabinet-gives-go-ahead-for-two-metro-lines-694345-2016-09-27|title=Maha Cabinet gives go-ahead for two Metro lines|work=India Today|date=27 September 2016|access-date=28 September 2016}}</ref> |- |align="center"|Turbhe |align="center"|तुर्भे |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Vadavali |align="center"|वडवली |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Vashi†† |align="center"|वाशी |align="center"|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[वाशी रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल | |- |align="center"|Versova Char Phata |align="center"|वर्सोवा चार फाटा |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका १०]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Vijay Garden |align="center"|विजय उद्यान |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/india-news/thane-mayor-naresh-mhaske-opposes-tree-cutting-for-metro-4-route/1779962/|title=Thane mayor Naresh Mhaske opposes tree-cutting for metro 4 route|work=The Financial Express|date=29 November 2019|access-date=30 November 2019}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Vikhroli†† |align="center"|विक्रोळी |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[विक्रोळी रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/mumbai-vikhroli-metro-station-to-tower-over-eeh-jvlr/21020197|title=Mumbai:Vikhroli metro station to tower over EEH and JVLR|work=Mid-Day|date=27 May 2019|access-date=30 May 2019|archive-date=2020-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210181034/https://www.mid-day.com/articles/mumbai-vikhroli-metro-station-to-tower-over-eeh-jvlr/21020197|url-status=dead}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#FFB6C1"|Vikhroli EEH†* |align="center"|विक्रोळी ई.इ.एच. |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]]<br />[[राणी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|राणी मार्गिका १४]]{{efn|सध्या, राणी मार्गिका १४ मधील मेट्रो स्थानके डीपीआर टप्प्यात आहेत, त्यानंतर स्थानकांची संख्या वाढवावी}} |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-s-metro-6-route-must-be-scrapped-metro-3-line-extended-instead-say-activists/story-ddCjwl4aYP1Er3TdS9EHcL.html|title=Mumbai's Metro 6 route must be scrapped metro 3 line extended instead say activists|work=Hindustan Times|date=20 May 2019|access-date=25 May 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/plan-for-4-metros-to-converge-at-2-deck-kanjurmarg-depot/articleshow/78799454.cms|title=Plan for 4 Metros to converge at 2-deck Kanjurmarg depot|work=The Times of India|date=22 October 2020|access-date=23 October 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/civic/with-marsh-plot-boundary-metro-car-shed-work-begins/articleshow/78882523.cms|title=With 'marsh plot' boundary, Metro car shed work begins|work=Mumbai Mirror|date=27 October 2020|access-date=28 October 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india-today-insight/story/who-owns-the-mumbai-metro-car-depot-land-1738358-2020-11-05|title=Who owns the Mumbai Metro car depot land?|work=India Today|date=5 November 2020|access-date=6 November 2020}}</ref> |- |align="center"|Waklan |align="center"|वाकळण |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |} == सांख्यिकी == {| class="₠wikitable" width="35%" |मेट्रो स्थानकांची एकूण संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''२०७'''</span> |- |कार्यरत मेट्रो स्थानकांची एकूण संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''७७'''</span> |- |बांधकामाधीन मेट्रो स्थानकांची एकूण संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''१३०'''</span> |- | width="25%" |अदलाबदल स्थानकांची संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''२६'''</span> |- | width="25%" |उन्नत स्थानकांची संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''१६६'''</span> |- | width="25%" |भूमिगत स्थानकांची संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''४४'''</span> |- | width="25%" |जमिनीवरील स्थानकांची संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''२'''</span> |} == नोंदी == {{Notelist}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मुंबई मेट्रो]] efal3oaw8b7ffx4pyr1scr9iby8w6xe 2704292 2704291 2026-08-21T17:57:27Z ~2026-45686-74 186537 /* हेही पाहा */ 2704292 wikitext text/x-wiki ही [[मुंबई मेट्रो]]च्या सर्व स्थानकांची यादी आहे, जी भारताच्या मुंबई महानगर प्रदेशातील मुंबईला सेवा देणारी एक जलद वाहतूक व्यवस्था आहे. मुंबई मेट्रो ही भारतात बांधली जाणारी पाचवी वाहतूक व्यवस्था आहे. मुंबई मेट्रोची पहिली मार्गिका ८ जून २०१४ रोजी [[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]] सह उघडण्यात आली. ऑगस्ट २०२६ पर्यंत सध्या एकूण ७७ स्थानके कार्यरत आहेत. मुंबई मेट्रो नेटवर्कचा विस्तार सुमारे २०० किमी (१२० मैल) असणार आहे. या विस्तारामुळे मुंबई मुंबई महानगर प्रदेशातील त्याच्या उपग्रह शहरांशी जोडली जाईल. मुंबई मेट्रोची प्रत्येक मार्गिका एका विशिष्ट रंगाने ओळखली जाते. ही सिस्टीम स्टँडर्ड गेज ट्रेनच्या रोलिंग स्टॉकचा वापर करते आणि त्यात उन्नत, भूमिगत आणि जमिनीवर मार्गिकांचे संयोजन आहे. == मेट्रो स्थानके == {| class="wikitable" style="text-align: left;" style=font-size:95%; width="30%" |- |style="background-color:#AFEEEE"|† |टर्मिनल स्थानक |- |style="background-color:#FFFF99"|* |स्थानांतरण स्थानक |- |style="background-color:#FFB6C1"|†* |टर्मिनल आणि इतर मार्गिकांवर स्थानांतरण स्थानक |- |style="background-color:#F5DEB3"|†† |[[मुंबई उपनगरी रेल्वे]] आणि [[मुंबई मोनोरेल]]ला स्थानांतरण स्थानक |- |style="background-color:#96CDCD"|** |इतर मार्गांवर आणि [[मुंबई उपनगरी रेल्वे]] आणि [[मुंबई मोनोरेल]] स्थानांतरण स्थानक |- |style="background-color:#F0E68C"|#* |[[मुंबई उपनगरी रेल्वे]], [[मुंबई मोनोरेल]] आणि [[भारतीय रेल्वे]]ला टर्मिनल आणि स्थानांतरण स्थानक |- |style="background-color:#DDFFDD"|†¤ |टर्मिनल, इतर मार्गांवर आणि [[मुंबई उपनगरी रेल्वे]], [[मुंबई मोनोरेल]] आणि [[भारतीय रेल्वे]]ला स्थानांतरण स्थानक |} {{static row numbers}} ===कार्यरत=== {|class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-numbers-center" style=font-size:100%; width="100%" ! colspan="2" width="29%"|मेट्रो स्थानक ! rowspan="2" width="19%"|मार्गिका ! rowspan="2" width="8%"|स्थान ! rowspan="2" width="12%"|सुरुवात ! rowspan="2" width="24%"|नोंदी ! rowspan="2" width="5%"|संदर्भ |- ![[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]] ![[मराठी भाषा|मराठी]] |- |align="center"|Aarey |align="center"|{{मेट्रो|आरे}} |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]] |align="center"|उन्नत |align="center"|२ एप्रिल २०२२ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/india/report-metro-7-pillar-core-tilts-at-goregaon-2554413|title=Metro 7 pillar core tilts at Aarey Road Junction|work=DNA India|date=22 October 2017|access-date=25 October 2017}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#FFB6C1"†*|Aarey JVLR†* |align="center"|{{मेट्रो|आरे जे.व्ही.एल.आर.}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|जमिनीवर |align="center"|५ ऑक्टोबर २०२४ पासून |align="center"|सीप्झ गाव मेट्रो स्थानक [[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/infrastructure/mumbai-metro-car-shed-shifting-from-aarey-colony-to-cost-rs-200-crore/2106083/|title=Mumbai Metro car shed shifting from Aarey colony to cost Rs 200 Crore|work=The Financial Express|date=15 October 2020|access-date=20 October 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/up-front/story/20201026-mumbai-metro-aarey-s-gain-is-metro-s-loss-1731968-2020-10-16|title=Mumbai Metro: Aarey's Gain Is Metro's Loss|work=India Today|date=16 October 2020|access-date=17 October 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/aarey-station-to-serve-two-metro-routes-mmrc/|title=Aarey station to serve two Metro routes: MMRC|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=21 March 2018|access-date=22 March 2018}}</ref> |- |align="center"|Acharya Atre Chowk |align="center"|{{मेट्रो|आचार्य अत्रे चौक}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|९ मे २०२५ पासून | |<ref>{{Cite news|url=https://english.lokmat.com/maharashtra/blue-star-wins-rs-149-crore-project-from-mumbai-metro/|title=Blue Star Wins Rs149 crore project from Mumbai Metro|work=Lokmat Times|date=27 August 2020|access-date=30 August 2020}}</ref> |- |align="center"|Airport Road |align="center"|{{मेट्रो|विमानतळ रस्ता}} |align="center"|[[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ जून २०१४ पासून | |<ref>{{Cite news|url=https://www.mid-day.com/articles/mumbai-metro-hits-tracks-and-handful-of-speed-bumps/15363181|title=Mumbai Metro hits tracks and Handful of Speed Bumps|work=Mid-Day|date=22 June 2014|access-date=19 October 2019|archive-date=2020-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212000804/https://www.mid-day.com/articles/mumbai-metro-hits-tracks-and-handful-of-speed-bumps/15363181|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|Akurli |align="center"|{{मेट्रो|आकुर्ली}} |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]] |align="center"|उन्नत |align="center"|२ एप्रिल २०२२ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/first-escalator-in-kandivali-e-bandongri-metro-7-station-installed|title=First Escalator in Kandivali East Bandongri Metro 7 station|work=Free Press Journal|date=13 August 2019|access-date=15 August 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/pm-modi-lays-foundation-stone-for-three-metro-lines-in-mumbai-1596650-2019-09-07|title=PM Modi lays foundation stone for three metro lines in Mumbai|work=India Today|date=7 September 2019|access-date=8 September 2019}}</ref> |- |align="center"|Anand Nagar (Mumbai) |align="center"|{{मेट्रो|आनंद नगर (मुंबई)}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] |align="center"|उन्नत |align="center"|२ एप्रिल २०२२ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-metro-2a-gets-rod-to-run-over-western-railway-tracks-at-dahisar-2579637|title=Metro 2A gets rod to run over western railway tracks at dahisar|work=DNA India|date=30 January 2018|access-date=1 February 2018}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#FFFF99"|Andheri (West)* |align="center"|{{मेट्रो|अंधेरी (पश्चिम)}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] |align="center"|उन्नत |align="center"|१९ जानेवारी २०२३ पासून |align="center"|{{मेट्रो|डी.एन. नगर}} [[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]] येथे अदलाबदल | |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Andheri†† |align="center"|{{मेट्रो|अंधेरी}} |align="center"|[[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ जून २०१४ पासून |align="center"|[[अंधेरी रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite news|url=https://www.freepressjournal.in/cmcm/mumbai-andheri-metro-station-renamed|title=Andheri Metro Station renamed|work=Free Press Journal|date=21 February 2017|access-date=22 February 2017}}</ref> |- |align="center"|Asalpha |align="center"|{{मेट्रो|असल्फा}} |align="center"|[[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ जून २०१४ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.timesnownews.com/india/article/mumbai-fire-breaks-out-in-saki-naka/532617|title=Fire Breaks out at Asalpha metro station|work=Times Now News|date=27 December 2019|access-date=30 December 2019}}</ref> |- |align="center"|Azad Nagar |align="center"|{{मेट्रो|आझाद नगर}} |align="center"|[[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ जून २०१४ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/mumbai-news/mumbai-metro-one-to-install-solar-panels-on-12-stations-depot-1416567|title=Mumbai Metro One to Install solar panels on 12 stations and depot|publisher=NDTV|date=7 June 2016|access-date=10 June 2016}}</ref> |- |align="center"|Bandra Colony |align="center"|{{मेट्रो|वांद्रे वसाहत}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|५ ऑक्टोबर २०२४ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/building-direct-subways-to-metro-3-corridor-stations-may-hit-the-hurdle-of-high-premium-6164385/|title=Building Direct subways to metro 3 corridor stations may hit the hurdle of high premium|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=13 December 2019|access-date=15 December 2019}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#FFFF99"|Bandra Kurla Complex* |align="center"|{{मेट्रो|वांद्रे कुर्ला संकुल}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|५ ऑक्टोबर २०२४ पासून |align="center"|आयकर कार्यालय मेट्रो स्थानक [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/brace-yourself-for-mumbai-metros-biggest-junction-station-at-bkc/22654230|title=Brace Yourself for Mumbai metros biggest Junction station at BKC|work=Mid-Day|date=3 March 2020|access-date=5 March 2020}}{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/the-ground-report-going-deep-inside-mumbai-s-under-river-metro-tunnel-120030200038_1.html|title=The ground report: Going deep inside Mumbai's under-river metro tunnel|work=Business Standard|date=2 March 2020|access-date=3 March 2020}}</ref> |- |align="center"|Bangur Nagar |align="center"|{{मेट्रो|बांगुर नगर}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] |align="center"|उन्नत |align="center"|१९ जानेवारी २०२३ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-drunk-28-year-old-dies-after-ramming-bike-into-metro-pillar-in-malad-2669706|title=Mumbai:Drunk 28-Year-old Goregaon resident dies after ramming bike into a metro pillar in malad|work=DNA India|date=30 September 2018|access-date=1 October 2018}}</ref> |- |align="center"|Borivali (West) |align="center"|{{मेट्रो|बोरीवली (पश्चिम)}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] |align="center"|उन्नत |align="center"|२ एप्रिल २०२२ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-s-flyover-plan-hits-metro-2-roadblock-2091451|title=BMC's flyover plan hits metro-2 roadblock|work=DNA India|date=2 July 2015|access-date=3 July 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/citizen-reporter/stories/badroads2fnoroadsatmetrostation/articleshow/77941952.cms|title=Bad Roads/No Roads at Metro Station|work=The Times of India|date=5 September 2020|access-date=6 September 2020}}</ref> |- |align="center"|Chakala (J.B. Nagar) |align="center"|{{मेट्रो|चकाला (जे.बी. नगर)}} |align="center"|[[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ जून २०१४ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Metro-station-at-Chakala-may-be-renamed-JB-Nagar/articleshow/31626822.cms|title=Metro station at Chakala may be renamed JB Nagar|work=The Times of India|date=8 March 2014|access-date=10 March 2014}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Chembur†† |align="center"|चेंबूर |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] |align="center"|उन्नत |align="center"|१३ ऑगस्ट २०२६ पासून |align="center"|[[व्हीएनपी आणि आरसी मार्ग जंक्शन मोनोरेल स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://theprint.in/india/governance/mumbai-gets-nearly-rs-4000-cr-plan-to-decongest-metro-station-areas-ahead-of-state-polls/275183/|title=Mumbai gets nearly Rs 4000 cr plan to decongest metro station areas ahead of state polls|work=The Print|date=10 August 2019|access-date=15 August 2019}}</ref> |- |align="center"|Chhatrapati Shivaji Maharaj International Airport - T1 |align="center"|{{मेट्रो|छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ - टी१}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|५ ऑक्टोबर २०२४ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-work-starts-on-one-more-underground-metro-corridor/articleshow/74507120.cms|title=Work starts on one more underground mumbai metro corridor|work=The Times of India|date=6 March 2020|access-date=10 March 2020}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#FFB6C1"|Chhatrapati Shivaji Maharaj International Airport - T2†* |align="center"|{{मेट्रो|छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ - टी२}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]]<br />[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]]<br />[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|५ ऑक्टोबर २०२४ पासून<br />बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/38-of-tunnelling-for-mumbai-s-underground-metro-completed/story-ctZvPXvtnGy6iEVXgQ7lZO.html|title=38 of tunnelling for mumbai's underground metro completed|work=Hindustan Times|date=14 February 2019|access-date=15 February 2019}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#DDFFDD"|Chhatrapati Shivaji Maharaj Terminus†¤ |align="center"|{{मेट्रो|छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]]<br />[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|९ ऑक्टोबर २०२५ पासून<br />बांधकामाधीन |align="center"|[[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/csmt-metro-iii-station-at-fort-to-get-underground-link/articleshow/62842352.cms|title=CSMT Metro III station at Fort to get underground link|work=The Times of India|date=9 February 2018|access-date=10 February 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/watch-mumbai-metro-releases-breathtaking-view-of-upcoming-cst-station/articleshow/71564975.cms|title=Watch: Mumbai Metro releases 'breathtaking' view of upcoming CSMT station|work=Mumbai Mirror|date=14 October 2019|access-date=15 October 2019}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Churchgate†† |align="center"|{{मेट्रो|चर्चगेट}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|९ ऑक्टोबर २०२५ पासून |align="center"|[[चर्चगेट रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-metro-work-to-disrupt-traffic-on-jamshedji-tata-road-2517250|title=Metro Work to disrupt traffic on Jamshedji Tata Road|work=DNA India|date=29 July 2017|access-date=30 July 2017}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#AFEEEE"|Cuffe Parade† |align="center"|{{मेट्रो|कफ परेड}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/cuffe-parade-stn-on-metro-3-line-to-have-192-parking-slots/story-yqnom8Emx3qoHBHRhAHo9H.html|title=Cuffe Parade Stn on Metro 3 line to have 192 parking slots|work=Hindustan Times|date=5 March 2020|access-date=15 March 2020}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#FFFF99"|D.N. Nagar* |align="center"|{{मेट्रो|डी.एन. नगर}} |align="center"|[[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ जून २०१४ पासून |align="center"|{{मेट्रो|अंधेरी (पश्चिम)}} [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://mercomindia.com/tender-announced-4-43-mw-rooftop-solar-mumbai-metro-station/|title=Tender Announced 4.43MW rooftop solar mumbai metro station|publisher=Merecom India|date=26 March 2020|access-date=30 March 2020}}</ref> |- |align="center"|Dadar |align="center"|{{मेट्रो|दादर}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|९ मे २०२५ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/watch-mumbai-metro-3-work-mmrc-achieves-32nd-breakthrough-at-dadar-metro-station/articleshow/78493751.cms|title=Watch Mumbai Metro 3 Work, MMRC achieves 32nd breakthrough at Dadar metro station|work=Mumbai Mirror|date=5 October 2020|access-date=6 October 2020}}</ref> |- |align="center"|Dahanukarwadi |align="center"|{{मेट्रो|डहाणूकरवाडी}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] |align="center"|उन्नत |align="center"|२ एप्रिल २०२२ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/metro-line-2a-revised-deadline-is-may-2021|title=Mumbai: MMRDA revises deadline for Metro Line 2A to May 2021|work=Free Press Journal|date=15 July 2020|access-date=16 July 2020}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#FFB6C1"|Dahisar (East)†* |align="center"|{{मेट्रो|दहिसर (पूर्व)}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]]<br />[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]] |align="center"|उन्नत |align="center"|२ एप्रिल २०२२ पासून<br />८ एप्रिल २०२६ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/problem-in-getting-car-shed-at-dahisar-gives-birth-to-a-semi-circular-metro-line/articleshow/78011234.cms|title=Problem in Getting Car Shed at Dahisar gives birth to a semi-circular metro line|work=Mumbai Mirror|date=9 September 2020|access-date=10 September 2020}}</ref> |- |align="center"|Deonar |align="center"|{{मेट्रो|देवनार}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ एप्रिल २०२६ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbaiites-wait-for-metro-network-get-longer/story-jrwal6RtV6y03Ljfs4Qs7J.html|title=Will Mumbaiites wait for Metro network get longer?|work=Hindustan Times|date=31 October 2020|access-date=1 November 2020}}</ref> |- |align="center"|Deshbhakt N.G. Acharya Udyan - Diamond Garden |align="center"|{{मेट्रो|देशभक्त ना.ग. आचार्य उद्यान - डायमंड गार्डन}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ एप्रिल २०२६ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mmrda-invites-tenders-for-design-construction-of-stations-viaducts-for-new-metro-routes-4459347/|title=MMRDA invites tenders for design construction of stations viaducts for new metro routes|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=5 January 2017|access-date=6 January 2017}}</ref> |- |align="center"|Devipada |align="center"|{{मेट्रो|देवीपाडा}} |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]] |align="center"|उन्नत |align="center"|२ एप्रिल २०२२ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-metro-7-work-site-iron-rods-fall-on-best-bus-at-western-express-highway-2650828|title=Mumbai Metro 7 worksite iron rods fall on the best bus at Thakur complex of Western Express Highway|work=DNA India|date=17 August 2018|access-date=20 August 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/mumbai-truck-driver-innocent-say-family-members-of-accident-victim/22989219|title=Mumbai: Man Dies After Barricade Falls On Bike, Kin Say Arrest Contractor|work=Mid-Day|date=14 September 2020|access-date=15 September 2020|archive-date=2020-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20201007082644/https://www.mid-day.com/articles/mumbai-truck-driver-innocent-say-family-members-of-accident-victim/22989219|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|Dharavi |align="center"|{{मेट्रो|धारावी}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|९ मे २०२५ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbai-mithi-river-underground-metro-rail-170-metre-seepz-line-5724447/|title=Colaba-Bandra-Seepz line: A 170-m Metro tunnel that will go right under Mithi river|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=13 May 2019|access-date=15 May 2019}}</ref> |- |align="center"|Dindoshi |align="center"|{{मेट्रो|दिंडोशी}} |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]] |align="center"|उन्नत |align="center"|२ एप्रिल २०२२ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/mumbai-mmrda-proposes-nine-fobs-on-metro-line-7|title=Mumbai: MMRDA proposes nine FOBs on Metro line 7|work=Free Press Journal|date=12 March 2020|access-date=13 March 2020}}</ref> |- |align="center"|Eksar |align="center"|{{मेट्रो|एकसर}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] |align="center"|उन्नत |align="center"|२ एप्रिल २०२२ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-plans-to-expand-metro-connectivity-in-progress-2750257|title=Plans to expand Metro connectivity in progress|publisher=DNA India|date=18 May 2019|access-date=19 May 2019}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F0E68C"|Ghatkopar#* |align="center"|{{मेट्रो|घाटकोपर}} |align="center"|[[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ जून २०१४ पासून |align="center"|[[घाटकोपर रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/commuters-can-expect-relief-at-mumbai-s-ghatkopar-metro-starting-today/story-Hom63kcG2MyVraI3DOj3YO.html|title=Commuters can expect relief at mumbai's ghatkopar metro starting today|work=Hindustan Times|date=23 September 2019|access-date=25 September 2019}}</ref> |- |align="center"|Girgaon |align="center"|{{मेट्रो|गिरगाव}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|९ ऑक्टोबर २०२५ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/kalbadevi-girgaon-acharya-atre-stations-lag-in-metro-work|title=Kalbadevi, Girgaon, Acharya Atre stations lag in metro network|work=Free Press Journal|date=11 July 2020|access-date=12 July 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-road-caves-in-at-metro-3-site-near-girgaon-station-no-one-hurt/story-NVYkR9mMOW93BD70Urz5aJ.html|title=Mumbai:Road Caves in at metro 3 site near girgaon station no one hurt|work=Hindustan Times|date=16 September 2020|access-date=20 September 2020}}</ref> |- |align="center"|Goregaon (East) |align="center"|{{मेट्रो|गोरेगाव (पूर्व)}} |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]] |align="center"|उन्नत |align="center"|१९ जानेवारी २०२३ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-two-new-contractors-appointed-for-balance-civil-works-on-metro-line-7/articleshow/75781537.cms|title=Mumbai: Two new contractors appointed for balance civil works on Metro Line 7|work=The Times of India|date=16 May 2020|access-date=17 May 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/uninstalled-escalators-for-metro-line-7-lying-on-road-inconveniences-commuters/articleshow/77390718.cms|title=Uninstalled escalators for Metro Line 7 lying on road; inconveniences commuters|work=Mumbai Mirror|date=6 August 2020|access-date=7 August 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-4-malls-complexes-seek-fobs-from-metro-stations/articleshow/78085865.cms|title=Mumbai: 4 malls, complexes seek FOBs from Metro stations|work=The Times of India|date=13 September 2020|access-date=14 September 2020}}</ref> |- |align="center"|Goregaon (West) |align="center"|{{मेट्रो|गोरेगाव (पश्चिम)}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] |align="center"|उन्नत |align="center"|१९ जानेवारी २०२३ पासून | | |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Grant Road†† |align="center"|{{मेट्रो|ग्रँट रोड}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|९ ऑक्टोबर २०२५ पासून |align="center"|[[ग्रँट रोड रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-metro-3-work-on-city-to-get-20-temporary-roads/story-RNuypCH83fqQ3jLdeV6JzL.html|title=Mumbai Metro 3 Work on city to get 20 temporary roads|work=Hindustan Times|date=3 March 2018|access-date=5 March 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/metro-iii-corridor-what-lies-ahead|title=Metro-III corridor: What lies ahead|work=Free Press Journal|date=28 December 2019|access-date=29 December 2019}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#FFFF99"|Gundavali* |align="center"|{{मेट्रो|गुंदवली}} |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]] |align="center"|उन्नत |align="center"|१९ जानेवारी २०२३ पासून |align="center"|{{मेट्रो|पश्चिम द्रुतगती महामार्ग}} [[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-work-on-metro-7-extension-to-start-in-six-months-mmrda-2664385|title=Work on Metro 7 extension to start in six months MMRDA|work=DNA India|date=18 September 2018|access-date=20 September 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/office-in-goregaon-now-take-a-shuttle-from-weh-metro-station/articleshow/70545358.cms|title=Office in Goregaon? Now, take a shuttle from WEH Metro station|work=The Times of India|date=6 August 2019|access-date=7 August 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/business/mumbai-metro-almost-complete-but-rinfra-mum-on-timeframe-693225.html|title=Mumbai Metro almost complete but RInfra mum on timeframe|work=Firstpost|date=10 April 2013|access-date=11 April 2013}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/metro-crane-accident-in-mumbai-woman-loses-her-life-after-crane-collides-with-metro-pillar-in-andheri-video/articleshow/78964213.cms|title=Woman loses her life after crane collides with Metro pillar in Andheri (East)|work=Mumbai Mirror|date=31 October 2020|access-date=1 November 2020}}</ref> |- |align="center"|Hutatma Chowk |align="center"|{{मेट्रो|हुतात्मा चौक}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|९ ऑक्टोबर २०२५ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/metro-tunnel-at-heritage-area-completed/articleshow/78710102.cms|title=Metro Tunnel at heritage area completed|work=The Times of India|date=17 October 2020|access-date=20 October 2020}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Jagannath Shankarsheth†† |align="center"|{{मेट्रो|जगन्नाथ शंकरशेठ}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|९ ऑक्टोबर २०२५ पासून |align="center"|[[मुंबई सेंट्रल रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-metro-3-achieves-28th-tunnel-breakthrough/articleshow/75476079.cms|title=Mumbai Metro 3 Achieves 28th tunnel breakthrough|work=The Times of India|date=30 April 2020|access-date=1 May 2020}}</ref> |- |align="center"|Jagruti Nagar |align="center"|{{मेट्रो|जागृती नगर}} |align="center"|[[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ जून २०१४ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/now-cycle-away-from-the-metro-station/article30898901.ece|title=Now Cycle away from the metro station|work=द हिंदू|date=24 February 2020|access-date=25 February 2020}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#FFFF99"|Jogeshwari (East) |align="center"|{{मेट्रो|जोगेश्वरी (पूर्व)}} |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]] |align="center"|उन्नत |align="center"|१९ जानेवारी २०२३ पासून |align="center"|जे.व्ही.एल.आर. मेट्रो स्थानक [[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] येथे अदलाबदल | |- |align="center"|Kalbadevi |align="center"|{{मेट्रो|काळबादेवी}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|९ ऑक्टोबर २०२५ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/30-buildings-make-way-for-two-metro-stations-and-three-highrises/articleshow/68457034.cms|title=30 Buildings make way for two metro stations and three high rises|work=The Times of India|date=18 March 2019|access-date=20 March 2019}}</ref> |- |align="center"|Kandarpada |align="center"|{{मेट्रो|कांदरपाडा}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] |align="center"|उन्नत |align="center"|२ एप्रिल २०२२ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-metro-work-blocks-link-road-at-night-2640165|title=Mumbai Metro work blocks link road at night|publisher=DNA India|date=22 July 2018|access-date=25 July 2018}}</ref> |- |align="center"|Kandivli (West) |align="center"|{{मेट्रो|कांदिवली (पश्चिम)}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] |align="center"|उन्नत |align="center"|२ एप्रिल २०२२ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/ropeway-to-link-dn-nagar-dahisar-metro-2a-with-gorai-across-creek/articleshow/73165779.cms|title=Ropeway to link DN Nagar-Dahisar Metro 2A with Gorai across creek|work=The Times of India|date=9 January 2020|access-date=10 January 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/deviation-in-mmrda-ropeway-alignment|title=Mumbai: Deviation in MMRDA ropeway alignment|work=Free Press Journal|date=9 July 2020|access-date=10 July 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/mumbai-mmrda-issues-tender-for-ropeway-project|title=Mumbai: MMRDA issues tender for ropeway project|work=Free Press Journal|date=19 February 2020|access-date=20 February 2020}}</ref> |- |align="center"|Kashigaon |align="center"|{{मेट्रो|काशिगाव}} |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ एप्रिल २०२६ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mmrda-places-order-for-72-metro-coaches/articleshow/79403759.cms|title=MMRDA places order for 72 Metro coaches|work=The Times of India|date=25 November 2020|access-date=26 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/mira-bhayandar-metro-rail-work-finally-begins|title=Mira-Bhayandar metro rail work finally begins|work=Free Press Journal|date=10 September 2019|access-date=11 September 2019}}</ref> |- |align="center"|Kurar |align="center"|{{मेट्रो|कुरार}} |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]] |align="center"|उन्नत |align="center"|२ एप्रिल २०२२ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/civic/mmrda-starts-installing-escalators-for-metro-7/articleshow/78223138.cms|title=MMRDA starts installing escalators for Metro Line 7|work=Mumbai Mirror|date=21 September 2020|access-date=22 September 2020}}</ref> |- |align="center"|Lower Malad |align="center"|{{मेट्रो|लोअर मालाड}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] |align="center"|उन्नत |align="center"|१९ जानेवारी २०२३ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-first-station-structure-ready-on-metro-2a-2604202|title=Mumbai First station structure ready on Metro 2A|publisher=DNA India|date=13 April 2018|access-date=15 April 2018}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#FFFF99"|Lower Oshiwara* |align="center"|{{मेट्रो|लोअर ओशिवरा}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] |align="center"|उन्नत |align="center"|१९ जानेवारी २०२३ पासून |align="center"|आदर्श नगर मेट्रो स्थानक [[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/two-metro-lines-to-be-ready-next-year-in-mumbai-says-mmrda/22982278|title=Mumbai: 'Two Metro Lines To Be Ready Next Year', Says MMRDA|work=Mid-Day|date=11 September 2020|access-date=12 September 2020|archive-date=2020-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20201010142253/https://www.mid-day.com/articles/two-metro-lines-to-be-ready-next-year-in-mumbai-says-mmrda/22982278|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|Magathane |align="center"|{{मेट्रो|मागाठाणे}} |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]] |align="center"|उन्नत |align="center"|२ एप्रिल २०२२ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/mmrda-best-join-hands-to-ensure-smooth-travel-along-metro-7-corridor|title=MMRDA, BEST join hands to ensure smooth travel along Metro-7 corridor|work=Free Press Journal|date=19 December 2015|access-date=20 December 2015}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Mahalaxmi†† |align="center"|{{मेट्रो|महालक्ष्मी}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|९ ऑक्टोबर २०२५ पासून |align="center"|[[महालक्ष्मी रेल्वे स्थानक]] आणि [[संत गाडगे महाराज चौक मोनोरेल स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-metro-3-line-mahalaxmi-racecourse-land-used-to-build-temporary-bypass-divert-traffic/story-We8AqTkHia1cq2FVGL2vXO.html|title=Mumbai Metro 3 Line:Mahalaxmi Racecourse land used to build temporary bypass divert traffic|work=Hindustan Times|date=28 January 2018|access-date=30 January 2018}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#AFEEEE"|Maharashtra Nagar - Mandale† |align="center"|{{मेट्रो|महाराष्ट्र नगर - मंडाळे}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ एप्रिल २०२६ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/construction-work-on-metro-2b-4-set-to-begin-5067123/|title=Construction work on Metro 2B and 4 set to begin|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=17 February 2018|access-date=20 February 2018}}</ref> |- |align="center"|Malad (West) |align="center"|{{मेट्रो|मालाड (पश्चिम)}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] |align="center"|उन्नत |align="center"|१९ जानेवारी २०२३ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-iron-rod-bends-downward-at-metro-site-in-malad-2616397|title=Report Iron rod bends downward at the metro site in malad|publisher=DNA India|date=18 May 2018|access-date=20 May 2018}}</ref> |- |align="center"|Mandapeshwar |align="center"|{{मेट्रो|मंडपेश्वर}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] |align="center"|उन्नत |align="center"|२ एप्रिल २०२२ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/two-mumbai-metro-lines-to-get-187-escalators/story-UbqaM9xmDTZoSerRi5MlMK_amp.html|title=Two Mumbai Metro lines to get 187 escalators|work=Hindustan Times|date=14 August 2019|access-date=15 August 2019}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#96CDCD"|Mankhurd** |align="center"|{{मेट्रो|मानखुर्द}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]]<br />[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ एप्रिल २०२६ पासून<br />बांधकामाधीन |align="center"|[[मानखुर्द रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-rs-393-crore-contract-to-build-five-metro-2b-stations-scrapped-2665399|title=Rs 393 crore contract to build five metro stations scrapped|publisher=DNA India|date=20 September 2018|access-date=25 September 2018}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#FFFF99"|Marol Naka* |align="center"|{{मेट्रो|मरोळ नाका}} |align="center"|[[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]]<br />[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|उन्नत<br />भूमिगत |align="center"|८ जून २०१४ पासून<br />५ ऑक्टोबर २०२४ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/metro-3-cuts-its-pathtowards-smoother-traveltunneling-of-two-metro-3-stations-to-be-completed-by-dec-12/story-gesV9ZKGz9ozN5uLjOjTaI.html|title=Metro 3 cuts its pathtowards smoother travel tunneling of two metro 3 stations to be completed by Dec 12|work=Hindustan Times|date=9 December 2019|access-date=10 December 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/mumbai-activist-alleges-mmopl-did-not-provided-name-change-of-metro-station/21027191|title=Mumbai Activist alleges MMOPL did not provided name change of metro station|work=Mid-Day|date=27 May 2019|access-date=30 May 2019}}{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |align="center"|MIDC - Andheri |align="center"|{{मेट्रो|एम.आय.डी.सी. - अंधेरी}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|५ ऑक्टोबर २०२४ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/logistics/mumbai-metro-eyes-commercial-development-in-midc-girgaon/article9612398.ece|title=Mumbai Metro Eyes commercial development in MIDC and Girgaon|work=द हिंदू|date=2 April 2017|access-date=15 January 2018}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#FFFF99"|Miragaon* |align="center"|{{मेट्रो|मिरागाव}} |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ एप्रिल २०२६ पासून |align="center"|शिवाजी चौक (मीरा रोड) मेट्रो स्थानक [[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका १०]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mira-bhayander-to-be-connected-with-metro/articleshow/57336884.cms|title=Mira Bhayander to be connected with metro|work=The Times of India|date=25 February 2017|access-date=26 February 2017}}</ref> |- |align="center"|Mogra |align="center"|{{मेट्रो|मोगरा}} |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]] |align="center"|उन्नत |align="center"|१९ जानेवारी २०२३ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbai-metro-7-to-miss-dec-deadline-delay-in-works-removal-of-contractor-may-delay-completion/|title=Mumbai Metro 7 to miss Dec deadline: Delay in works, removal of contractor may delay completion|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=7 February 2020|access-date=8 February 2020}}</ref> |- |align="center"|Oshiwara |align="center"|{{मेट्रो|ओशिवरा}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] |align="center"|उन्नत |align="center"|१९ जानेवारी २०२३ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/you-ruined-the-road-repair-it-motorists-tell-mmrda/22910329|title=Mumbai: Peeved Motorists Tell MMRDA To Repair Andheri Road Ruined During Metro Construction|work=Mid-Day|date=1 August 2020|access-date=2 August 2020|archive-date=2020-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812012726/https://www.mid-day.com/articles/you-ruined-the-road-repair-it-motorists-tell-mmrda/22910329|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|Ovaripada |align="center"|{{मेट्रो|ओवरीपाडा}} |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]] |align="center"|उन्नत |align="center"|२ एप्रिल २०२२ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/logistics/design-consultant-for-mumbai-metro7/article8897843.ece|title=Design consultant for Mumbai Metro-7|work=Business Line|date=17 January 2018|access-date=18 January 2018}}</ref> |- |align="center"|Pandurangwadi |align="center"|{{मेट्रो|पांडुरंगवाडी}} |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ एप्रिल २०२६ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbai-metro-mmrda-to-change-alignment-of-pandurangwadi-station-6705953/|title=Mumbai Metro MMRDA to change alignment of pandhurangwadi station|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=7 October 2020|access-date=10 October 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mumbailive.com/en/infrastructure/officials-start-casting-of-piers-for-metro-line-9-near-pandurang-wadi-58072|title=Officials start casting of piers for metro line 9 near Pandhurang Wadi|work=Mumbai Live|date=18 November 2020|access-date=20 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/iconic-entrance-to-city-to-be-brought-down-for-metro/23025279|title=Mumbai: Iconic Entrance Gate At Dahisar To Be Brought Down For Metro Line 9|work=Mid-Day|date=5 October 2020|access-date=6 October 2020|archive-date=2020-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201105223524/https://www.mid-day.com/articles/iconic-entrance-to-city-to-be-brought-down-for-metro/23025279|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|Poisar |align="center"|{{मेट्रो|पोईसर}} |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]] |align="center"|उन्नत |align="center"|२ एप्रिल २०२२ पासून | |<ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mmrda-nod-to-two-proposals-to-connect-aarey-poisar-metro-stations-and-commercial-hubs-6598868/|title=MMRDA nod to two proposals to connect Aarey poisar metro stations and commercial hubs|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=17 September 2020|access-date=18 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/25-yr-old-worker-crushed-to-death-by-metro-girder|title=Mumbai: 25-year-old worker crushed to death by metro girder|work=Free Press Journal|date=2 November 2019|access-date=3 November 2019}}</ref> |- |align="center"|Rashtriya Udyan |align="center"|{{मेट्रो|राष्ट्रीय उद्यान}} |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]] |align="center"|उन्नत |align="center"|२ एप्रिल २०२२ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-mmrda-plans-themed-metro-stations-2599180|title=MMRDA plans themed metro stations|work=DNA India|date=30 March 2018|access-date=1 April 2018}}</ref> |- |align="center"|Sahar Road |align="center"|{{मेट्रो|सहार रस्ता}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|५ ऑक्टोबर २०२४ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/underground-bridge-to-ensure-continuous-water-supply-during-sahar-metro-stn-work/articleshow/62907782.cms|title=Underground bridge to ensure continuous water supply during sahar metro station work|work=The Times of India|date=13 February 2018|access-date=15 February 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/cm-visits-metro-3-station/story-9YSTvv5eg9sN1oSCOzOf5I.html|title=CM Visits Metro 3 station at Sahar Road|work=Hindustan Times|date=1 March 2020|access-date=5 March 2020}}</ref> |- |align="center"|Saki Naka |align="center"|{{मेट्रो|साकी नाका}} |align="center"|[[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ जून २०१४ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-25-year-old-from-bihar-commits-suicide-at-sakinaka-metro-station-2256431|title=Mumbai: 25-Year-old from Bihar commits suicide at Sakinaka metro station|publisher=DNA India|date=19 September 2016|access-date=20 September 2016}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Santacruz†† |align="center"|{{मेट्रो|सांताक्रुझ}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|५ ऑक्टोबर २०२४ पासून |align="center"|[[सांताक्रुझ रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.mumbailive.com/en/infrastructure/construction-of-26-underground-stations-metro-3-is-on-speed-49675|title=Construction of 26 underground stations of metro 3 is on speed|work=Mumbai Live|date=21 May 2020|access-date=25 May 2020}}</ref> |- |align="center"|Science Centre |align="center"|{{मेट्रो|विज्ञान केंद्र}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|९ ऑक्टोबर २०२५ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/civic/prime-properties-nearby-to-get-special-access/articleshow/73146839.cms|title=Prime Properties nearby to get special access|work=Mumbai Mirror|date=8 January 2020|access-date=10 January 2020}}</ref> |- |align="center"|SEEPZ* |align="center"|{{मेट्रो|सीप्झ}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|५ ऑक्टोबर २०२४ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.metrorailnews.in/100-tunneling-work-completed-at-seepz-station/|title=100 percent tunneling work completed at SEEPZ station|publisher=Metro Rail News|date=14 December 2019|access-date=20 October 2020}}</ref> |- |align="center"|Shimpoli |align="center"|{{मेट्रो|शिंपोली}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] |align="center"|उन्नत |align="center"|२ एप्रिल २०२२ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/pillars-of-metro-line-2a-and-7-to-be-numbered-for-landmarks|title=Pillars of metro line 2A and 7 to be numbered for landmarks|work=Free Press Journal|date=4 December 2020|access-date=5 December 2020}}</ref> |- |align="center"|Shitaladevi Mandir |align="center"|{{मेट्रो|शितलादेवी मंदिर}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|९ मे २०२५ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/metro-work-halts-for-audit-of-damaged-mahim-building/articleshow/72015403.cms|title=Metro work halts for audit of 'damaged' Mahim building|work=The Times of India|date=12 November 2019|access-date=15 November 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/after-mahim-building-tilts-supreme-court-asks-metro-to-give-report-on-south-mumbai-station/articleshow/72178069.cms|title=After Mahim building tilts, Supreme Court asks Metro to give report on South Mumbai station|work=The Times of India|date=22 November 2019|access-date=25 November 2019}}</ref> |- |align="center"|Shri Chhatrapati Shivaji Maharaj Chowk |align="center"|{{मेट्रो|श्री छत्रपती शिवाजी महाराज चौक}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ एप्रिल २०२६ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-station-at-48-metres-to-give-bird-s-eye-view-of-chembur-1477715|title=Station at 48 metres to give bird's eye view of Chembur|publisher=DNA India|date=7 December 2010|access-date=10 December 2010}}</ref> |- |align="center"|Siddhivinayak |align="center"|{{मेट्रो|सिद्धिविनायक}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|९ मे २०२५ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/fpj-special-siddhivinayak-metro-iii-stations-space-likely-to-be-leased-out|title=Siddhivinayak Metro III station space likely to be leased out|work=Free Press Journal|date=6 November 2019|access-date=10 November 2019}}</ref> |- |align="center"|Valnai-Meeth Chowky |align="center"|{{मेट्रो|वळनई-मीठ चौकी}} |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २अ]] |align="center"|उन्नत |align="center"|१९ जानेवारी २०२३ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.mumbailive.com/en/infrastructure/charkop-car-depot-to-now-house-metro-7-and-2-a-mmrda-45182|title=Charkop Car Depot to now house metro 7 and metro 2A:MMRDA|work=Mumbai Live|date=23 January 2020|access-date=25 January 2020|archive-date=2020-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212063434/https://www.mumbailive.com/en/infrastructure/charkop-car-depot-to-now-house-metro-7-and-2-a-mmrda-45182|url-status=dead}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#AFEEEE"|Versova† |align="center"|{{मेट्रो|वर्सोवा}} |align="center"|[[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ जून २०१४ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-versova-ghatkopar-metro-1-faced-13-door-snags-in-2016-17-2599520|title=Versova Ghatkopar Metro 1 faced 13 Door Snags in 2016-17|work=DNA India|date=31 March 2018|access-date=1 April 2018}}</ref> |- |align="center"|Vidhan Bhavan |align="center"|{{मेट्रो|विधान भवन}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|९ ऑक्टोबर २०२५ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/subway-to-connect-mantralaya-to-vidhan-sabha-metro-3-stn/story-ciYXCF1vAomSvmtsmguEfK.html|title=Subway to connect Mantralaya to Vidhan Bhavan Metro 3 station|work=Hindustan Times|date=5 November 2019|access-date=10 November 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/party-offices-near-vidhan-bhavan-to-relocate-for-metro-station/articleshow/45924849.cms|title=Party offices near Vidhan Bhavan to relocate for metro station|work=The Economic Times|date=27 January 2015|access-date=28 January 2015}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#FFFF99"|Western Express Highway* |align="center"|{{मेट्रो|पश्चिम द्रुतगती महामार्ग}} |align="center"|[[निळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|निळी मार्गिका १]] |align="center"|उन्नत |align="center"|८ जून २०१४ पासून |align="center"|{{मेट्रो|गुंदवली}} [[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.asianage.com/metros/mumbai/020118/metro-7-line-to-have-14-stations-along-western-express-highway.html|title=Metro 7 line to have 14 stations along Western Express Highway|work=The Asian Age|date=2 January 2018|access-date=5 January 2018}}</ref> |- |align="center"|Worli |align="center"|{{मेट्रो|वरळी}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|९ मे २०२५ पासून | |<ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/mumbai-aaditya-thackeray-witnesses-25th-breakthrough-at-worli-metro-station/22510157|title=Aadtiya Thackeray witnesses 25th breakthrough at Worli metro station|work=Mid-Day|date=29 January 2020|access-date=30 January 2020}}{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/travel/destinations/passengers-will-get-facilities-like-spa-and-salon-at-mumbai-metro-stations/articleshow/74202335.cms|title=Passengers will get facilities like spa and salon at mumbai metro stations|work=Navbharat Times|date=19 February 2020|access-date=20 February 2020}}</ref> |} ===बांधकामाधीन=== {|class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-numbers-center" style=font-size:100%; width="100%" ! colspan="2" width="29%"|मेट्रो स्थानक ! rowspan="2" width="19%"|मार्गिका ! rowspan="2" width="8%"|स्थान ! rowspan="2" width="12%"|स्थिती ! rowspan="2" width="24%"|नोंदी ! rowspan="2" width="5%"|संदर्भ |- ![[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]] ![[मराठी भाषा|मराठी]] |- |align="center" style="background-color:#FFFF99"|Adarsh Nagar (Mumbai)* |align="center"|आदर्श नगर (मुंबई) |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|{{मेट्रो|लोअर ओशिवरा}} [[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/hc-allows-mmrda-to-start-work-on-metro-line-6-in-andheri/story-HaNL7OXsDS7XabtkJUrDFL.html|title=HC allows MMRDA to start work on Metro line-6 in Andheri|work=Hindustan Times|date=26 June 2020|access-date=27 June 2020}}</ref> |- |align="center"|Airport Colony |align="center"|विमानतळ वसाहत |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/metro-7a-in-mumbai-to-get-twin-tunnels/story-ROb5j1OhmyOhNFv3ORJfEP.html|title=Metro 7A in Mumbai get twin tunnels|work=Hindustan Times|date=24 January 2019|access-date=25 January 2019}}</ref> |- |align="center"|Amar Mahal Junction |align="center"|अमर महल जंक्शन |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.business-standard.com/article/news-ians/mmrda-appoints-contractors-for-metro2b-metro-4-works-118030300675_1.html|title=MMRDA appoints contractors for Metro 2B and Metro 4 works|work=Business Standard|date=3 March 2018|access-date=5 March 2018}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#AFEEEE"|Anik Nagar Bus Depot† |align="center"|आणिक नगर बस डेपो |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]] |align="center"|जमिनीवर |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/cities/mumbai/2019/dec/10/sc-restrains-maharashtra-from-felling-trees-for-mumbai-metro-transfers-plea-to-bombay-hc-2074198.html|title=SC restraints Maharashtra from felling trees for Mumbai metro transfers plea to Bombay HC|work=The New Indian Express|date=10 December 2019|access-date=15 December 2019}}</ref> |- |align="center"|Anjur Phata |align="center"|अंजूर फाटा |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/mmrda-to-revisit-alignment-of-metro-5-corridor/article30707438.ece|title=MMRDA to revisit the alignment of Metro 5 corridor|work=द हिंदू|date=1 February 2020|access-date=2 February 2020}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/200-trees-being-uprooted-for-mumbai-metro-to-be-transplanted-on-western-railway-land/story-CKyv368W8DTeWGfLNgWkKN.html|title=200 Trees being uprooted for Mumbai Metro to be transplanted on western railway land|work=Hindustan Times|date=3 August 2017|access-date=15 August 2017}}</ref> |- |align="center"|Apollo |align="center"|अपोलो |align="center"|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Baiganwadi |align="center"|बैगनवाडी |align="center"|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Bale |align="center"|बाळे |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Balkum Naka |align="center"|बाळकुम नाका |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbai-thane-bhiwandi-kalyan-metro-construction-start-after-monsoon-5884119/|title=Thane-Bhiwandi-Kalyan metro construction start after monsoon|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=7 August 2019|access-date=10 August 2019}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Bandra†† |align="center"|वांद्रे |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[वांद्रे रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/even-as-mumbai-residents-oppose-elevated-metro-corridor-authorities-say-it-s-impossible-to-go-underground/story-KbAe4U1Ylg16f3hzSeiyUM.html|title=EVen as Mumbai Residents oppose elevated metro corridor say it's impossible to go underground|work=Hindustan Times|date=11 September 2017|access-date=12 September 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/bombay-hc-allows-mmrda-to-cut-86-mangroves-for-metro-line-2b/story-n2hYtIidj8HvV69tV8Ge4O.html|title=Bombay HC allows MMRDA to cut 86 mangroves for Metro Line-2B|work=Hindustan Times|date=19 August 2020|access-date=20 August 2020}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Bhandup†† |align="center"|भांडुप |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[भांडुप रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/lbs-residents-slow-metro-work-causing-inconvenience|title=LBS residents slow metro work causing inconvenience|work=Free Press Journal|date=13 February 2020|access-date=15 February 2020}}</ref> |- |align="center"|Bhandup Mahapalika |align="center"|भांडुप महापालिका |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/economy/maharashtra-cabinet-gives-go-ahead-for-two-metro-lines/394405/|title=Maharashtra Cabinet gives go-ahead for two Metro lines|work=The Financial Express|date=27 September 2016|access-date=28 September 2016}}</ref> |- |align="center"|Bhendi Bazaar |align="center"|भेंडी बाजार |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Bhiwandi |align="center"|भिवंडी |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.asianage.com/metros/mumbai/010818/bhiwandi-residents-oppose-metro-5.html|title=Bhiwandi residents oppose Metro 5|work=The Asian Age|date=1 August 2018|access-date=5 August 2018}}</ref> |- |align="center"|BPT Hospital |align="center"|बी.पी.टी. रुग्णालय |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Byculla†† |align="center"|भायखळा |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[भायखळा रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल | |- |align="center"|Cadbury Junction |align="center"|कॅडबरी जंक्शन |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thane/Metro-may-run-over-two-proposed-transport-projects/articleshow/45222087.cms|title=Metro may run over two proposed transport projects|work=The Times of India|date=21 November 2014|access-date=22 November 2014}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|CGS Colony†† |align="center"|सी.जी.एस. कॉलनी |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[भक्ती पार्क मोनोरेल स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.business-standard.com/article/news-ians/mmrda-appoints-contractors-for-metro2b-metro-4-works-118030300675_1.html|title=MMRDA appoints contractors for Metro 2B and Metro 4 works for Rs 250 Billion|work=Business Standard|date=3 March 2018|access-date=5 March 2018}}</ref> |- |align="center"|Coal Bunder |align="center"|कोळसा बंदर |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Crawford Market |align="center"|क्रॉफर्ड मार्केट |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Dhamankar Naka |align="center"|धामणकर नाका |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/power-loom-town-of-bhiwandi-awaits-metro-connect/story-Z6jFk1ttruOmvNxsxBv2BL.html|title=Power loom town of bhiwandi awaits metro connect|work=Hindustan Times|date=20 July 2018|access-date=25 July 2018}}</ref> |- |align="center"|Dombivli MIDC |align="center"|डोंबिवली एम.आय.डी.सी. |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Dongaripada |align="center"|डोंगरीपाडा |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/civic/tmc-bites-into-40-ha-of-ecozone-for-metro-carshed/articleshow/68543120.cms|title=TMC bites into 40 ha of ecozone for Metro carshed|work=Mumbai Mirror|date=24 March 2019|access-date=25 March 2019}}</ref> |- |align="center"|Durgadi Fort |align="center"|दुर्गाडी किल्ला |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/metro-5-corridor-route-to-be-changed-eknath-shinde-6245288/|title=Metro 5 corridor route to be changed eknath shinde|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=2 February 2020|access-date=3 February 2020}}</ref> |- |align="center"|Eastern Express Highway |align="center"|पूर्व द्रुतगती महामार्ग |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/nightmare-on-the-daily-commute/article27408390.ece|title=Metro work barricades add to Mumbaikar's commute woes|work=द हिंदू|date=3 June 2019|access-date=4 June 2019}}</ref> |- |align="center"|ESIC Nagar |align="center"|इ.एस.आय.सी. नगर |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/expect-smooth-commute-soon-work-on-dn-nagar-mankhurd-metro-line-to-start-this-jan/story-7DyYOB2xcIP0YqPlW7yFoI.html|title=Expect smooth commute soon work on DN Nagar Mankhurd metro line to start this Jan|work=Hindustan Times|date=14 November 2017|access-date=15 November 2017}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#AFEEEE"|Gaimukh† |align="center"|गायमुख |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thane/wadala-kasarwadavli-metro-to-be-extended-till-gaimukh/articleshow/62478508.cms|title=Wadala Kasarvadavli metro to be extended till gaimukh|work=The Times of India|date=12 January 2018|access-date=15 January 2018}}</ref> |- |align="center"|Gaimukh Reti Bunder |align="center"|गायमुख रेतीबंदर |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका १०]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/india/bringing-thane-dombivali-closer-to-mumbai-heres-how-mmr-residents-can-benefit-from-3-new-metro-lines-2300413.html|title=Bringing Thane & Dombivali Closer to Mumbai, Here's How MMR Locals Can Benefit from 3 New Metro Lines|publisher=News18|date=7 September 2019|access-date=8 September 2019}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#96CDCD"|Gandhi Nagar** |align="center"|गांधी नगर |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[कांजुर मार्ग रेल्वे स्थानक]] आणि कांजुर मार्ग मेट्रो स्थानक [[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/12-connectors-from-metros-to-railway-stations/story-ymGzktEI1fXogVmmN4kh0O.html|title=12 Connectors from Mumbai metros to railway stations|work=Hindustan Times|date=14 July 2020|access-date=15 July 2020}}</ref> |- |align="center"|Ganesh Nagar (Kalyan) |align="center"|गणेश नगर (कल्याण) |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Ganesh Nagar (Wadala) |align="center"|गणेश नगर (वडाळा) |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center" style="background-color:#FFFF99"|Garodia Nagar* |align="center"|गरोडिया नगर |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]]<br />[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|उन्नत<br />भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/route-elevated-corridor-through-eastern-express-highway-ghatkopar-residents-demand-change-in-metro-4-alignment-5241726/|title=Route elevated corridor through eastern express highway Ghatkopar residents demand change in metro 4 alignment|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=2 July 2018|access-date=5 July 2018}}</ref> |- |align="center"|Godrej Colony |align="center"|गोदरेज वसाहत |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/property-/-cstruction/godrej-construction-focusing-more-on-infrastructure-as-realty-slowdown-bites/articleshow/71245000.cms|title=Godrej Construction focusing more on infrastructure as realty slowdown bites|work=The Economic Times|date=22 September 2019|access-date=23 September 2019}}</ref> |- |align="center"|Golavali |align="center"|गोळवली |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Gopal Nagar |align="center"|गोपाळ नगर |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/mmrda-mulling-realigning-bhiwandi-kalyan-stretch-of-metro-5-corridor-120013101832_1.html|title=MMRDA Mulling realigning bhiwandi-kalyan stretch of metro 5 corridor|work=Business Standard|date=31 January 2020|access-date=1 February 2020}}</ref> |- |align="center"|Govegaon MIDC |align="center"|गोवेगाव एम.आय.डी.सी. |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/villagers-oppose-mmrda-move-to-acquire-land-for-metro-5/articleshow/71561327.cms|title=Villagers oppose MMRDA move to acquire land for metro 5|work=Mumbai Mirror|date=13 October 2019|access-date=15 October 2019}}</ref> |- |align="center"|Gowniwada |align="center"|गोवनीवाडा |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/german-bank-extends-credit-line-for-2-lines-of-mumbai-metro-6986626/|title=German Bank Extends Credit line for 2 lines of Mumbai Metro|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=7 November 2020|access-date=8 November 2020}}</ref> |- |align="center"|Hay Bunder |align="center"|हे बंदर |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Hedutane |align="center"|हेदुटणे |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Horniman Circle |align="center"|हॉर्निमन सर्कल |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|IIT Powai |align="center"|आय.आय.टी. पवई |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/locals-want-cm-to-make-metro-6-underground/story-JLlQxUiIC6enqcKiS0zNSJ.html|title= Locals want CM to make metro 6 underground|work=Hindustan Times|date=14 January 2020|access-date=15 January 2020}}</ref> |- |align="center"|IL & FS |align="center"|आय.एल. आणि एफ.एस. |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-dna-follow-up-when-high-speed-railway-meets-suburban-metro-2775508|title=DNA Follow-Up: When high-speed railway meets suburban, Metro|publisher=DNA India|date=25 July 2019|access-date=26 July 2019}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#FFFF99"|Income Tax Office* |align="center"|आयकर कार्यालय |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|{{मेट्रो|वांद्रे कुर्ला संकुल}} [[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] येथे अदलाबदल | |- |align="center"|Indira Nagar |align="center"|इंदिरा नगर |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/cover-story/metro-2b-on-sv-road-will-be-disastrous-say-experts/articleshow/59102194.cms|title=Metro 2B on SV Road will be disastrous, say experts|work=Mumbai Mirror|date=12 June 2017|access-date=13 June 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mmrda-orders-12-more-train-sets-for-mumbai-metro-2-and-7-extension/story-H9oGEASaiXS7c7xwPi3a3J.html|title=MMRDA orders 12 more train sets for Mumbai Metro-2 and 7 extension|work=Hindustan Times|date=25 November 2020|access-date=26 November 2020}}</ref> |- |align="center"|ISBT |align="center"|आय.एस.बी.टी. |align="center"|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Jogeshwari (West)†† |align="center"|जोगेश्वरी (पश्चिम) |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[जोगेश्वरी रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/water-supply-affected-in-jogeshwari-and-andheri-due-to-pipeline-repair-work/articleshow/73769522.cms|title=Water supply affected in Jogeshwari, Ghatkopar and Andheri due to pipeline repair work following caused by Damaged during the piling work on Mumbai Metro 6|work=Mumbai Mirror|date=1 February 2020|access-date=2 February 2020}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Juinagar†† |align="center"|जुईनगर |align="center"|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[जुईनगर रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल | |- |align="center" style="background-color:#FFFF99"|JVLR* |align="center"|जे.व्ही.एल.आर. |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|{{मेट्रो|जोगेश्वरी (पूर्व)}} [[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ७]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/maharashtra-metro-6-jogeshwari-flyover-may-have-common-piers-4683500/|title=Metro 6, Jogeshwari flyover may have common piers|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=1 June 2017|access-date=2 June 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/shiv-sena-minister-asks-mmrda-to-name-mumbai-metro-station-after-bal-thackeray-trauma-centre/story-3IaeaaPLJlc3XcQqFikw5K.html|title=Shiv Sena minister asks MMRDA to name Mumbai metro station after Bal Thackeray trauma centre|work=Hindustan Times|date=21 May 2017|access-date=22 May 2017}}</ref> |- |align="center"|Kalher |align="center"|काल्हेर |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/crucial-mumbai-metro-projects-get-fadnavis-govt-approval-1070433-2017-10-25|title=Crucial Mumbai Metro projects get Fadnavis govt approval|work=India Today|date=25 October 2017|access-date=26 October 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/mmrda-picks-contractor-for-civil-work-of-metro-5/article28840753.ece|title=MMRDA picks contractor for civil work of Metro 5|work=द हिंदू|date=7 August 2019|access-date=8 August 2019}}</ref> |- |align="center"|Kalyan APMC |align="center"|कल्याण ए.पी.एम.सी. |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/metro-line-5-phase-1-deadline-revised-to-2024|title=Metro Line 5 Phase 1 deadline revised to 2024|work=Free Press Journal|date=12 October 2020|access-date=15 October 2020}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F0E68C"|Kalyan Railway Station#* |align="center"|कल्याण रेल्वे स्थानक |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[कल्याण जंक्शन रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/save-landmark-change-metro-route-kalyan-residents/story-5RNFQqB3bFsxNrUwXRYYvN.html|title=Save landmark, change metro route:Kalyan residents|work=Hindustan Times|date=14 December 2019|access-date=15 December 2019}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#96CDCD"|Kanjur Marg** |align="center"|कांजुर मार्ग |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[कांजुर मार्ग रेल्वे स्थानक]] आणि गांधी नगर मेट्रो स्थानक [[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://theprint.in/india/with-car-shed-at-kanjurmarg-new-mumbai-metro-corridor-could-now-connect-to-thane-towns/526133/|title=With Car Shed at Kanjurmarg new mumbai metro corridor could now connect to thane towns|publisher=The Print|date=19 October 2020|access-date=20 October 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/metro-6-in-mumbai-to-be-at-a-height-of-38m-above-ground/story-oVZX3AXsbx0esVcRvKIH1I.html|title=Metro-6 in Mumbai to be at a height of 38m above ground|work=Hindustan Times|date=21 June 2019|access-date=22 June 2019}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#FFB6C1"|Kapurbawdi†* |align="center"|कापूरबावडी |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]]<br />[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/metro-lines-4-and-5-to-be-linked-at-station-in-thane/story-ExLA0iRu8QWQnm16T5v0QJ.html|title=Metro lines 4 and 5 to be linked at station in Thane|work=Hindustan Times|date=17 June 2019|access-date=20 June 2019}}</ref> |- |align="center"|Kasarvadavali |align="center"|कासारवडवली |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/wadala-thane-metro-line-clears-crz-hurdle/articleshow/57368425.cms|title=Wadala Thane metro line clears CRZ Hurdle|work=Mumbai Mirror|date=27 February 2017|access-date=1 March 2017}}</ref> |- |align="center"|Kasheli |align="center"|कशेळी |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/mmrda-picks-contractor-for-civil-work-of-metro-5/article28840753.ece|title=MMRDA Picks contractor for civil work of Metro 5|work=द हिंदू|date=7 August 2019|access-date=10 August 2019}}</ref> |- |align="center"|Kashimira |align="center"|काशिमिरा |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका १०]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Khira Nagar |align="center"|खिरा नगर |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/mumbai-skywalks-located-on-sv-road-across-three-suburbs-to-make-way-for-metro-2/20730189|title=Mumbai: Skywalks Located On SV Road Across Three Suburbs To Make Way For Metro 2|work=Mid-Day|date=13 April 2019|access-date=14 April 2019|archive-date=2019-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20191121074330/https://www.mid-day.com/articles/mumbai-skywalks-located-on-sv-road-across-three-suburbs-to-make-way-for-metro-2/20730189|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|Kolegaon |align="center"|कोळेगाव |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Kongaon |align="center"|कोनगाव |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/MMRDA-approves-two-Metro-corridors/article16076164.ece|title=MMRDA approves two Metro corridors|work=द हिंदू|date=20 October 2016|access-date=21 October 2016}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Kurla†† |align="center"|कुर्ला |align="center"|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[कुर्ला रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल | |- |align="center"|Kurla (East) |align="center"|कुर्ला (पूर्व) |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-metro-scraps-plan-for-kurla-terminus-mmrda-stations/articleshow/78160389.cms|title=Mumbai Metro scraps plan for Kurla terminus and MMRDA stations|work=The Times of India|date=17 September 2020|access-date=20 September 2020}}</ref> |- |align="center"|Laxmi Nagar |align="center"|लक्ष्मी नगर |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/bombay-hc-allows-mmrda-to-carry-out-construction-of-metro-line-4/articleshow/77385454.cms|title=Bombay HC allows MMRDA to carry out construction of Metro Line 4|work=Mumbai Mirror|date=6 August 2020|access-date=7 August 2020}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Lokmanya Tilak Terminus†† |align="center"|लोकमान्य टिळक टर्मिनस |align="center"|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[लोकमान्य टिळक टर्मिनस]] येथे अदलाबदल | |- |align="center"|LP |align="center"|एल.पी. |align="center"|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Mahakali Caves |align="center"|महाकाली गुहा |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/mumbai-metro-6-corridor-moves-ahead-with-launch-of-girders/23088245|title=Mumbai: Metro 6 Corridor Moves Ahead With Launch Of Girders|work=Mid-Day|date=13 November 2020|access-date=14 November 2020|archive-date=2020-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20201216231103/https://www.mid-day.com/articles/mumbai-metro-6-corridor-moves-ahead-with-launch-of-girders/23088245|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|Mahapalika Marg |align="center"|महापालिका मार्ग |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mmrda-to-plant-4444-saplings-bombay-hc-nod-for-felling-357-mangrove-trees-for-metro-line-4-6541542/|title=MMRDA to plant 4444 saplings Bombay HC Nod for felling 357 mangrove trees for metro line 4|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=6 August 2020|access-date=10 August 2020}}</ref> |- |align="center"|Majiwada |align="center"|माजिवडा |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/thane-residents-see-no-end-to-road-mess/story-y94rlfuXgDQ2iUwN0YeGCK.html|title=Thane residents see no end to road mess|work=Hindustan Times|date=1 November 2019|access-date=2 November 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/civic/24-hour-water-cut-scheduled-for-thane-residents-this-friday/articleshow/78138266.cms|title=Thane: 24 hour water cut scheduled for city residents this Friday|work=Mumbai Mirror|date=16 September 2020|access-date=17 September 2020}}</ref> |- |align="center"|Manpada (Dombivli) |align="center"|मानपाडा (डोंबिवली) |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Manpada (Thane) |align="center"|मानपाडा (ठाणे) |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-metro-4-controversial-land-proposal-tabled-again-by-thane-civic-body/story-YXiI0Ojo3Sm0C0Q39oB9CK.html|title=Mumbai Metro-4: Controversial land proposal tabled again by Thane civic body|work=Hindustan Times|date=20 November 2020|access-date=21 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/cmcm/mumbai-mira-bhayandar-to-have-metro-rail-connectivity-soon|title=Mumbai: Mira-Bhayandar to have Metro rail connectivity soon|work=Free Press Journal|date=5 September 2017|access-date=6 December 2017}}</ref> |- |align="center"|Medtiya Nagar |align="center"|मेडतिया नगर |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-plans-to-extend-metro-stations-to-bhayander-may-be-implemented-soon-2334160|title=Plans to extend metro stations to bhayander may be implemented soon|work=DNA India|date=25 February 2017|access-date=26 February 2017}}</ref> |- |align="center"|MTNL |align="center"|एम.टी.एन.एल. |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/infrastructure/maharashtra-government-clears-mankhurd-kasarvadavali-metro-projects/articleshow/45218118.cms|title=Maharashtra government clears Mankhurd, Kasarvadavali metro projects|work=The Economic Times|date=20 November 2014|access-date=21 November 2014}}</ref> |- |align="center"|Mulund Fire Station |align="center"|मुलुंड अग्निशमन केंद्र |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/indl-goods/svs/engineering/tata-projects-bag-rs-1048-crore-mumbai-metro-packages/articleshow/63751382.cms|title=Tata Projects bag Rs 1,048 crore Mumbai Metro packages|work=The Economic Times|date=13 April 2018|access-date=14 April 2018}}</ref> |- |align="center"|Mulund Naka |align="center"|मुलुंड नाका |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbai-to-keep-fares-low-mmrda-asks-eight-malls-to-pitch-in-5767541/|title=To Keep Fares low MMRDA Asks eight malls to pitch in|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=6 June 2019|access-date=10 June 2019}}</ref> |- |align="center"|Nagpada Junction |align="center"|नागपाडा जंक्शन |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Nanavati Hospital |align="center"|नानावटी रुग्णालय |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/what-fsi-hike-around-metro-stations-will-mean-pilot-study-near-nanavati/521293/|title=What FSI hike around Metro stations will mean: pilot study near Nanavati|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=25 September 2009|access-date=26 September 2009}}</ref> |- |align="center"|Navi Mumbai International Airport West |align="center"|नवी मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ पश्चिम |align="center"|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center" style="background-color:#AFEEEE"|Navi Mumbai International Airport Terminal 2† |align="center"|नवी मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ टर्मिनल २ |align="center"|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|National College |align="center"|राष्ट्रीय महाविद्यालय |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/cmcm/khar-residents-ultimatum-push-mumbai-metro-line-underground-or-we-will-vote-for-nota|title=Khar residents' ultimatum: Push Mumbai Metro line underground or we will vote for NOTA|work=Free Press Journal|date=6 October 2018|access-date=7 October 2018}}</ref> |- |align="center"|Naval Housing |align="center"|नौदल गृहनिर्माण |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/infrastructure/railways/mumbai-metro-elevated-line-4-tata-projects-wins-orders-worth-rs-1048-crore-connectivity-to-thane-to-improve/1132565/|title=Mumbai Metro elevated line 4: Tata Projects wins orders worth Rs 1,048 crore; connectivity to Thane to improve|work=The Financial Express|date=13 April 2018|access-date=14 April 2018}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Nerul†† |align="center"|नेरूळ |align="center"|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[नेरूळ रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल | |- |align="center"|Nilaje Gaon |align="center"|निळजे गाव |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Pant Nagar |align="center"|पंत नगर |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/everyone-wants-metro-but-not-in-their-backyard/articleshow/64549138.cms|title=Everyone wants Metro, but not in their backyard|work=Mumbai Mirror|date=12 June 2018|access-date=13 June 2018}}</ref> |- |align="center"|Phoenix Mall |align="center"|फिनिक्स मॉल |align="center"|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Pisarve |align="center"|पिसार्वे |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Pisarve Depot |align="center"|पिसार्वे डेपो |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Pisavali Gaon |align="center"|पिसवली गाव |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Powai Lake |align="center"|पवई तलाव |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/metro-6-line-will-cause-traffic-havoc-experts/articleshow/65727424.cms|title=Metro 6 Line will Cause Traffic Havoc:experts|work=Mumbai Mirror|date=8 September 2018|access-date=10 September 2018}}</ref> |- |align="center"|Prem Nagar |align="center"|प्रेम नगर |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-dn-nagar-bkc-metro-work-to-kick-off-by-feb-18-2559848|title=DN Nagar-BKC Metro work to kick off by Feb '18|publisher=DNA India|date=14 November 2017|access-date=15 November 2017}}</ref> |- |align="center"|Purna |align="center"|पूर्णा |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mmrda-to-consider-civic-bodys-demand-change-in-metro-5-alignment-on-cards-4984866/|title=MMRDA to consider civic body's demand change in Metro 5 alignment on cards|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=16 December 2017|access-date=20 December 2017}}</ref> |- |align="center"|Rajnouli |align="center"|रांजणोली |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/MMRDA-approves-two-Metro-corridors/article16076164.ece|title=MMRDA approves two Metro corridors|work=द हिंदू|date=20 October 2016|access-date=2 December 2016}}</ref> |- |align="center"|Rambaug |align="center"|रामबाग |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-iit-vikhroli-metro-stretch-work-to-worsen-traffic-snarls-2563539|title=IIT Vikhroli Metro Stretch work to worsen traffic snarls|work=DNA India|date=30 November 2017|access-date=1 December 2017}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Reay Road†† |align="center"|रे रोड |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[रे रोड रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/gst-bhavan-wadala-station-to-be-merged/article30570768.ece|title=GST bhavan and Wadala station to be merged|work=द हिंदू|date=15 January 2020|access-date=20 January 2020}}</ref> |- |align="center"|RTO Thane |align="center"|आर.टी.ओ. ठाणे |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/business/report-mumbai-metro-db-engineering-louis-berger-bags-four-contracts-2603162|title=DB Engineering-Louis Berger bags contract for Mumbai Metro 4|publisher=DNA India|date=10 April 2018|access-date=11 April 2018}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#FFFF99"|SG Barve Marg* |align="center"|एस.जी. बर्वे मार्ग |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]]<br />[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|उन्नत<br />भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/civic/mmrda-metro-2b-will-require-cutting-of-1134-trees-and-transplantation-of-1670-trees/articleshow/72467392.cms|title=MMRDA Metro 2B will require cutting of 1134 trees and transplantation of 1670 trees|work=Mumbai Mirror|date=11 December 2019|access-date=15 December 2019}}</ref> |- |align="center"|Sagaon |align="center"|सागाव |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Sagar Sangam |align="center"|सागरसंगम |align="center"|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Sahajanand Chowk |align="center"|सहजानंद चौक |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.asianage.com/metros/mumbai/141218/kalyan-metro-a-distant-dream.html|title=Kalyan Metro a distant dream|work=The Asian Age|date=14 December 2018|access-date=15 December 2018}}</ref> |- |align="center"|Sai Baba Nagar |align="center"|साई बाबा नगर |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/double-decker-metro-corridor-for-mira-bhayandar-by-2022|title=Double-Decker Metro Corridor for Mira Bhayandar by 2022|work=Free Press Journal|date=14 January 2020|access-date=15 January 2020}}</ref> |- |align="center"|Saki Vihar |align="center"|साकी विहार |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mmrda-initiates-plan-to-merge-two-metro-corridors-6722569/|title=MMRDA Initiates plan to Merge two metro corridors|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=13 October 2020|access-date=14 October 2020}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Sanpada†† |align="center"|सानपाडा |align="center"|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[सानपाडा रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल | |- |align="center"|Saraswat Nagar |align="center"|सारस्वत नगर |align="center"|[[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-juhu-locals-crowdfunding-fight-against-metro-2735221|title=Juhu locals crowdfunding fight against Metro|publisher=DNA India|date=1 April 2019|access-date=2 April 2019}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Seawoods†† |align="center"|सीवूड्स |align="center"|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[सीवूड्स-दारावे-करावे रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल | |- |align="center" style="background-color:#FFFF99"|SEEPZ Village* |align="center"|सीप्झ गाव |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|{{मेट्रो|आरे जे.व्ही.एल.आर.}} [[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/citys-first-underground-metro-to-be-elevated-as-well/articleshow/78630752.cms|title=City's first underground Metro to be elevated as well|work=Mumbai Mirror|date=13 October 2020|access-date=14 October 2020}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Sewri†† |align="center"|शिवडी |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[शिवडी रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल | |- |align="center"|Shahid Bhagat Singh Garden |align="center"|शहीद भगतसिंग उद्यान |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.deccanherald.com/content/650037/mumbai-metro-sees-investment-rs.html|title=Mumbai metro sees investment of Rs 62,943 crore|website=Deccan Herald|date=25 December 2017|access-date=26 December 2017}}</ref> |- |align="center"|Shangrila |align="center"|शांग्रीला |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/cmcm/everything-you-need-to-know-about-metro-2b-and-metro-4|title=Mumbai: Everything you need to know about Metro 2B and Metro 4|work=Free Press Journal|date=1 December 2016|access-date=2 December 2016}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#FFB6C1"|Shivaji Chowk (Mira Road)†* |align="center"|शिवाजी चौक (मीरा रोड) |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका १०]]<br />[[जांभळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|जांभळी मार्गिका १३]]{{efn|सध्या, जांभळी मार्गिका १३ मधील मेट्रो स्थानके डीपीआर टप्प्यात आहेत, त्यानंतर स्थानकांची संख्या वाढवावी.}} |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|मिरागाव मेट्रो स्थानक [[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-metro-to-reach-virar/story-1qnBJDre4A1CiI26TcXsbM.html|title=Mumbai Metro to reach Virar|work=Hindustan Times|date=4 October 2018|access-date=5 October 2018}}</ref> |- |align="center"|Shreyas Cinema |align="center"|श्रेयस सिनेमा |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.asianage.com/metros/mumbai/190318/lbs-marg-to-be-shut-for-metro-4-work.html|title=LBS Marg to be shut for Metro-4 work|work=The Asian Age|date=19 March 2018|access-date=20 March 2018}}</ref> |- |align="center"|Shyam Nagar (Mumbai) |align="center"|श्याम नगर (मुंबई) |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/tallest-in-country-mmrda-to-deploy-29-5-m-tall-straddle-carrier-to-launch-girders-on-metro-6-6574174/|title=Tallest in country MMRDA to deploy 29.5-m tall straddle carrier to launch girders on Metro 6|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=29 August 2020|access-date=30 August 2020}}</ref> |- |align="center"|Siddharth Colony |align="center"|सिद्धार्थ वसाहत |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/common-station-at-kurla-for-metro-2b-and-metro-4/article27200631.ece|title=Common station at Kurla for Metro 2B and Metro 4|work=द हिंदू|date=22 May 2019|access-date=23 May 2019}}</ref> |- |align="center"|Sonapur |align="center"|सोनापूर |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-bjp-corporator-wants-to-rename-sonapur-metro-station-after-rss-founder-2684437|title=BJP Corporator wants to rename Sonapur metro station after RSS founder|work=DNA India|date=11 November 2018|access-date=15 November 2018}}</ref> |- |align="center"|Sonarpada |align="center"|सोनारपाडा |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center" style="background-color:#AFEEEE"|SPM Circle† |align="center"|एस.पी.एम. सर्कल |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ११]] |align="center"|भूमिगत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center" style="background-color:#AFEEEE"|Subhash Chandra Bose Stadium† |align="center"|सुभाषचंद्र बोस स्टेडियम |align="center"|[[लाल मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|लाल मार्गिका ९]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-mira-bhayandar-municipal-corporation-pushes-to-name-metro-stns-after-shivaji-patel-pratap-2568430|title=Mira-Bhayandar Municipal Corporation pushes to name Metro stns after Shivaji, Patel, Pratap|publisher=DNA India|date=18 December 2017|access-date=19 December 2017}}</ref> |- |align="center"|Suman Nagar |align="center"|सुमन नगर |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-dna-special-metro-iv-alignment-changed-once-again-2209611|title=Mumbai Metro 4 Alignment changed once again|publisher=DNA India|date=6 May 2016|access-date=10 May 2016}}</ref> |- |align="center"|Surya Nagar |align="center"|सूर्य नगर |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/bmc-chief-clears-cutting-of-18-trees-in-chembur-for-metro-4/articleshow/78401371.cms|title=BMC Chief clears cutting of 18 trees in chembur for metro line 4|work=The Times of India|date=30 September 2020|access-date=1 October 2020}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#AFEEEE"|Swami Samarth Nagar† |align="center"|स्वामी समर्थ नगर |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-lokhandwala-residents-face-interminable-traffic-jams-as-illegal-parking-compounds-metro-rail-woes/articleshow/67729318.cms|title=Mumbai:Lokhandwala residents face interminable traffic jams as illegal parking compounds Metro Rail woes|work=The Times of India|date=28 January 2019|access-date=29 January 2019}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#FFB6C1"|Taloja†* |align="center"|तळोजा |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[पेठाली - तळोजा मेट्रो स्थानक]] येथे अदलाबदल | |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Targhar†† |align="center"|तरघर |align="center"|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[तरघर रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल | |- |align="center"|Teen Hath Naka |align="center"|तीन हात नाका |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-metro-phase-4-may-cover-entire-ghodbunder-road-stretch-in-thane/story-TeIIOQND0LMR2QrjjqdE7K.html|title=Mumbai Metro Phase 4 may cover entire Ghodbunder Road stretch in Thane|work=Hindustan Times|date=3 February 2017|access-date=5 February 2017}}</ref> |- |align="center"|Temghar |align="center"|टेमघर |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका ५]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/maharashtra-cabinet-approves-metro-5-6-lines-in-mumbai-117102400982_1.html|title=Mumbai gets two more Metro lines|work=Business Standard|date=25 October 2017|access-date=26 October 2017}}</ref> |- |align="center"|Tikuji-ni-wadi |align="center"|टिकुजी-नी-वाडी |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/pti-feed/story/maha-cabinet-gives-go-ahead-for-two-metro-lines-694345-2016-09-27|title=Maha Cabinet gives go-ahead for two Metro lines|work=India Today|date=27 September 2016|access-date=28 September 2016}}</ref> |- |align="center"|Turbhe |align="center"|तुर्भे |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Vadavali |align="center"|वडवली |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Vashi†† |align="center"|वाशी |align="center"|[[सोनेरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|सोनेरी मार्गिका ८]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[वाशी रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल | |- |align="center"|Versova Char Phata |align="center"|वर्सोवा चार फाटा |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका १०]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |- |align="center"|Vijay Garden |align="center"|विजय उद्यान |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/india-news/thane-mayor-naresh-mhaske-opposes-tree-cutting-for-metro-4-route/1779962/|title=Thane mayor Naresh Mhaske opposes tree-cutting for metro 4 route|work=The Financial Express|date=29 November 2019|access-date=30 November 2019}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#F5DEB3"|Vikhroli†† |align="center"|विक्रोळी |align="center"|[[हिरवी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|हिरवी मार्गिका ४]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|[[विक्रोळी रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/mumbai-vikhroli-metro-station-to-tower-over-eeh-jvlr/21020197|title=Mumbai:Vikhroli metro station to tower over EEH and JVLR|work=Mid-Day|date=27 May 2019|access-date=30 May 2019|archive-date=2020-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210181034/https://www.mid-day.com/articles/mumbai-vikhroli-metro-station-to-tower-over-eeh-jvlr/21020197|url-status=dead}}</ref> |- |align="center" style="background-color:#FFB6C1"|Vikhroli EEH†* |align="center"|विक्रोळी ई.इ.एच. |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका ६]]<br />[[राणी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|राणी मार्गिका १४]]{{efn|सध्या, राणी मार्गिका १४ मधील मेट्रो स्थानके डीपीआर टप्प्यात आहेत, त्यानंतर स्थानकांची संख्या वाढवावी}} |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-s-metro-6-route-must-be-scrapped-metro-3-line-extended-instead-say-activists/story-ddCjwl4aYP1Er3TdS9EHcL.html|title=Mumbai's Metro 6 route must be scrapped metro 3 line extended instead say activists|work=Hindustan Times|date=20 May 2019|access-date=25 May 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/plan-for-4-metros-to-converge-at-2-deck-kanjurmarg-depot/articleshow/78799454.cms|title=Plan for 4 Metros to converge at 2-deck Kanjurmarg depot|work=The Times of India|date=22 October 2020|access-date=23 October 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/civic/with-marsh-plot-boundary-metro-car-shed-work-begins/articleshow/78882523.cms|title=With 'marsh plot' boundary, Metro car shed work begins|work=Mumbai Mirror|date=27 October 2020|access-date=28 October 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india-today-insight/story/who-owns-the-mumbai-metro-car-depot-land-1738358-2020-11-05|title=Who owns the Mumbai Metro car depot land?|work=India Today|date=5 November 2020|access-date=6 November 2020}}</ref> |- |align="center"|Waklan |align="center"|वाकळण |align="center"|[[केशरी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|केशरी मार्गिका १२]] |align="center"|उन्नत |align="center"|बांधकामाधीन | | |} == सांख्यिकी == {| class="₠wikitable" width="35%" |मेट्रो स्थानकांची एकूण संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''२०७'''</span> |- |कार्यरत मेट्रो स्थानकांची एकूण संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''७७'''</span> |- |बांधकामाधीन मेट्रो स्थानकांची एकूण संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''१३०'''</span> |- | width="25%" |अदलाबदल स्थानकांची संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''२६'''</span> |- | width="25%" |उन्नत स्थानकांची संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''१६६'''</span> |- | width="25%" |भूमिगत स्थानकांची संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''४४'''</span> |- | width="25%" |जमिनीवरील स्थानकांची संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''२'''</span> |} == नोंदी == {{Notelist}} == हेही पाहा == * [[मुंबई उपनगरी रेल्वे स्थानकांची यादी]] * [[नवी मुंबई मेट्रो स्थानकांची यादी]] * [[नागपूर मेट्रो स्थानकांची यादी]] * [[पुणे मेट्रो स्थानकांची यादी]] * [[ठाणे मेट्रो स्थानकांची यादी]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मुंबई मेट्रो]] hparfmkcryve1t7msr49g161ull0x67 1 227021 2704305 1727344 2026-08-21T19:06:59Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[चर्चा:द ग्रेटेस्ट इंडियन]] वरुन [[चर्चा:द ग्रेटेस्ट इंडियन (सर्वेक्षण)]] ला हलविला: निःसंदिग्ध शीर्षक 1580422 wikitext text/x-wiki या लेखात बरेच निष्कर्ष नोंदविण्यात आलेले आहेत. परंतु या लेखाला जो एकमेव संदर्भ आहे, त्यांत यांचा उल्लेख नाही. तसेच पहिल्याच ओळीत 'DrBR Ambedkar, India's first Law Minister, was recently voted as the greatest Indian after Gandhi in an online poll.' असे लिहिले आहे. त्यामुळे कोणत्या आधारावर हा लेख लिहिला आहे याची संपादकांनी माहिती द्यावी. याच लेखाचा उल्लेख करून [[बाबासाहेब आंबेडकर]] या लेखातही वरील एकमेव संदर्भ देऊन अनेक विधाने केली आहेत.<br> --[[सदस्य:सुबोध कुलकर्णी|सुबोध कुलकर्णी]] ([[सदस्य चर्चा:सुबोध कुलकर्णी|चर्चा]]) १५:१६, २४ मार्च २०१८ (IST) ::आवश्यक त्या ठिकाणी संदर्भ जोडतो.--[[User:संदेश हिवाळे|'''<span style="background color: black; color: orange">संदेश</span><span style="color: blue"> हिवाळे</span>'''<span style="color: green"></span>]]^{[[User talk:संदेश हिवाळे|<span style="color: maroon">चर्चा</span>]]} १६:०८, २४ मार्च २०१८ (IST) संदर्भ जोडल्याबद्दल धन्यवाद. सर्वेक्षण हे 'महात्मा गांधी यांच्यानंतरचा महान भारतीय' या संकल्पनेवर होते. त्यामुळे तसा स्पष्ट उल्लेख करायला हवा. लेखाचे शीर्षकही त्याप्रमाणे बदलायला हवे असे वाटते.आयोजकांच्या निवेदनात स्पष्ट केलेले आहे.<br> --[[सदस्य:सुबोध कुलकर्णी|सुबोध कुलकर्णी]] ([[सदस्य चर्चा:सुबोध कुलकर्णी|चर्चा]]) १९:०५, २४ मार्च २०१८ (IST) ::: शीर्षकासंदर्भात इंग्रजी विकी वरील लेख पाहावा. ही विनंती [[User:प्रसाद साळवे|<font color="#3333ff"><font face="Cursive">'''प्रसाद साळवे '''</font></font>]] <small>([[User_talk:प्रसाद साळवे|<font color="#3333ff"><font face="Cursive">चर्चा</font></font>]])</small> १९:१६, २४ मार्च २०१८ (IST) ::इंग्रजीत जे आहे ते योग्यच आहे असा नियम नाही. तथ्य पाहून, संदर्भ पडताळून चर्चेने निर्णय घेण्याची विकिपीडियाची पद्धत वापरुया.<br> --[[सदस्य:सुबोध कुलकर्णी|सुबोध कुलकर्णी]] ([[सदस्य चर्चा:सुबोध कुलकर्णी|चर्चा]]) १९:३४, २४ मार्च २०१८ (IST) {{साद|सुबोध कुलकर्णी}}, सर्वेक्षणाचे अधिकृत नाव '''द ग्रेटेस्ट इंडियन''' हे आहे, '''द ग्रेटेस्ट इंडियन आफ्टर गांधी''' हे नव्हे. सर्वेक्षणाचा ‘लोगो’ पहा, तो पाहिल्यावर हे लक्षात येऊ शकेल. आणि गांधींचाही उल्लेख लेखात केला जाईल. --[[User:संदेश हिवाळे|'''<span style="background color: black; color: orange">संदेश</span><span style="color: blue"> हिवाळे</span>'''<span style="color: green"></span>]]^{[[User talk:संदेश हिवाळे|<span style="color: maroon">चर्चा</span>]]} ०९:३१, २५ मार्च २०१८ (IST) 4q0yaxhf32xteqa3buahlphkzxh7lfu 0 229771 2704420 2433967 2026-08-22T10:04:52Z ~2026-45722-86 186548 /* कसे जाल */ 2704420 wikitext text/x-wiki [[File:Aanand sagar Shegaon.jpg|right|thumb|[[शेगांव]] येथील आनंद सागरचे प्रवेशद्वार]] [[चित्र:Anand Sagar 2.jpg|right|thumb|आनंद सागर, [[शेगांव]]]] '''आनंद सागर''' हे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] [[शेगांव]] गावातील मनोरंजन केंद्र आहे. हे केंद्र [[श्री गजानन महाराज मंदिर ट्रस्ट]]तर्फे सुमारे ३५० एकर जमिनीवर शेगांव येथे येणाऱ्या भक्तांसाठी आध्यात्मिक आणि मनोरंजन केंद्र म्हणून विकसित केलेले आहे. येथे मुलांना खेळण्यासाठी आणि आनंद घेण्यासाठी सुविधा आहेत तसेच स्वस्तात जेवण मिळण्याची सोय आहे. खुल्या थिएटरमध्ये दररोज संध्याकाळी ध्वनिप्रकाश प्रदर्शन होते. येथे मत्यालय आणि छोटी रेल्वेगाडीही आहेत.तसेच तिथे ध्यान मंदिर आहे. ==कसे जाल== * विमान: सर्वात जवळचा विमानतळ २९२ किमी अंतरावरील [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] हे आहे. * रेल्वे: शेगाव रेल्वे स्थानक [[भारतीय रेल्वे]]च्या [[मध्य रेल्वे क्षेत्र|मध्य रेल्वे क्षेत्रच्या]] [[हावडा−नागपूर−मुंबई रेल्वेमार्ग]] स्थित आहे. [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]], [[लोकमान्य टिळक टर्मिनस]] [[मुंबई]], [[दिल्ली]], [[चेन्नई]], [[सिकंदराबाद जंक्शन रेल्वे स्थानक|सिकंदराबाद]], [[पुणे जंक्शन रेल्वे स्थानक|पुणे]], [[टाटानगर जंक्शन रेल्वे स्थानक|टाटानगर]], [[अहमदाबाद जंक्शन रेल्वे स्थानक|अहमदाबाद]], [[ओखा]], [[कोल्हापूर रेल्वे स्थानक|कोल्हापूर]], [[बडनेरा जंक्शन रेल्वे स्थानक|अमरावती]], [[वर्धा रेल्वे स्थानक|वर्धा]], [[नागपूर रेल्वे स्थानक|नागपूर]], [[गोंदिया रेल्वे स्थानक|गोंदिया]], [[बिलासपूर]], [[हावडा रेल्वे स्थानक|हावडा-कोलकाता]], शालीमार-कोलकाता, चंद्रपूर, [[चेन्नई सेंट्रल रेल्वे स्थानक|चेन्नई सेंट्रल]] पासून निघणाऱ्या अनेक रेल्वेगाड्या शेगावला थांबतात. नागपूर-पुणे एक्सप्रेस, [[नवजीवन एक्सप्रेस]], [[गोंडवाना|गोंडवाना एक्स्प्रेस]], [[महाराष्ट्र एक्सप्रेस]], ओखा-पुरी एक्स्प्रेस आणि एलटीटी-शालीमार एक्स्प्रेस यांतील काही होत. * रस्त्याने: [[महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ|महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळाच्या]] बसस्थानकमधून नियमित राज्य परिवहन बस उपलब्ध आहेत. * मुक्काम: सरकारी विश्रामगृहे, शेगाव हे आनंदसागर पासून ३.३ किमी दूर आहे. संत गजानन महाराज संस्थान शेगांव अंतर्गत अतिथीगृह देखील उपलब्ध आहेत. [[वर्ग:बुलढाणा जिल्हा]] [[वर्ग:शेगांव]] 3gvz5gmwtq0vc0wqz2r71dayifn03va 0 235686 2704309 2703180 2026-08-21T19:27:49Z ~2026-45686-74 186537 /* */ 2704309 wikitext text/x-wiki {{मुंबई उपनगरी रेल्वे बंदर मार्ग नकाशा}} '''बंदर मार्ग''' हा [[मुंबई उपनगरी रेल्वे]]चा एक रेल्वेमार्ग आहे. या मार्गावर नेरूळ / बेलापूर सीबीडी ते खारकोपर / उरणपर्यंत लोकल धावतात. == स्थानके == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:1%;" |# ! style="width:5%;" |स्थानक नाव ! style="width:1%;" |स्थानक कोड ! style="width:5%;" |जोडमार्ग |- |१||'''{{rws|नेरूळ}}'''||NU / NEU||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]], [[ट्रान्सहार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|ट्रान्सहार्बर मार्ग]] |- |२||{{rws|सीवूड्स-दारावे-करावे}}||SWDK||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]], [[ट्रान्सहार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|ट्रान्सहार्बर मार्ग]] |- |३||'''{{rws|सी.बी.डी. बेलापूर}}'''||BR / BEPR||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]], [[ट्रान्सहार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|ट्रान्सहार्बर मार्ग]] |- |४||{{rws|तरघर}}||TRGR|| |- |५||{{rws|बामणडोंगरी}}||BMDR|| |- |६||'''{{rws|खारकोपर}}'''||KR / KARP|| |- |७||{{rws|गव्हाण}}||GAVN|| |- |८||{{rws|शेमटीखार}}||SEMK|| |- |९||{{rws|न्हावा शेवा}}||NESA|| |- |१०||{{rws|द्रोणागिरी}}||DRGI|| |- |११||'''{{rws|उरण}}'''||U|| |} == अप फेऱ्या == {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-numbers-center" |+ style="background:#afeeee"| नेरूळ / सी.बी.डी. बेलापूर कडे ! गाडी क्रमांक ! सुटण्याची वेळ ! स्थानक ! पोहोचण्याची वेळ ! अंतिम स्थानक |- | ९९७०२ || ५:३० || उरण || ६:०३ || सी.बी.डी. बेलापूर |- | ९९६०२ || ६:१० || उरण || ६:४४ || नेरूळ |- | ९९७०४ || ६:४० || उरण || ७:१३ || सी.बी.डी. बेलापूर |- | ९९६०४ || ७:१५ || उरण || ७:४९ || नेरूळ |- | ९९७०६ || ७:४५ || उरण || ८:१८ || सी.बी.डी. बेलापूर |- | ९९६०६ || ८:१५ || उरण || ८:४९ || नेरूळ |- | ९९७०८ || ८:४५ || उरण || ९:१८ || सी.बी.डी. बेलापूर |- | ९९६०८ || ९:१५ || उरण || ९:४९ || नेरूळ |- | ९९७१० || ९:४५ || उरण || १०:१८ || सी.बी.डी. बेलापूर |- | ९९६१० || १०:१५ || उरण || १०:४९ || नेरूळ |- | ९९७१२ || ११:१५ || उरण || ११:४८ || सी.बी.डी. बेलापूर |- | ९९६१२ || १२:१५ || उरण || १२:४९ || नेरूळ |- | ९९७१४ || १३:१५ || उरण || १३:४८ || सी.बी.डी. बेलापूर |- | ९९६१४ || १४:१५ || उरण || १४:४९ || नेरूळ |- | ९९७१६ || १५:१५ || उरण || १५:४८ || सी.बी.डी. बेलापूर |- | ९९६१६ || १६:१५ || उरण || १६:४९ || नेरूळ |- | ९९७१८ || १७:१५ || उरण || १७:४८ || सी.बी.डी. बेलापूर |- | ९९६१८ || १८:०० || उरण || १८:३४ || नेरूळ |- | ९९७२० || १८:३५ || उरण || १९:०८ || सी.बी.डी. बेलापूर |- | ९९६२० || १९:०५ || उरण || १९:३९ || नेरूळ |- | ९९७२२ || १९:३५ || उरण || २०:०८ || सी.बी.डी. बेलापूर |- | ९९६२२ || २०:०५ || उरण || २०:३९ || नेरूळ |- | ९९७२४ || २०:५० || उरण || २१:२३ || सी.बी.डी. बेलापूर |- | ९९६२४ || २१:३५ || उरण || २२:०९ || नेरूळ |- | ९९७२६ || २२:३० || उरण || २३:०३ || सी.बी.डी. बेलापूर |} == डाऊन फेऱ्या == {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-numbers-center" |+ style="background:#afeeee"| उरण कडे ! गाडी क्रमांक ! सुटण्याची वेळ ! स्थानक ! पोहोचण्याची वेळ ! अंतिम स्थानक |- | ९९७०१ || ५:३० || सी.बी.डी. बेलापूर || ६:०३ || उरण |- | ९९६०१ || ६:१५ || नेरूळ || ६:४९ || उरण |- | ९९७०३ || ६:४५ || सी.बी.डी. बेलापूर || ७:१८ || उरण |- | ९९६०३ || ७:१५ || नेरूळ || ७:४९ || उरण |- | ९९७०५ || ७:४५ || सी.बी.डी. बेलापूर || ८:१८ || उरण |- | ९९६०५ || ८:१५ || नेरूळ || ८:४९ || उरण |- | ९९७०७ || ८:४५ || सी.बी.डी. बेलापूर || ९:१८ || उरण |- | ९९६०७ || ९:१५ || नेरूळ || ९:४९ || उरण |- | ९९७०९ || ९:४५ || सी.बी.डी. बेलापूर || १०:१८ || उरण |- | ९९६०९ || १०:४५ || नेरूळ || ११:१९ || उरण |- | ९९७११ || ११:३० || सी.बी.डी. बेलापूर || १२:०३ || उरण |- | ९९७१३ || १३:०० || सी.बी.डी. बेलापूर || १३:३३ || उरण |- | ९९६११ || १३:४५ || नेरूळ || १४:१९ || उरण |- | ९९७१५ || १४:४५ || सी.बी.डी. बेलापूर || १५:१८ || उरण |- | ९९६१३ || १५:४५ || नेरूळ || १६:१९ || उरण |- | ९९७१७ || १७:०० || सी.बी.डी. बेलापूर || १७:३३ || उरण |- | ९९६१५ || १७:३० || नेरूळ || १८:०४ || उरण |- | ९९६१७ || १८:०० || नेरूळ || १८:३४ || उरण |- | ९९७१९ || १८:३० || सी.बी.डी. बेलापूर || १९:०३ || उरण |- | ९९६१९ || १९:०० || नेरूळ || १९:३४ || उरण |- | ९९७२१ || १९:३० || सी.बी.डी. बेलापूर || २०:०३ || उरण |- | ९९६२१ || २०:०० || नेरूळ || २०:३४ || उरण |- | ९९७२३ || २०:४५ || सी.बी.डी. बेलापूर || २०:१८ || उरण |- | ९९६२३ || २१:३० || नेरूळ || २२:०४ || उरण |- | ९९७२५ || २२:३० || सी.बी.डी. बेलापूर || २३:०३ || उरण |} [[वर्ग:मुंबई उपनगरी रेल्वेमार्ग]] [[वर्ग:मध्य रेल्वे]] [[वर्ग:नवी मुंबई मधील वाहतूक]] 55lcbemrnzyo3lxam2t2ekkpm8of9fe 0 249830 2704433 2130224 2026-08-22T10:55:42Z ~2026-45722-86 186548 /* */ 2704433 wikitext text/x-wiki बुलडाणा शहरापासून २० कि.मी., (मोताळा तालुक्यापासून १२ कि.मी.) अंतरावरील रोहिणखेड हे प्रसिद्ध तथा पुरातन वस्ती असणारे गाव आहे. येथे स्थापत्य कलेचा विलोभनीय उदाहरण असलेली मशीद आहे. एकेकाळी निजामशाहीत राजधानीचे शहर म्हणून रोहिणखेड गावाला रोहिणाबाद अशी ओळख होती. या ठिकाणी सन १८८२ मध्ये खुदावतखॉं महमद यांनी बांधलेली पुरातन भव्य मशीद आहे. या मशीदीच्या भिंतीवर कुराणाच्या आयत [[अरबी भाषा|अरबी भाषेत]] लिहिल्या आहेत. या भिंतीवरील आयतांवरून ओले '''कापड''' फिरविल्यास लाल अक्षरातील अक्षरे दिसतात व ओलावा नाहीसा झाला की अक्षरे लुप्त होतात. आजही दर शुक्रवारी विशेष नमाज पठन या ठिकाणी केल्या जाते. या मशीदीचे बांधकाम संपूर्ण दगडामध्ये झाले असून, कला कृतीचा उत्तम नमुना ही मशीद प्रसिद्ध आहे. त्यामुळे या मशीदीला ऐतिहासिक महत्त्व प्राप्त झालेले आहे. रोहिणखेड गावात या मशीदीसह अनेक ठिकाणी पुरातन वास्तुंचा ठेवा आहे. येथे दोन मोठय़ा लढाया झाल्याचा इतिहास आहे. सन १४३७ च्या सुमारास खान्देशचा सुलतान नजिरखानने त्याचा जावई [[अल्ला‍उद्दीन हसन बहामनी|अल्ला‍उद्दीन हसन बहामनीवर]] स्वारी केली. सन १५९० च्या सुमारास [[निजामशाही|अहमदनगरच्या]] राजकुमार बुरहानने खान्देशचा राजा अलिखानच्या बरोबर जमालखानवर याच ठिकाणी युद्ध केल्याची नोंद आहे. निजामशाहीतील रोहिणाबाद हे राजधानीचे शहर व्यापारासाठी प्रसिद्ध असल्याने सुखी व समृद्ध होते. [[वर्ग:इतिहास]] [[वर्ग:बुलढाणा]] 93ptv6x4yf9f5au0kisawfva44r60mx 0 250850 2704311 1727343 2026-08-21T19:28:40Z EmausBot 9929 Bot: Fixing double redirect from [[द ग्रेटेस्ट इंडियन]] to [[द ग्रेटेस्ट इंडियन (सर्वेक्षण)]] 2704311 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[द ग्रेटेस्ट इंडियन (सर्वेक्षण)]] 44egp9ekafhxtpd3zh93udvdlocpm2d 1 250851 2704310 1727345 2026-08-21T19:28:28Z EmausBot 9929 Bot: Fixing double redirect from [[चर्चा:द ग्रेटेस्ट इंडियन]] to [[चर्चा:द ग्रेटेस्ट इंडियन (सर्वेक्षण)]] 2704310 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[चर्चा:द ग्रेटेस्ट इंडियन (सर्वेक्षण)]] 48ad2x984cs48000448xp5bg6gy6s9t 0 252592 2704280 2281277 2026-08-21T16:36:02Z अमर तिवारी 184549 अमर तिवारी ने लेख [[रताउइल]] वरुन [[रातातुय]] ला हलविला: Misspelled title 2281277 wikitext text/x-wiki {{अन्न|name=रताउइल|image=20170329_ratatouille-fin-cuisson.jpg|image_size=250px|caption=एका भांड्यात शिजवलेले रताउइल|alternate_name=रताउइल|country=[[फ्रांस]]|region=[[प्रोव्हाँस-आल्प-कोत देझ्युर]]|creator=|course=मुख्य कोर्स|type=रस्सेदार|served= |main_ingredient=भाज्या (टोमॅटो, कांदे, झुकिनी, वांगी, मिरी), लसूण, मार्जोरम, एका जातीची बडीशेप आणि तुळस किंवा तमालपत्र आणि थाईम (हिची पाने स्वयंपाकात वापरतात) |variations=Confit byaldi |calories= |other= }} '''रताउइल''' (ऑक्सिटन: ''ratatolha'' रातातुल्या [ʀataˈtuʎa], [[फ्रेंच]]: [ʁatatuj]; {{Lang-en| ratatouille}} /ˌrætəˈtuːi / RAT-ə-TOO-ee,) ही एक फ्रेंच प्रोवेन्सियल स्ट्यु प्रकारची पालेभाजी आहे. या पदार्थाचा मूळ उगम नाइस मधील असून त्याला रॅटटॉइल निओसिस (फ्रेंच: niswaz) असे संबोधले जाते.<ref>Ratatouille. ''Oxford English Dictionary'', 2nd edition (1989)</ref> याची पाककृती आणि तयार करण्याची वेळ ही प्रांतानुसार बदलते. सामान्यतः यामध्ये टोमॅटो, लसूण, कांदा, झुचीनी, औबर्जिन (वांगी), भोपळा, मिरपूड आणि त्या त्या प्रदेशातील उपलब्ध असलेल्या हिरव्या पालेभाज्या वापरल्या जातात. == उगम == रताउइल हा शब्द ऑक्सिटन रताटोला<ref>[http://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=ratatouio « ''ratatouio'' »], ''Lou tresor dou Felibrige'', Frédéric Mistral</ref> वरून आला आहे. हा फ्रेंच रॅटॉयलर आणि टॅटॉइलरशी संबंधित आहे, क्रियापद टीलरचे अर्थपूर्ण रूप आहे, ज्याचा अर्थ "हलविणे" होतो.<ref name="Davidson2014">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=RL6LAwAAQBAJ|title=The Oxford Companion to Food|author=Alan Davidson|publisher=Oxford University Press|year=2014|isbn=978-0-19-967733-7|page=655}}</ref><ref>{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151009192347/https://www.lacademie.com/ratatouille-nicoise/|archive-date=2015-10-09|url=https://www.lacademie.com/ratatouille-nicoise/|title=Chef Brian Discusses The Origin of Ratatouille Nicoise|publisher=LADC}}</ref> अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात, फ्रेंच भाषेत, हा फक्त एक खडबडीत स्टू (रस्सा) दर्शवितो. आधुनिक रताउइल - टोमॅटो, सॉसड लसूण, कांदा, झुचीनी, औबर्जिन (वांगी), बेल मिरपूड, मार्जोरम, एका जातीची बडीशेप, किंवा तमालपत्र आणि थाईम (हिची पाने स्वयंपाकात वापरतात) किंवा औषधी वनस्पती डी प्रोव्हन्स सारख्या हिरव्या औषधी वनस्पतींचे मिश्रण म्हणून दिसून येतो.<ref>Scotto, E., and Marianne Comolli. "Vegetables: A Garden of Eden." ''France, the Beautiful Cookbook: Authentic Recipes from the Regions of France''. San Francisco: Collins, 1989. 195. Print."</ref> ==चित्रदालन== <gallery> चित्र:Ratatouille-Dish.jpg|रताउइल चित्र:20170329_ratatouille-debut-cuisson.jpg|एका भांड्यात रताउइल पाकक्रुतीची शिजविण्याची सुरुवात </gallery> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:फ्रेंच खाद्यपदार्थ]] 8gy7cde5sed7n5ntr30i97g8rgojobn 2704282 2704280 2026-08-21T16:36:40Z अमर तिवारी 184549 2704282 wikitext text/x-wiki {{अन्न|name=रातातुय|image=20170329_ratatouille-fin-cuisson.jpg|image_size=250px|caption=एका भांड्यात शिजवलेले रातातुय|alternate_name=रातातुय|country=[[फ्रांस]]|region=[[प्रोव्हाँस-आल्प-कोत देझ्युर]]|creator=|course=मुख्य कोर्स|type=रस्सेदार|served= |main_ingredient=भाज्या (टोमॅटो, कांदे, झुकिनी, वांगी, मिरी), लसूण, मार्जोरम, एका जातीची बडीशेप आणि तुळस किंवा तमालपत्र आणि थाईम (हिची पाने स्वयंपाकात वापरतात) |variations=Confit byaldi |calories= |other= }} '''रातातुय''' (ऑक्सिटन: ''ratatolha'' रातातुल्या [ʀataˈtuʎa], [[फ्रेंच]]: [ʁatatuj]; {{Lang-en| ratatouille}} /ˌrætəˈtuːi / RAT-ə-TOO-ee,) ही एक फ्रेंच प्रोवेन्सियल स्ट्यु प्रकारची पालेभाजी आहे. या पदार्थाचा मूळ उगम नाइस मधील असून त्याला रॅटटॉइल निओसिस (फ्रेंच: niswaz) असे संबोधले जाते.<ref>Ratatouille. ''Oxford English Dictionary'', 2nd edition (1989)</ref> याची पाककृती आणि तयार करण्याची वेळ ही प्रांतानुसार बदलते. सामान्यतः यामध्ये टोमॅटो, लसूण, कांदा, झुचीनी, औबर्जिन (वांगी), भोपळा, मिरपूड आणि त्या त्या प्रदेशातील उपलब्ध असलेल्या हिरव्या पालेभाज्या वापरल्या जातात. == उगम == रातातुय हा शब्द ऑक्सिटन रताटोला<ref>[http://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=ratatouio « ''ratatouio'' »], ''Lou tresor dou Felibrige'', Frédéric Mistral</ref> वरून आला आहे. हा फ्रेंच रॅटॉयलर आणि टॅटॉइलरशी संबंधित आहे, क्रियापद टीलरचे अर्थपूर्ण रूप आहे, ज्याचा अर्थ "हलविणे" होतो.<ref name="Davidson2014">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=RL6LAwAAQBAJ|title=The Oxford Companion to Food|author=Alan Davidson|publisher=Oxford University Press|year=2014|isbn=978-0-19-967733-7|page=655}}</ref><ref>{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151009192347/https://www.lacademie.com/ratatouille-nicoise/|archive-date=2015-10-09|url=https://www.lacademie.com/ratatouille-nicoise/|title=Chef Brian Discusses The Origin of Ratatouille Nicoise|publisher=LADC}}</ref> अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात, फ्रेंच भाषेत, हा फक्त एक खडबडीत स्टू (रस्सा) दर्शवितो. आधुनिक रातातुय - टोमॅटो, सॉसड लसूण, कांदा, झुचीनी, औबर्जिन (वांगी), बेल मिरपूड, मार्जोरम, एका जातीची बडीशेप, किंवा तमालपत्र आणि थाईम (हिची पाने स्वयंपाकात वापरतात) किंवा औषधी वनस्पती डी प्रोव्हन्स सारख्या हिरव्या औषधी वनस्पतींचे मिश्रण म्हणून दिसून येतो.<ref>Scotto, E., and Marianne Comolli. "Vegetables: A Garden of Eden." ''France, the Beautiful Cookbook: Authentic Recipes from the Regions of France''. San Francisco: Collins, 1989. 195. Print."</ref> ==चित्रदालन== <gallery> चित्र:Ratatouille-Dish.jpg|रातातुय चित्र:20170329_ratatouille-debut-cuisson.jpg|एका भांड्यात रातातुय पाकक्रुतीची शिजविण्याची सुरुवात </gallery> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:फ्रेंच खाद्यपदार्थ]] sa3ojfulfxuf4tbrxqv947vavek1al7 0 256429 2704446 2618821 2026-08-22T11:34:25Z ~2026-45722-86 186548 /* 6.2] द्वितीय अखील भारतीय राज्यव्यापी बौद्ध साहित्य संमेलनातुन वितरित करण्यात आलेले पुरस्कार  */ 2704446 wikitext text/x-wiki {{लेख उल्लेखनीयता}} [[बौद्ध]] साहित्य म्हणजे [[बौद्ध धर्म|बौद्ध धर्मा]]<nowiki/>संबंधी साहित्य. बुद्धधर्मीयांनी लिहिलेले साहित्य नव्हे. लेखात अशा कुठल्याच साहित्याचा नामनिर्देश नाही. बौद्ध साहित्य प्रसार संस्था या संस्थेची स्थापना केवळ बौद्ध म्हणुन बौद्धांच्या अस्मिता जागृत करण्याच्या दृष्टिने करण्यात आली.आजपर्यंत दलित म्हणुन अनेक साहित्य संमेलने झाली परंतु ती केवळ मोजक्याच प्रतिक्रिया देऊन गेली.अन बौद्धांच्या अस्मितेशी आजमितीस असणारा प्रश्न आहे तो पुन्हा जसाचा तसाच उपेक्षीत राहत गेला. दलित,दलित म्हणुन दलित विभागला गेला त्यामुळे दलित म्हणुन कोणीही अत्याचार करावेत अन् दलितांनी रस्त्यावर उतरावे येथपर्यंतच आपली मजल राहिली परंतु प्रतिबंधात्मक उपायोजनाना साहित्यातुन आली ना,राज्यकर्त्यांतून आली.ख-या अर्थाने या 85 टक्के दलितांच्या मतावर सरकार स्थापले जाते अन् त्यातुन दलित हा वंचितच हेतुपुरस्पर राखण्यात प्रस्थापीतांनी यश मिळविले हे सोडवण्यासाठी अजुनही आपले डोळे उघडतच नाहीत हिच मोठी शोकांतीका या संस्थेच्या स्थापने पर्यंत चालुच होती.बौद्ध साहित्य म्हणजे नेमके काय हे दलित साहित्याहुन वेगळे आहे का ? असे प्रश्न जेव्हा उपस्थित होतात तेव्हा काय मांडणी करावी हा विचार येऊन न्याय,स्वातंत्र्य,मैत्रबंधुभाव जसेच्या तसे ठेवुन समता टिकवावी का  ? स्वतंत्र अस्तित्त्व निर्माण करावे असेही प्रश्न पुन्हा उभे राहिल्याने.आजचा हा जातीपातीत विभागलेला समाज तथागतांच्या काळात सागरासारखा एकसंघ होता.तसेच तथागतांच्या काळात पाली हीच बोली भाषा होती.पाली भाषा ही सम्राट अशोक यांच्या कालखंडापर्यंत होती. सम्राट अशोकाचे साम्राज्य भारतात खूप दूरवर होते. सम्राट अशोकाच्या नंतर काळाच्या ओघात अन् कलपरिवर्तनात पालीभाषा लुप्त झाली अन् आज जी बोली भाषा बोलली जाते ती मराठी तेव्हा मराठी या भाषेतून बौद्ध साहित्य असावे या उद्देशाने प्रेरित होऊन बौद्ध साहित्य निर्मितीस चालना मिळाली.तसेच दलित  न म्हणता बौद्ध म्हणुन,बहुजन समाजमनाचा आरसा म्हणुन प्रतिबिंबीत होणारे मराठी भाषेत बौद्ध साहित्य असावे याच उद्देशाने संपूर्ण भारतातुन पहिलीच एक बौद्ध साहित्य प्रसार संस्थेचे रजिस्ट्रेशन करण्यात आले.बौद्ध साहित्य प्रसार संस्थेचे रजिस्ट्रेशन क्रमांक महा./1510/18/ठाणे व ट्रस्टचा रजि.क्रमांक एफ – 39323 असा असून नीती आयोगाकडील युनिक आयडी क्रमांक  MH/2018/0214195 असा आहे यातच आपल्या सर्व भारतीय बौद्ध बांधवांची बौद्ध म्हणुन अस्मिता आहे. == 1] मराठी बौद्ध साहित्य निर्मितीचीची कारण मीमांसा == बौद्ध साहित्याकडे डोकावले असता काळाच्या ओघात अन् पृथ्वीच्या पोटात जे काही उत्खनानाने मिळते ते सर्वकाही बौद्ध संस्कृतीचेच पुरावे सापडत असल्याने बौद्ध संस्कृती अन् साहित्य या विषयी जिज्ञासा जागृत होते. या विषयीची माहिती ही बौद्धग्रंथ त्रिपीटकात असल्याने बौद्ध साहित्याचा खजिना हा त्रिपीटक असल्याचे निष्पन्न होते.तसेच युद्ध नको बुद्ध हवा असल्याने सर्व जगाचे शांतीदुत तथागत भगवान गौतम बुद्ध असल्याने या शांतीदुताचा वैभवशाली भारत अन् बौद्ध साहित्य कसे असेल याची उत्सुकता संपूर्ण विष्वाला आहे.तेव्हा बुद्धभुमी म्हणुन या भारतात डोकावले असता बुद्धांना जिथे ज्ञानप्राप्ती झाली ते बुद्धगया ही भुमीच बौद्धांच्या ताब्यात नाही येथील बौद्धांच्या पवित्र स्थानाला विहार म्हणतात ते महाबोधी विहार असुनही त्याला महाबोधी टेम्पल असे संबोधले जाते,शिवाय हे महाबोधी टेम्पल भारत स्वतंत्र होवुन 72 वर्शे झाले परंतु अदयाप महाबोधी टेम्पल अॅक्ट 1945 नुसार अजुनही ते स्वतंत्रपणे बौद्धांच्या ताब्यात नाही.अजुनही टेम्पल अॅक्ट 1945 रद्य व्हावा असे येथल्या राज्यकर्त्यांना वाटत नाही.या महाबोधी विहारातच बॉम्ब स्फोट घडवले जातात तसेच 20 व्या शतकातही भारतात कोठेना कोठे दर पाच मिनिटाला बौद्धांवर अन्याय अत्याचार होतात.असे या भारतभुमीचे खरे वास्तव स्वरूप आहे.तर भारतीय साहित्यक्षेत्रात साहित्यिक म्हणुन डोकावले असता संपूर्ण भारतात  बौद्धसंस्कृती नुसार आणि बदलत्या काळात मराठी भाषेतून पाली भाषेला वैभव प्राप्त करून देण्यासाठी आपलीही एक दर्जेदार साहित्य संस्था असावी आणि दलित म्हणुन उपेक्षीत न राहता आपल्या स्वतःच्या हाताच्या ओंजळीने पाणी पिता यावे तसेच आपलीही प्रगती व्हावी या उद्येशाने या संस्थेची स्थापना करण्याचे ज्येष्ठ साहित्यिक,कवी, लेखक,समिक्षक प्रा.शुक्राचार्य गायकवाड यांनी ठरविले.त्यावेळी असलेल्या दलित साहित्यातीलच आपली मातब्बर साहित्यिक मंडळींजवळ हा विषय त्यांनी बोलुन दाखविताच त्यांनाही आवडला.सुरुवातील आम्ही कविसंमेलने घेत राहिलो आणि त्यातुनच भारतीय बौद्ध साहित्य परिषद संस्था उभी राहिली याचे सारे श्रेय प्रा.शुक्राचार्य गायकवाड सरांना जाते.या बौद्ध साहित्य परीषद,बौद्ध साहित्य प्रसार संस्थेचे दिनांक 22/10/2017 रोजी डोंबिवली येथील सर्व्हेश हॉल मध्ये दै.वृत्तरत्न सम्राटचे संपादक आदरणीय बबनराव कांबळे साहेबांच्या हस्ते उद्घाटन झाले त्याप्रसंगी साहित्यिकांना उद्देशुन बोलताना आदरणीय कांबळे साहेब म्हणाले स्वाभिमान जागवा,नवीन पिढी तुमची वाट पाहत आहे तेव्हा साहित्यिकांनी वाघासारखे,सम्राटासारखे रहा.सम्राटच्या सम्राटने स्वाभिमान जागवल्याने भारतीय बौद्ध साहित्य परिषदेचा कळवा येथील बौद्ध विकास मंडळाचे  नालंदा बुद्ध विहार ते सणसवाडी पुणे येथील बुद्धीस्ट मुव्हमेंट ट्रस्टचे नालंदा बुद्ध विहार असा साहित्यमयी प्रवास होवुन पहिले एक राज्यस्तरीय बौद्ध साहित्य संमेलन पुणे येथे सणसवाडीला यशस्वीपणे पार पडले. रजिस्ट्रेशनची सर्व प्रक्रिया पूर्ण झालेली पहिलीच ही बौद्ध साहित्य प्रसार संस्था असल्याचा सार्थ अभिमान आपल्या सर्व बौद्ध साहित्यिक बांधवांना आहे यातच तो मला लाभलेला आहे.या संस्थेच्या ध्येय धोरणांची प्रभाविपणे अंमलबजावणी करून साहित्यक्षेत्रातील बौद्ध साहित्य आणि तथागतांचा धम्म जगाच्या पाठीवर सर्वत्र पोहोचवुन त्याचा प्रचार अन् प्रसार करण्याचे काम आपल्या सर्व साहित्य बांधवांवर येऊन ठेपले आहे. तेव्हा सर्व बौद्ध साहित्यिक बांधवांनी आपल्या मुळअंगी असलेल्या शुद्ध स्वरूपातल्या साहित्यिक सुप्तगुणांना उजाळा देऊन,विधायक कामे करून,आपलीही शुद्धबौद्ध साहित्यकृती या संस्थेच्या माध्यमातुन सर्वांना मिळावी त्याचा सर्वत्र जगभर प्रचार अन् प्रसार व्हावा त्याचबरोबर तुमचाही संस्थेबरोबरच नावलौकिक व्हावा याच शुद्ध हेतुने बौद्ध साहित्य प्रसार संस्था हिची स्थापना करण्यात आली असुन हा एक आपल्याला मिळालेला प्लॅटफॉर्म आहे याचे आपण सोने करून !!! अत्त दिप भव !!! प्रमाणे स्वतः उजाळुन दुस-यांसही उजाळुन काढाल हिच अपेक्षा व्यक्त करतो. == 1-1] मराठी बौद्ध साहित्य निर्मितीचे ध्येय,धोरण,उद्देश == 1) संस्थेचे नांवः-बौद्ध साहित्य प्रसार संस्था 2) संस्थेच्या कार्यालयाचा पत्ताः-302 गजबंधन, पाथर्ली रोड,गोग्रास वाडी,श्री मंगल कार्यालया समोर,डोंबिवली (पुर्व) डोंबिवली - 421201 3 -अ) संस्थेचे उद्देश:- 1) मानवाच्या नैसर्गिक प्रवृत्तीला सुसंस्कृत वळण लावणे 2) साहित्यातुन समाजाच्या अंर्तमनाचा कायापालट करणे 3) मानवी सांस्कृतीमुल्यांचा साहित्यातुन अविश्कार करणे 4) भारतीय बौद्ध संस्कृतीचा व परंपरेचे साहित्याच्या माध्यमातुन जतन व संवर्धन करणे 5) पाली भाषेबरोबरच मराठी भाषेचे जतन व संवर्धन करणे 6) बौद्ध साहित्याचे प्रचार व प्रकारा करीता साहित्य सभांमध्ये कवी संमेलन आयोजीत करणे ''' == 1-1-अ) उद्देष आणि ध्येय धोरणे:- साहित्यिक,सामाजिक,शैक्षणिक,सांस्कृतिक == ''' 1) वैज्ञानिक आणि निसर्ग नियमांला अनुसरून नैतिक व्यवस्था राखुन,अनुमानात्मक अंधकाराच्या,अज्ञानातुन ज्ञानाच्या प्रकाशाकडे मानवाला मानवांच्यासाठी सदाचाराच्या मार्गाने मानवाची दसदिशांतील सर्वक्षेत्रांत प्रगती करून,मानवाच्या राहणीमानाचा दर्जा वाढवुन मानवांच्या प्रगती बरोबरच अषा सर्व क्षेत्रांचे संवर्धन व जतन करून प्रचार अन् प्रसार करणे. 2)लोकांच्या ज्ञानात वृत्तीत अन् कृतीत बदल घडवुन स्वःकल्याण व परकल्याण करणेकामी साहित्याच्या माध्यमातुन संविधान साक्षर भारत अभियान राबविणे. 3) तथागत गौतम बुद्धांच्या वैश्विक मुल्यांना आधार मानुन साहित्य निर्मिती करणे. 4)मानवता’ केंद्रबिंदु ठेवुन साहित्य लेखनास चालना देणे. 5)नवोदीत साहित्यिकांना प्रोत्साहीत करून कल्याणकारी व्यवस्था निर्मितीसाठी लेखनास प्रेरीत करणे. 6) सांविधानिक मुल्यांचे संरक्षण करणे. 7) डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर,क्रांतीसूर्य जोतिबा फुले,स्वामी पेरीयार व अन्य बहुजन महापुरुषांचे साहित्य पुर्नप्रकाशीत करून / समिक्षात्मक लेखन करून प्रचार व प्रसार करणे. 8) बौद्ध संस्कृतीचे अवशेष साहित्याच्या माध्यमातुन संशोधनाच्या माध्यमातुन प्रकाशीत करणे. 9)परिवर्तनवादी बौद्ध साहित्य संम्मेलने भरविणे. 10) बहुजन समाजात सम्यक वाचन संस्कृती विकसीत करून धम्म विचारांचा प्रचार अन् प्रसार करणे. 11)साहित्याच्या माध्यमातुन बहुजन समाजात शैक्षणिक,वैचारिक,सामाजिक,सांस्कृतिक, व साहित्य क्षेत्रात अमुलाग्र बदल घडवुन आणणे. 12)परिवर्तनवादी व धम्म विचारांचा प्रचार व प्रसार करणे. 13)साहित्यिकांना प्रोत्साहीत करण्यासाठी दर्जेदार साहित्य मोफत प्रकाशीत करणे. 14) कलावंतांच्या कलागुणांना वाव देण्यासाठी षासनाच्या विविध योजनांद्वारे त्या योजनांची माहिती देणे. 15) बौद्ध संस्कृतीच्या उदात्त मुल्यांचा प्रचार व प्रसार करणाऱ्या दर्जेदार जागतिक साहित्याचे विविध भाषांमध्ये भाषांतर करणे. 16) पाली भाषेचे व पाली भाषेतील साहित्याचे संशोंधन करणे. 17) संकेतस्थळांद्वारे परिवर्तनवादी साहित्यिकांचे साहित्य वाचकांपर्यंत पोहोचविणे. 18) बौद्ध साहित्य परिषदेच्या माध्यमातुन शिबीर,विविध स्पर्धा,व्याख्यानमाला,साहित्य संम्मेलने,विविध साहित्य तसेच सामाजिक पुरस्कार सोहळे आयोजीत करणे. 19) बोधिसत्व डॉ.बाबासाहेब आंबेडकरांनी धम्मदिक्षेसमयी दिलेल्या 22 प्रतिज्ञांच्या अनुषंगाने विस्तृत लेखनास प्रेरीत करणे. 20) बहुजनवादी साहित्य प्रवाहांना बौद्ध साहित्य प्रसार संस्थेत सामील करून एकत्रितपणे बहुजनवादी साहित्याची निर्मिती करणे. 21) वाचनालय चालविणे,व्यक्तीमत्व व विकास वाढविणेसाठी प्रशिक्षण व मार्गदर्शन करणे. 22) धार्मिक व आध्यात्मिक कार्यासाठी विपष्यना,श्रामणेर तसेच बालसंस्कार शिबीरांचे व धार्मिक,आध्यात्मिक प्रवचनांचे आयोजन करणे. 23) बौद्ध संस्कृतीचे जतन व संवर्धन करणे कामी प्रचार व प्रसार करणे. == 2] अभिजात मराठी बौद्धसाहित्य == == 2.1] कविता == '''नव्हती कोणाचीच हिम्मत''' नव्हती कोणाचीच हिम्मत तुमच्यापुढे उभे राहण्याची आज रांग लागली तुमच्या समवेत बसणा-यांची जाण नाही ठेवली तुमच्या त्या त्यागाची खातो तो घास,घेतो तो श्वास अन् नेसतो त्या वस्त्राची नव्हती कोणाचीच हिम्मत तुमच्यापुढे उभे राहण्याची  !! 1 !! आहे का तयारी कणकण शरिराचा झिजविण्याची तोड नाही इतिहासात निःस्वार्थ अन् प्रामाणिकपणाची सुसंस्कृत व्हावा समाज म्हणुन कदर नाही केली मंत्रीपदाची या भुतलावरती सर नाही तुमच्या त्या खंबीरनेतृत्वाची नव्हती कोणाचीच हिम्मत तुमच्या पुढे उभे राहण्याची  !! 2 !! कणकण ज्ञानाचा वेचुनी करील का बरोबरी कोणी प्रज्ञासूर्याची त्याही काळात होळी केली मनुस्मृतीची आज भाशा आहे सत्तेसाठी राजकारणातल्या युतीची आहे का चिड तुम्हाला तुमच्या अस्मितेची नव्हती कोणाचीच हिम्मत तुमच्यापुढे उभे राहण्याची  !! 3 !! ग्रंथ हाची गुरू जाणुनी,ग्रंथप्रेमी म्हणुनी ग्रंथासाठी राजगृह बांधण्याची भिमगर्जना ती स्वाभिमानाची ज्योत पेटवण्याची धम्मदिक्षेची चेतलेली ज्योत कोटी-कोटी कुळे उद्धाराची करीतो स्तुती केवळ आम्ही बोधिसत्वाची नव्हती कोणाचीच हिम्मत तुमच्या पुढे उभे राहण्याची  !! 4 !! इतिहास बदलण्याची ताकद फक्त युगप्रवर्तकाची चढाओढ चाले आत्ता,आयत्या पिठावर रेघोटया ओढण्याची भिमक्रांती झाली माणसाला माणुसपण देण्याची चिड येते ती शाहु,फुले आंबेडकर म्हणुन राजकारण करणाऱ्यांची नव्हती कोणाचीच हिम्मत तुमच्यापुढे उभे राहण्याची  !! 5 !! संविधानाची कलमे न्याय,स्वातंत्र्य,समता,मैत्रीबंधुभावाची ताकद संविधाची खंडप्राय देशाला एकसंघ बांधण्याची देशभक्तीने मी प्रथम भारतीय अन् अंतिमतःही भारतीय म्हणण्याची कार्य अन् विचाराने आहे का पात्रता यांची तुमच्या समवेत बसण्याची नव्हती कोणाचीच हिम्मत तुमच्या पुढे उभे राहण्याची  आज रांग लागली तुमच्या समवेत बसणा-यांची - कवि डॉ. सुरेन्द्र राजाराम शिंदे == 3] मराठी बौद्ध साहित्य विषयक नियतकालिके / वृत्तपत्र == == 3.1 अ]'दैनिक वृत्तरत्न सम्राट' == लोकांच्या ज्ञानात वृतीत अन् कृतीत अमुलाग्र बदल घडवून आणण्याचे काम दैनिक वृत्तरत्न सम्राटने चोखपणे बजावलेले आहे. विश्वभूषण डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर म्हणतात ज्या चळवळीचे वृत्तपत्र नाही त्या चळवळीची अवस्था पंख छाटलेल्या पक्ष्याप्रमाणे होते. बौद्धांच्या तसेच बहुजनांच्या चळवळीचे एकमेव वृत्तपत्र.बौद्ध म्हणून अस्मिता जागृत करण्याचे काम या दैनिक वृत्तरत्न सम्राटने विश्वासार्ह पार पाडलेले आहे. निव्वळ बौद्धांचेच हे वृत्तपत्र नाही तर भारतातील तमाम बहुजनांचे हे मुखत्यारपत्र आहे. [[चित्र:मराठी बौद्ध साहित्य .png|इवलेसे]] == 4] मराठी बौद्ध सहित्य संमेलन == ==4.1] महामानवांच्या कार्य अन् विचारांच्या प्रेरणेने बौद्ध साहित्यातुन सद्वर्तनाने परिवर्तनाची ज्योत चेतवा !!!== बौद्ध म्हणुन बौद्धांची अस्मीता जागृत करण्याची मोठी जबाबदारी साहित्यिकांवर आहे.भगवान गौतम बुद्ध, डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या असीम त्यागाने आपणाला बौद्ध धम्माचा लाभ झाला.परंतु बौद्ध धम्माचा प्रचार अन् प्रसार करण्यासाठी भगवान गौतम बुद्ध अन् डॉ..बाबासाहेब आंबेडकर या महामानवांस तळागाळातील बहुजनांपर्यंत पोहोचविण्यास ख-या अर्थाने आपण अपयशी ठरलो.तेव्हा साहित्यातुन बौद्ध धम्माचा प्रचार प्रसारासाठी प्रबोधनाची आवश्यकता असल्यानेच नालंदा बुद्ध विहार सणसवाडी पुणे येथे दिनांक 31/12/2017 ते 01/01/2018 रोजी बौद्ध साहित्य प्रसार संस्था व बुद्धिस्ट मुव्हमेंट सेंटर यांच्या वतीने पहिल्या राज्यस्तरीय बौद्ध साहित्य संमेलनाचे आयोजन करण्यात आले. बौद्ध साहित्य प्रसार संस्थेचे अध्यक्ष प्रतिथयश साहित्यिक/ कवी/समिक्षक प्रा.शुक्राचार्य गायकवाड यांनी पुढे अधिक माहिती देताना सांगीतले की, नालंदा बुद्ध विहार कळवा येथुन भारतीय बौद्ध साहित्य प्रसार संस्थेची सुरुवात होवुन भिमा कोरेगाव येथील क्रांतीस्तंभास 200 वर्षे पूर्ण होत असल्याने या ऐतेहासीक पार्श्वभुमीवर नालंदा बुद्ध विहार सणसवाडी पुणे येथे पहिले राज्यस्तरीय बौद्ध साहित्य संमेलन भरविण्यात आले असुन हे भारतीय बौद्ध साहित्यातील मैलाचा दगड ठरेल असा विश्वास व्यक्त केला.त्यांच्या या सार्थ विश्वासातुन महाराष्ट्रातील अनेक साहित्यिकांनी सणसवाडी पुणे येथे आपली उपस्थिती लावली आणि हे पहिले राज्यव्यापी अखील भारतीय बौद्ध साहित्य संमेलन यशस्वी केले. हे पहिले राज्यव्यापी अखील भारतीय बौद्ध साहित्य संमेलन यशस्वी करण्याचा खरा बहुमान ‘तुझ्या पावलांचे ठसे पाहिले मी,दिशा मज कळाली,तसा चाललो मी, तसा चाललो मी’असे आपल्या कवीतेतुन गाणारे,म्हणणारे अन् चालणारे सुप्रसिद्ध साहित्यिक,समिक्षक,कवी प्रा.शुक्राचार्य गायकवाड अन् त्यांच्या सर्व साहित्यिक मंडळींना,प्रेमींना जाते. ‘‘साहित्य म्हणजे समाज मनाचा आरसा अन् त्यातुन पडणारा कवडसा म्हणजे समाजाचे यथार्थ दर्शन’’ या पहिल्या बौद्ध साहित्य संमेलनातुन नेमके काय घडले,महाराष्ट्रातुन आलेल्या अनेक साहित्यिकांच्या साहित्यातुन काय कवडसा पडला याची प्रचिती उपरोक्त वाक्यानुसार दिनांक 1 जानेवारी रोजी संपूर्ण भारत देशातील लोकांनीच नव्हे तर जगातील सर्वच लोकांनी घेतली.तेव्हा साहित्य संमेलन कसे पार पडले यासाठी हा प्रपंच मांडत आहे.तत्पुर्वी दिनांक 22 ऑक्टोंबर 2017 रोजी दैनिक वृत्तरत्न सम्राटचे संपादक बबनराव कांबळे साहेबांनी या बौद्ध साहित्य प्रसार संस्थेचे उद्घाटन केले.उद्घाटन प्रसंगी त्यांनी स्वाभिमान जागवा,नवीन पिढी तुमची वाट पाहत आहे तेव्हा साहित्यिकांनी वाघासारखे,सम्राटासारखे रहा. या आषयानुरूप भाषणातुन माझ्या 20 भाषणांच्या बरोबर शाहिराचे एक गाणे असल्याचे डॉ..बाबासाहेब आंबेडकर म्हणत तेव्हा साहित्यिक या नात्याने ही धुरा,जबाबदारी साहित्यिकांवर असल्याचे प्रतिपादन दै.वृत्तरत्न सम्राटचे संपादक बबनराव कांबळे यांनी केले.डोंबिवली येथील सर्व्हेश हॉल मधिल स.न.वि.वि.सभागृहामध्ये बौद्ध साहित्य प्रसार संस्थेचे उद्घाटन बबनराव कांबळे यांच्या हस्ते करण्यात आले.यावेळी प्रमुख पाहुणे म्हणुन राष्ट्रीय समन्वयक भारतीय संविधान राष्ट्रीय विकास अभियानचे डॉ.प्रशांत पगारे,सुप्रसिद्ध साहित्यिका उर्मिला पवार व प्रमुख वक्ते म्हणुन अशोक नागरी सहकारी संस्थेचे अशोक शिलवंत,साहित्यिक व पालिभाषा अभ्यासक एस.बी.शेलार,साहित्यिक अभ्यासक आर.डी.सांगळे कार्यक्रमाचे व भारतीय बौद्ध साहित्य प्रसार संस्थेचे अध्यक्ष प्रा.शुक्राचार्य गायकवाड,सचिव प्रभाकर गवाणकर,कार्याध्यक्ष भरत शिरसाठ,धम्मकिरण चन्ने, ना.पा.जाधव, एम.एम.घाडगे, रविकिरण म्हस्के आदी मान्यवरांसह संपूर्ण सभागृह साहित्यिकांनी व साहित्यप्रेमींनी खच्चुन भरला होता. तत्पुर्वी नृत्यातुन बौद्ध साहित्याचे निर्माते तथागतांस वंदन करण्यात आले.तदनंतर सर्वांनी पंचशिल ग्रहण केले.दै.वृत्तरत्न सम्राटचे संपादक बबनराव कांबळे यांनी मेणबत्ती प्रज्वलीत करून आपल्या साहित्याद्वारे उपेक्षीतांचे जीवन उज्वल करा या आषयाचा डॉ.बाबासाहेब आंबेडकरांचा साहित्यिकांना असलेला आदेष वाचुन बौद्ध साहित्य प्रसार संस्थेचे उद्घाटन केले.प्रभाकर गवाणकर यांनी आंबेडकरी चळवळीतले प्रामुख्याने दलित अस्पृष्य नसुन बौद्ध म्हणुन या बौद्ध साहित्य प्रसार संस्थेतुन वाटचाल करावी असे आपल्या प्रास्तविकेतुन मांडले.सुत्रसंचलन आनंद जाधव यांनी केले. उद्घाटन प्रसंगी पुढे बोलताना बबनराव कांबळे यांनी आपणाला इतरांसारखे गप्प बसता येणार नाही.जागृतीचा विस्तव विझु देऊ नका.आपण का गप्प आहोत,आपणाला का निराशा आली या प्रष्नांची उत्तरे आपल्याला मिळवायची आहेत.आपल्यात जी ताकद आहे ती,भारतात दुस-या कोणाकडे नाही.आपणात बाबासाहेबांचा जो आदर्श आहे तो जगात कोणाकडे नाही.साहित्यिकांची लेखणी प्रभााशाली असली पाहिजे.साहित्यिक नितीमान असले पाहिजेत.मी माझी नितिमत्ता विकणार नाही असा ताठ बाणा असला पाहिजे.गुणवान होता येते परंतु नितीमान होता येत नाही.जगातले सर्व धर्म देवांवर आधारलेले आहेत केवळ तुमचा अन् माझा धम्म हा नितीमत्तेवर आधारलेला आहे.जो आपल्या कुटुंबाशी,समाजाशी,देशाशी प्रामाणिक आहे त्याचा पराभव होत नाही.वज्जी या देशा प्रमाणे जो समाज एकत्रित येतो,एकत्रित येऊन विचार करतो,एकत्रित चिवारांती निर्णय घेतो.अन त्या निर्णयाची अंमलबजावणी करतो तो समाज विजयी होतो आणि जो समाज विजयी होतो तो समाज क्रांती करतो.तेव्हा आपण डॉ.बाबासाहेब आंबेडकरांनी दिलेल्या 22 प्रतिज्ञांचे पालन केले पाहिजे.साहित्यिकांची लेखणी दाबण्याचा प्रयत्न होईल,तुमचे शस्त्र गहाण ठेवण्याचा प्रयत्न होईल तेव्हा साहित्यिकांनी निर्भयपणे, प्रामाणिकपणाने,लेखणीतुन चोख काम करा.सम्राटासारखे रहा.तुमची पुस्तके अशी गाजली पाहिजेत की,त्याला पारितोषिके मिळाली पाहिजेत,त्यासाठी वाचन, चिंतन,मनन झाले पाहिजे.ती पुस्तके वाचताना धरणीकंप झाला पाहिजे.22 प्रतिज्ञा ही माझी आयडेंटी आहे.मुलांना बुद्ध अन् त्यांचा धम्म हे पुस्तक वाचावयास दया.शुभ्रधवल वस्त्रातुन बुद्ध विहाराकडे जाणारी बुद्ध संस्कृती ही आपली संस्कृती झाली पाहिजे.बैल गाभण कसा याचे उत्तर साहित्यिकांनी दयायचे आहे.आम्ही केवळ तथागत, डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांना शरण आहोत दुसरे कोणालाही नसल्याचे बबनराव कांबळे प्रतिपादले.मान्यवरांचे बौद्ध साहित्य संस्थेच्या वतीने यथोचीत स्वागत करून सत्कार करण्यात आला.या प्रसंगी ज्येष्ठ साहित्यिका उर्मिला पवार, अशोक नागरी सहकारी संस्थेचे अशोक शिलवंत, राष्ट्रीय समन्वयक भारतीय संविधान राष्ट्रीय विकास अभियानचे डॉ.प्रषांत पगारे, साहित्यिक व पालिभाषा अभ्यासक एस.बी.शेलार, साहित्यिक अभ्यासक आर.डी.सांगळे यांनी आपले मनोगत व्यक्त केले.कार्यक्रमाचे अध्यक्ष प्रा.शुक्राचार्य गायकवाड यांनी आपले अध्यक्षीय मनोगत व्यक्त करताना बौद्ध साहित्यिकांना या संस्थेच्या माध्यमातुन एक हक्काचे विचारमंच मिळाले असल्याने आपले बौद्ध साहित्य हे केवळ भारतातच मर्यादित न राहता सम्राट अशोकाने बौद्ध धम्म ज्याप्रमाणे सातासमुद्रापाड नेला त्या प्रमाणे हे बौद्ध साहित्य जावे.तसेच उपस्थितांचे गायकवाड यांनी आभार मानले.सरणत्तय होवुन कार्यक्रमाची सांगता झाली. == 4.2.1] सुप्रसिद्ध साहित्यिक प्रा.आनंद देवडेकर पहिले राज्यस्तरीय बौद्ध साहित्य संमेलनाध्यक्ष == दिनांक 31/12/2017 रोजी सकाळी 11-00 वा.पुणे येथील सणसवाडीतील सुदामराव पवारसाहेब सभागृहाचे महाराष्ट्र राज्याचे सामाजिक न्याय विकास मंत्री राजकुमार बडोले यांच्या हस्ते उद्घाटन करण्यात आले या प्रससंगी बोलताना सामाजिक न्याय विकास राज्यमंत्री राजकुमार बडोले यांनी अजुनही आम्हाला सर्वांना दुरचा पल्ला गाठावयाचा असल्याने डॉ.बाबासाहेब आंबेडकरांचे विचार पुढे न्यावेत असे आषयानुरूप वक्तव्य करताना समता मुलक,न्यायावर आणि बंधुत्वावर आधारीत हा देश निर्मित झाला पाहिजे असल्याचे प्रतिपादन महाराष्ट्र राज्याचे सामाजिक न्याय विकास मंत्री राजकुमार बडोले यांनी पुणे येथील सणसवाडी येथे काढले.भिमा कोरेगाव येथील विजय स्तभांस 200 वर्षे पूर्ण होत असल्याने या ऐतेहासिक पार्श्वभुमीवर सणसवाडी,पुणे येथे बुद्धिस्ट मुव्हमेंट सेंटर व बौद्ध साहित्य प्रसार संस्थेच्या वतीने पहिले राज्य स्तरीय बौद्ध साहित्य संमेलनाचे आयोजन केले असता सुदामराव पवार सभागृहाचे,सुमिरा स्पोर्टस अकादमीचे आणि भव्यदिव्य अश्या रांगोळीचे सामाजिक न्याय विकास राज्यमंत्री राजकुमार बडोले यांच्या हस्ते उद्घाटन करण्यात आले.पुढे बोलताना सामाजिक न्याय विकास राज्यमंत्री बडोले यांनी 14 ऑक्टोंबर 1956च्या डॉ.बाबासाहेब आंबेडकरांच्या रोपटयाला पालवी फुटायला लागली असुन त्याचे आता वृक्षात रूपांतर होत आहे.ज्यांचे विचार घेऊन आम्ही मोठे झालो अश्या विचारांचे लोक बसलेले आहेत. डॉ.बाबासाहेबांचे विचार परत आत्ता फुलायला लागल्याने मनातली भिती नाहीशी होते.आत्ता आपण सर्वजण सूर्यफुल झालो पाहिजे.समता व जातीविरहित समाजाची अपेक्षा डॉ.बाबासाहेब आंबेडकरांनी केली.या राज्यस्तरीय बौद्ध साहित्य संमेलनास व बुद्धिस्ट मुव्हमेंट सेंटरला सामाजिक न्याय विकास राज्यमंत्री बडोले यांनी शुभेच्छा देऊन डॉ.बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांची उर्जा आजच्या तरुणांनी घेतली पाहिजे असल्याचे आवाहन केले.सुनिरा स्पोर्टस अकादमीचे उद्घाटन करताना बडोले यांनी क्रिकेट खेळुन केली.तर भव्यदिव्य अश्या रांगोळीने मंत्रीमहोदयांसह सर्वजण भारावुन गेले.या प्रसंगी बौद्ध साहित्य प्रसार संस्थेचे अध्यक्ष प्रा. शुक्राचार्य गायकवाड,साहित्य संमेलनाचे उद्घाटक प्रा.दामोदर मोरे,कार्याध्यक्ष भरत शिरसाट,माजी आमदार जयदेव गायकवाड,सणसवाडीचे सरपंच रमेश सातपुते यांनी आपले मनोगत व्यक्त केले.यावेळी बौद्ध साहित्य संस्थेच्या कार्यकारणीसह राज्याच्या कानाकोकोपऱ्याातुन आलेले असंख्य साहित्यिक व बुद्धिस्ट मुव्हमेंट सेटरचे मान्यवर पदाधिकारी तसेच सणसवाडीचे मान्यवर ग्रामस्थ उपस्थित होते.प्रास्तविकेतुन बुद्धिस्ट मुव्हमेंट सेंटरचे सुनिल पवार यांनी या सेंटरच्या कार्याचा आढावा घेऊन साहित्य संमेलन भरविण्या बाबतची माहिती विषद केली.सुत्रसंचलन विशाल खरात व प्रशांत वाघमारे यांनी केले.मान्यवरांचा या प्रसंगी स्वागत करून सत्कार करण्यात आला तर, उपस्थितांचे आभार मानण्यात आले पहिल्या राज्यस्तरीय बौद्ध साहित्य संमेलनाच्या उद्घाटन प्रसंगी सुप्रसिद्ध साहित्यिक दामोदर मोरे यांनी बंधनमुक्त हृदयातुन जन्माला येणारी करुणा म्हणजेच बौद्धसौंदर्य असल्याचे विषद करताना निळया पताकांमधुन आपणास आपले मुल्य कळणार असल्याचे प्रतिपादन सुप्रसिद्ध साहित्यिक दामोदर मोरे यांनी भिमा कोरेगाव येथील विजय स्तभांस 200 वर्षे पूर्ण होत असल्याने या ऐतेहासिक पार्श्वभुमीवर सणसवाडी,पुणे येथे बुद्धिस्ट मुव्हमेंट सेंटर व बौद्ध साहित्य परसार संस्थेच्या वतीने पहिले राज्य स्तरीय साहित्य संमेलनाच्या उद्घाटन प्रसंगी काढले पुढे बोलताना त्यांनी आपण नागवंशीय आहोत.पुढे नागचे नाक झाले. डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर व क्रांतीसूर्य जोतीबा फुले यांनी इतिहासाच्या उत्खननाचे काम केले.भिमा कोरेगाव येथील युद्ध हे इंग्रजांना विजय मिळवुन देण्यासाठी नव्हे तर, हे युद्ध समतेसाठी होते.आधुनिक भारताचे षिल्पकार हे महार आहेत.विजयस्तंभ हे आमचे उर्जाकेंद्र असुन बौद्धसाहित्य हे आमच्या नैतिक मुल्यांचा खजीना आहे.‘‘जिसका मन सुंदर उसकी सोच सुंदर,और जिसकी सोच सुंदर उसका साहित्य सुंदर’’ वरच्या आळीचे साहित्य म्हणजे स्वजातीय हिताय स्वजातीय सुखाय असल्याने आम्ही ते नाकारतो.त्यांच्या दृष्टीने जात हे मुल्य आहे माणुस हे मुल्य नसल्याने आमचा त्यास नकार आहे.जिथ पर्यंत महार आहेत तिथपर्यंत महाराष्ट्र तर इरावती कर्वे यांच्या मते जिथे महार नाहित तो महाराष्ट्र नाही.वर्णव्यवस्थेवरून आमची नावे ठेवली असल्याने आमची प्रतिष्ठा हिरावुन घेतली असल्याने आम्ही तुमची संकल्पना नाकारतो.आपण सर्व साहित्य पुस्तके,ग्रंथ जर वाचले तर, आपल्या ज्ञानाच्या कक्षा रूंदावतील. दोन साहित्यातील फरक स्पष्ट करताना वरच्या आळीतील साहित्य हे संवेदनाहिन, मानवताहिन तर बौद्ध साहित्यात बुद्धांची करुणा ही सर्वश्रेष्ठ असल्याचे सांगीतले.विव्दान म्हणजे दिवा तर प्रज्ञा म्हणजे सूर्य होय. मंत्र हे मंत्रयुगाकडे तर, डॉ.बाबासाहेब आंबेडकरांचे विचार आम्हाला तेजोयुगाकडे घेवुन जातात.आपणाला नवा इतिहास घडवायचा आहे असे आवाहन केले. तत्पुर्वी बौद्ध साहित्य प्रसार संस्थेच्या वतीने सणसवाडी ते भिमा कोरेगाव येथील विजयस्तंभा पर्यंत क्रांतीज्योत रॅली काढण्यात आली.तदनंतर सणसवाडी चौक ते बुद्धिस्ट मुव्हमेंट सेंटर येथील सुदामराव सभागृह पर्यंत गौरव ग्रंथ रॅली काढण्यात आली.या प्रसंगी शौर्य गाथा बौद्ध साहित्य स्मरणिकेचे प्रकाशन मान्यवर साहित्यिकांच्या उपस्थित करण्यात आले.स्वागताध्यक्ष सुनिल पवार यांनी विचारमंचावर उपस्थितांचे स्वागत करून दै.वृत्तरत्न सम्राटच्या सहकार्याने अन् आद.बबनराव कांबळे यांच्या वेळोवेळीच्या मार्गदर्शनामुळे हे शक्य झाले असल्याचे सांगुन दै.सम्राटचे संपादक बबनराव कांबळे यांचे आभार मानले.कार्याध्यक्ष प्रा.भरत शिरसाट यांनी प्रास्तविकेतुन बुद्धांनी दिलेला विचार सणसवाडी पर्यंत येऊन पोहोचला आहे.बुद्ध सांगण्याची आवश्यकता साहित्यिकांवर आहे.1961 साली आप्पासाहेब रणपिसे, भाऊसाहेब अडसुळ व विजय सोनवणे या त्रयस्थांनी बौद्ध साहित्याची सुरुवात केली. बौद्ध अस्मितेची पताका घेवुन आम्हाला विश्व पादाक्रांत करावयाचे आहे मानवतावादी साहित्य हेच बौद्ध साहित्य आहे.बौद्धत्व हिच आमची अस्मिता आहे. प्रा.रतन सोनग्रा यांनी आपली यात्रा बहिष्कृत भारत ते प्रबुद्ध भारताकडे जात आहे.लोकांना ज्ञान देण्याचे काम साहित्यिकांनी करावे. डॉ.बाबासाहेब आंबेडकरांना जगाने स्विकारले आहे. बौद्ध साहित्य प्रसार संस्थेचे संस्थापक अध्यक्ष प्रा.शुक्राचार्य गायकवाड यांनी आपले विचार मांडताना साहित्य परिषदेतुन न बोलणारे बोलु लागले,लिहु लागलेआता ही बौद्ध साहित्य संमेलने संपूर्ण भारतातुन भरविण्यात येणार आहे.आपण सगळे साहित्यिकांच्या नावाने एकत्र येऊ या अन् डॉ.बाबासाहेब आंबेडकरांचे विचार सर्व जगामध्ये पोहोचवु असे उपस्थित साहित्यिकांना आवाहन केले.या वेळी ना.पा.जाधव,प्रा.दि.वा.बागुल,सविता भोसले,प्रमोद जाधव,अॅड.रंजना भोसले,दिपश्री माने बलखंडे,अशोक गायकवाड आदी मान्यवरांसह बौद्ध साहित्य प्रसार संस्थेच्या कार्यकारणीसह राज्याच्या कानाकोप-यातुन आलेले असंख्य साहित्यिक व बुद्धिस्ट मुव्हमेंट सेटरचे मान्यवर पदाधिकारी उपस्थित होते.सुत्रसंचलन बी.आर.पंचांगे यांनी केले. पहिल्या अखील भारतीय राज्यव्यापी बौद्ध साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदावरून अध्यक्षीय भाषण करताना सोडलेल्या धर्माला शिव्या घालण्यापेक्षा स्विकारलेल्या धम्माच्या ओव्या गा ! या उक्तीनुसार आचरण करताना सृष्टीतील सर्वांविषयी करुणा उत्पन्न करणारे साहित्य म्हणजे बौद्ध साहित्य असल्याचे प्रतिपादन सुप्रसिद्ध साहित्यिक प्रा.आनंद देवडेकर यांनी भारतीय बौद्ध साहित्य परिशदेने भरविलेल्या राज्य स्तरीय साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदावरून पुणे येथील सणसवाडी येथे केले.या प्रसंगी साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षीय भाषणाचे मान्यवर साहित्यिकांसहित उपस्थितांसह प्रकाशन करण्यात आले.साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षीय भाषणातुन पुढे बोलताना प्रा.देवडेकरांनी वर्ण,वर्ग,भेदा विरूद्धच्या या बौद्ध साहित्याकडे आपण व्यापक दृश्टीकोनातुन पाहिले पाहिजे बौद्ध साहित्याला मराठी ही एवढीच मर्यादा नसुन ते अमर्याद असा कॅनव्हास लाभलेले जगातील विविध भाषेतआहे.तथाकथीत प्रस्थापितांपेक्षा आपले हे जागतिक साहित्य आहे.बहिणाई अन् बहिणाबाई यांच्यात 700 वर्शांचे अंतर आहे.वज्रसुची ग्रंथाचे भाषांतर बहिणाई यांनी केले आहे.गृहत्याग केलेले सिद्धार्थ गौतम स्वतःच्या मनात निर्माण झालेल्या प्रष्नाचे उत्तर शोधण्यासाठी प्रथमभृगु ऋषीच्या आश्रमात जातात तिथे समाधान होत नाही म्हणुन आलारकालामच्या आश्रमात जातात तिथेही समाधान होत नाही म्हणुन उद्धक रामपुत्ताच्या आश्रमात जातात आणि अंतिमतःस्वतःच सम्यक सम्यक सम्बुद्ध होतात.त्याच प्रमाणे डॉ.बाबासाहेबही कबीर,फुले हे टप्पे पार करून बुद्धत्वालाच गवसणी घालतात बुद्धाला आणि त्यांच्या धम्माला अनुसरतात.तथागतांचा, डॉ.बाबासाहेब आंबेडकरांचा हा धम्मप्रवास बौद्ध धम्मीय व साहित्यिकांनी समजुनच घेतला नाही ते फुले अन् कबीर या टप्प्यांवरच रेंगाळत राहिले.ज्या सहित्याचे उर्जास्तोस्त्र बुद्ध अन् प्रेरणास्तोस्त्र डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर आहेत ते साहित्य म्हणजे बौद्ध साहित्य होय. हिनयान, महायान, वज्रयान, मंत्रयान,सहजयान यात लुप्त झालेला बुद्ध डॉ.बाबासाहेब आंबेडकरांनी ‘बुद्ध अॅन्ड हिज धम्म’च्या माध्यमातुन मुळस्वरूपातुन आपल्या पर्यंत आणुन ठेवला आहे.साहित्य हा समाजाचा आरसा असतो समाजाचं वास्तविक प्रतिबिंब त्यात दिसायला हवे.याच प्रमाणे पुस्तकाचा नुसता संच केल्याने तो साहित्यिक होत नसतो.धर्मांध शक्तीचा वाढता दहशतवाद रोखण्यासाठी बाबासाहेबांच्या संकल्पनेतील राजकिय संगठन गठीत करायला हवे.भिमा कोरेगावच्या अभिमानास्पद लढयाची व्दिषताब्दी साजरी करताना फुकटच्या उन्मादी उत्साहाच प्रदर्शन करण्यापेक्षा संख्योने कमी असुनही अत्याचारी व्यवस्थेला भिडणा-या अन् गाडणा-या त्या महापराक्रमी महारयोद्धांपासुन आपण प्रेरणा घ्यायला हवी असल्याचे आवाहन करून अध्यक्षपदी निवड करून माझा जो सन्मान केला त्या बद्दल मी आपला अत्यंत आभारी असल्याचे प्रा.देवडेकरांनी म्हणले .सुत्रसंचलन बी.आर.पंचांगे यांनी केले तर,आभार कवि कांतीलाल भडांगे यांनी केले रात्रों.भव्य कवी संमेलनाचे आयोजण करण्यात आले अध्यक्षस्थान कवी अशोक दवणे यांनी भुषविले तर सुत्रसंचलन कविता मोरवणकर यांनी केले.या भव्य कवी संमेलनात कवी विलास बसवंत,रविकिरण म्हस्के,शारदा नवले,राजेश गायकवाड,जगदेव भटु,कांतीलाल भडांगे,उषा अंभोरे,हेमलता भालेराव,जोंधळे बाळासाहेब,बी.आर.पंचांगे,दिपक साळवे,अस्मिता मेश्राम,निलम पाटील,संजय डोंगरे, जगतपुरीया,साजन शिंदे ,वसंत हिरे,जयवंत सोनवणे, शिवा इंगोले,बबन सरोदे,मुक्तानंद जगताप,ख.रे.माळवे, धम्मकिरण चन्ने,विकास भंडारे,संदेष गायकवाड,शाम भालेराव,अनिल भालेराव, डॉ.सुरेंद्र शिंदे, अनिलकुमार मोरे,बी.जे.कांबळे,संतोश खरात,प्रा.ढावारे,वर्शा भिसे,विलास कांबळे,सुनिल सोनवणे,नारायण सोनकांबळे, रमेश भवार,श्रीकृश्ण टोंबरे,भीमराव शिरसाठ,दिलिप घोडेस्वार,निंबाजी केदार,भागवत बनसोडे,ए.आर.खिल्लारे,प्रा.उत्तम भगत,सुनिल ओव्हाळ आदी 70 कवींनी सहभाग घेउन आपल्या कविता सादर केल्या.त्या सर्वांना प्रशस्ती प्रमाणपत्र व स्मृती चिन्ह देण्यात आले.रविवार दिनांक 01/01/2018 रोजी सकाळी 09ःते 10ः00 पर्यंत ‘कवी जेव्हा गाऊ लागतो’ या कवी संमेलन दोन मध्ये कवि विकास भंडारे प्रमोदकुमार भोरजारे,नरेश जाधव,वर्षा गायकवाड, श्रीकृश्ण टोंबरे आदिंनी आपल्या सुरेल आवाजातील कविता सादर केल्या. ‘बौद्ध साहित्यात सामाजिक संस्थांच्या जबाबदा-या’ या विषयावर चर्चासत्राचे आयोजन करण्यात आले याचे अध्यक्षस्थान कडोम.पा.परिवर्तन कर्मचारी संघटनेचे अध्यक्ष चंद्रकांत पोळ यांनी भुषवीले तर, सुत्रसंचलन समाधान मोरे यांनी केले.या चर्चासत्रात वक्ते म्हणुन त्रिरत्न महासंघाचे धम्मचारी अनोमदस्सी,शहिद भागवत जाधव प्रतिश्ठाण मुंबईचे सुमेध जाधव,रिझर्व्ह बँकेचे असिस्टंट मॅनेजर श्रीकृश्ण टोबरे,व प्राचार्य सुधाकर खैरे यांनी या चर्चासत्रातुन आपले विचार व्यक्त केले. मी रमाई बोलते या एकपात्री नाटकाचा प्रयोग कवयत्री उषा अंभोरे यांनी आपल्या शैलीत सुंदररीत्या सादर करून उपस्थितांची वाहवा मिळवली सत्कार समारंभ व पुरस्कार वितरण सोहळा दुपारी 12ः00 ते 1ः00 वा. करण्यात आला.या सोहळयाचे सुत्रसंचलन जयवंत सोनवणे यांनी केले तर,आभार प्रदर्शन रविंद्र अहिरे यांनी केले.या पुरस्कार सोहळयातुन स्मृतीशेष शामुताई भोईर,दामोदर आंबो जाधव,गोविंद तुकाराम गायकवाड,भाऊसाहेब अडसूळ यांना मरणोत्तर पुरस्कार देण्यात आला. तसेच सुदाम पवार,मोहन गायकवाड,अभिमन्यु भालेराव,प्रिया खरे,अर्जुन गायकवाड यांना जीवन गौरव पुरस्काराने सन्मानीत करण्यात आले.त्याच बरोबर बौद्ध साहित्यिक भाऊसाहेब अडसूळ हा पुरस्कार बौद्ध साहित्यिक अभ्यासक दिलिप घोडेस्वार (भुसावळ),विजय सोनवणे पुरस्कार बौद्ध साहित्यिक अभ्यासक राजु सांगळे (पुणे) व आप्पासाहेब रणपिसे पुरस्कार बौद्ध साहित्यिक अभ्यासक रमेश शिंदे यांना देण्यात आला. दुपारी 3ः00 ते 4ः30 वाजे पर्यंत बौद्ध धम्म प्रचार,प्रसारासाठी साहित्यातुन प्रबोधनाची आवश्यकता या विषयावर परिसंवाद -2चे आयोजन करण्यात आले. या परिसंवादाच्या अध्यक्षस्थानी कार्याध्यक्ष भरत शिरसाठ यांनी भुषवीले.तर या परिसंवादाचे सुत्रसंचलन बौद्ध विकास मंडळ नालंदा बुद्ध विहार कळवा याचे अध्यक्ष कवी बी.जे.कांबळे यांनी केले.तर पुरोगामी पत्रकार संघाचे ठाणे जिल्हा अध्यक्ष भिमराव शिरसाठ यांनी आभार प्रदर्शंन केले.यामध्ये कवी नारायण जाधव,कवयत्री विदया भोरजारे,ठाणे जिल्हा परिशदेचे डॉ.अशोक बहिरव,शिक्षण विस्तार अधिकारी संजय थोरात,पत्रकार बी.डी.गायकवाड,प्राचार्य जीभाऊ बच्छाव,कवी डी.बी.जगतपुरीया यांनी सहभाग घेतला. सायंकाळी 4ः30 ते 6ः30 वा.पर्यंत साहित्य संमेलनाच्या समारोपाचा कार्यक्रम करण्यात आला.असे विविध उपक्रमाद्वारे भरविण्यात आलेल्या या पहिल्या राज्यव्यापी बौद्धसाहित्य संमेलनावर प्रतिक्रिया देण्यासाठी काळाची पावले ज्या ऐतेहासिक घटनेची वाट पाहत होती त्याच घटनेची पुनरावृत्ती करण्याची प्रतिक्षा पाहत होती की काय,असे न राहवुनही वाटते ज्यामुळे 1 जानेवारी 2017 रोजी भिमा कोरेगाव हे नाव जगाच्या नकाशावर पुन्हा एकदा आले आणि 21 व्या शतकात विज्ञानयुगात भारतीय बौद्ध समाजाची भारतात काय अवस्था आहे याचे यथार्थ दर्शंन जगाला घडले.एकंदरीत या घटनेने हे पहिले राज्यव्यापी अखील भारतीय बौद्ध साहित्य संमेलन बौद्ध साहित्यिकांच्या स्मृतीत कायमचेच राहिल == 4.3.1]प्रा.शुक्राचार्य गायकवाड,द्वितीय राज्यस्तरीय बौद्ध साहित्य संमेलनाध्यक्ष == [[चित्र:बौद्ध साहित्य .png|इवलेसे]] डाॅ.बाबासाहेबआंबेडकरांनी दिलेल्या सद्धम्माचा आपल्या साहित्यातुन प्रचार अन् प्रसार करणे हे आपल्या प्रत्येक बौद्ध साहित्यिकाचे काम असल्याचे प्रतिपादन ज्येष्ठ साहित्यिक, समिक्षक, कवी, लेखक आणि या द्वितीय राज्यस्तरीय बौद्ध साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष प्रा.शुक्राचार्य गायकवाड यांनी केले.बौद्ध साहित्य प्रसार संस्था आणि क्रांतीसूर्य सामाजिक संस्था यांच्या विदयमानाने वैशाखी बुद्ध पौर्णिमेच्या औचीत्यावर विटावा येथे आयोजण्यात आलेले द्वितीय राज्यस्तरीय बौद्ध साहित्य संमेलन मोठया उत्साहात संपन्न झाले. याप्रसंगी संमेलनाचे उद्घाटक ज्येष्ठ साहित्यिक प्रदिप आगलावे, स्वागताध्यक्ष पंढरीनाथ गायकवाड, बौद्ध साहित्य प्रसार संस्थेचे कार्याध्यक्ष जयवंत सोनवणे, सचिव प्रा.भरत शिरसाठ, ठाणे जिल्हा कार्यकारणीचे अध्यक्ष विकास भंडारे, कार्याध्यक्ष बी.जे.कांबळे तर प्रमुख पाहुणे म्हणुन ज्येष्ठ साहित्यिका इंदिरा आठवले, ज्येष्ठ साहित्यिक दामोदर मोरे सर, राष्ट्रीय प्रवचनकार प्रा.दि.वा.बागुल, दैनिक नवनगरचे संपादक दिपक सोनवणे, जे.जी.यादव, प्रा.श्रीरंग कुडुक, माता रमाई महिला मंडळाच्या अध्यक्षा कल्पना गायकवाड आदी मान्यवरांसह महाराष्ट्रातून आलेले सर्व साहित्यिक, बौद्ध साहित्य प्रसार संस्थेची केंद्रिय कार्यकारणी तसेच जिल्हावार कार्यकारणी, सदस्य, क्रांतीसूर्य सामाजिक संस्थेचे मान्यवर पदाधिकारी व उपस्थित साहित्यरसीक ठाणे जिल्हयातील विटावा येथील (प-याचेमैदान) भदंत आनंद कौसल्यायन साहित्यनगरीत उपस्थित होते. बौद्ध साहित्य प्रसार संस्थेचे सहसचिव डाॅ.सुरेंद्र शिंदे यांनी प्रास्ताविकातुन ‘‘महामानवांच्या प्रेरणेने सद्वर्तनाने बौद्ध साहित्यातुन परिवर्तनाची ज्योत चेतवा !’’ असा संदेष दिला.सुत्रसंचलन बौद्ध साहित्य प्रसार संस्थेचे सचिव प्रा.भरत शिरसाट यांनी केले तर आभार प्रदर्शनातून बौद्ध साहित्य प्रसार संस्थेचे ठाणे जिल्हा अध्यक्ष विकास भंडारे यांनी मान्यवरांसहित उपस्थितांचे आभार मानले. पुढे बोलताना प्रा.शुक्राचार्य गायकवाड यांनी आत्तापर्यंत झालेल्या सर्व साहित्यसंमेलनाचा उहापोह करून बौद्ध साहित्य प्रसार संस्था आपण का स्थापन केली हे विषद केले.बुद्धांचे संपूर्ण तत्त्वज्ञान हे कम्मविपाक व प्रतित्यसमुत्पाद सिद्धांतावर केंद्रित असुन मध्यममार्ग हा या धम्माचा मुळ पाया आहे. या ठिकाणी उपस्थित असेलेले कवी,साहित्यिकांनी तथागतांच्या, विश्वरत्न डाॅ.बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारधनाने बौद्ध साहित्य प्रसार संस्थेचे सभासद होवुन संपूर्ण भारत देशातील तळागाळापर्यंत बौद्ध धम्माचा प्रचार अन् प्रसार करतील अशी अपेक्षा व्यक्त करून आपले लक्ष आकुंचीत व मर्यादीत न ठेवता उदात्त जीवनमुल्ये व सांस्कृतिकमुल्ये अविष्कृत करा असे उपस्थित सहित्यिकांना प्रा.शुक्राचार्य गायकवाड सरांनी आवाहन केले. आपल्या उदघाटनीय भाषणातुन ज्येष्ठ साहित्यिक प्रदिप आगलावे यांनी बुद्ध धम्म प्रसारात ठाणे शहराचे योगदान असल्याचे सांगुन पाली भाषेतील साहित्य हे विश्वाच्या मानवीकरणाचे साहित्य असल्याचे म्हणले. जगातील पहिले साहित्य हे त्रिपिटक होय. माणुस जन्माने नव्हे तर त्याच्या कुशल कम्माने श्रेष्ठ ठरतो. संत साहित्यावर बुद्धधम्माचा प्रभाव आहे.1956च्या धम्मक्रातीनंतर बौद्ध साहित्य चळवळीवर उहापोह करून बौद्ध साहित्यिकाची जबाबदारी ही इतर साहित्यिकांपेक्षा वेगळी आहे.बौद्ध साहित्यिकांना माणुसकीचे साहित्य निर्माण करावयाचे असल्याने त्यांनी सखोल अभ्यास व चिंतन करून बुद्धधम्म आपल्या आचरणात आणल्यास साहित्यिक हे लोकांचे दिपस्तंभ झाल्यास बौद्ध साहित्य संमेलनाची ती फलश्रुती ठरेल असे आगलावेसरांनी प्रतिपादन केले. याप्रसंगी ज्येष्ठ साहित्यिका इंदिरा आठवले व स्वागताध्यक्ष पंढरीनाथ गायकवाड यांनी आपले विचार व्यक्त केले. तत्पुर्वी ठाणे स्टेशनवरील विश्वरत्न डाॅ.बाबासाहेब आंबेडकरांच्या प्रेरणादायी पुतळयास ज्येष्ठ साहित्यिक प्रदिप आगलावे, प्रा.शुक्राचार्य गायकवाड, पंढरीनाथ गायकवाड यांनी पुष्पमाला अर्पण करून ठाणे ते विटावा सजविलेल्या लायटिंगच्या रथातुन महामानवांची तसेच ‘संविधान व ‘बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’या ग्रंथाची भव्य अशी मिरवणुक काढण्यात आली यामध्ये डाॅ.अवनखेडकरसहित सर्वमहिला, सर्व साहित्यिक आणि क्रांतीसूर्य सामाजिक संस्थेचे पदाधिकारी, कार्यकर्ते उपस्थित होते.सकाळी 30 भिक्खुगणांचे विटावा येथील भदंत आनंद कौसल्यायन नगरीत आगमन होवुन धम्मध्वजारोहण होवुन मेणबत्तीचे प्रज्वलन करण्यात आले. उपस्थित भिक्खुगणांकडुन पंचशीलग्रहण करून सामुदायिक बुद्धवंदना झाली.बौद्धाचार्य व्हि.जी.सकपाळ यांनी पाली भाषेतुन भिमस्तुती सादर केली .तदनंतर संमेलनाचे उद्घाटन झाले.सदर प्रसंगी लेखक व सामाजिक कार्यकर्ते आत्माराम शिरसाट यांच्या स्मृत्यर्थ बौद्ध साहित्य प्रसार संस्थेच्या वतीने साहित्य,समाज व धम्मकार्यासाठी प्रा.ज्योती पंडीत धुतमल परभणी,धनराज मोतीराम,जळगाव,सुरेश भालेराव देहुरोड, पुणे यांना त्रिरत्न पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.प्रकाशन सोहळया अंतर्गत स्मरणिकेचे प्रकाषन करण्यात येवुन प्रा.शुक्राचार्य गायकवाड यांचे ‘आंबेडकरी सम्यक समिक्षा भाग 3’, ‘संगीतरत्न पंडीत डी. टी. अडसुळ या पुस्तकाचे तर, प्रा. भरत शिरसाट यांचे ‘खैरलांजी, भिमा कोरेगावावरील हल्ला आणि इतर कविता हा काव्यसंग्रह आणि श्याम भालेराव यांचे ‘या झोपडीत माझ्या या काव्यसंग्रहाचे प्रकाषन करण्यात आले. दोन भव्यकवी (कवी जेव्हा गाऊ लागतो) संमेलनाचे अध्यक्ष कवयित्री शारदा नवले व भागवत बनसोडे होते.याचे सुत्रसंचलन प्रा.उत्तम भगत व बी.जे.कांबळे यांनी केले.यामध्ये प्रतिथयश लाभलेले 60 कवींनी सहभाग घेतला, बौद्ध धम्माची उन्नती व अवनिती आणि डाॅ.बाबासाहेबांची धम्मक्रांती, या परिसंवादाचे अध्यक्ष प्रा.दि.वा.बागुल होते त्यांनी आपल्या शैलीत सिद्धार्थ व विश्वरत्न डाॅ.बाबासाहेब आंबेडकर अस्वस्थ असल्याचे म्हणले. यामध्ये पत्रकार किरण सोनवणे, ज्ञानसत्त्व जी.टी.शिंदे हे सहभागी वक्ते होते. याचे सुत्रसंचलन कांतीलाल भडांगे तर आभार प्रदर्शन बी.आर. पंचांगे यांनी केले .तथागतांचा सौंदर्यविषयक दृष्टिकोन, या परिसंवादाचे अध्यक्ष प्रा.दामोदर मोरे यांनी भुषविले. यामध्ये डाॅ.सरोज डांगे, डी.एल.कांबळे हे सहभागी वक्ते होते. याचे सुत्रसंचलन डाॅ. सुरेंद्र शिंदे तर आभार प्रदर्शन वसंत हिरे यांनी केले. आंबेडकरी नायीकांची साहित्य, प्रबोधने आणि आचरणातुन धम्माविष्कार, या परिसंवादाच्या अध्यक्षा प्रा. ज्योती पंडीत धुतमल यांनी भुषविले यामध्ये डाॅ.मीना गायकवाड यांनी सहभाग नोंदविला याचे सुत्रसंचलन दिपश्री मानेबलखंडे तर आभार शारदा नवले यांनी केला. विश्वभुषण डाॅ. बाबासाहेबांना अभिप्रेत असलेला बौद्धधम्म या परिसंवादाचे अध्यक्ष आंबेडकरवादी साहित्य समिक्षक मोहन वाघमारे यांनी भुषविले यामध्ये प्रा.भरत शिरसाठ, हे सहभागी वक्ते होते याचे सुत्रसंचलन विकास भंडारे तर आभार प्रदर्शन भट्टु जगदेव यांनी केले. साहित्य क्षेत्राला विचार करावयाला लावणारी एक खुल्ली परंतु गट चर्चा आयोजण्यात आली.1) केंद्र शासन स्तरावरील बौद्धांच्या आरक्षणाचा प्रष्न 2) बौद्धपर्यटन स्थळांच्या विकासासाठी प्रयत्नांची दिशा 3) ‘मी भारत बौद्धमय करीन’या प्रतिज्ञेमागील बोधिसत्व डाॅ.बाबासाहेब आंबेडकरांची भूमिका 4) दलित मानसिकता एक षडयंत्र 5) आंबेडकरी चळवळ आणि विविध स्तर एकत्रीकरण 6)धम्मसंस्कारासाठी बालसंस्कार व श्रामणेर संस्काराची आवष्यकता, यामध्ये विचारवंत, साहित्यिक, अभ्यासक सहभागी होते तर याचे सुत्रसंचलन प्रा.भरत शिरसाठ व डाॅ.सुरेंद्र शिंदे यांनी केले. सुनिता साळुंखे यांनी ‘‘मी सावित्री बोलत आहे !’’ आणि ज्येष्ठ कवयित्री उषा अंभोरे यांनी ‘‘मी रमाई बोलत आहे !’’ असे दोन एकपात्री प्रयोग पारंपारिक वेशभुषेतुन उत्तमरित्या सादर करून त्यांनी उपस्थितांची वाहवा मिळवली. बौद्ध धम्म प्रचारासाठी बौद्ध साहित्यिकांच्या जबाबदा-या या चर्चासत्राचे अध्यक्ष शिवा इंगोले यांनी भुषविले. यामध्ये कवयित्री विदया भोरजारे, कवी अनिलकुमार मोरे, मोहन वाघमारे, चंद्रकांत पोळ यांनी सहभाग घेतला. याचे सुत्रसंचलन कवी विलास बसवंत तर आभार प्रदर्शन कवी वसंतहिरे यांनी केले. पालि साहित्यातील थेरी गाथा या चर्चासत्राचे अध्यक्ष डाॅ. उज्ज्वला भालेराव यांनी भूषविले यामध्ये संघमीत्रा जाधव, सुनिता साळुंखे, प्रांजली काळभेंडे यांनी सहभाग घेतला. सुत्रसंचलन गजानन गावंड तर आभार प्रदर्शन टि.वाय.साबळे यांनी केले. बौद्धांचे प्रश्न आणि साहित्यिकांची भूमिका या चर्चासत्राचे अध्यक्ष प्रा.भरतशिरसाठ यांनी भुषविले तर, जयवंत सोनवणे यांनी सहभाग घेतला याचे सुत्रसंचलन बौद्धाचार्य व्हि.जी.सकपाळ तर आभार प्रदर्शन नवनाथ रणखांबे यांनी केले. त्याच बरोबर कडुबा बनसोडे बुलढाणा यांचे कथाकथन होवुन समारोपातून जयवंत सोनवणे ,पंढरीनाथ गायकवाड, सुनील भालेराव आणि प्रा.शुक्राचार्य गायकवाड यांचे समारोपीय अध्यक्षीय भाषण झाले या कार्यक्रमाचे सुत्रसंचलन रविकिरण मस्के यांनी केले तर आभार धनराज गायकवाड यांनी मानले.या साहित्य संमेलनातुन एकूण सहा ठराव संमत करण्यात आले.तदनंतर मनिषा कांबळे यांचे ‘महामानवांची गाथा’हा सांस्कृतिक प्रबोधनात्मक कार्यक्रम सादर करण्यात आला. साहित्य संमेलनातुन सहभागी झालेल्या सर्वांना स्मृतीचिन्हे व स्मरणिका देऊन गौरविण्यात आले. साहित्य संमेलन यशस्वी करण्यासाठी जगदेवभट्टु, नवनाथ रणखांबे ,भिमराव शिरसाट, बाळासाहेब जोंधळे तसेच बौद्ध साहित्य प्रसार संस्थेच्या सर्व सदस्यांसहित क्रांतीसुर्य सामाजिक संस्थेचे रमेश भांगे,अनिल जगदाळे,संदिप सरदार,पांडुरंग गव्हाणे,दिनकरवाघ, गणेश गायकवाड आदी सदस्यांनी अथक परिश्रम घेतले. == 5] मराठी बौद्ध साहित्यात साहित्यिकांचे योगदान- प्रा. भरत आत्माराम शिरसाठ (एरंडोल जि.जळगाव) लेखक, कवी, समिक्षक सचिव- बौद्ध साहित्य प्रसार संस्था स्वागताध्यक्ष, तिसरे राज्यस्तरीय बौद्ध साहित्य संमेलन, जळगाव अध्यक्ष- समतावादी साहित्य शिक्षक मंडळ प्रकाशीत पुस्तके व साहित्यिक वाटचाल- 1.खैरलांजी आणि भीमा कोरेगाच्या जखमा 2.सत्यशोधक आणि इतर कथा 3.शिक्षक कसा असावा? 4.बकध्यान (काव्यसंग्रह) 5.दुसरे राज्यस्तरीय बौद्ध साहित्य संमेलन, कळवा- स्मरणिका संपादन 6.तिसरे राज्यस्तरीय बौद्ध साहित्य संमेलन, जळगाव- स्मरणिका संपादन 7. अनेक पुस्तकांवर समिक्षा लेखन 8. वर्तमान पत्रांमधून धम्मविषयक लेखन 9. पाळधी येथे विशाल धम्म परिषदेचे 2005साली यशस्वी आयोजन 10. जळगाव येथील तिसऱ्या राज्यस्तरीय बौद्ध साहित्य संमेलनाचे यशस्वी आयोजन == 5.1] डॉ.सुरेंद्र राजाराम शिंदे,सुप्रसिद्ध लेखक,कवी,स्तंभलेखक,पत्रकार,प्रवचनकार,सामाजिक कार्यकर्ता == डॉ.सुरेंद्र राजाराम शिंदे सुप्रसिद् लेखक,कवि,स्तंभलेखक,पत्रकार,प्रवचनकार,सामाजिक कार्यकर्ता म्हणुन परिचित नुकताच पुरोगामी पत्रकार संघाने महाराष्ट्र भूषण हा मानाचा पुरस्कार देऊन भूषविले. बौद्ध साहित्य प्रसार संस्थेचा सहसचिव,सम्यक बहुउद्देशीय सामाजिक विकास संस्थेचे संस्थापक / अध्यक्ष तर,महाराष्ट्र राज्यातील अनेक सामाजिक संस्थांमध्ये सहभागी. पुणे येथील पुण्यनगरीतील तथागतांच्या विचाराने प्रेरित झालेल्या जगतगुरू संत तुकाराममहाराजांच्या पदस्पर्शाने पुनीत झालेल्या देहू येथील चिंचोली गावात 3 ऑक्टोंबर 1969 साली जन्म झाला. शालेय शिक्षण कळवा ठाणे येथे तर महाविद्यालयीन शिक्षण पुणे येथे झाले. विष्वकर्मानगर,न्युबेलापुर रोडसमोर शांतिदुतबुद्ध विहाराजवळ,कळवा ठाणे.- 400605 येथे प्रदीर्घ रहिवास.   शालेय शिक्षणा नंतर पुणे येथे वैदयकिय शिक्षणपूर्ण झाल्यावर डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर हॉस्पिटल पुणे येथे वैदयकिय अधिकारी तसेच कुष्ठरोगाविषयी स्पेशल कोर्स उत्तीर्ण होवुन डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर मेडीकल ट्रस्ट व अशोक कलानिकेतन पुणे येथे कुष्ठरोगाविषयी वैदयकिय अधिकारी,सेवाधाम ट्रस्ट पुणे येथे राजगुरुनगर,खेड,आंबेगाव,जुन्नरमावळतालुक्यातील खेडेगावात वैदयकिय अधिकारीम्हणुनवैदयकिय सेवा पुरवुन राष्ट्रीय कुष्ठरोग निर्मुलन कार्यक्रमात वैदयकिय अधिकारी म्हणुन उत्स्फुर्तसहभाग व कुष्ठरोगाविषयी सेवा दिल्याने या राष्ट्रीय कुष्ठरोग निर्मुलन कार्यक्रमांतर्गत महाराष्ट्र शासनाचा सन्मानित वैदयकिय अधिकारी म्हणुन गौरव,कुष्ठरोगनिर्मुलन कार्यक्रमात जागतिक आरोग्य संघटनेबरोबर काम करण्याची संधी प्राप्त, कळवा,ठाणे येथे भगत नर्सिंग होमचा निवासी वैदयकिय अधिकारी तदनंतर महाराश्ट्र शासनाच्या आरोग्य विभागा अंतर्गत जव्हार येथील तळवडे प्राथमिक आरोग्य केंद्रात वैदयकिय अधिकारी म्हणुन आदीवासी भागात आरोग्यसेवा दिली. उपरोक्त आरोग्यविषयक बाबीत सामाजिक भान ठेवुन समाजोपयोगी आरोग्यसेवा दिल्यानंतर लेखनात अभीरूची निर्माण झाल्याने व सामाजिक कार्यात रस असल्याने तसेच या भुमीवर निसर्गाने जी निवड केली त्यानुसार महाराष्ट्र शासनाच्या वैदयकिय अधिकारी या पदाचा त्याग करून आरोग्य चिकित्सा सोडुन सामाजिक चिकित्सेसाठी हाती लेखणी घेतली.या लेखणीच्या जोरावर संपूर्ण महाराष्ट्र आपल्यालेखणीच्यासाहयानेस्तंभलेखनाने ढवळुन काढला तर आपला स्तंभलेखक, पत्रकार म्हणुन आंबेडकरी समाजात वेगळाच ठसा निर्माण केला. स्तंभलेखक म्हणुन काम करीत असताना परखडपणे आपली जनप्रबोधनात्मक भूमिका मांडताना कोणाच्या धमकीला कधिच भिक घातली नाही किंवा त्यांच्या धमकीमुळे आपले लेखण बदलले नाही. आजपर्यंतदै. वृत्तरत्नसम्राट, दै.लोकनायक, दै.महानायक,दै.विष्वपथ,दै.कोकणसकाळ दै.नवनगर आदी दैनिकातुन तर संपूर्ण भारतात जाणारी आशरा मुक्तांगण या हिंदी साप्ताहिकातुन उप संपादक म्हणून लेखन केले तसेच अनेक साप्ताहिकांतुन लिहिलेले लेख पाहता सर्वात प्रथम मातारमाई,क्रांतिज्योती सावित्रीमाईफुले, माता यशोधरा,शिका,चेतवा,संघटीतव्हा, महापुरुषांच्या कार्य अन् विचारांनुसार सद्वर्तनातुन परिवर्तनाची ज्योत चेतवा, आजचे राजकारण अन् बदलती समीकरणे, कम्मसिद्धांत, तथागतांनी सांगीतलेली पाचविष ,प्रबुद्ध हो मानवा, महापुरूषांचे कार्य अन् विचार म्हणजेच स्फुर्तीचा जिवंतझरा, बौद्ध धम्मातील पौर्णीमांचे महत्त्व, स्मृतीच्या पटलावर, जगाला आज शुद्ध बुद्ध धम्म मार्गाची आवश्यकता आहे. स्फुर्तीचा जिवंत झरा, भिमा तुझ्या जन्मामुळे त्यागमुर्ती माता रमाई, हिरकणी, महामानवांच्या कार्य अन् विचारांच्या प्रेरणेने बौद्ध साहित्यातुन परिवर्तनाची ज्योत चेतवा,बौद्ध बांधवांच्या ज्ञानात,वृत्तीत अन् कृतीत अमुलाग्र बदल घडवुन आणणे गरजेचे आहे.किरण एक आशेचा, आंबेडकरी अनुयांनी करावी संकल्पपुर्ती युगप्रवर्तकाच्या सम्यक संकल्पाची, युगप्रवर्तकाची सम्यकसंकल्पना,विष्वरत्न डॉ.बाबासाहेब आंबेडकरांचे कार्य अन् विचार म्हणजेच स्फुर्तीचा जिवंत झरा, भिमरत्न, जागृतीचा विस्तव कधिही विझु देऊ नका, नानासाहेब इंदिसे, चौकस मतदार कसा असावा,सामाजिक क्रांतीच्या अग्रदुत क्रांतीज्योती सावित्रीमाई फुले, एसआरए अंतर्गत पुनर्वसन कोणाचे बिल्डरचे की,झोपडपट्टीवासीयांचे?,कुहाडीचा दांडा गोतास काळ, जीवन जगण्याच्या कलेतुन अस्मियतेचे दर्शन, प्रकटले स्मिता मनातले कोरे पान तुझ्या स्मृतीतुन, प्रज्ञासूर्याचा उपेक्षीत सूर्यपुत्र भय्यासाहेब आंबेडकर, पुर्वाश्रमातील महार वतन जमीनींवर कुळाची,कब्जेदाराची नोंद होत नाही,भिमक्रांतीच्या मशाली तुम्ही आजपेटवारे!,भारतीय घटनेचे शिल्पकार, ज्ञानपिपासु डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर, महामानव, शिक्षणतज्ञ डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर, व्यर्थना हो हे बलीदान, तथागत बुद्धांचा मानवता संदेष, युगप्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या संकल्पनेतला राजकिय पक्ष, कुशल संघटन कौशल्यगुणी, लोकचक्र से धम्मचक्र प्रवर्तन, फुले आंबेडकरी विचारांचा ज्वालामुखी, हे बहुजनांनो, आम्हाला प्रेरणा देणारे आमचे गुरू, जगात गाजावाजा भिमराव एकच राजा,न्यायी अन् सज्जन महापुरुषांची लक्षणे, युतीचे राजकारण, संविधान हिच विहारात जाण्याची प्रेरणा, सिद्धार्थाने गृहत्याग का केला,महापुरूषांना आपल्या पुरते मर्यादीत न ठेवता विष्वमयी करा! बुद्धधम्मातील प्रतित्य समुत्पाद सिद्धांत,सृष्टीचा कारभार आदी लेख लिहुन वृत्तपत्रातुन प्रकाशीत होवुन सामाजिक प्रबोधन या लेखांद्वारे करण्यात यश संपादन. वास्तववादी साहित्यिक,कवि,लेखक,पत्रकार म्हणुन कार्यरत आत्तापर्यंत 50च्या वर वास्तववादी कवीता करून अनेक कविसंमेलनात कवीता सादर करून काही कवीता वृत्तपत्रातुनही प्रकाशीत झालेल्या आहेत. धम्म सारथी या संकेतस्थळ वरून वे ऑफ लाइफ या अंतर्गत संपूर्ण जगातील 125 ददेशात उपरोक्त असे 52 ते 60 लेख प्रकाशीत व प्रसारीत झालेले आहेत.आंबेडकरी कवींचा आंबेडकरी अविष्कार म्हणुन सम्मासम्बुद्ध साहित्य विचार मंचाने स्मिता पब्लिकेशनद्वारे ‘नव्हती कोणाची हिम्मत’ ही कवीता प्रसीद्ध होवुन वर्ल्ड बुक ऑफ गीनीज मध्ये या कवीतेची नोंद झाली. सम्यक बहुउद्येशिय सामाजिक विकाससंस्था या संस्थेचे संस्थापक/अध्यक्ष म्हणुन कार्यरत बौद्ध विकास मंडळाचा व नालंदा बुद्ध विहाराचा क्रियाशील सभासद, सिद्धार्थ पंचशील विकास मंडळ व षांतीदुत बुद्ध विहाराचा माजी अध्यक्ष, बौद्ध साहित्य प्रसार संस्थेचा सहसचिव, पुरोगामी पत्रकार संघाचा सचिव, तरपुरोगामी बहुउद्येशीय सामाजिक संस्थेचा सचिव,मैत्रेय वैदयकिय सेवाभावी संस्थेचा सचिव,टेक्नोबाईट एज्युकेषन सोसायटीचा खजिनदार, महाराश्ट्रातील अनेक संस्थेवर सल्लागार म्हणुन कार्यरत असुनदै.वृत्तरत्नसम्राट,दै.विष्वपथ,दै.नवनगर,दै.कोकणसकाळ,दै.पुढारी तसेच प्रबुद्ध भारत या संपूर्ण महाराश्ट्रात जाणा-या व नावाजलेल्या वृत्तपत्रात अन्यायाला वाचा फोडण्याचे काम पत्रकार व स्तंभलेखनाद्वारे करून आशरामुक्तांगण या हिंदी साप्ताहिकाचा उपसंपादक,तसेच अनेक साप्ताहिकांमध्ये पत्रकारीता/स्तंभलेखक म्हणुन कार्यरत. -5.2] प्रा. भरत आत्माराम शिरसाठ (एरंडोल जि.जळगाव) लेखक, कवी, समिक्षक *सचिव- बौद्ध साहित्य प्रसार संस्था *स्वागताध्यक्ष, तिसरे राज्यस्तरीय बौद्ध साहित्य संमेलन, जळगाव *अध्यक्ष- समतावादी साहित्य शिक्षक मंडळ *प्रकाशीत पुस्तके व साहित्यिक वाटचाल- 1.खैरलांजी आणि भीमा कोरेगाच्या जखमा 2.सत्यशोधक आणि इतर कथा 3.शिक्षक कसा असावा? 4.बकध्यान (काव्यसंग्रह) 5.दुसरे राज्यस्तरीय बौद्ध साहित्य संमेलन, कळवा- स्मरणिका संपादन 6.तिसरे राज्यस्तरीय बौद्ध साहित्य संमेलन, जळगाव- स्मरणिका संपादन 7. अनेक पुस्तकांवर समिक्षा लेखन 8. वर्तमान पत्रांमधून धम्मविषयक लेखन 9. पाळधी येथे विशाल धम्म परिषदेचे 2005साली यशस्वी आयोजन 10. जळगाव येथील तिसऱ्या राज्यस्तरीय बौद्ध साहित्य संमेलनाचे यशस्वी आयोजन == 6] पुरस्कार == == 6.1]पहिल्या अखील भारतीय राज्यव्यापी बौद्ध साहित्य संमेलनातुन वितरित करण्यात आलेले पुरस्कार == रविवार दिनांक 01/01/2018 रोजी सनसवाडी पुणे येथे पहिल्या अखील भारतीय राज्यव्यापी बौद्ध साहित्य संमेलनातुन वितरित करण्यात आलेल्या पुरस्कार सोहळयातुन स्मृतीशेष शामुताई भोईर,दामोदर आंबो जाधव,गोविंद तुकाराम गायकवाड,भाऊसाहेब अडसूळ यांना मरणोत्तरपुरस्कार देण्यात आला. तसेच सुदाम पवार,मोहन गायकवाड,अभिमन्यु भालेराव,प्रिया खरे,अर्जुन गायकवाड यांना जीवन गौरव पुरस्काराने सन्मानीत करण्यात आले.त्याच बरोबर बौद्ध साहित्यिक भाऊसाहेब अडसूळ हा पुरस्कार बौद्ध साहित्यिक अभ्यासक दिलिप घोडेस्वार (भुसावळ),विजय सोनवणे पुरस्कार बौद्ध साहित्यिक अभ्यासक राजु सांगळे (पुणे) व आप्पासाहेब रणपिसे पुरस्कार बौद्ध साहित्यिक अभ्यासक रमेश शिंदे यांना देण्यात आला. == 6.2] द्वितीय अखील भारतीय राज्यव्यापी बौद्ध साहित्य संमेलनातुन वितरित करण्यात आलेले पुरस्कार == प्रज्ञाबोधी साहित्य अकादमी कल्याण ( रजि.) डॉ बाबासाहेब आंबेडकर शतकोत्तर जयंती महोत्सव- पहिले बौद्ध साहित्य संमेलन दि.११.डिसेंबर २०१६ , बुद्धभूमी फाऊंडेशन, कल्याण येथे संपन्न झाले-अध्यक्ष: बौद्ध साहित्यिक सुनिल सोनवणे,उल्हासनगर लेखक व सामाजिक कार्यकर्ते आत्माराम शिरसाट यांच्या स्मृत्यर्थ बौद्ध साहित्य प्रसार संस्थेच्या वतीने साहित्य,समाज व धम्मकार्यासाठी प्रा.ज्योती पंडीत धुतमल परभणी,धनराज मोतीराम,जळगाव,सुरेश भालेराव देहुरोड, पुणे यांना त्रिरत्न पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. glivzzul5yw5sj5lqi6q2vp4y5ypnak 0 256665 2704412 2649525 2026-08-22T09:35:53Z ~2026-45722-86 186548 /* माहूरचे मनसबदार: उदाराम जी */ 2704412 wikitext text/x-wiki '''राजे उद्धवजी रामजी''' उर्फ (राजे उदाजी राम) उर्फ '''राजे उदाराम''' हे शिवपूर्वकालीन मोगल सरदार/[[मनसबदार]] होते. "ll उदारामश्चाग्रजन्मा ख्यात: क्षात्रेण कर्मणा ll" (अर्थ - क्षात्रकर्मामुळे प्रख्यात असा उदाराम ब्राह्मण)<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=श्री शिवभारत, अध्याय ४, श्लोक २५}}</ref> उदाजीराम यांचे वास्तव्य माहूरच्या किल्ल्यावर होते. त्यांच्याकडे ५२ महालांची जहागिरदारी तसेच फौजदारी होती.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=सेतू माधवराव पगडी|publisher=नवभारत जानेवारी १९६९}}</ref> == [[माहूर]]चे मनसबदार: उदाराम जी == * [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यातील]] [[मेहकर|मेहकरपासून]] ते [[आदिलाबाद|आदिलाबादपर्यंत]] त्यांची जहागीर होती. * [[वऱ्हाड प्रांत|वऱ्हाड प्रांताचा]] एक तृतीयांश भाग त्यांचा मुलुख होता. * [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] मध्ययुगीन इतिहासात सरदार [[लखुजी जाधव]] आणि राजे उदाराम या दोघांचे नाव सोबतच घेतले जाते. त्यांच्यात अत्यंत मैत्रीपूर्ण संबंध असल्याचे आपल्याला दिसते. [[तंजावूर|तंजावूरच्या]] शिलालेखात तर राजे उदाराम यांचा उल्लेख ‘लखुजी जाधवरावांचा मुलगा’ असा केला आहे, अर्थात ही चूक असली, तरी दोघांमधील संबंधावर यावरून प्रकाश पडतो. दोघांचाही मृत्यू नियतीने [[दौलताबाद|देवगिरी किल्ल्यातच]] लिहून ठेवला होता. ई.स. १६१६ पर्यंत उदाराम आणि लखुजी जाधवराव निजामशाही सरदार होते. त्यानंतर [[मलिक अंबर|मलिक अंबराशी]] असलेल्या मतभेदांमुळे दोन्ही मराठा सरदार [[निजामशाही]] दरबार सोडून मोगल दरबारात हजर झाले. त्याकाळी हे दोनच मुख्य मराठा सरदार निझामाच्या दरबारात असल्याने आणि मराठा सैनिकांची मलिक अंबराला गनिमी कावा युद्धतंत्रसाठी नितांत गरज असल्याने, मलिक अंबरने त्यांना परत आपल्याकडे वळवून घेतले. मलिक अंबराने कपटाने त्यांचा खून करण्याचा एक अयशस्वी प्रयत्न केला. मलिक अंबराचा पराभव करून राजे उदाराम आधी [[विजापूर|विजापूरच्या]] [[आदिलशाही|आदिलशाहाकडे]] व नंतर [[मुघल साम्राज्य|मोगलशाहीत]] आले.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=तुझुक-ई-जहंगिरी, पृ. ३९८}}</ref> भातवडीच्या युद्धात लखुजी आणि उदाजीराम दोघेही मोगल सैन्याकडून लढले. [[शाह जहान|शाह जहानच्या]] बंडाच्या वेळी त्याला सहाय्य केल्यामुळे उदाजीराम यांना आपला भाऊ वेळाजी(?) [[जहांगीर|जहांगीर बादशहकडे]] ओलिस ठेवावा लागला होता.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=तुझुक-ई-जहंगिरी, पृ. ३९९}}</ref> बादशहानाम्यातील नोंदीनुसार २८ मार्च १६३३ ते ६ एप्रिल १६३३ दरम्यान राजे उदाराम (पहिले) यांचा देवगिरी किल्ल्याच्या पायथ्याशी किल्ल्याला वेढा घातलेला असताना मृत्यू झाला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=“शहाजीराजे आणि मोगल: १६३० ते १६३६” - सेतू माधवराव पगडी, नवभारत जानेवारी १९६९}}</ref> ७ नोव्हेंबर १६२४ च्या एका पत्रात त्यांनी अदिलाबादच्या कारकुनास तळे बांधण्यासाठी जमीन लावून देण्यास आज्ञा केली आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=शिवचरित्र साहित्य खंड ४, ले. ७३१}}</ref> या पत्रात तसेच १४ डिसेंबर १६३१ च्या एका महजरनाम्यात उदाजीराम यांचा उल्लेख ''‘महाराजा उदाजीराम’''<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=शिवचरित्र साहित्य खंड ४, पान ८२}}</ref> असा देखील येतो. यावरून त्यांना ‘महाराजा’ असा खिताब होता, हे स्पष्ट होते. [[पेशवे]], [[निजाम राजवट|निझाम]] आणि [[नागपूरचे राज्य|नागपूरकर भोसले]] या तिघांसोबत वाटाघाटी करून तिथे तीअंमली पद्धत बसवण्यात यांचा मोलाचा वाटा होता. * ई.स. १८०२ मध्ये उदारामाच्या जहागिरीची #[[मालेगाव जहांगिर]] #[[वाराजहागिर]] #[[पुसद तालुका|पुसद]] #[[कळमनुरी तालुका|कळमनुरी]] #[[उमरखेड तालुका|उमरखेड]] #[[माहूर तालुका|माहूर]] अशा ६ भागात वाटणी झाली. त्यानंतर त्यांनी आपली देशमुखी सांभाळली आणि त्यामुळे ते ‘'''राजे उदाराम देशमुख'''’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. मासिर उल उमरचा लेखक लिहितो, ''"उदाजी राम फसवणूक आणि कट रचण्यासाठी कुप्रसिद्ध असले तरी ते त्यांच्या कर्तृत्वासाठी आणि उदारतेसाठीदेखील प्रसिद्ध होते. मानवजातीकरिता दानधर्मात ते कधीही अपयशी ठरले नाही आणि या संदर्भात ते दख्खनी सरदारांच्या अग्रभागी होते."''<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=मासिर उल उमर, पान ९६९}}</ref> == जगजीवनराव वल्द उदाजीराम == राजे उदाजी राम यांच्या मृत्यूनंतर लगेच त्यांचा अल्पवयीन मुलगा जगजीवनराव याला महाबतखानाच्या मध्यस्थीने तीन हजार जात, दोन हजार स्वार अशी मनसब मिळाली आणि तो राजे उदाजी राम यांचा उत्तराधिकारी झाला. जगजीवनराव आणि भिकुजी मोहिते '''हंबीरराव''' यांनी सोबत मोहिमा लढवल्याची माहिती ऐतिहासिक फारसी साहित्यात मिळते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=फारसी साहित्य खंड २, लेख ७}}</ref> राजे उद्धावजी रामजीपासूनच हे घराणे माहुरच्या किल्ल्यावर वास्तव्यास होते. जगजीवनरावाकडे माहूरच्या रामगड किल्ल्याची वडिलोपार्जित किल्लेदारी होती तसेच, २७ महालांची जहागिरदारी ही त्याने मिळवली होती, जी कालांतराने वाढत जाऊन त्याच्या अखत्यारीत संपूर्ण मुलुख २ कोटी ८० लक्ष दामांचा झाला. जगजीवनरावाने माहुरचा किल्ला दुरुस्त करून उत्तरेकडे चीनी दरवाजा नावाचा रंगीत दरवाजा बांधला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=वऱ्हाडचा इतिहास, या. मा. काळे, पृ.३४५}}</ref> [[औरंगजेब]] आणि त्याचा भाऊ [[दारा शिकोह]] यांच्यात झालल्या [[सामुगढ]]च्या निर्णायक लढाईत जगजीवनराव मारला गेला. त्याची पत्नी लक्ष्मीबाई हिच्या नावे औरंगजेबाने [[दौलताबाद|देवगिरी]] येथे जहागिरी लावून दिली. त्याच्या मृत्यूनंतर त्याचा अल्पवयीन मुलगा बाबुराव हा गादीवर आला. * जगजीवनाच्या मृत्यूनंतर हरचंदरायाने उदारामाच्या जहागिरीवर हल्ला चढवला. == रायबाघिणी सावित्रीबाई == राजे उदाराम घराण्याच्या जिवावर उठलेल्या हरचंदरायाचा बीमोड सावित्रीबाईने स्वतः लढून केला. निशाणाला चोळी बांधून सैन्याला लढण्यास उत्तेजित केले.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=वऱ्हाडचा इतिहास, या. मा. काळे. पृ. ३४६}}</ref> त्यामुळे औरंगझेबाने तिच्या अभूतपूर्व शौऱ्यासाठी तिला ‘पंडिता’ आणि [[राय बागन]] असे दोन खिताब बहाल केले होते. [[वाशिम जिल्हा|वाशिम जिल्ह्यातील]] [[अनसिंग|अनसिंगच्या]] एका ब्राह्मणाला दिलेल्या सनदेत रायबागिणीचा उल्लेख ‘राजाधिराज महाराज सावित्रीबाईसाहेब रायबागिनी’ असा येतो.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Indian Historical Records Commission Proceedings Meetings Of The Twenty-seventh Session, Nagpur, December, 1950 Volume Xxvii}}</ref> [[उंबरखिंडीची लढाई|उंबरखिंडीची लढाईत]] [[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांनी]] [[कारतलब खान]] आणि रायबागनच्या सैन्याचा पराभव केला, तेव्हा शिवाजी महाराजांना शरण जाण्याचा सल्ला [[कारतलब खान|कारतलब खानाला]] रायबागननेच दिला होता. रायबागनचा मृत्यू १६६० च्या दशकात झाला असल्याची संभावना आहे. रायबागिणीनंतर तिचा नातू आणि जगजीवनरवाचा मुलगा राजे उदाजीराम 'बाबूराव'' गादीवर आला. हा आपल्या बापा आणि आजोबाप्रमाणे फार पराक्रमी नसला तरी, जगजीवनरावला नसलेला "राजे" हा खिताब त्याला औरंगजेबाने दिला. हा खिताब पुढे वंशपरंपरागत करण्यात आला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=वऱ्हाडचा इतिहास, या. मा. काळे. पृ.३५०}}</ref> [[साल्हेर| साल्हेरच्या लढाईत]] आपण ब्राह्मण असल्याचे सांगून मराठ्यांच्या हातून त्याने आपली सुटका करवून घेतली होती.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=पर्णालपर्वतग्रहण आख्यान, जयराम पिंडे, अध्याय ५, श्लोक १८}}</ref> १३ जानेवारी, १६७१ च्या एका पत्रात बाबुराव औरंगजेबाला लिहितो की, "शिवाजी महाराजांनी त्याच्या जहागिरीतील उमरखेड येथून चौथाई जमा केली. त्याचे सैन्य [[माहूरगड|माहुर]] येथेच आहे. जहागिरीच्या संरक्षणाकरिता त्याला माहुरची फौजदारी आणि किल्लेदारी परत करण्यात यावी."<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Selected Documents of Aurangzeb's Reign, Central Records Office Government of Andhra Pradesh, 1958. Pg. 113.}}</ref> १७०२ साली बाबुरावचा मृत्यू झाला. बाबुराव नंतर त्याचा मुलगा 'व्यंकटराव' उत्तराधिकारी झाला. उदाजीरामाच्या घराण्यातील लोक 'उदाजीराम' अशीच दस्तखत करत त्यामुळे, पेशव्यांचे कामविसदार कृष्णाजी अनंत याने मृत व्यक्तीच्या नावे सही करण्यास हरकत घेतली. यासंदर्भात वाद होऊन शंकररावांची जहागिरी देखील जप्त झाली, पण त्यांच्या मुत्सद्दीपणामुळे ती परत मिळाली. नावातील या घोळामुळे या घराण्याच्या इतिहासाबद्दल बरेच गैरसमज आहेत. यानंतर राजे उदाराम घराण्याचा लौकिक कमी झाला. यानंतरचे राजे उदाराम फार तर हजारी [[मनसबदार]] राहिले. राजे उदाराम (पहिले) यांच्या मृत्यूनंतर प्रत्येक वंशजाने स्वतःच्या नावापुढे ‘राजे उदाराम’ हे नाव लावल्याने नेमके कागदपत्र कोणाच्या नावाने आहे? हे कळत नाही. जरी या घराण्यातील सदस्यांनी पुढे युद्धात सहभाग घेतला नाही, तरी राजकारणात हे लोक पटाईत होते. ==स्वातंत्र्यचळवळीत योगदान== [[१८५७ चे स्वातंत्र्ययुद्ध|१८५७ च्या उठावाच्या]] वेळी राजे उदाराम घराण्याने [[रंगो बापूजी]] यांना सहाय्य केले. रंगो बापुजी भूमिगत झाल्यानंतर माहुरकर उदरामाकडे नेहमी येत असत.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=जागृत सातारा, लेखक - पुरुषोत्तम पांडुरंग गोखले, पान क्र. २०}}</ref> [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास]] j6eopc8vg0ftzxd2olvex36gyfy8dce 2704413 2704412 2026-08-22T09:36:19Z ~2026-45722-86 186548 /* माहूरचे मनसबदार: उदाराम जी */ 2704413 wikitext text/x-wiki '''राजे उद्धवजी रामजी''' उर्फ (राजे उदाजी राम) उर्फ '''राजे उदाराम''' हे शिवपूर्वकालीन मोगल सरदार/[[मनसबदार]] होते. "ll उदारामश्चाग्रजन्मा ख्यात: क्षात्रेण कर्मणा ll" (अर्थ - क्षात्रकर्मामुळे प्रख्यात असा उदाराम ब्राह्मण)<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=श्री शिवभारत, अध्याय ४, श्लोक २५}}</ref> उदाजीराम यांचे वास्तव्य माहूरच्या किल्ल्यावर होते. त्यांच्याकडे ५२ महालांची जहागिरदारी तसेच फौजदारी होती.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=सेतू माधवराव पगडी|publisher=नवभारत जानेवारी १९६९}}</ref> == माहूरचे मनसबदार: उदाराम जी == * [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यातील]] [[मेहकर|मेहकरपासून]] ते [[आदिलाबाद|आदिलाबादपर्यंत]] त्यांची जहागीर होती. * [[वऱ्हाड प्रांत|वऱ्हाड प्रांताचा]] एक तृतीयांश भाग त्यांचा मुलुख होता. * [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] मध्ययुगीन इतिहासात सरदार [[लखुजी जाधव]] आणि राजे उदाराम या दोघांचे नाव सोबतच घेतले जाते. त्यांच्यात अत्यंत मैत्रीपूर्ण संबंध असल्याचे आपल्याला दिसते. [[तंजावूर|तंजावूरच्या]] शिलालेखात तर राजे उदाराम यांचा उल्लेख ‘लखुजी जाधवरावांचा मुलगा’ असा केला आहे, अर्थात ही चूक असली, तरी दोघांमधील संबंधावर यावरून प्रकाश पडतो. दोघांचाही मृत्यू नियतीने [[दौलताबाद|देवगिरी किल्ल्यातच]] लिहून ठेवला होता. ई.स. १६१६ पर्यंत उदाराम आणि लखुजी जाधवराव निजामशाही सरदार होते. त्यानंतर [[मलिक अंबर|मलिक अंबराशी]] असलेल्या मतभेदांमुळे दोन्ही मराठा सरदार [[निजामशाही]] दरबार सोडून मोगल दरबारात हजर झाले. त्याकाळी हे दोनच मुख्य मराठा सरदार निझामाच्या दरबारात असल्याने आणि मराठा सैनिकांची मलिक अंबराला गनिमी कावा युद्धतंत्रसाठी नितांत गरज असल्याने, मलिक अंबरने त्यांना परत आपल्याकडे वळवून घेतले. मलिक अंबराने कपटाने त्यांचा खून करण्याचा एक अयशस्वी प्रयत्न केला. मलिक अंबराचा पराभव करून राजे उदाराम आधी [[विजापूर|विजापूरच्या]] [[आदिलशाही|आदिलशाहाकडे]] व नंतर [[मुघल साम्राज्य|मोगलशाहीत]] आले.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=तुझुक-ई-जहंगिरी, पृ. ३९८}}</ref> भातवडीच्या युद्धात लखुजी आणि उदाजीराम दोघेही मोगल सैन्याकडून लढले. [[शाह जहान|शाह जहानच्या]] बंडाच्या वेळी त्याला सहाय्य केल्यामुळे उदाजीराम यांना आपला भाऊ वेळाजी(?) [[जहांगीर|जहांगीर बादशहकडे]] ओलिस ठेवावा लागला होता.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=तुझुक-ई-जहंगिरी, पृ. ३९९}}</ref> बादशहानाम्यातील नोंदीनुसार २८ मार्च १६३३ ते ६ एप्रिल १६३३ दरम्यान राजे उदाराम (पहिले) यांचा देवगिरी किल्ल्याच्या पायथ्याशी किल्ल्याला वेढा घातलेला असताना मृत्यू झाला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=“शहाजीराजे आणि मोगल: १६३० ते १६३६” - सेतू माधवराव पगडी, नवभारत जानेवारी १९६९}}</ref> ७ नोव्हेंबर १६२४ च्या एका पत्रात त्यांनी अदिलाबादच्या कारकुनास तळे बांधण्यासाठी जमीन लावून देण्यास आज्ञा केली आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=शिवचरित्र साहित्य खंड ४, ले. ७३१}}</ref> या पत्रात तसेच १४ डिसेंबर १६३१ च्या एका महजरनाम्यात उदाजीराम यांचा उल्लेख ''‘महाराजा उदाजीराम’''<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=शिवचरित्र साहित्य खंड ४, पान ८२}}</ref> असा देखील येतो. यावरून त्यांना ‘महाराजा’ असा खिताब होता, हे स्पष्ट होते. [[पेशवे]], [[निजाम राजवट|निझाम]] आणि [[नागपूरचे राज्य|नागपूरकर भोसले]] या तिघांसोबत वाटाघाटी करून तिथे तीअंमली पद्धत बसवण्यात यांचा मोलाचा वाटा होता. * ई.स. १८०२ मध्ये उदारामाच्या जहागिरीची #[[मालेगाव जहांगिर]] #[[वाराजहागिर]] #[[पुसद तालुका|पुसद]] #[[कळमनुरी तालुका|कळमनुरी]] #[[उमरखेड तालुका|उमरखेड]] #[[माहूर तालुका|माहूर]] अशा ६ भागात वाटणी झाली. त्यानंतर त्यांनी आपली देशमुखी सांभाळली आणि त्यामुळे ते ‘'''राजे उदाराम देशमुख'''’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. मासिर उल उमरचा लेखक लिहितो, ''"उदाजी राम फसवणूक आणि कट रचण्यासाठी कुप्रसिद्ध असले तरी ते त्यांच्या कर्तृत्वासाठी आणि उदारतेसाठीदेखील प्रसिद्ध होते. मानवजातीकरिता दानधर्मात ते कधीही अपयशी ठरले नाही आणि या संदर्भात ते दख्खनी सरदारांच्या अग्रभागी होते."''<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=मासिर उल उमर, पान ९६९}}</ref> == जगजीवनराव वल्द उदाजीराम == राजे उदाजी राम यांच्या मृत्यूनंतर लगेच त्यांचा अल्पवयीन मुलगा जगजीवनराव याला महाबतखानाच्या मध्यस्थीने तीन हजार जात, दोन हजार स्वार अशी मनसब मिळाली आणि तो राजे उदाजी राम यांचा उत्तराधिकारी झाला. जगजीवनराव आणि भिकुजी मोहिते '''हंबीरराव''' यांनी सोबत मोहिमा लढवल्याची माहिती ऐतिहासिक फारसी साहित्यात मिळते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=फारसी साहित्य खंड २, लेख ७}}</ref> राजे उद्धावजी रामजीपासूनच हे घराणे माहुरच्या किल्ल्यावर वास्तव्यास होते. जगजीवनरावाकडे माहूरच्या रामगड किल्ल्याची वडिलोपार्जित किल्लेदारी होती तसेच, २७ महालांची जहागिरदारी ही त्याने मिळवली होती, जी कालांतराने वाढत जाऊन त्याच्या अखत्यारीत संपूर्ण मुलुख २ कोटी ८० लक्ष दामांचा झाला. जगजीवनरावाने माहुरचा किल्ला दुरुस्त करून उत्तरेकडे चीनी दरवाजा नावाचा रंगीत दरवाजा बांधला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=वऱ्हाडचा इतिहास, या. मा. काळे, पृ.३४५}}</ref> [[औरंगजेब]] आणि त्याचा भाऊ [[दारा शिकोह]] यांच्यात झालल्या [[सामुगढ]]च्या निर्णायक लढाईत जगजीवनराव मारला गेला. त्याची पत्नी लक्ष्मीबाई हिच्या नावे औरंगजेबाने [[दौलताबाद|देवगिरी]] येथे जहागिरी लावून दिली. त्याच्या मृत्यूनंतर त्याचा अल्पवयीन मुलगा बाबुराव हा गादीवर आला. * जगजीवनाच्या मृत्यूनंतर हरचंदरायाने उदारामाच्या जहागिरीवर हल्ला चढवला. == रायबाघिणी सावित्रीबाई == राजे उदाराम घराण्याच्या जिवावर उठलेल्या हरचंदरायाचा बीमोड सावित्रीबाईने स्वतः लढून केला. निशाणाला चोळी बांधून सैन्याला लढण्यास उत्तेजित केले.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=वऱ्हाडचा इतिहास, या. मा. काळे. पृ. ३४६}}</ref> त्यामुळे औरंगझेबाने तिच्या अभूतपूर्व शौऱ्यासाठी तिला ‘पंडिता’ आणि [[राय बागन]] असे दोन खिताब बहाल केले होते. [[वाशिम जिल्हा|वाशिम जिल्ह्यातील]] [[अनसिंग|अनसिंगच्या]] एका ब्राह्मणाला दिलेल्या सनदेत रायबागिणीचा उल्लेख ‘राजाधिराज महाराज सावित्रीबाईसाहेब रायबागिनी’ असा येतो.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Indian Historical Records Commission Proceedings Meetings Of The Twenty-seventh Session, Nagpur, December, 1950 Volume Xxvii}}</ref> [[उंबरखिंडीची लढाई|उंबरखिंडीची लढाईत]] [[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांनी]] [[कारतलब खान]] आणि रायबागनच्या सैन्याचा पराभव केला, तेव्हा शिवाजी महाराजांना शरण जाण्याचा सल्ला [[कारतलब खान|कारतलब खानाला]] रायबागननेच दिला होता. रायबागनचा मृत्यू १६६० च्या दशकात झाला असल्याची संभावना आहे. रायबागिणीनंतर तिचा नातू आणि जगजीवनरवाचा मुलगा राजे उदाजीराम 'बाबूराव'' गादीवर आला. हा आपल्या बापा आणि आजोबाप्रमाणे फार पराक्रमी नसला तरी, जगजीवनरावला नसलेला "राजे" हा खिताब त्याला औरंगजेबाने दिला. हा खिताब पुढे वंशपरंपरागत करण्यात आला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=वऱ्हाडचा इतिहास, या. मा. काळे. पृ.३५०}}</ref> [[साल्हेर| साल्हेरच्या लढाईत]] आपण ब्राह्मण असल्याचे सांगून मराठ्यांच्या हातून त्याने आपली सुटका करवून घेतली होती.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=पर्णालपर्वतग्रहण आख्यान, जयराम पिंडे, अध्याय ५, श्लोक १८}}</ref> १३ जानेवारी, १६७१ च्या एका पत्रात बाबुराव औरंगजेबाला लिहितो की, "शिवाजी महाराजांनी त्याच्या जहागिरीतील उमरखेड येथून चौथाई जमा केली. त्याचे सैन्य [[माहूरगड|माहुर]] येथेच आहे. जहागिरीच्या संरक्षणाकरिता त्याला माहुरची फौजदारी आणि किल्लेदारी परत करण्यात यावी."<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Selected Documents of Aurangzeb's Reign, Central Records Office Government of Andhra Pradesh, 1958. Pg. 113.}}</ref> १७०२ साली बाबुरावचा मृत्यू झाला. बाबुराव नंतर त्याचा मुलगा 'व्यंकटराव' उत्तराधिकारी झाला. उदाजीरामाच्या घराण्यातील लोक 'उदाजीराम' अशीच दस्तखत करत त्यामुळे, पेशव्यांचे कामविसदार कृष्णाजी अनंत याने मृत व्यक्तीच्या नावे सही करण्यास हरकत घेतली. यासंदर्भात वाद होऊन शंकररावांची जहागिरी देखील जप्त झाली, पण त्यांच्या मुत्सद्दीपणामुळे ती परत मिळाली. नावातील या घोळामुळे या घराण्याच्या इतिहासाबद्दल बरेच गैरसमज आहेत. यानंतर राजे उदाराम घराण्याचा लौकिक कमी झाला. यानंतरचे राजे उदाराम फार तर हजारी [[मनसबदार]] राहिले. राजे उदाराम (पहिले) यांच्या मृत्यूनंतर प्रत्येक वंशजाने स्वतःच्या नावापुढे ‘राजे उदाराम’ हे नाव लावल्याने नेमके कागदपत्र कोणाच्या नावाने आहे? हे कळत नाही. जरी या घराण्यातील सदस्यांनी पुढे युद्धात सहभाग घेतला नाही, तरी राजकारणात हे लोक पटाईत होते. ==स्वातंत्र्यचळवळीत योगदान== [[१८५७ चे स्वातंत्र्ययुद्ध|१८५७ च्या उठावाच्या]] वेळी राजे उदाराम घराण्याने [[रंगो बापूजी]] यांना सहाय्य केले. रंगो बापुजी भूमिगत झाल्यानंतर माहुरकर उदरामाकडे नेहमी येत असत.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=जागृत सातारा, लेखक - पुरुषोत्तम पांडुरंग गोखले, पान क्र. २०}}</ref> [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास]] 7zf5ojlpx2keqit6mfthgunlib82m4x 0 261064 2704444 2646492 2026-08-22T11:30:55Z ~2026-45722-86 186548 /* अभयारण्ये */ 2704444 wikitext text/x-wiki महाराष्ट्र राज्यात ६ राष्ट्रीय उद्याने, ५२ अभयारण्ये, 6 संवर्धन राखीव क्षेत्र अशी एकूण ५८ वन्यजीव संरक्षित क्षेत्रे आहेत. त्याचे एकूण क्षेत्रफळ १००५४.१३ किमी^२ म्हणजे राज्याच्या एकूण क्षेत्रफळाच्या ३.२६ टक्के इतके आहे. राज्यातील १९ संरक्षित क्षेत्रांचा समावेश करून (६ राष्ट्रीय उद्याने आणि १४ अभयारण्ये) [[ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्प]], नागपूरचा [[पेंच राष्ट्रीय उद्यान|पेंच व्याघ्र प्रकल्प]], अमरावतीचा [[मेळघाट व्याघ्र प्रकल्प]], कोल्हापूरचा सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प, [[नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्प]] आणि बोरचा व्याघ्र प्रकल्प असे एकूण ६ व्याघ्र राखीव क्षेत्र तयार करण्यात आले आहेत. * यापैकी बोर व्याघ्र प्रकल्पाची कार्यवाही सध्या सुरू आहे. ==राष्ट्रीय उद्याने== {| class="wikitable" width="100%" style="text-align:center;" ! अ.क्र. ! राष्ट्रीय उद्याने ! जिल्हा ! प्राणी/पक्षी ! क्षेत्र (किमी^२) ! स्थापना |- | १. | ताडोबा राष्ट्रीय उद्यान ([[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रतील]] पहिले [https://www.mahagovjobs.in/2020/11/national-parks-in-maharashtra.html उद्यान]{{मृत दुवा|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) | चंद्रपूर | वाघ | ११६.५५ | १९५५ |- | २. | नवेगाव बांध राष्ट्रीय उद्यान | गोंदिया | वाघ | १३३.८८ | १९७२ |- | ३. | पंडित जवाहरलाल नेहरू राष्ट्रीय उद्यान, पेंच (लहान) | [[नागपूर जिल्हा|नागपूर]] | वाघ | २७५ | १९८३ |- | ४. | संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान | मुंबई उपनगर (बोरीवली) | वाघ | १०४ | १९६९ |- | ५. | गुगामल राष्ट्रीय उद्यान (सर्वात मोठे) | अमरावती | वाघ | १६७३ | १९७४ |- | ६. | चांदोली राष्ट्रीय उद्यान | सांगली सातारा कोल्हापूर रत्‍नागिरी | वाघ | ३१७.६७ | २००४ |- |} == अभयारण्ये == {| class="wikitable" width="100%" style="text-align:center;" ! अ.क्र. ! अभयारण्ये ! जिल्हा ! प्राणी/पक्षी ! क्षेत्र (किमी^२) ! स्थापना |- | १. | [[अंबाबरवा वन्यजीव अभयारण्य]] | [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा]] | | १२७.११० | |- | २. | अंधारी अभयारण्य | चंद्रपूर |वाघ | ५०९.२७० | |- | ३. | अनेर डॅम अभयारण्य | धुळे | | ८२.९४० | |- | ४. | भामरागड अभयारण्य | गडचिरोली | | १०४.३८० | |- | ५. | भीमाशंकर अभयारण्य | पुणे-ठाणे | | १३०.७८० | |- | ६. | बोर अभयारण्य | वर्धा-नागपूर | | ६१.१०० | |- | ७. | चपराळा अभयारण्य | गडचिरोली | | १३४.७८० | |- | ८. | देऊळगाव-रेहेकूरी अभयारण्य | अहमदनगर | | २.१७० | |- | ९. | [[ज्ञानगंगा अभयारण्य]] | [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा]] | | २०५.२१० | |- | १०. | नान्नज माळढोक पक्षी अभयारण्य (पुनर्रचित) | सोलापूर-अहमदनगर | | १२२९.२४ | |- | ११. | गौताळा औत्रमघाट अभयारण्य | छत्रपती संभाजीनगर-जळगाव | | २६०.६१० | |- | १२. | गुगामल राष्ट्रीय उद्यान | अमरावती | | ३६१.२८० | |- | १३. | जायकवाडी पक्षी अभयारण्य | छत्रपती संभाजीनगर-अहमदनगर | | ३४१.०५० | |- | १४. | कळसूबाई-हरिश्चंद्रगड अभयारण्य | अहमदनगर | | ३६१.७१० | |- | १५. | कारंजा-सोहळ काळवीट अभयारण्य | वाशिम | | १८.३२१ | |- | १६. | कर्नाळा फोर्ट पक्षी अभयारण्य | रायगड | | १२.१५५ | |- | १७. | काटेपूर्णा अभयारण्य | अकोला | | ७३.६९० | |- | १८. | कोयना अभयारण्य | सातारा | | ४२३.५५० | |- | १९. | [[लोणार वन्यजीव अभयारण्य]] | [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा]] | | ३.८३१ | |- | २०. |मालवण सागरी अभयारण्य |सिंधुदुर्ग | |२९.१२२ | |- | २१. |मयुरेश्वर सुपे अभयारण्य |पुणे | |५.१४५ | |- | २२. | मेळघाट अभयारण्य | अमरावती | | ७८८.७५० | |- | २३. | नायगाव मयूर अभयारण्य | बीड | | २९.९०१ | |- | २४. | नांदूर मध्यमेश्वर अभयारण्य | नाशिक | | १००.१२० | |- | २५. | नरनाळा अभयारण्य | अकोला | | १२.३५० | |- | २६. | नागझिरा अभयारण्य | भंडारा-गोंदिया | | १५२.८१० | |- | २७. | पैनगंगा अभयारण्य | यवतमाळ-नांदेड | | ४२४.८९० | |- | २८. | फणसाड अभयारण्य | रायगड | | ६९.७९० | |- | २९. | दाजीपूर - राधानगरी अभयारण्य | कोल्हापूर |गवा | ३५१.१६० | |- | ३०. |सागरेश्वर अभयारण्य |सांगली | |१०.८७७ | |- | ३१. | तानसा अभयारण्य | ठाणे | | ३०४.८१० | |- | ३२. | टिपेश्वर अभयारण्य | यवतमाळ | | १४८.६३२ | |- | ३३. | तुंगारेश्वर अभयारण्य | पालघर | | ८५.७०० | |- | ३४. | वान अभयारण्य | अमरावती | | २११.००६ | |- | ३५. | पाल - यावल अभयारण्य | जळगाव | | १७७.५२० | |- | ३६. | येडशी रामलिंगघाट अभयारण्य | धाराशिव | | २२.३७४ | |- | ३७. | मानसिंगदेव अभयारण्य | नागपूर | | १८२.५८० | |- | ३८. | नागझिरा अभयारण्य | गोंदिया | | १५१.३३५ | |- | ३९. | नवेगाव अभयारण्य | गोंदिया | | १२२.७५६ | |- | ४०. | बोर अभयारण्य | नागपूर | | ६०.६९ | |- | ४१. | नवीन माळढोक पक्षी अभयारण्य | धाराशिव | | ०१.९८ | |- | ४२. | भोरगड संवर्धन राखीव क्षेत्र | नाशिक | | ३.४९३ | |- | ४३. | उमरेड कऱ्हांडला अभयारण्य | नागपूर-भंडारा | | १८९.२९ | |- | ४४. | कोलामार्का संवर्धन राखीव | गडचिरोली | | १८०.७२ | |- | ४५. | ताम्हिनी अभयारण्य | पुणे-रायगड | | ४९.६२ | |- | ४६. | कोका अभयारण्य | भंडारा | | ९७.६२४ | |- | ४७. | मुक्ताई भवानी अभयारण्य | जळगाव | | १२२.७४ | |- | ४८. | न्यू बोर विस्तारित अभयारण्य | वर्धा | | १६.३१ | |- | ४९. | मामडापूर संवर्धन राखीव | नाशिक | | ५४.४६ | |- | ५०. | [[प्राणहिता वन्यजीव अभयारण्य]] | गडचिरोली | | ४२०.०६ | |- | ५१. | सुधागड अभयारण्य | रायगड-पुणे | | ७७.१२८ | |- | ५२. | ईसापूर अभयारण्य | यवतमाळ-हिंगोली | | ३७.८०३ | |- |} [[वर्ग:भारतातील राष्ट्रीय उद्याने]] n3winvckgrx5pnmp0s7hplnkhvvq1bm 0 270541 2704379 1870488 2026-08-22T06:11:04Z ~2026-45722-86 186548 /* */ 2704379 wikitext text/x-wiki '''दौलत गुणाजी गवई''' ([[१ जून]], [[इ.स. १९२९|१९२९]]: [[शिरपूर]], [[बुलढाणा जिल्हा]] - ) हे मराठी राजकारणी व [[भारत|भारताच्या]] [[सहावी लोकसभा|सहाव्या लोकसभेचे सदस्य]] होते. त्यांनी [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघाचे]] प्रतिनिधित्व केले. ते [[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष (खोब्रागडे)]] या राजकीय पक्षाचे सदस्य होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://164.100.47.132/LssNew/biodata_1_12/2375.htm|title=Members Bioprofile|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170403115045/http://164.100.47.132/LssNew/biodata_1_12/2375.htm|archive-date=3 April 2017|access-date=1 January 2017}}</ref><ref>[http://www.elections.in/maharashtra/parliamentary-constituencies/buldhana.html List of winner/current and runner up MPs Buldhana Parliamentary Constituency]</ref> == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:गवई, दौलत गुणाजी}} [[वर्ग:आंबेडकरवादी]] [[वर्ग:भारतीय रिपब्लिकन पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] [[वर्ग:इ.स. १९५३ मधील जन्म]] [[वर्ग:६ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय बौद्ध]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] nfsttgh6lj65b621bmc880lj9f3i761 0 272709 2704297 2703185 2026-08-21T18:22:24Z ~2026-45686-74 186537 /* हेही पाहा */ 2704297 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Nagpur Metro rail map.png|इवलेसे|400px|नागपूर मेट्रो रेल्वेचा नकाशा]] [[महाराष्ट्र]]च्या [[विदर्भ]] प्रदेशातील [[नागपूर]] शहराला सेवा देणाऱ्या [[नागपूर मेट्रो]], [[जलद वाहतूक]] प्रणालीच्या सर्व स्थानकांची ही यादी आहे. नागपूर मेट्रो ही भारतातील १३ वी मेट्रो प्रणाली आहे. ती [[महा मेट्रो]]द्वारे बांधली आणि चालवली जाते. त्याचा पहिला भाग ७ मार्च २०१९ रोजी उद्घाटन करण्यात आला आणि ८ मार्च २०१९ रोजी [[केशरी मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|केशरी मार्गिके]]सह जनतेसाठी खुला करण्यात आला.<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/india/nagpur-metro-flagged-off-by-pm-modi-to-open-for-public-on-womens-day-2059661.html|title=Nagpur Metro Flagged Off by PM Modi, to Open For Public on Women's Day |website=News18|date=7 March 2019 |access-date=8 April 2019}}</ref> २६ जानेवारी २०२० रोजी, [[ॲक्वा मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|अ‍ॅक्वा मार्गिकेचे]] अंशतः उद्घाटन झाले.<ref>{{Cite web|url=https://www.oneindia.com/india/pm-modi-inaugurates-nagpur-metro-2861432.html|title=PM Modi inaugurates Nagpur Metro|date=7 March 2019|website=One India |access-date=8 April 2019}}</ref> नागपूर मेट्रोमध्ये ३७ मेट्रो स्थानके आहेत, ज्यांची एकूण मार्ग लांबी {{convert|38.2|km|mi|abbr=}} आहे.<ref>{{Cite web|date=28 January 2020|title=Maha Metro opens first section of Aqua Line of Nagpur Metro Rail project|url=https://www.urbantransportnews.com/maha-metro-opens-first-section-of-aqua-line-of-nagpur-metro-rail-project/|access-date=10 June 2020|website=Urban Transport News|archive-date=2020-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200128100156/https://www.urbantransportnews.com/maha-metro-opens-first-section-of-aqua-line-of-nagpur-metro-rail-project/|url-status=dead}}</ref> ११ डिसेंबर २०२२ रोजी पंतप्रधान मोदींनी संपूर्ण मेट्रो मार्गाचे उद्घाटन केले.<ref name=":3">{{Cite web |title=PM Modi Inaugurates Nagpur Metro, Flags Off 6th Vande Bharat Train |url=https://www.ndtv.com/india-news/pm-modi-inaugurates-nagpur-metro-flags-off-6th-vande-bharat-train-3596721 |access-date=2022-12-11 |website=NDTV}}</ref> == मेट्रो स्थानके == {| class="wikitable" width="30%" |style="background-color:#AFEEEE"|† |टर्मिनल स्थानक |- |style="background-color:#FFFF99"|* |स्थानांतरण स्थानक |- |style="background-color:#F5DEB3"|†† |[[भारतीय रेल्वे]] / आंतरराज्य बस टर्मिनल्सला स्थानांतरण स्थानक |- |style="background-color:#F0E68C"|#* |[[भारतीय रेल्वे]] / आंतरराज्य बस टर्मिनल्सला टर्मिनल आणि स्थानांतरण स्थानक |} {{static row numbers}} {|class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-numbers-center" style=font-size:100%; width="100%" ! colspan="2" |मेट्रो स्थानक ! rowspan="2" |मार्गिका ! rowspan="2" |सुरुवात ! rowspan="2" |स्थान ! rowspan="2" |नोंदी ! rowspan="2" |संदर्भ |- ![[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]] ![[मराठी भाषा|मराठी]] |- |align="center"|Agrasen Square |align="center"|{{मेट्रो|अग्रसेन चौक}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|११ डिसेंबर २०२२ |align="center"|उन्नत | |<ref name=":3"/> |- |align="center"|Airport |align="center"|{{मेट्रो|एअरपोर्ट}} |align="center"|[[केशरी मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|केशरी मार्गिका]] |align="center"|७ मार्च २०१९ |align="center"|उन्नत | |<ref>{{Cite web|url=https://nationnext.com/airport-metro-station-finished-product-ahead-of-architectural-drawing-tweets-nagpur-metro/|title=Airport metro station finished product ahead of architectural drawing tweets nagpur metro|publisher=Nation Next|date=10 September 2019|access-date=11 September 2019}}</ref> |- |align="center"|Airport South |align="center"|{{मेट्रो|एअरपोर्ट साउथ}} |align="center"|[[केशरी मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|केशरी मार्गिका]] |align="center"|७ मार्च २०१९ |align="center"|जमिनीवर |align="center"|[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]जवळ |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/exhibition-on-nagpur-metro-on-view-at-airport-south-stn/articleshow/68310309.cms|title=Exhibition on Nagpur metro on view at airport south station|work=The Times of India|date=8 March 2019|access-date=9 March 2019}}</ref> |- |align="center"|Ajni Square |align="center"|{{मेट्रो|अजनी चौक}} |align="center"|[[केशरी मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|केशरी मार्गिका]] |align="center"|७ मार्च २०१९ |align="center"|उन्नत | |<ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/infrastructure/nagpur-gets-a-double-decker-infra-boost-flyover-viaduct-inaugurated-in-the-orange-city-see-details/2130243/|title=Nagpur gets a double decker infra boost flyover viaduct inaugurated in the orange city see details|publisher=The Financial Express|date=17 November 2020|access-date=18 November 2020}}</ref> |- |align="center"|Ambedkar Square |align="center"|{{मेट्रो|आंबेडकर चौक}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|११ डिसेंबर २०२२ |align="center"|उन्नत | |<ref name=":3"/> |- |align="center"|Automotive Square |align="center"|{{मेट्रो|ऑटोमोटिव्ह चौक}} |align="center"|[[केशरी मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|केशरी मार्गिका]] |align="center"|११ डिसेंबर २०२२ |align="center"|उन्नत | |<ref name=":3"/> |- |align="center"|Bansi Nagar |align="center"|{{मेट्रो|बंसी नगर}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|२५ सप्टेंबर २०२० |align="center"|उन्नत | |<ref name=ar1/> |- |align="center"|Chhatrapati Square |align="center"|{{मेट्रो|छत्रपती चौक}} |align="center"|[[केशरी मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|केशरी मार्गिका]] |align="center"|६ एप्रिल २०२१ |align="center"|उन्नत | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/Chhatrapati-Square-flyover-to-be-demolished-in-Sept/articleshow/52696068.cms|title=Chhatrapati Square flyover to be demolished in September|work=The Times of India|date=11 June 2016|access-date=12 June 2016}}</ref> |- |align="center"|Chitaroli Square |align="center"|{{मेट्रो|चितारओळी चौक}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|११ डिसेंबर २०२२ |align="center"|उन्नत | |<ref name=ar1/> |- |style="background-color:#F5DEB3" align="center"|Congress Nagar†† |align="center"|{{मेट्रो|काँग्रेस नगर}} |align="center"|[[केशरी मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|केशरी मार्गिका]] |align="center"|६ एप्रिल २०२१ |align="center"|उन्नत |align="center"|[[अजनी रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.nagpurtoday.in/youth-killed-as-bike-jumps-speedbreaker-at-rahate-colony/06151248|title=Youth Killed as bike jumps speedbreaker at rahate colony|work=Nagpur Today|date=15 June 2020|access-date=16 June 2020}}</ref> |- |align="center"|Cotton Market |align="center"|{{मेट्रो|कॉटन मार्केट}} |align="center"|[[केशरी मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|केशरी मार्गिका]] |align="center"|२१ सप्टेंबर २०२३ |align="center"|उन्नत | |<ref>{{Cite web|date=2023-09-23|title=Gap between platform, train high also at Cotton Mkt stn|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/gap-between-platform-train-high-also-at-cotton-mkt-stn/articleshow/103879337.cmsaccess-date=2024-10-04|website=The Times of India}}</ref> |- |align="center"|Dharampeth College |align="center"|{{मेट्रो|धरमपेठ महाविद्यालय}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|६ एप्रिल २०२१ |align="center"|उन्नत | |<ref>{{Cite web|date=6 Apr 2021|title=4 new Metro stations operational from today|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/4-new-metro-stations-operational-from-today/articleshow/81920428.cms|access-date=21 August 2021|website=The Times of India}}</ref> |- |align="center"|Dosar Vaishya Square |align="center"|{{मेट्रो|दोसर वैश्य चौक}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|११ डिसेंबर २०२२ |align="center"|उन्नत | |<ref name=":3"/> |- |align="center"|Gaddi Godam Square |align="center"|{{मेट्रो|गड्डीगोदाम चौक}} |align="center"|[[केशरी मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|केशरी मार्गिका]] |align="center"|११ डिसेंबर २०२२ |align="center"|उन्नत | |<ref name=":3"/> |- |align="center"|Indora Square |align="center"|{{मेट्रो|इंदोरा चौक}} |align="center"|[[केशरी मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|केशरी मार्गिका]] |align="center"|११ डिसेंबर २०२२ |align="center"|उन्नत | |<ref name=":3"/> |- |align="center"|Institution of Engineers |align="center"|{{मेट्रो|इन्स्टिट्युशन ऑफ इंजिनिअर्स}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|२६ जानेवारी २०२० |align="center"|उन्नत | |<ref>{{Cite web|url=https://thelivenagpur.com/2019/08/24/construction-of-new-institute-of-engineers-metro-station-reach-3-completed/|title=Construction of new engineers metro station reach 3 completed|work=The Live Nagpur|date=24 August 2019|accessdate=25 August 2019}}</ref> |- |align="center"|Jaiprakash Nagar |align="center"|{{मेट्रो|जयप्रकाश नगर}} |align="center"|[[केशरी मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|केशरी मार्गिका]] |align="center"|७ मार्च २०१९ |align="center"|उन्नत | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/jaiprakash-nagar-metro-station-to-open-soon/articleshow/72062056.cms|title=Jaiprakash nagar metro station to open soon|work=The Times of India|date=15 November 2019|access-date=16 November 2019}}</ref> |- |align="center"|Jhansi Rani Square |align="center"|{{मेट्रो|झाशी राणी चौक}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|२६ जानेवारी २०२० |align="center"|उन्नत | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/jhansi-rani-square-munje-chowk-rd-closed-for-a-mth/articleshow/79416611.cms|title=Jhansi Rani square munje chowk road closed for a month|work=The Times of India|date=26 November 2020|access-date=27 November 2020}}</ref> |- |align="center"|Kadbi Square |align="center"|{{मेट्रो|कडबी चौक}} |align="center"|[[केशरी मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|केशरी मार्गिका]] |align="center"|११ डिसेंबर २०२२ |align="center"|उन्नत | |<ref name=":3"/> |- |align="center"|Kasturchand Park |align="center"|{{मेट्रो|कस्तुरचंद पार्क}} |align="center"|[[केशरी मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|केशरी मार्गिका]] |align="center"|२१ ऑगस्ट २०२१ |align="center"|उन्नत | |<ref name="indianexpress.com">{{Cite web|date=21 August 2021|title=Nagpur Metro extension: Stretch between Sitabuldi, Kasturchand Park inaugurated|url=https://indianexpress.com/article/cities/pune/nagpur-metro-extension-stretch-between-sitabuldi-kasturchand-park-inaugurated-7463317/|access-date=21 August 2021|website=द इंडियन एक्सप्रेस}}</ref> |- |style="background-color:#F0E68C" align="center"|Khapri#* |align="center"|{{मेट्रो|खापरी}} |align="center"|[[केशरी मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|केशरी मार्गिका]] |align="center"|७ मार्च २०१९ |align="center"|जमिनीवर |align="center"|[[खापरी रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://www.thehitavada.com/Encyc/2020/5/19/Underpass-to-provide-direct-link-to-Khapri-Metro-station-from-Wardha-Road.html|title=Underpass to provide direct link to Khapri metro station from Wardha|work=The Hitavada|date=19 May 2020|access-date=20 May 2020}}</ref> |- |align="center"|LAD Square |align="center"|{{मेट्रो|एलएडी चौक}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|२५ सप्टेंबर २०२० |align="center"|उन्नत | |<ref name=ar1>{{Cite web|date=4 September 2020|title=Four more Metro stations ready, CMRS inspection this month |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/4-more-metro-stations-ready-cmrs-inspection-this-month/articleshow/77919816.cms|access-date=5 January 2021|website=The Times of India}}</ref> |- |style="background-color:#AFEEEE" align="center"|Lokmanya Nagar† |align="center"|{{मेट्रो|लोकमान्य नगर}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|२६ जानेवारी २०२० |align="center"|उन्नत | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/site-of-lokmanya-nagar-metro-station-changed/articleshow/57482531.cms|title=Site of Lokmanya Nagar metro station changed|work=The Times of India|date=6 March 2017|access-date=7 March 2017}}</ref> |- |style="background-color:#F5DEB3" align="center"|Nagpur Railway Station†† |align="center"|{{मेट्रो|नागपूर रेल्वे स्थानक}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|११ डिसेंबर २०२२ |align="center"|उन्नत |align="center"|[[नागपूर जंक्शन रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref name=":3"/> |- |align="center"|Nari Road |align="center"|{{मेट्रो|नारी रोड}} |align="center"|[[केशरी मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|केशरी मार्गिका]] |align="center"|११ डिसेंबर २०२२ |align="center"|उन्नत | |<ref name=":3"/> |- |align="center"|New Airport |align="center"|{{मेट्रो|न्यू एअरपोर्ट}} |align="center"|[[केशरी मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|केशरी मार्गिका]] |align="center"|७ मार्च २०१९ |align="center"|जमिनीवर | |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/nagpur-metro-greenest-in-country-here-is-a-look-at-other-cities-5778335/|title=Nagpur Metro greenest in Country here is a look at other cities|work=द इंडियन एक्सप्रेस|date=13 June 2019|access-date=15 June 2019}}</ref> |- |align="center"|Prajapati Nagar |align="center"|{{मेट्रो|प्रजापती नगर}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|११ डिसेंबर २०२२ |align="center"|उन्नत | |<ref name=":3"/> |- |align="center"|Rachana Ring Road Junction |align="center"|{{मेट्रो|रचना रिंग रोड जंक्शन}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|१० डिसेंबर २०२० |align="center"|उन्नत | |<ref name=nn/> |- |align="center"|Rahate Colony |align="center"|{{मेट्रो|रहाटे कॉलनी}} |align="center"|[[केशरी मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|केशरी मार्गिका]] |align="center"|७ मार्च २०१९ |align="center"|उन्नत | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/4-more-metro-stations-ready-cmrs-inspection-this-month/articleshow/77919816.cms|title=4 More metro stations ready cmrs inspection this month|work=The Times of India|date=4 September 2020|access-date=5 September 2020}}</ref> |- |align="center"|Shankar Nagar Square |align="center"|{{मेट्रो|शंकर नगर चौक}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|१० डिसेंबर २०२० |align="center"|उन्नत | |<ref name=nn>{{Cite web|title=Shankar Nagar, Rachna Junction metro stations get CRMS clearance|url=https://www.nagpurtoday.in/shankar-nagar-rachna-junction-metro-stations-get-crms-clearance/12081425|access-date=5 January 2021|website=Nagpur Today}}</ref> |- |style="background-color:#FFFF99" align="center"|Sitabuldi* |align="center"|{{मेट्रो|सिताबर्डी}} |align="center"|[[केशरी मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|केशरी मार्गिका]],<br>[[ॲक्वा मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|७ मार्च २०१९ |align="center"|उन्नत | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/metro-work-on-sitabuldi-and-prajapati-nagar-line-finished/articleshow/71828009.cms|title=Metro work on sitabuldi and Prajapati nagar line finished|work=The Times of India|date=31 October 2019|access-date=1 November 2019}}</ref> |- |align="center"|Subhash Nagar |align="center"|{{मेट्रो|सुभाष नगर}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|२६ जानेवारी २०२० |align="center"|उन्नत | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/lokmanya-subhash-nagar-metro-stretch-likely-to-be-ready-soon/articleshow/68442778.cms|title=Lokmanya-Subhash Nagar metro stretch likely to be ready soon|work=The Times of India|date=17 March 2019|access-date=18 March 2019}}</ref> |- |align="center"|Telephone Exchange |align="center"|{{मेट्रो|टेलिफोन एक्स्चेंज}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|११ डिसेंबर २०२२ |align="center"|उन्नत | |<ref name=":3"/> |- |align="center"|Ujjwal Nagar |align="center"|{{मेट्रो|उज्ज्वल नगर}} |align="center"|[[केशरी मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|केशरी मार्गिका]] |align="center"|६ एप्रिल २०२१ |align="center"|उन्नत | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/15-days-on-sewage-continues-to-flow-into-ujjwal-nagar-wells-houses/articleshow/63020216.cms|title=15 Days on sewage continues to flow into ujjwal nagar wells houses|work=The Times of India|date=22 February 2018|access-date=23 February 2018}}</ref> |- |align="center"|Vaishnodevi Square |align="center"|{{मेट्रो|वैष्णोदेवी चौक}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|११ डिसेंबर २०२२ |align="center"|उन्नत | |<ref name=":3"/> |- |align="center"|Vasudev Nagar |align="center"|{{मेट्रो|वासुदेव नगर}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|२६ जानेवारी २०२० |align="center"|उन्नत | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/cmrs-clears-vasudeo-nagar-metro-station/articleshow/73340278.cms|title=CMRS clears vasudeo nagar metro station|work=The Times of India|date=18 January 2020|access-date=19 January 2020}}</ref> |- |align="center"|Zero Mile Freedom Park |align="center"|{{मेट्रो|झिरो माइल फ्रीडम पार्क}} |align="center"|[[केशरी मार्गिका (नागपूर मेट्रो)|केशरी मार्गिका]] |align="center"|२१ ऑगस्ट २०२१ |align="center"|उन्नत | |<ref name="indianexpress.com"/> |} == सांख्यिकी == {| class="₠wikitable" width="35%" |मेट्रो स्थानकांची एकूण संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''३७'''</span> |- | width="25%" |अदलाबदल स्थानकांची संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''१'''</span> |- | width="25%" |उन्नत स्थानकांची संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''३४'''</span> |- | width="25%" |भूमिगत स्थानकांची संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''०'''</span> |- | width="25%" |जमिनीवरील स्थानकांची संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''३'''</span> |} == हेही पाहा == * [[नवी मुंबई मेट्रो स्थानकांची यादी]] * [[मुंबई मेट्रो स्थानकांची यादी]] * [[पुणे मेट्रो स्थानकांची यादी]] * [[ठाणे मेट्रो स्थानकांची यादी]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{नागपूर मेट्रो स्थानके}} [[वर्ग:नागपूरमधील वाहतूक]] [[वर्ग:नागपूर मेट्रो]] cenju7n5ze5y7mjcnalu1s05mau8ewh 0 275336 2704362 2630213 2026-08-22T03:39:07Z ~2026-45817-89 186543 2704362 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" ! क्रमांक !! विभाग !! वाहन नोंदणी क्रमांक !! जिल्हा |- | १ || [[ताडदेव]] (मुंबई मध्य) || MH ०१ || [[मुंबई शहर जिल्हा|मुंबई शहर]] |- | २ || [[अंधेरी]] (मुंबई पश्चिम) || MH ०२ || [[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]] |- | ३ || [[वडाळा]] (मुंबई पूर्व) || MH ०३ || [[मुंबई शहर जिल्हा|मुंबई शहर]] |- | ४ || [[ठाणे]] || MH ०४ || [[ठाणे जिल्हा|ठाणे]] |- | ५ || [[कल्याण]] || MH ०५ || [[ठाणे जिल्हा|ठाणे]] |- | ६ || [[पेण]] || MH ०६ || [[रायगड जिल्हा|रायगड]] |- | ७ || [[सिंधुदुर्ग]] || MH ०७ || [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग]] |- | ८ || [[रत्‍नागिरी]] || MH ०८ || [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] |- | ९ || [[कोल्हापूर]] || MH ०९ || [[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर]] |- | १० || [[सांगली]] || MH १० || [[सांगली जिल्हा|सांगली]] |- | ११ || [[सातारा]] || MH ११ || [[सातारा जिल्हा|सातारा]] |- | १२ || [[पुणे]] || MH १२ || [[पुणे जिल्हा|पुणे]] |- | १३ || [[सोलापूर]] || MH १३ || [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर]] |- | १४ || [[पिंपरी-चिंचवड]] || MH १४ || [[पुणे जिल्हा|पुणे]] |- | १५ || [[नाशिक]] || MH १५ || [[नाशिक जिल्हा|नाशिक]] |- | १६ || [[अहिल्यानगर]] || MH १६ || [[अहिल्यानगर जिल्हा|अहिल्यानगर]] |- | १७ || [[श्रीरामपूर]] || MH १७ || [[अहिल्यानगर जिल्हा|अहिल्यानगर]] |- | १८ || [[धुळे]] || MH १८ || [[धुळे जिल्हा|धुळे]] |- | १९ || [[जळगाव]] || MH १९ || [[जळगाव जिल्हा|जळगाव]] |- | २० || [[छत्रपती संभाजीनगर]] || MH २० || [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा|छत्रपती संभाजीनगर]] |- | २१ || [[जालना]] || MH २१ || [[जालना जिल्हा|जालना]] |- | २२ || [[परभणी]] || MH २२ || [[परभणी जिल्हा|परभणी]] |- | २३ || [[बीड]] || MH २३ || [[बीड जिल्हा|बीड]] |- | २४ || [[लातूर]] || MH २४ || [[लातूर जिल्हा|लातूर]] |- | २५ || [[धाराशिव]] || MH २५ || [[धाराशिव जिल्हा|धाराशिव]] |- | २६ || [[नांदेड]] || MH २६ || [[नांदेड जिल्हा|नांदेड]] |- | २७ || [[अमरावती]] || MH २७ || [[अमरावती जिल्हा|अमरावती]] |- | २८ || [[बुलढाणा]] || MH २८ || [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा]] |- | २९ || [[यवतमाळ]] || MH २९ || [[यवतमाळ जिल्हा|यवतमाळ]] |- | ३० || [[अकोला]] || MH ३० || [[अकोला जिल्हा|अकोला]] |- | ३१ || [[नागपूर]] (शहर) || MH ३१ || [[नागपूर जिल्हा|नागपूर]] |- | ३२ || [[वर्धा]] || MH ३२ || [[वर्धा जिल्हा|वर्धा]] |- | ३३ || [[गडचिरोली]] || MH ३३ || [[गडचिरोली जिल्हा|गडचिरोली]] |- | ३४ || [[चंद्रपूर]] || MH ३४ || [[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर]] |- | ३५ || [[गोंदिया]] || MH ३५ || [[गोंदिया जिल्हा|गोंदिया]] |- | ३६ || [[भंडारा]] || MH ३६ || [[भंडारा जिल्हा|भंडारा]] |- | ३७ || [[वाशिम]] || MH ३७ || [[वाशिम जिल्हा|वाशिम]] |- | ३८ || [[हिंगोली]] || MH ३८ || [[हिंगोली जिल्हा|हिंगोली]] |- | ३९ || [[नंदुरबार]] || MH ३९ || [[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार]] |- | ४० || [[नागपूर]] (ग्रामीण) || MH ४० || [[नागपूर जिल्हा|नागपूर]] |- | ४१ || [[मालेगाव]] || MH ४१ || [[नाशिक जिल्हा|नाशिक]] |- | ४२ || [[बारामती]] || MH ४२ || [[पुणे जिल्हा|पुणे]] |- | ४३ || [[वाशी]] ([[नवी मुंबई]]) || MH ४३ || [[ठाणे जिल्हा|ठाणे]] |- | ४४ || [[अंबाजोगाई]] || MH ४४ || [[बीड जिल्हा|बीड]] |- | ४५ || [[अकलूज]] || MH ४५ || [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर]] |- | ४६ || [[पनवेल]] || MH ४६ || [[रायगड जिल्हा|रायगड]] |- | ४७ || [[बोरीवली]] || MH ४७ || [[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]] |- | ४८ || [[वसई]] || MH ४८ || [[पालघर जिल्हा|पालघर]] |- | ४९ || [[नागपूर]] (पूर्व) || MH ४९ || [[नागपूर जिल्हा|नागपूर]] |- | ५० || [[कराड]] || MH ५० || [[सातारा जिल्हा|सातारा]] |- | ५१ || [[इचलकरंजी]]|| MH ५१ || [[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर]] |- | ५२ || [[चाळीसगाव]] || MH ५२ || [[जळगाव जिल्हा|जळगाव]] |- | ५३ || [[फलटण]] || MH ५३ || [[सातारा जिल्हा|सातारा]] |- | ५४ || [[भडगाव]] || MH ५४ || [[जळगाव जिल्हा|जळगाव]] |- | ५५ || [[उदगीर]] || MH ५५ || [[लातूर जिल्हा|लातूर]] |- | ५६ || [[खामगाव]] || MH ५६ || [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा]] |- | ५७ || [[वैजापूर]] || MH ५७ || [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा|छत्रपती संभाजीनगर]] |- | ५८ || [[मिरा-भाईंदर]] || MH ५८ || [[ठाणे जिल्हा|ठाणे]] |- | ५९ || [[जत]] || MH ५९ || [[सांगली जिल्हा|सांगली]] |- | ६० || [[पालघर]] || MH ६० || [[पालघर जिल्हा|पालघर]] |- | ६१ || [[पुणे]] (नवीन) || MH ६१ || [[पुणे जिल्हा|पुणे]] |} [[वर्ग:याद्या]] linvuwthg45fmkkpm0fswnicp0jof7v 0 275409 2704389 2580155 2026-08-22T07:06:23Z ~2026-45722-86 186548 /* */ 2704389 wikitext text/x-wiki राम जाधव (जन्म : इ.स. १९३४; मृत्यू : [[दिल्ली]], ३० नोव्हेंबर २०२०) ऊर्फ मामा हे २०११ साली रत्‍नागिरी येथे झालेल्या ९१व्या अखिल भारतीय नाट्य संमेलनाचे अध्यक्ष होते. त्यांना हौशी रंगभूमीचे 'भीष्माचार्य' म्हणत. मामांचे हौशी रंगभूमीसाठी मोठे योगदान आहे. मामांनी अकोल्यात १९६० साली स्थापन केलेल्या 'रसिकाश्रय' संस्थेच्या माध्यमातून अनेक कलावत आणि नाटके रंगभूमीला दिली.. 'रसिकाश्रय' ही [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] सर्वात जुन्या नाट्य संस्थांपैकी एक आहे. {{माहितीचौकट व्यक्ती|टोपणनावे=हौशी रंगभूमीचे 'भीष्माचार्य'|जन्म_दिनांक=१९३४|मृत्यू_दिनांक=३० नोव्हेंबर २०२०|मृत्यू_स्थान=[[दिल्ली]]|पेशा=अभिनेता, शिक्षक, दिग्दर्शक, निर्माता}} मूळचे [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यातील]] जाधव हे [[खामगाव तालुका|खामगावला]] शारीरिक शिक्षणाचे शिक्षक होते. अगदी लहानपणापासूनच राम जाधव यांनी रंगभूमीवर प्रवेश केला. लहान-मोठ्या भूमिका साकारत त्यांनी आपली चुणूक दाखविली. पुढे महाविद्यालयीन जीवनातदेखील त्यांनी अनेक भूमिका साकारल्या. नंतरच्या काळात त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्यच रंगभूमीच्या चरणी बहाल केले. पुढे त्यांनी रेल्वेत नोकरी केली. आव्हानांना भिडणे हा जाधव यांचा मूळ स्वभाव होता. पन्नास वर्षांपूर्वी आंतरजातीय विवाह करून पत्नीला घेऊन जाधव अकोल्याला गेले असता उसळलेल्या जनक्षोभाचा त्यांनी सामना केला. त्यानंतर समवयस्क मित्रांबरोबर त्यांनी ‘रसिकाश्रय’ या संस्थेची स्थापना केली. त्यांनी बसवलेल्या अनेक नाटकांनी मुंबई, पुणे येथे धडक द्यायला सुरुवात केली आणि राज्यभरातील नाट्यरसिकांचे लक्ष वेधून घेतले. विदर्भामध्ये हौशी रंगभूमीसाठी त्यांनी झोकून दिले. दरवर्षीच्या राज्य नाट्यस्पर्धेत त्यांच्या नाटकाला कोणतेना कोणते बक्षीस मिळत गेले. त्यांना व्यावसायिक रंगभूमीसाठीही विचारणा झाली होती. पण हौशी रंगभूमीवर प्रेम असल्याने त्यांनी तेथेच मुख्यत्वे योगदान दिले. रेल्वेमध्ये तिकीट कलेक्टरची नोकरी करीत असताना दुसरीकडे रंगभूमीवर मामांच्या विविध भूमिका वठविणे सुरूच होते. राम जाधव म्हणजे मराठी नाट्यक्षेत्रातील हौशी रंगभूमीवरचे एक भारदस्त नाव होते. तब्बल ५० वर्षे हे नाव राज्य नाट्यस्पर्धांमध्ये सातत्याने गाजत राहिले. त्यातूनच रंगभूमीवर अकोल्याचा झेंडा डौलाने फडकत गेला. नाट्यस्पर्धेत [[मुंबई]] , [[पुणे]] व [[नागपूर]] सारख्या सर्वार्थाने पोषक वातावरण असलेल्या शहरांतील रंगकर्मीशी त्यांनी मोठा संघर्ष केला, आणि अकोल्यासह विदर्भातील कलावंतांना मोठे व्यासपीठ मिळवून दिले. प्रतिकूल परिस्थितीत आणि तुटपुंज्या साधन-सामुग्रीच्या बळावर एकनिष्ठ आणि ध्येयनिष्ठ साथीदारांच्या सहकार्याने मात्तब्बर नाट्य संस्थाना जेरीस आणणारा लढवय्या म्हणजे 'मामा' जाधव. मुंबई-पुण्याकडे होणारी वेगळी, प्रायोगिक नाटके हेरून आणि जागतिक रंगभूमीवरची नावाजलेली नाटके अनुवादित करून त्यांनी आपल्या संस्थेतर्फे त्यांचे प्रयोग केले. त्यांना अनेक पुरस्कार मिळाले. राम जाधव म्हणजे नाट्यशास्त्राचे चालते बोलते विद्यापीठ होते. 'रसिकाश्रय' नाट्यसंस्थेच्या माध्यमातून त्यांनी अकोल्यातील अनेक नाटके रंगभूमीवर अजरामर केली. मामांनी अभिनयासोबतच, दिग्दर्शन, निर्माता म्हणूनदेखील आपली छाप पाडली. मामांच्या कार्याची दखत घेत राज्यशासनासह विविध संस्थांनी त्यांना पुरस्कार देऊन गौरविले. राम जाधव यांनी नाट्यनिर्माते झाल्यावर सातत्याने १५०हून अधिक नाटकांची निर्मिती केली. राम 'मामा' जाधव यांच्या 'रसिकाश्रय' नाट्यसंस्थेच्या माध्यमातून अनेक नाटकांनी राज्य नाट्य स्पर्धेत आपली चमक दाखविली. मामांनी अभिनय केलेल्या 'संक्षिप्त नटसम्राट'ला रसिक-प्रेक्षकांनी अक्षरशः डोक्यावर घेतले होते. 'रसिकाश्रय'च्या माध्यमातून अकोल्यातील नाट्यक्षेत्रात तीन पिढ्या घडल्या आहेत. मामांच्या करारी आणि कठोर शिस्तीखाली तयार झालेल्या अनेकांनी पुढे नाट्यक्षेत्र गाजवले.. रसिकाश्रयच्या माध्यमातून या क्षेत्रात पुढे आलेल्यांमध्ये अनेक गुणवान लेखक, दिग्दर्शक, कलावंत आणि तंत्रज्ञ मिळवून दिले. यात [[पुरुषोत्तम दारव्हेकर]], [[मधुकर तोरडमल]], शं. ना. नवरे, [[सुरेश विनायक खरे]], [[सतीश दुभाषी]], [[जब्बार पटेल]], [[रोहिणी हट्टंगडी]] यांच्यापासून ते प्र. ल. मयेकर, [[अरुण नलावडे]], [[शुभांगी गोखले]], [[अतुल कुलकर्णी]], दिलीप देशपांडे, मधु जाधव, रमेश थोरात, अरुण घाटोळ, गीताबाली उन्होणे, प्रशांत जामदार, नीलेश जळमकर, अमोल ताले, श्रद्धा वरणकार अशी अनेक नावे पुढे आली. या यादीत हजारो गुणी रंगकर्मींचा समावेश आहे. आपली गुणवत्ता सिद्ध करून ही मंडळी महाराष्ट्राच्या विविध प्रदेशांतून मुंबईतील व्यावसायिक वर्तुळात स्थिरावली. परंतु स्पर्धेत आपल्या गुणवत्तेने चमकून आणि पुरस्कार मिळवूनही मुंबईत न येता आपापल्या प्रदेशातच पाय रोवून उभी राहिलेली, तेथील नाट्यकला फुलावी हाच ध्यास घेतलेलीही अनेक मंडळी होती. त्यातले राम जाधव हे महत्त्वाचे नाव आहे. त्यांनी आयुष्यभर रेल्वेत टीसी म्हणून अकोल्यात नोकरी केली आणि आपल्या नाट्यकलेत बाधा येऊ नये म्हणून पदोन्नतीही घेतली नाही, ही एक गोष्टही त्यांचे नाटकावरील प्रेम सिद्ध करण्यास पुरेसे आहे. राम जाधव यांचे चिरंजीव हरियाणात वरिष्ठ आयपीएस अधिकारी आहेत. तेथे असतानाच मामांचे वृद्धापकाळामुळे दिल्लीत निधन झाले. ==राम जाधव यांनी निर्मिलेली काही नाटके== * कट्यार काळजात घुसली * दोन पिकली दोन हिरवी * संक्षिप्त नटसम्राट * नाटककाराच्या शोधात साहा पात्रे * बाकी इतिहास * बेगम बर्वे * शांतता कोर्ट चालू आहे. * संगेत सौभद्र ==सन्मान== * २०११मध्ये रत्‍नागिरी येथे झालेल्या ९१व्या अखिल भारतीय नाट्य संमेलनाचे अध्यक्षपद. * राम जाधव यांना त्यांच्या रंगभूमीवरील योगदानामुळे अनेक पुरस्कारांनी त्यांचा सन्मान करण्यात आला होता. * राज्य रंगभूमी परिनिरिक्षण मंडळाचे अनेक वर्ष सदस्यत्व. ==वादंग== * करण जोहरचा वादात सापडलेला 'ए.आय.बी' या शोच्यावेळी नाट्य सेन्सॉर बोर्डाचे अध्यक्ष असलेल्या वादावेळी राम जाधव यांची परखड भूमिका अतिशय चर्चेचा विषय ठरली होती. * राम जाधव नाट्य परिनिरीक्षण मंडळात असताना नाटक परिनिरीक्षण मंडळाने 'दाभोळकरचे भूत' या नावालाच आक्षेप घेत असंख्य कट सुचवून नाटकाला परवानगी नाकारण्यात आली होती. केवळ सहापैकी एका सदस्याच्या (राम जाधव यांच्या) आक्षेपावरून हे नाटक रोखून ठेवण्याचा निर्णय महाराष्ट्र रंगभूमी परिनिरीक्षण मंडळाचे अध्यक्ष राम जाधव यांनी २५ जुलै २०१४ रोजी पत्रकार परिषदेत सांगितला. या नाटकातून अंधश्रद्धा पसरण्याची शंका व्यक्त करणाऱ्या सेन्सॉर बोर्डातील एका सदस्याचा मान ठेवण्यासाठी आम्हाला पुन्हा एकदा नाटक विचारार्थ ठेवण्याचा निर्णय घ्यावा लागला, असेही ते म्हणाले. ‘या नाटकाच्या संदर्भातील निर्णय घेण्यासाठी सांस्कृतिक मंत्र्यांच्या आदेशावरून एक समिती नेमण्यात आली असून ही समिती पुन्हा एकदा विचार करून निष्कर्ष काढेल. त्यानंतर सांस्कृतिक मंत्री संजय देवतळे यांच्यासोबतच्या बैठकीत चर्चा होईल आणि मग सचिवांच्या उपस्थितीत सेन्सॉर बोर्डाची बैठक घेण्यात येईल. ही संपूर्ण प्रक्रिया झाल्यानंतरच नाटकाला परवानगी देण्यात येईल,‘ असे राम जाधव यांनी स्पष्ट केले. समिती निर्णयासाठी किती कालावधी घेईल हे सांगता येणार नाही असेही ते म्हणाले दिग्दर्शकांची विनंती अव्हेरली दरम्यान, दिग्दर्शक हरीष इथापे यांनी तीन महिन्यांच्या कालावधीत प्रयोग करू द्या, लोकांचे आक्षेप आले तर त्यानंतर नाटक कायमस्वरुपी बंद करून टाकू, अशी विनंती केली. समाजातील अंधश्रद्धा दूर करण्याचा संदेश देणारे हे नाटक अंधश्रद्धेलाच चालना कसे देणार, असा सवाल त्यांनी उपस्थित केला. या विनंतीला स्पष्टपणे नकार देण्यात आला. रंगभूमी परिनिरीक्षण मंडळाच्या अध्यक्षपदी निवड झाल्याबद्दल राम जाधव यांचा सत्कार सोहळा आयोजित करण्यात आला होता. या कार्यक्रमाच्या अध्यक्षस्थानी असलेले गिरीश गांधी यांनी ‘दाभोळकरचे भूत’ या नाटकाच्या मुद्यावरून सेन्सॉर बोर्डाला चांगलेच धारेवर घेतले आणि मुठभर लोकांमुळे अभिव्यक्तीवर घाला पडत असेल तर त्या सदस्यांना घरचा रस्ता दाखवा, या शब्दांत ठणकावले. इतके असूनही राम जाधव यांनी नाटकाला परवानगी देण्यास नकार दिला. नव्या त्रि-सदस्य समितीने ‘दाभोळकरचे भूत’ नाटकाला हिरवा कंदील दाखवला, पण तरीही राम जाधव यांनी नाटकाला परवानगी नाकारली. शेवटी वर्तमानपत्रांमधून खूप गाजावाजा झाल्यावर ’केवळ बहुमता’चा आदर ठेवण्यासाठी नाटकाला २९ जुलै २०१४ रोजी सेन्सॉर बोर्डाच्या जाधव यांनी प्रमाणपत्र देण्याची तयारी दाखवली. दोन्ही समित्यांचा अहवाल सांस्कृतिक मंत्र्यांना सादर केल्यानंतर नाटकावर निर्णय घेण्यात येईल, असे म्हणणाऱ्या राम जाधवांना आता तशी गरज वाटली नाही. ccvep346h27xjuaycc9a1b0lwmyafpj 2704392 2704389 2026-08-22T07:10:20Z ~2026-45722-86 186548 /* */ 2704392 wikitext text/x-wiki राम जाधव (जन्म : इ.स. १९३४; मृत्यू : [[दिल्ली]], ३० नोव्हेंबर २०२०) ऊर्फ मामा हे २०११ साली रत्‍नागिरी येथे झालेल्या ९१व्या अखिल भारतीय नाट्य संमेलनाचे अध्यक्ष होते. त्यांना हौशी रंगभूमीचे 'भीष्माचार्य' म्हणत. मामांचे हौशी रंगभूमीसाठी मोठे योगदान आहे. मामांनी अकोल्यात १९६० साली स्थापन केलेल्या 'रसिकाश्रय' संस्थेच्या माध्यमातून अनेक कलावत आणि नाटके रंगभूमीला दिली.. 'रसिकाश्रय' ही [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] सर्वात जुन्या नाट्य संस्थांपैकी एक आहे. {{माहितीचौकट व्यक्ती|टोपणनावे=हौशी रंगभूमीचे 'भीष्माचार्य'|जन्म_दिनांक=१९३४|मृत्यू_दिनांक=३० नोव्हेंबर २०२०|मृत्यू_स्थान=[[दिल्ली]]|पेशा=अभिनेता, दिग्दर्शक, निर्माता, टिकिट कलेक्टर}} मूळचे [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यातील]] जाधव हे [[खामगाव तालुका|खामगावला]] शारीरिक शिक्षणाचे शिक्षक होते. अगदी लहानपणापासूनच राम जाधव यांनी रंगभूमीवर प्रवेश केला. लहान-मोठ्या भूमिका साकारत त्यांनी आपली चुणूक दाखविली. पुढे महाविद्यालयीन जीवनातदेखील त्यांनी अनेक भूमिका साकारल्या. नंतरच्या काळात त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्यच रंगभूमीच्या चरणी बहाल केले. पुढे त्यांनी रेल्वेत नोकरी केली. आव्हानांना भिडणे हा जाधव यांचा मूळ स्वभाव होता. पन्नास वर्षांपूर्वी आंतरजातीय विवाह करून पत्नीला घेऊन जाधव अकोल्याला गेले असता उसळलेल्या जनक्षोभाचा त्यांनी सामना केला. त्यानंतर समवयस्क मित्रांबरोबर त्यांनी ‘रसिकाश्रय’ या संस्थेची स्थापना केली. त्यांनी बसवलेल्या अनेक नाटकांनी मुंबई, पुणे येथे धडक द्यायला सुरुवात केली आणि राज्यभरातील नाट्यरसिकांचे लक्ष वेधून घेतले. विदर्भामध्ये हौशी रंगभूमीसाठी त्यांनी झोकून दिले. दरवर्षीच्या राज्य नाट्यस्पर्धेत त्यांच्या नाटकाला कोणतेना कोणते बक्षीस मिळत गेले. त्यांना व्यावसायिक रंगभूमीसाठीही विचारणा झाली होती. पण हौशी रंगभूमीवर प्रेम असल्याने त्यांनी तेथेच मुख्यत्वे योगदान दिले. रेल्वेमध्ये तिकीट कलेक्टरची नोकरी करीत असताना दुसरीकडे रंगभूमीवर मामांच्या विविध भूमिका वठविणे सुरूच होते. राम जाधव म्हणजे मराठी नाट्यक्षेत्रातील हौशी रंगभूमीवरचे एक भारदस्त नाव होते. तब्बल ५० वर्षे हे नाव राज्य नाट्यस्पर्धांमध्ये सातत्याने गाजत राहिले. त्यातूनच रंगभूमीवर अकोल्याचा झेंडा डौलाने फडकत गेला. नाट्यस्पर्धेत [[मुंबई]] , [[पुणे]] व [[नागपूर]] सारख्या सर्वार्थाने पोषक वातावरण असलेल्या शहरांतील रंगकर्मीशी त्यांनी मोठा संघर्ष केला, आणि अकोल्यासह विदर्भातील कलावंतांना मोठे व्यासपीठ मिळवून दिले. प्रतिकूल परिस्थितीत आणि तुटपुंज्या साधन-सामुग्रीच्या बळावर एकनिष्ठ आणि ध्येयनिष्ठ साथीदारांच्या सहकार्याने मात्तब्बर नाट्य संस्थाना जेरीस आणणारा लढवय्या म्हणजे 'मामा' जाधव. मुंबई-पुण्याकडे होणारी वेगळी, प्रायोगिक नाटके हेरून आणि जागतिक रंगभूमीवरची नावाजलेली नाटके अनुवादित करून त्यांनी आपल्या संस्थेतर्फे त्यांचे प्रयोग केले. त्यांना अनेक पुरस्कार मिळाले. राम जाधव म्हणजे नाट्यशास्त्राचे चालते बोलते विद्यापीठ होते. 'रसिकाश्रय' नाट्यसंस्थेच्या माध्यमातून त्यांनी अकोल्यातील अनेक नाटके रंगभूमीवर अजरामर केली. मामांनी अभिनयासोबतच, दिग्दर्शन, निर्माता म्हणूनदेखील आपली छाप पाडली. मामांच्या कार्याची दखत घेत राज्यशासनासह विविध संस्थांनी त्यांना पुरस्कार देऊन गौरविले. राम जाधव यांनी नाट्यनिर्माते झाल्यावर सातत्याने १५०हून अधिक नाटकांची निर्मिती केली. राम 'मामा' जाधव यांच्या 'रसिकाश्रय' नाट्यसंस्थेच्या माध्यमातून अनेक नाटकांनी राज्य नाट्य स्पर्धेत आपली चमक दाखविली. मामांनी अभिनय केलेल्या 'संक्षिप्त नटसम्राट'ला रसिक-प्रेक्षकांनी अक्षरशः डोक्यावर घेतले होते. 'रसिकाश्रय'च्या माध्यमातून अकोल्यातील नाट्यक्षेत्रात तीन पिढ्या घडल्या आहेत. मामांच्या करारी आणि कठोर शिस्तीखाली तयार झालेल्या अनेकांनी पुढे नाट्यक्षेत्र गाजवले.. रसिकाश्रयच्या माध्यमातून या क्षेत्रात पुढे आलेल्यांमध्ये अनेक गुणवान लेखक, दिग्दर्शक, कलावंत आणि तंत्रज्ञ मिळवून दिले. यात [[पुरुषोत्तम दारव्हेकर]], [[मधुकर तोरडमल]], शं. ना. नवरे, [[सुरेश विनायक खरे]], [[सतीश दुभाषी]], [[जब्बार पटेल]], [[रोहिणी हट्टंगडी]] यांच्यापासून ते प्र. ल. मयेकर, [[अरुण नलावडे]], [[शुभांगी गोखले]], [[अतुल कुलकर्णी]], दिलीप देशपांडे, मधु जाधव, रमेश थोरात, अरुण घाटोळ, गीताबाली उन्होणे, प्रशांत जामदार, नीलेश जळमकर, अमोल ताले, श्रद्धा वरणकार अशी अनेक नावे पुढे आली. या यादीत हजारो गुणी रंगकर्मींचा समावेश आहे. आपली गुणवत्ता सिद्ध करून ही मंडळी महाराष्ट्राच्या विविध प्रदेशांतून मुंबईतील व्यावसायिक वर्तुळात स्थिरावली. परंतु स्पर्धेत आपल्या गुणवत्तेने चमकून आणि पुरस्कार मिळवूनही मुंबईत न येता आपापल्या प्रदेशातच पाय रोवून उभी राहिलेली, तेथील नाट्यकला फुलावी हाच ध्यास घेतलेलीही अनेक मंडळी होती. त्यातले राम जाधव हे महत्त्वाचे नाव आहे. त्यांनी आयुष्यभर रेल्वेत टीसी म्हणून अकोल्यात नोकरी केली आणि आपल्या नाट्यकलेत बाधा येऊ नये म्हणून पदोन्नतीही घेतली नाही, ही एक गोष्टही त्यांचे नाटकावरील प्रेम सिद्ध करण्यास पुरेसे आहे. राम जाधव यांचे चिरंजीव [[हरियाणा|हरियाणात]] वरिष्ठ आयपीएस अधिकारी आहेत. तेथे असतानाच मामांचे वृद्धापकाळामुळे [[दिल्ली|दिल्लीत]] निधन झाले. ==राम जाधव यांनी निर्मिलेली काही नाटके== * [[कट्यार काळजात घुसली (नाटक)|कट्यार काळजात घुसली]] * दोन पिकली दोन हिरवी * संक्षिप्त नटसम्राट * नाटककाराच्या शोधात साहा पात्रे * बाकी इतिहास * बेगम बर्वे * [[शांतता! कोर्ट चालू आहे]] * [[संगीत सौभद्र]] ==सन्मान== * २०११मध्ये [[रत्‍नागिरी]] येथे झालेल्या ९१व्या अखिल भारतीय नाट्य संमेलनाचे अध्यक्षपद. * राम जाधव यांना त्यांच्या रंगभूमीवरील योगदानामुळे अनेक पुरस्कारांनी त्यांचा सन्मान करण्यात आला होता. * राज्य रंगभूमी परिनिरिक्षण मंडळाचे अनेक वर्ष सदस्यत्व. ==वादंग== * [[करण जोहर|करण जोहरचा]] वादात सापडलेला 'ए.आय.बी' या शोच्यावेळी नाट्य सेन्सॉर बोर्डाचे अध्यक्ष असलेल्या वादावेळी राम जाधव यांची परखड भूमिका अतिशय चर्चेचा विषय ठरली होती. * राम जाधव नाट्य परिनिरीक्षण मंडळात असताना नाटक परिनिरीक्षण मंडळाने 'दाभोळकरचे भूत' या नावालाच आक्षेप घेत असंख्य कट सुचवून नाटकाला परवानगी नाकारण्यात आली होती. केवळ सहापैकी एका सदस्याच्या (राम जाधव यांच्या) आक्षेपावरून हे नाटक रोखून ठेवण्याचा निर्णय महाराष्ट्र रंगभूमी परिनिरीक्षण मंडळाचे अध्यक्ष राम जाधव यांनी २५ जुलै २०१४ रोजी पत्रकार परिषदेत सांगितला. या नाटकातून अंधश्रद्धा पसरण्याची शंका व्यक्त करणाऱ्या सेन्सॉर बोर्डातील एका सदस्याचा मान ठेवण्यासाठी आम्हाला पुन्हा एकदा नाटक विचारार्थ ठेवण्याचा निर्णय घ्यावा लागला, असेही ते म्हणाले. ‘या नाटकाच्या संदर्भातील निर्णय घेण्यासाठी सांस्कृतिक मंत्र्यांच्या आदेशावरून एक समिती नेमण्यात आली असून ही समिती पुन्हा एकदा विचार करून निष्कर्ष काढेल. त्यानंतर सांस्कृतिक मंत्री संजय देवतळे यांच्यासोबतच्या बैठकीत चर्चा होईल आणि मग सचिवांच्या उपस्थितीत सेन्सॉर बोर्डाची बैठक घेण्यात येईल. ही संपूर्ण प्रक्रिया झाल्यानंतरच नाटकाला परवानगी देण्यात येईल,‘ असे राम जाधव यांनी स्पष्ट केले. समिती निर्णयासाठी किती कालावधी घेईल हे सांगता येणार नाही असेही ते म्हणाले दिग्दर्शकांची विनंती अव्हेरली दरम्यान, दिग्दर्शक हरीष इथापे यांनी तीन महिन्यांच्या कालावधीत प्रयोग करू द्या, लोकांचे आक्षेप आले तर त्यानंतर नाटक कायमस्वरुपी बंद करून टाकू, अशी विनंती केली. समाजातील अंधश्रद्धा दूर करण्याचा संदेश देणारे हे नाटक अंधश्रद्धेलाच चालना कसे देणार, असा सवाल त्यांनी उपस्थित केला. या विनंतीला स्पष्टपणे नकार देण्यात आला. रंगभूमी परिनिरीक्षण मंडळाच्या अध्यक्षपदी निवड झाल्याबद्दल राम जाधव यांचा सत्कार सोहळा आयोजित करण्यात आला होता. या कार्यक्रमाच्या अध्यक्षस्थानी असलेले गिरीश गांधी यांनी ‘दाभोळकरचे भूत’ या नाटकाच्या मुद्यावरून सेन्सॉर बोर्डाला चांगलेच धारेवर घेतले आणि मुठभर लोकांमुळे अभिव्यक्तीवर घाला पडत असेल तर त्या सदस्यांना घरचा रस्ता दाखवा, या शब्दांत ठणकावले. इतके असूनही राम जाधव यांनी नाटकाला परवानगी देण्यास नकार दिला. नव्या त्रि-सदस्य समितीने ‘दाभोळकरचे भूत’ नाटकाला हिरवा कंदील दाखवला, पण तरीही राम जाधव यांनी नाटकाला परवानगी नाकारली. शेवटी वर्तमानपत्रांमधून खूप गाजावाजा झाल्यावर ’केवळ बहुमता’चा आदर ठेवण्यासाठी नाटकाला २९ जुलै २०१४ रोजी सेन्सॉर बोर्डाच्या जाधव यांनी प्रमाणपत्र देण्याची तयारी दाखवली. दोन्ही समित्यांचा अहवाल सांस्कृतिक मंत्र्यांना सादर केल्यानंतर नाटकावर निर्णय घेण्यात येईल, असे म्हणणाऱ्या राम जाधवांना आता तशी गरज वाटली नाही. 60ei8ggfurksymz6592a1c7cxs5my8d 0 275629 2704445 2690545 2026-08-22T11:32:42Z ~2026-45722-86 186548 /* */ 2704445 wikitext text/x-wiki महाराष्ट्रात अनेक संत/सत्पुरुषांच्या समाध्या आहेत. {| class="wikitable sortable" |- bgcolor=,"#cccccc" !'''क्रमांक'''!! '''नाव''' !! '''समाधीस्थळ''' !! '''जिल्हा''' |- |१ || [[मुकुंदराज]]|| [[अंबेजोगाई]] || [[बीड जिल्हा|बीड]] |- |२ || [[समर्थ रामदास स्वामी|समर्थ रामदास]] || [[सज्जनगड]] || [[सातारा जिल्हा|सातारा]] |- |३ || [[गाडगेबाबा]]|| [[अमरावती]] || [[अमरावती जिल्हा|अमरावती]] |- |४ || [[ज्ञानेश्वर]] || [[आळंदी]] || [[पुणे जिल्हा|पुणे]] |- |५ || [[चोखामेळा]] || [[पंढरपूर]] || [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर]] |- |६ || [[गोरा कुंभार]]|| [[तेर (पुरातत्त्वीय उत्खनन स्थळ)|तेर]] ||[[धाराशिव]] |- |७ || [[एकनाथ]]|| [[पैठण]] || [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा|छत्रपती संभाजीनगर]] |- |८ || [[जनार्दन स्वामी|जनार्दन स्वामी]]|| [[दौलताबाद]] || छत्रपती संभाजीनगर |- |९ || [[नामदेव]]|| पंढरपूर|| सोलापूर |- |१०|| [[सोपानदेव]]|| [[सासवड]] ||पुणे |- |११|| [[स्वामी समर्थ|श्री स्वामी समर्थ महाराज]] || [[अक्कलकोट]] || सोलापूर |- |१२|| [[दासोपंत]]|| अंबाजोगाई || बीड |- |१३|| [[तुकडोजी महाराज]] || [[मोझरी]] || अमरावती |- |१४|| [[गोंदवलेकर महाराज]] || [[गोंदवले]] || सातारा |- |१५|| [[दामाजीपंत]] || [[मंगळवेढा]] || सोलापूर |- |१६|| स्वामी स्वरूपानंद|| [[पावस]] || [[रत्‍नागिरी]] |- |१७|| [[श्रीगोविंदप्रभूचरित्र|श्रीगोविंद प्रभू]] || [[रिद्धपूर]] || अमरावती |- |१८|| [[गजानन महाराज]]|| [[शेगाव]] || [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा]] |- |१९|| [[मोरया गोसावी]] || [[चिंचवड]] || पुणे |- |२०|| श्री शंकर महाराज || [[धनकवडी]] || पुणे |- |२१|| श्री [[साईबाबा]] || [[शिर्डी]] || [[अहमदनगर]] |- |२२|| [[गुरू गोविंदसिंह|गुरू गोविंदसिंह]] || [[नांदेड]] || [[नांदेड जिल्हा|नांदेड]] |- |२३|| संत [[निवृत्तिनाथ]] || [[त्र्यंबकेश्वर]] || [[नाशिक]] |- |२४|| [[चांगदेव]] || [[पुणतांबे]] || [[अहमदनगर]] |- |२५|| [[वटेश्वर]] || [[सासवड]] || [[पुणे]] |- |२६|| [[मुक्ताबाई]] || मेहुण || [[जळगाव]] |- |२७|| [[भगवानबाबा]]|| [[पाथर्डी तालुका]]||[[अहिल्यानगर जिल्हा]] |- |२८ || [[ संत केदारी महाराज]]|| [[उखळीबुद्रुक]] || [[परभणी जिल्हा|परभणी]] |} २९ संत नगद नारायण महाराज बीड तालुका बीड जिल्हा [[वर्ग:याद्या]] [[वर्ग:संत]] bjbbqn6lv4z4e5k9vc2ugwrz2y4uafc 0 277356 2704442 2472781 2026-08-22T11:23:43Z ~2026-45722-86 186548 /* */ 2704442 wikitext text/x-wiki श्रीपतिभट्ट : (सुमारे अकरावे शतक) हे महाराष्ट्रातील एक थोर व्यासंगी ज्योतिषज्ञ होते. त्यांनी लिहिलेल्या ग्रंथांतर्गत उल्लेखांवरून त्यांच्याविषयी तसेच त्यांच्या ग्रंथांविषयी काही माहिती ज्ञात होते. श्रीपतिभट्ट हे [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यातील]] [[मलकापूर तालुका|मलकापूर तालुक्यातील]] रोहिणखेड या गावचे रहिवासी होत. तिथेच त्यांनी संस्कृत वाङ्‌मयाचा अभ्यास-अध्ययन केले. त्यांच्या आजोबांचे नाव केशव आणि वडिलांचे नाव नागदेव होते. जैन वाङ्‌मयविद्यापंडित नथुराम प्रेमी यांच्यामते श्रीपतिभट्ट हे माहाराष्ट्री अपभ्रंश (जैन अपभ्रंश) भाषेतील प्रसिद्ध कवी व महापुराण या काव्यग्रंथाचे लेखक पुष्पदंत यांचे पुतणे असावेत कारण पुष्पदंत हेही रोहिणखेडचेच रहिवासी होत. [[पहिला आर्यभट्ट|आर्यभट्ट]], लल्ल, [[वराहमिहिर]], मुंजाल, भट्टोत्पल, बह्मगुप्त वगैरे प्राचीन व प्रसिद्ध ज्योतिर्गणितज्ज्ञांच्या पंक्तीतील एक श्रेष्ठ ज्योतिषज्ञ म्हणून श्रीपतिभट्टांची गणना करण्यात येते. त्यांनी धीकोटिकरण ( इ. स. १०३९), सिद्धान्तशेखर, जातकपद्धती, पाटीगणित, श्रीपति-निबंध, ध्रुव-मानसकरण, दैवज्ञवल्ल्भ, ज्योतिषरत्नमाला, गणित-तिलक, श्रीपतिसमुच्च्य, रत्नसार इ. ज्योतिषविद्याविषयक ग्रंथ लिहिले. त्यांपैकी जातकपद्धती हा ग्रंथ श्रीपतिपद्धती या नावाने आणि ज्योतिषरत्नमाला हा श्रीपतिरत्नमाला या नावाने उल्लेखिलेला आढळतो. या ग्रंथांपैकी ज्योतिषरत्नमाला हा मुख्यत्वे मुहूर्तग्रंथ असून त्यात ६०५ संस्कृत श्लोक आणि ४७६ मराठी परिच्छेद आहेत. त्याची एकूण २१ प्रकरणांत विभागणी केलेली आहे. या मुहूर्तग्रंथात सामान्यत: तिथी, वार, नक्षत्रे, योग, संक्रांती इत्यादींचे शुभाशुभ योग वर्णिलेले आहेत. वास्तुरचना, गृहप्रवेश, विवाह, मौंजीबंधन इ. प्रसंगी सामान्य माणसास हरघडी मुहूर्त पाहण्याची गरज भासते, हे ओळखून मराठी भाषिक लोकांसाठी त्यांनी हा महत्त्वाचा ग्रंथ सिद्ध केला. याशिवाय यात गर्भाधानादी संस्कारांचा व त्यांच्या मुहूर्तांचा संदर्भ येतो. त्यात विवाहात वधूवरांचे घटित हे एक मोठे प्रकरण आहे. त्याशिवाय वास्तू, यात्रा ( गमन ), राज्याभिषेक व दुसरी काही किरकोळ प्रकरणे आहेत. ह्या ग्रंथावर संस्कृत भाषेमध्ये महादेव, वैद्यनाथ, रघुनाथ, माधव, परमकारण, पंडित वैद्य, कृष्ण दैवज्ञ, उमापती इ. आठ जणांनी व स्वतः श्रीपतिभट्टांनी मराठीत अशा एकूण नऊ टीका लिहिल्या असून त्या प्रसिद्ध झाल्या आहेत. श्रीपतींची मराठी गद्यटीका असून, ती त्यांनी इ. स. १०५० मध्ये लिहिली. हा प्राचीनातील प्राचीन मराठी गद्य टीकाग्रंथ असावा, असे भाषातज्ज्ञ मानतात. या ग्रंथापासून मुहूर्त हा ज्योतिषशास्त्रात एक स्वतंत्र स्कंध मानला गेला. ज्योतिषरत्नमाला ह्या ग्रंथावरील मराठी टीकेची आरंभीची फक्त ७४ पृष्ठे प्रथम वि. का. राजवाडे यांना नेवासे येथे जोश्यांच्या पोथ्यांत सापडली. ती त्यांनी भारत इतिहास संशोधक मंडळाच्या द्वितीय संमेलन-वृत्तान्तात प्रसिद्ध केली (१९१४). ही पोथी शके १३६९ मध्ये नकललेली होती. यानंतर संपूर्ण ज्योतिषरत्नमालेची नकलून काढलेली (हस्तलिखित) पोथी परभणी येथील परतुडकर नामक सद्‌गृहस्थांकडे सापडली. ती इ. स. १७२१ मधील असून, पुण्यातील [[डेक्कन महाविद्यालय स्नातकोत्तर आणि संशोधन संस्था]]<nowiki/>मध्ये ठेवली आहे व प्रसिद्धही झाली आहे. या गंथासाठी श्रीपतिभट्ट यांनी लल्ल या ज्योतिर्विदांचा रत्नकोश हा ग्रंथ प्रामुख्याने संदर्भ म्हणून आधारभूत धरला आहे आणि ह्या इ. स. ६३८मधील प्राचीन ग्रंथाचा पदोपदी उल्लेखही तथाच रत्नकोशे किंवा रत्नकोशात असा केला आहे. श्रीपतिभट्टांनी लिहिलेल्या पाटीगणित या ग्रंथावरही सिंहतिलक नावाच्या एका जैन आचार्यांनी विद्वत्ताप्रचुर टीका लिहिली आहे. त्यांच्या उर्वरित गंथांतून ज्योतिषशास्त्रातील एकेका स्वतंत्र अंगावर विवेचन आढळते. तसेच ज्योतिषाच्या प्रत्येक शाखेवर त्यांनी एकेक ग्रंथ रचला आहे. फल-ज्योतिषाबरोबरच श्रीपतिभट्ट हे ग्रहवेधाचेही चांगले जाणकार असल्याचे त्यांच्या विविध ग्रंथांतील तद्विषयीच्या उल्लेखांवरून जाणवते. ==श्रीपतिभट्टांनी लिहिलेले ज्योतिषविद्याविषयक ग्रंथ== * गणित-तिलक * जातकपद्धती (श्रीपतिपद्धती या नावाने) * ज्योतिषरत्नमाला (श्रीपतिरत्नमाला या नावाने) * दैवज्ञवल्ल्भ * धीकोटिकरण ( इ. स. १०३९) * ध्रुव-मानसकरण * पाटीगणित * रत्नसार * सिद्धान्तशेखर * श्रीपति-निबंध * श्रीपतिसमुच्च्य [[वर्ग:ज्योतिष]] oolvp0omlvkj4nkv315io9z1cu6lacm 0 279042 2704407 2703214 2026-08-22T08:53:00Z ~2026-41910-22 185743 /* १५ जून ते १६ ऑगस्ट २०२६ */ 2704407 wikitext text/x-wiki '''मनोरंजनाचा अधिकमास''' अंतर्गत [[झी मराठी]], [[कलर्स मराठी]], [[स्टार प्रवाह]] वाहिन्यांतर्फे दरवर्षी कोणत्याही महिन्याच्या दर रविवारी मालिकांचे प्रक्षेपण करण्यात येते. = [[झी मराठी]] भाग १ = == मे २०१३ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | [[तू तिथे मी]] | * सोम-शनि संध्या. ७ वाजता * दर रविवारी दुपारी १ वाजता |- | [[राधा ही बावरी]] | * सोम-शनि संध्या. ७.३० वाजता * दर रविवारी दुपारी १.३० वाजता |- | [[उंच माझा झोका]] | * सोम-शनि रात्री ८ वाजता * दर रविवारी दुपारी २ वाजता |- | [[मला सासू हवी]] | * सोम-शनि रात्री ८.३० वाजता * दर रविवारी दुपारी २.३० वाजता |} == मे २०१४ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] | संध्या. ६.३० वाजता | rowspan="2"| |- | [[तू तिथे मी]] / [[जय मल्हार]] | संध्या. ७ वाजता |- | [[जावई विकत घेणे आहे]] | संध्या. ७.३० वाजता | १८ मे सोडून |- | [[होणार सून मी ह्या घरची]] | रात्री ८ वाजता | rowspan="3"| |- | [[जुळून येती रेशीमगाठी]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[एका लग्नाची तिसरी गोष्ट]] | रात्री ९ वाजता |} == मे २०१६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] | संध्या. ६.३० वाजता | rowspan="6"| २९ मे सोडून |- | [[जय मल्हार]] | संध्या. ७ वाजता |- | [[नांदा सौख्य भरे]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[पसंत आहे मुलगी (मालिका)|पसंत आहे मुलगी]] | रात्री ८ वाजता |- | [[माझे पती सौभाग्यवती]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[काहे दिया परदेस]] | रात्री ९ वाजता |} == मे २०१७ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] | संध्या. ६.३० वाजता |- | [[लागिरं झालं जी]] | संध्या. ७ वाजता |- | [[तुझ्यात जीव रंगला]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[माझ्या नवऱ्याची बायको]] | रात्री ८ वाजता |- | [[खुलता कळी खुलेना]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[काहे दिया परदेस]] | रात्री ९ वाजता |} == मे २०१८ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] | संध्या. ६.३० वाजता |- | [[लागिरं झालं जी]] | संध्या. ७ वाजता |- | [[तुझ्यात जीव रंगला]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[माझ्या नवऱ्याची बायको]] | रात्री ८ वाजता |- | [[तुझं माझं ब्रेकअप]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[स्वराज्यरक्षक संभाजी]] | रात्री ९ वाजता |} == ऑक्टोबर २०२० == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] | संध्या. ६.३० वाजता |- | [[लाडाची मी लेक गं!]] | संध्या. ७ वाजता |- | [[तुझ्यात जीव रंगला]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[माझ्या नवऱ्याची बायको]] | रात्री ८ वाजता |- | [[अग्गंबाई सासूबाई]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[माझा होशील ना]] | रात्री ९ वाजता |} == मे २०२२ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[महा मिनिस्टर]] | संध्या. ६ वाजता | rowspan="6"| २९ मे सोडून |- | [[मन झालं बाजिंद]] | संध्या. ७ वाजता |- | [[मन उडु उडु झालं]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[तू तेव्हा तशी]] | रात्री ८ वाजता |- | [[माझी तुझी रेशीमगाठ]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[तुझ्या माझ्या संसाराला आणि काय हवं!]] | रात्री ९ वाजता |} == सप्टेंबर २०२२ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | [[अप्पी आमची कलेक्टर]] | संध्या. ७ वाजता |- | [[तू चाल पुढं]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[तू तेव्हा तशी]] | रात्री ८ वाजता |- | [[माझी तुझी रेशीमगाठ]] / [[दार उघड बये (मालिका)|दार उघड बये]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[नवा गडी नवं राज्य]] | रात्री ९ वाजता |} = [[झी मराठी]] भाग २ = == १८ मार्च ते २३ जून २०२४ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[अप्पी आमची कलेक्टर]] | संध्या. ७ वाजता | rowspan="4"| ७ एप्रिल आणि १६ जून सोडून |- | [[पारू (मालिका)|पारू]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]] | रात्री ८ वाजता |- | [[सारं काही तिच्यासाठी]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[शिवा (मालिका)|शिवा]] | रात्री ९ वाजता | rowspan="3"| ७ एप्रिल आणि २२-२३ जून सोडून |- | [[पुन्हा कर्तव्य आहे]] | रात्री ९.३० वाजता |- | [[नवरी मिळे हिटलरला]] | रात्री १० वाजता |- | [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]] | रात्री १०.३० वाजता | ७ एप्रिल सोडून |} == २४ जून ते २२ सप्टेंबर २०२४ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[सारं काही तिच्यासाठी]] | संध्या. ६.३० वाजता | २८ जुलै, १८ आणि २५ ऑगस्ट, १५-२२ सप्टेंबर सोडून |- | [[अप्पी आमची कलेक्टर]] | संध्या. ७ वाजता | २८ जुलै, २५ ऑगस्ट आणि १५ सप्टेंबर सोडून |- | [[पारू (मालिका)|पारू]] | संध्या. ७.३० वाजता | २८ जुलै, १८ आणि २५ ऑगस्ट, ८ आणि १५ सप्टेंबर सोडून |- | [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]] | रात्री ८ वाजता | २८ जुलै, १८ आणि २५ ऑगस्ट, १५ सप्टेंबर सोडून |- | [[लाखात एक आमचा दादा]] | रात्री ८.३० वाजता | २४-३० जून, १-६ आणि २८ जुलै, १८ आणि २५ ऑगस्ट, १५ सप्टेंबर सोडून |- | [[नवरी मिळे हिटलरला]] | रात्री १० वाजता | २८ जुलै, १८ आणि २५ ऑगस्ट, ७-८, १४-१५, २१-२२ सप्टेंबर सोडून |- | [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]] | रात्री १०.३० वाजता | २८ जुलै, १८ आणि २५ ऑगस्ट, १५ सप्टेंबर सोडून |} == २३ सप्टेंबर ते २२ डिसेंबर २०२४ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[सावळ्याची जणू सावली]] | संध्या. ७ वाजता | २०, २६-२७ ऑक्टोबर आणि ३ नोव्हेंबर सोडून |- | [[पारू (मालिका)|पारू]] | संध्या. ७.३० वाजता | rowspan="3"| २६-२७ ऑक्टोबर आणि ३ नोव्हेंबर सोडून |- | [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]] | रात्री ८ वाजता |- | [[लाखात एक आमचा दादा]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[शिवा (मालिका)|शिवा]] | रात्री ९ वाजता | २६-२७ ऑक्टोबर, ३ नोव्हेंबर आणि २२ डिसेंबर सोडून |- | [[पुन्हा कर्तव्य आहे]] | रात्री ९.३० वाजता | rowspan="2"| २८-२९ सप्टेंबर, ५-६, १२-१३, १९-२०, २६-२७ ऑक्टोबर आणि ३ नोव्हेंबर सोडून |- | [[नवरी मिळे हिटलरला]] | रात्री १० वाजता |} == २३ डिसेंबर २०२४ ते १६ मार्च २०२५ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[सावळ्याची जणू सावली]] | संध्या. ७ वाजता | १२ जानेवारी, १६ फेब्रुवारी, ८ आणि १५-१६ मार्च सोडून |- | [[पारू (मालिका)|पारू]] | संध्या. ७.३० वाजता | rowspan="2"| १२ जानेवारी, २ आणि १६ फेब्रुवारी, ८ आणि १५-१६ मार्च सोडून |- | [[लक्ष्मी निवास]] | रात्री ८ ते ९ (एक तास) |- | [[शिवा (मालिका)|शिवा]] | रात्री ९ वाजता | rowspan="2"| १२ जानेवारी, १६ फेब्रुवारी, ८ आणि १५-१६ मार्च सोडून |- | [[लाखात एक आमचा दादा]] | रात्री ९.३० वाजता |- | [[नवरी मिळे हिटलरला]] | रात्री १० वाजता | १२ जानेवारी, २ आणि १६ फेब्रुवारी, ८ आणि १५-१६ मार्च सोडून |} == १७ मार्च ते १३ एप्रिल २०२५ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[सावळ्याची जणू सावली]] | संध्या. ७ वाजता | ३० मार्च आणि १३ एप्रिल सोडून |- | [[पारू (मालिका)|पारू]] | संध्या. ७.३० वाजता | ३० मार्च सोडून |- | [[लक्ष्मी निवास]] | रात्री ८ ते ९ (एक तास) | ३० मार्च आणि १३ एप्रिल सोडून |- | [[शिवा (मालिका)|शिवा]] | रात्री ९ वाजता | ३० मार्च सोडून |- | [[चल भावा सिटीत]] | रात्री ९.३० वाजता | |} == १४ एप्रिल ते ३१ मे २०२५ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[लाखात एक आमचा दादा]] | दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३० | rowspan="2"| |- | [[सावळ्याची जणू सावली]] | दुपारी १२.३० आणि संध्या. ७ |- | [[पारू (मालिका)|पारू]] | दुपारी १ आणि संध्या. ७.३० | १८ मे सोडून |- | [[लक्ष्मी निवास]] | दुपारी १.३० आणि रात्री ८ | |- | [[शिवा (मालिका)|शिवा]] | दुपारी २.३० आणि रात्री ९ | १८ मे सोडून |- | [[चल भावा सिटीत]] | रात्री ९.३० वाजता | |- | [[तुला जपणार आहे]] | दुपारी ३ आणि रात्री १०.३० | १८ आणि २५ मे सोडून |} == जून २०२५ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[लाखात एक आमचा दादा]] | संध्या. ६.३० वाजता | rowspan="2"| १ आणि २८ जून सोडून |- | [[सावळ्याची जणू सावली]] | संध्या. ७ वाजता |- | [[पारू (मालिका)|पारू]] | संध्या. ७.३० वाजता | rowspan="4"| १, ८ आणि २८ जून सोडून |- | [[लक्ष्मी निवास]] | रात्री ८ वाजता |- | [[शिवा (मालिका)|शिवा]] | रात्री ९ वाजता |- | [[देवमाणूस - मधला अध्याय]] | रात्री १० वाजता |} == जुलै २०२५ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[लाखात एक आमचा दादा]] | संध्या. ६.३० वाजता | फक्त ६ जुलै |- | [[सावळ्याची जणू सावली]] | संध्या. ७ वाजता | १३ जुलै सोडून |- | [[पारू (मालिका)|पारू]] | संध्या. ७.३० वाजता | rowspan="2"| २० जुलै सोडून |- | [[लक्ष्मी निवास]] | रात्री ८ वाजता |- | [[कमळी (मालिका)|कमळी]] | रात्री ९ वाजता | rowspan="2"| २६-२७ जुलै सोडून |- | [[शिवा (मालिका)|शिवा]] | रात्री ९.३० वाजता |- | [[देवमाणूस - मधला अध्याय]] | रात्री १० वाजता | |} == ऑगस्ट २०२५ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[लक्ष्मी निवास]] | रात्री ८ वाजता | ३, १७ आणि ३१ ऑगस्ट सोडून |- | [[देवमाणूस - मधला अध्याय]] | रात्री १० वाजता | ३०-३१ ऑगस्ट सोडून |} == १ सप्टेंबर ते ४ ऑक्टोबर २०२५ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[लाखात एक आमचा दादा]] | संध्या. ६ वाजता | rowspan="2"| |- | [[सावळ्याची जणू सावली]] | संध्या. ६.३० वाजता |- | [[पारू (मालिका)|पारू]] | संध्या. ७ वाजता | २१ आणि २८ सप्टेंबर सोडून |- | [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] | संध्या. ७.३० वाजता | rowspan="2"| २८ सप्टेंबर सोडून |- | [[लक्ष्मी निवास]] | रात्री ८ वाजता |- | [[कमळी (मालिका)|कमळी]] | रात्री ९ वाजता | |- | [[तुला जपणार आहे]] | रात्री १०.३० वाजता | २८ सप्टेंबर सोडून |} == ५ ऑक्टोबर ते १४ डिसेंबर २०२५ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[सावळ्याची जणू सावली]] | संध्या. ६.३० वाजता | ११-१२ ऑक्टोबर आणि ३० नोव्हेंबर सोडून |- | [[पारू (मालिका)|पारू]] | संध्या. ७ वाजता | rowspan="4"| ५, ११-१२ ऑक्टोबर सोडून |- | [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[लक्ष्मी निवास]] | रात्री ८ वाजता |- | [[कमळी (मालिका)|कमळी]] | रात्री ९ वाजता |- | [[तुला जपणार आहे]] | रात्री १०.३० वाजता | ११ ऑक्टोबर, १६, २३, ३० नोव्हेंबर आणि ७, १४ डिसेंबर सोडून |} == १५ डिसेंबर २०२५ ते १८ जानेवारी २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[सावळ्याची जणू सावली]] | संध्या. ६.३० वाजता | २१ डिसेंबर सोडून |- | [[पारू (मालिका)|पारू]] | संध्या. ७ वाजता | २१, २८ डिसेंबर, ३-४-५ आणि १८ जानेवारी सोडून |- | [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] | संध्या. ७.३० वाजता | २१, २८ डिसेंबर आणि १८ जानेवारी सोडून |- | [[लक्ष्मी निवास]] | रात्री ८ वाजता | २१, २८ डिसेंबर आणि ५ जानेवारी सोडून |- | [[कमळी (मालिका)|कमळी]] | रात्री ९ वाजता | २८ डिसेंबर आणि १८ जानेवारी सोडून |- | [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]] | रात्री ९.३० वाजता | |- | [[देवमाणूस - मधला अध्याय]] | रात्री १० वाजता | ११ आणि १८ जानेवारी सोडून |} == १९ जानेवारी ते १५ मार्च २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[सावळ्याची जणू सावली]] | संध्या. ६.३० वाजता | ८ आणि १४ मार्च सोडून |- | [[शुभ श्रावणी]] | संध्या. ७ वाजता | rowspan="2"| १४ मार्च सोडून |- | [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[लक्ष्मी निवास]] | रात्री ८ वाजता | rowspan="3"| १४ फेब्रुवारी आणि १४ मार्च सोडून |- | [[कमळी (मालिका)|कमळी]] | रात्री ९ वाजता |- | [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]] | रात्री ९.३० वाजता |- | [[देवमाणूस - मधला अध्याय]] | रात्री १० वाजता | १५ फेब्रुवारी आणि १४ मार्च सोडून |} == १६ मार्च ते १२ एप्रिल २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[सावळ्याची जणू सावली]] | संध्या. ६.३० वाजता | २२ मार्च सोडून |- | [[शुभ श्रावणी]] | संध्या. ७ वाजता | ५ आणि १२ एप्रिल सोडून |- | [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] | संध्या. ७.३० वाजता | rowspan="2"| २२ मार्च, ५ आणि १२ एप्रिल सोडून |- | [[लक्ष्मी निवास]] | रात्री ८ वाजता |- | [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]] | रात्री ८.३० वाजता | २२ मार्च सोडून |- | [[कमळी (मालिका)|कमळी]] | रात्री ९ वाजता | |- | [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]] | रात्री ९.३० वाजता | २२ मार्च, ५ आणि १२ एप्रिल सोडून |- | [[देवमाणूस - मधला अध्याय]] | रात्री १० वाजता | ५ आणि १२ एप्रिल सोडून |} == १३ एप्रिल ते १७ मे २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[शुभ श्रावणी]] | संध्या. ६.३० वाजता | rowspan="4"| |- | [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] | संध्या. ७.१५ वाजता |- | [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]] | रात्री ८ वाजता |- | [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[कमळी (मालिका)|कमळी]] | रात्री ९ वाजता | १० मे सोडून |- | [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]] | रात्री ९.३० वाजता | rowspan="2"| ३ मे सोडून |- | [[देवमाणूस - मधला अध्याय]] | रात्री १०.१५ वाजता |} == १८ मे ते १४ जून २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[सावळ्याची जणू सावली]] | दुपारी १ वाजता | rowspan="2"| ३१ मे सोडून |- | [[लक्ष्मी निवास]] | दुपारी १.३० वाजता |- | [[शुभ श्रावणी]] | संध्या. ६.३० वाजता | rowspan="2"| २४, ३१ मे सोडून |- | [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] | संध्या. ७.१५ वाजता |- | [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]] | रात्री ८ वाजता | ३१ मे सोडून |- | [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]] | रात्री ८.३० वाजता | rowspan="4"| २४ मे सोडून |- | [[कमळी (मालिका)|कमळी]] | रात्री ९ वाजता |- | [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]] | रात्री ९.३० वाजता |- | [[देवमाणूस - मधला अध्याय]] | रात्री १०.१५ वाजता |} == १५ जून ते १६ ऑगस्ट २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[सावळ्याची जणू सावली]] | दुपारी १ वाजता | rowspan="2"| २६ जुलै सोडून |- | [[लक्ष्मी निवास]] | दुपारी १.३० वाजता |- | [[कृष्णाईच्या लेकी]] | संध्या. ७ वाजता | २१, २८ जून आणि ९ ऑगस्ट सोडून |- | [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] | संध्या. ७.३० वाजता | २१ जून सोडून |- | [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]] | रात्री ८ वाजता | rowspan="2"| २१ आणि २८ जून सोडून |- | [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[कमळी (मालिका)|कमळी]] | रात्री ९ वाजता | rowspan="3"| २१ जून सोडून |- | [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]] | रात्री ९.३० वाजता |- | [[देवमाणूस - मधला अध्याय]] | रात्री १० वाजता |} == १७ ऑगस्ट २०२६ ते चालू == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[सावळ्याची जणू सावली]] | दुपारी १ वाजता | rowspan="2"| |- | [[लक्ष्मी निवास]] | दुपारी १.३० वाजता |- | [[कृष्णाईच्या लेकी]] | संध्या. ७ वाजता | rowspan="5"| ३० ऑगस्ट सोडून |- | [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]] | रात्री ८ वाजता |- | [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[कमळी (मालिका)|कमळी]] | रात्री ९ वाजता |} = [[कलर्स मराठी]] = == ऑगस्ट २०२१ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | [[राजा राणीची गं जोडी]] | संध्या. ७ वाजता |- | [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]] | रात्री ८ वाजता |- | बायको अशी हव्वी | रात्री ८.३० वाजता |- | [[सुंदरा मनामध्ये भरली]] | रात्री ९ वाजता |- | [[जीव माझा गुंतला]] | रात्री ९.३० वाजता |} == ऑक्टोबर २०२१ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | सोन्याची पावलं | संध्या. ६.३० वाजता |- | [[राजा राणीची गं जोडी]] | संध्या. ७ वाजता |- | [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]] | रात्री ८ वाजता |- | [[जीव माझा गुंतला]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[सुंदरा मनामध्ये भरली]] | रात्री ९ वाजता |} == नोव्हें-डिसें २०२१ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! नोंदी |- | सोन्याची पावलं | संध्या. ६.३० वाजता | rowspan="6"| ७ नोव्हेंबर आणि २६ डिसेंबर सोडून |- | [[राजा राणीची गं जोडी]] | संध्या. ७ वाजता |- | [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]] | रात्री ८ वाजता |- | [[जीव माझा गुंतला]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[सुंदरा मनामध्ये भरली]] | रात्री ९ वाजता |} == जाने-फेब्रु २०२२ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! नोंदी |- | सोन्याची पावलं | संध्या. ६.३० वाजता | rowspan="8"| २ जानेवारी आणि २७ फेब्रुवारी सोडून |- | [[राजा राणीची गं जोडी]] | संध्या. ७ वाजता |- | [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]] | रात्री ८ वाजता |- | [[जीव माझा गुंतला]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[सुंदरा मनामध्ये भरली]] | रात्री ९ वाजता |- | तुझ्या रूपाचं चांदणं | रात्री ९.३० वाजता |- | आई मायेचं कवच | रात्री १० वाजता |} == जून-१७ जुलै २०२२ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! नोंदी |- | [[राजा राणीची गं जोडी]] | संध्या. ६.३० वाजता | rowspan="6"| |- | योगयोगेश्वर जय शंकर | संध्या. ७ वाजता |- | [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]] | रात्री ८ वाजता |- | [[जीव माझा गुंतला]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[सुंदरा मनामध्ये भरली]] | रात्री ९ वाजता |- | [[भाग्य दिले तू मला]] | रात्री ९.३० वाजता | rowspan="3"| जुलै सोडून |- | आई मायेचं कवच | रात्री १० वाजता |- | लेक माझी दुर्गा | रात्री १०.३० वाजता |} == जून २०२३ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | [[जीव माझा गुंतला]] | संध्या. ६.३० वाजता |- | योगयोगेश्वर जय शंकर | संध्या. ७ वाजता |- | [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]] | रात्री ८ वाजता |- | [[काव्यांजली - सखी सावली]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[रमा राघव]] | रात्री ९ वाजता |- | [[भाग्य दिले तू मला]] | रात्री ९.३० वाजता |- | पिरतीचा वणवा उरी पेटला | रात्री १० वाजता |- | [[सुंदरा मनामध्ये भरली]] | रात्री १०.३० वाजता |} == जुलै-१३ ऑगस्ट २०२३ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! नोंदी |- | [[जीव माझा गुंतला]] | संध्या. ६.३० वाजता | rowspan="8"| ३० जुलै सोडून |- | योगयोगेश्वर जय शंकर | संध्या. ७ वाजता |- | [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]] | रात्री ८ वाजता |- | [[काव्यांजली - सखी सावली]] | रात्री ८.३० वाजता |- | पिरतीचा वणवा उरी पेटला | रात्री १० वाजता |- | [[कस्तुरी (मालिका)|कस्तुरी]] | रात्री १०.३० वाजता |- | [[सुंदरा मनामध्ये भरली]] | रात्री ११ वाजता |} == ऑक्टोबर २०२३ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! नोंदी |- | सिंधुताई माझी माई | संध्या. ७ वाजता | rowspan="4"| १ ऑक्टोबर सोडून |- | [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]] | रात्री ८ वाजता |- | [[काव्यांजली - सखी सावली]] | रात्री ८.३० वाजता |} == ८ एप्रिल ते ९ जून २०२४ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! नोंदी |- | इंद्रायणी | संध्या. ७ वाजता | rowspan="4"| ५ मे सोडून |- | [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]] | रात्री ८ वाजता |- | [[काव्यांजली - सखी सावली]] / [[अबीर गुलाल (मालिका)|अबीर गुलाल]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[रमा राघव]] | रात्री ९ वाजता | फक्त १४ आणि २१ एप्रिल |- | पिरतीचा वणवा उरी पेटला | रात्री १० वाजता | १४, २१ एप्रिल आणि ५ मे सोडून |} == १० जून ते २८ जुलै २०२४ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! नोंदी |- | [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]] | संध्या. ६.३० वाजता | rowspan="5"| २१ जुलै सोडून |- | इंद्रायणी | संध्या. ७ वाजता |- | [[अंतरपाट (मालिका)|अंतरपाट]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]] | रात्री ८ वाजता |- | [[अबीर गुलाल (मालिका)|अबीर गुलाल]] | रात्री ८.३० वाजता |- | पिरतीचा वणवा उरी पेटला | रात्री १० वाजता | २१ आणि २८ जुलै सोडून |} == २९ जुलै ते ५ ऑक्टोबर २०२४ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | सुख कळले | संध्या. ६.३० वाजता |- | इंद्रायणी | संध्या. ७ वाजता |- | [[अंतरपाट (मालिका)|अंतरपाट]] / दुर्गा | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]] | रात्री ८ वाजता |- | [[अबीर गुलाल (मालिका)|अबीर गुलाल]] | रात्री ८.३० वाजता |} == ७ ऑक्टोबर २०२४ ते ९ फेब्रुवारी २०२५ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | इंद्रायणी | संध्या. ७ वाजता |- | दुर्गा / पिंगा गं पोरी पिंगा | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]] | रात्री ८ वाजता |- | [[अबीर गुलाल (मालिका)|अबीर गुलाल]] / अशोक मा.मा. | रात्री ८.३० वाजता |- | आई तुळजाभवानी | रात्री ९ वाजता |- | लय आवडतेस तू मला | रात्री ९.३० वाजता |} == १३ एप्रिल ते २५ मे २०२५ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! नोंदी |- | इंद्रायणी | दुपारी १ आणि संध्या. ७ | rowspan="2"| |- | पिंगा गं पोरी पिंगा | दुपारी १.३० आणि संध्या. ७.३० |- | [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]] | दुपारी २ आणि रात्री ८ | १८ मे सोडून |- | अशोक मा.मा. | दुपारी २.३० आणि रात्री ८.३० | |- | आई तुळजाभवानी | दुपारी ३ आणि रात्री ९ | १८ मे सोडून |- | लय आवडतेस तू मला | दुपारी ३.३० आणि रात्री ९.३० | |} == १ जून २०२५ ते १० जानेवारी २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | इंद्रायणी | दुपारी १ आणि संध्या. ७ |- | पिंगा गं पोरी पिंगा | दुपारी १.३० आणि संध्या. ७.३० |- | [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]] | दुपारी २ आणि रात्री ८ |- | अशोक मा.मा. | दुपारी २.३० आणि रात्री ८.३० |- | आई तुळजाभवानी | दुपारी ३ आणि रात्री ९ |} == ११ जानेवारी ते १ मार्च २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | इंद्रायणी | संध्या. ६.३० वाजता |- | आई तुळजाभवानी | संध्या. ७ वाजता |- | [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[बिग बॉस मराठी ६]] | रात्री ८ वाजता |- | पिंगा गं पोरी पिंगा | रात्री ११ वाजता |} == २ ते २२ मार्च २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | आई तुळजाभवानी | संध्या. ७ वाजता |- | [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[बिग बॉस मराठी ६]] | रात्री ८ वाजता |- | पिंगा गं पोरी पिंगा | रात्री ११ वाजता |} == २३ मार्च ते १९ एप्रिल २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | आई तुळजाभवानी | संध्या. ६ वाजता |- | [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]] | संध्या. ६.३० वाजता |- | मी जिंकून घेईन सारं | संध्या. ७ वाजता |- | मोहिनी - प्रेमाची फिल्मी कहाणी | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[बिग बॉस मराठी ६]] | रात्री ८ वाजता |} == २० एप्रिल २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | मी जिंकून घेईन सारं | संध्या. ७ वाजता |- | मोहिनी - प्रेमाची फिल्मी कहाणी | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]] | रात्री ८ वाजता |- | आई तुळजाभवानी | रात्री ८.४५ वाजता |} = [[स्टार प्रवाह]] = == ऑगस्ट-सप्टेंबर २०१९ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! टिपा |- | विठूमाऊली | संध्या. ७ वाजता | rowspan="2"| ४ ऑगस्ट ते ८ सप्टेंबर |- | श्री गुरुदेव दत्त | संध्या. ७.३० वाजता |} == जाने-फेब्रुवारी २०२० == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! टिपा |- | विठूमाऊली | संध्या. ७ वाजता | rowspan="4"| १९ जानेवारी ते ९ फेब्रुवारी |- | [[आई कुठे काय करते!]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[प्रेमाचा गेम सेम टू सेम]] | रात्री ८ वाजता |- | [[मोलकरीण बाई - मोठी तिची सावली]] | रात्री ८.३० वाजता |} == एप्रिल-मे २०२२ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! टिपा |- | [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]] | संध्या. ६.३० वाजता | rowspan="5"| ३ एप्रिल आणि १ मे सोडून |- | [[सहकुटुंब सहपरिवार]] | संध्या. ७ वाजता |- | [[आई कुठे काय करते!]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[रंग माझा वेगळा]] | रात्री ८ वाजता |- | [[फुलाला सुगंध मातीचा]] | रात्री ८.३० वाजता |} == मार्च २०२५ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! टिपा |- | [[साधी माणसं]] | दुपारी १ वाजता | rowspan="4"| फक्त २३ आणि ३० मार्च |- | [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]] | दुपारी १.३० वाजता |- | [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]] | दुपारी २ वाजता |- | आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत! | दुपारी २.३० वाजता |- | [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]] | संध्या. ६.३० वाजता | rowspan="2"| १६ मार्च सोडून |- | [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]] | संध्या. ७ वाजता |- | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | संध्या. ७.३० वाजता | rowspan="2"| |- | [[ठरलं तर मग!]] | रात्री ८.१५ वाजता |} == एप्रिल-मे २०२५ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! टिपा |- | [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]] | दुपारी १ वाजता | rowspan="2"| १३ एप्रिल, १८ मे सोडून |- | [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]] | दुपारी १.३० वाजता |- | [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]] | दुपारी २ वाजता | १८ मे सोडून |- | आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत! | दुपारी २.३० वाजता | १३ एप्रिल, १८ मे सोडून |- | [[साधी माणसं]] | संध्या. ६.३० वाजता | rowspan="5"| १८ मे सोडून |- | [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]] | संध्या. ७ वाजता |- | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | कोण होतीस तू, काय झालीस तू! | रात्री ८ वाजता |- | [[ठरलं तर मग!]] | रात्री ८.३० वाजता |- | येड लागलं प्रेमाचं | रात्री १० वाजता | २० एप्रिल सोडून |- | [[तू ही रे माझा मितवा]] | रात्री १०.३० वाजता | १८ मे सोडून |- | [[अबोली (मालिका)|अबोली]] | रात्री ११ वाजता | |} == १ जून ते २६ ऑक्टोबर २०२५ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! टिपा |- | [[साधी माणसं]] | दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३० | rowspan="8"| ८ जून, २४ ऑगस्ट आणि १२ ऑक्टोबर सोडून |- | [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]] | दुपारी १२.३० आणि संध्या. ७ |- | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | दुपारी १ आणि संध्या. ७.३० |- | कोण होतीस तू, काय झालीस तू! | दुपारी १.३० आणि रात्री ८ |- | [[ठरलं तर मग!]] | दुपारी २ आणि रात्री ८.३० |- | येड लागलं प्रेमाचं | दुपारी २.३० आणि रात्री १० |- | [[तू ही रे माझा मितवा]] | दुपारी ३ आणि रात्री १०.३० |- | [[अबोली (मालिका)|अबोली]] | दुपारी ३.३० आणि रात्री ११ |} == २७ ऑक्टोबर ते १६ नोव्हेंबर २०२५ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | [[साधी माणसं]] | दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३० |- | [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]] | दुपारी १२.३० आणि संध्या. ७ |- | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | दुपारी १ आणि संध्या. ७.३० |- | [[तू ही रे माझा मितवा]] | दुपारी १.३० आणि रात्री ८ |- | [[ठरलं तर मग!]] | दुपारी २ आणि रात्री ८.३० |- | येड लागलं प्रेमाचं | दुपारी २.३० आणि रात्री १० |- | काजळमाया | दुपारी ३ आणि रात्री १०.३० |- | कोण होतीस तू, काय झालीस तू! | दुपारी ३.३० आणि रात्री ११ |} == १७ नोव्हेंबर २०२५ ते ११ जानेवारी २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! टिपा |- | [[साधी माणसं]] | दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३० | rowspan="5"| |- | [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]] | दुपारी १२.३० आणि संध्या. ७ |- | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | दुपारी १ आणि संध्या. ७.३० |- | [[तू ही रे माझा मितवा]] | दुपारी १.३० आणि रात्री ८ |- | [[ठरलं तर मग!]] | दुपारी २ आणि रात्री ८.३० |- | येड लागलं प्रेमाचं | दुपारी २.३० आणि रात्री १० | २८ डिसेंबर आणि ४ जानेवारी सोडून |- | कोण होतीस तू, काय झालीस तू! | दुपारी ३ आणि रात्री १०.३० | |- | काजळमाया | दुपारी ३.३० आणि रात्री ११ | २३, ३० नोव्हेंबर आणि ३१ डिसेंबर सोडून |} == १२ जानेवारी ते १५ फेब्रुवारी २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | [[साधी माणसं]] | दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३० |- | [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]] | दुपारी १२.३० आणि संध्या. ७ |- | [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]] | दुपारी १ आणि संध्या. ७.३० |- | [[तू ही रे माझा मितवा]] | दुपारी १.३० आणि रात्री ८ |- | [[ठरलं तर मग!]] | दुपारी २ आणि रात्री ८.३० |- | तुझ्या सोबतीने | दुपारी २.३० आणि रात्री १० |- | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | दुपारी ३ आणि रात्री १०.३० |- | येड लागलं प्रेमाचं | दुपारी ३.३० आणि रात्री ११ |} == १६ फेब्रुवारी ते २६ एप्रिल २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! टिपा |- | [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]] | दुपारी १ वाजता | १५, २२, २९ मार्च आणि ५, १२ एप्रिल सोडून |- | [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]] | दुपारी १.३० वाजता | २२, २९ मार्च आणि ५, १२ एप्रिल सोडून |- | लपंडाव | दुपारी २ वाजता | १५, २९ मार्च आणि ५, १२ एप्रिल सोडून |- | नशीबवान | दुपारी २.३० वाजता | १५, २२, २९ मार्च आणि ५, १२, २६ एप्रिल सोडून |- | [[साधी माणसं]] / तुझ्या सोबतीने | संध्या. ६.३० वाजता | १५ आणि २२ मार्च सोडून |- | [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]] | संध्या. ७ वाजता | rowspan="2"| २२ मार्च सोडून |- | [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[तू ही रे माझा मितवा]] | रात्री ८ वाजता | rowspan="2"| १५ आणि २२ मार्च सोडून |- | [[ठरलं तर मग!]] | रात्री ८.४५ वाजता |- | [[वचन दिले तू मला]] | रात्री १० वाजता | २१-२२ फेब्रुवारी, १५ आणि २२ मार्च सोडून |- | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | रात्री १०.३० वाजता | १५ आणि २२ मार्च सोडून |- | येड लागलं प्रेमाचं | रात्री ११ वाजता | १५ मार्च सोडून |} == २७ एप्रिल ते ३१ मे २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! टिपा |- | [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]] | दुपारी १ वाजता | rowspan="9"| |- | लपंडाव | दुपारी १.४५ वाजता |- | तुझ्या सोबतीने | दुपारी २.३० वाजता |- | [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]] | दुपारी ३ वाजता |- | [[वचन दिले तू मला]] | संध्या. ६.३० वाजता |- | [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]] | संध्या. ७ वाजता |- | [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[तू ही रे माझा मितवा]] | रात्री ८ वाजता |- | [[ठरलं तर मग!]] | रात्री ८.४५ वाजता |- | आनंदी | रात्री ९.३० वाजता | २-३ मे सोडून |- | [[बाई तुझा आशीर्वाद]] | रात्री १० वाजता | ३ मे सोडून |- | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | रात्री १०.४५ वाजता | rowspan="2"| |- | येड लागलं प्रेमाचं | रात्री ११.३० वाजता |} == १ जून ते २८ जून २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! टिपा |- | [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]] | दुपारी १ वाजता | rowspan="8"| २१ जून सोडून |- | लपंडाव | दुपारी १.४५ वाजता |- | तुझ्या सोबतीने | दुपारी २.३० वाजता |- | [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]] | दुपारी ३ वाजता |- | [[वचन दिले तू मला]] | संध्या. ६.३० वाजता |- | [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]] | संध्या. ७ वाजता |- | [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]] / [[सुना येती घरा]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[तू ही रे माझा मितवा]] | रात्री ८ वाजता |- | [[ठरलं तर मग!]] | रात्री ८.३० वाजता | |- | पाठराखीण | रात्री ९ वाजता | rowspan="2"| २१ जून सोडून |- | आनंदी | रात्री ९.३० वाजता |- | [[बाई तुझा आशीर्वाद]] | रात्री १० वाजता | rowspan="2"| |- | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | रात्री १०.४५ वाजता |- | येड लागलं प्रेमाचं | रात्री ११.३० वाजता | २१ जून सोडून |} == २९ जून ते ९ ऑगस्ट २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | [[वचन दिले तू मला]] | दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३० |- | विसरु नको तू मला | दुपारी १२.३० आणि संध्या. ७ |- | [[सुना येती घरा]] | दुपारी १ आणि संध्या. ७.३० |- | [[तू ही रे माझा मितवा]] | दुपारी १.३० आणि रात्री ८ |- | [[ठरलं तर मग!]] | दुपारी २ आणि रात्री ८.३० |- | पाठराखीण | दुपारी २.३० आणि रात्री ९ |- | आनंदी | दुपारी ३ आणि रात्री ९.३० |- | [[बाई तुझा आशीर्वाद]] | दुपारी ३.३० आणि रात्री १० |- | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | दुपारी ४ आणि रात्री १०.३० |- | येड लागलं प्रेमाचं | दुपारी ४.३० आणि रात्री ११ |} == १० ते ३० ऑगस्ट २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! टिपा |- | [[वचन दिले तू मला]] | दुपारी १ वाजता | rowspan="9"| |- | [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]] | दुपारी १.३० वाजता |- | लपंडाव | दुपारी २ वाजता |- | तुझ्या सोबतीने | दुपारी २.३० वाजता |- | आमच्या लाडक्या नाईक बाई | संध्या. ६.३० वाजता |- | विसरु नको तू मला | संध्या. ७ वाजता |- | [[सुना येती घरा]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[तू ही रे माझा मितवा]] | रात्री ८ वाजता |- | [[ठरलं तर मग!]] | रात्री ८.३० वाजता |- | पाठराखीण | रात्री ९ वाजता | rowspan="2"| २९ आणि ३० ऑगस्ट सोडून |- | आनंदी | रात्री ९.३० वाजता |- | [[बाई तुझा आशीर्वाद]] | रात्री १० वाजता | rowspan="2"| |- | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | रात्री १०.३० वाजता |- | येड लागलं प्रेमाचं | रात्री ११ वाजता | फक्त १० ते १६ ऑगस्ट |} [[वर्ग:झी मराठी]] [[वर्ग:कलर्स मराठी]] [[वर्ग:स्टार प्रवाह]] ku1o4w8k7pcs2crtftl05tjx5aen5g8 0 282850 2704418 2475238 2026-08-22T09:53:19Z ~2026-45722-86 186548 /* महाराष्ट्रातील खिल्लार बैलांच्या शर्यतीचे विविध प्रकार */ 2704418 wikitext text/x-wiki '''''[[बैलगाडा]] शर्यत''''' हा महाराष्ट्राचा पारंपरिक खेळ म्हणून ओळखला जातो. बैलगाडा शर्यतीवरील बंदी व सततचा [[दुष्काळ]] यामुळे राज्यातील देशी जनावरांमधील सर्वात सुंदर व रुबाबदार म्हणून ओळखली जाणारी दुभत्या जनावरांतील खिल्लार जात काही दिवसात नामशेष होईल, अशी स्थिती निर्माण झाली आहे. गेल्या वीस ते पंचवीस वर्षांपूर्वी ग्रामीण भागातील प्रत्येक शेतकऱ्याच्या दारापुढे खिल्लार गाई असायची, त्याला कारणही तसंच होतं. खिल्लार या गाईच्या दुधापासून एक प्रकारची ऊर्जा मिळायची. बैलगाडा शर्यत आणि महाराष्ट्र, बैल आणि शेतकरी हे नाते पूर्वापार चालत आलेले असून, बैल आणि शेतकरी नात्यात बैलगाडा शर्यतीच्या आडून भेद निर्माण करण्याचे काम पेटा सारख्या परदेशी संस्थेनी केले आहे. बैलगाडा शर्यतीमुळे बैलांचा छळ होतो असे भासवून न्यायालयातून बैलगाडा शर्तीवर बंदी आणली आणि त्यामुळे शेतीत ट्रॅक्टरच्या आगमनाने आधीच हद्दपार झालेला बैल हा फक्त बैलगाडा शर्यतीमुळे बैल हा शेतकऱ्यांकडे टिकून होता. पण शर्यत बंदीनंतर [[बैल]]ही विकले गेले. आणि शेतकऱ्याच्या दावणीला दिसणारी बैलजोडी फक्त चित्रातच दिसू लागली. {{विस्तार}} ==महाराष्ट्रातील खिल्लार बैलांच्या शर्यतीचे विविध प्रकार== महाराष्ट्राला बैलगाडा शर्यतीची अनेक वर्षांची परंपरा आहे. पारंपरिक वारसा व शेतकऱ्यांचा आवडता छंद म्हणून बैलगाडा शर्यतीकडे पहिले जाते. बैलगाडा शर्यतीमुळे देशी जनावरांचे (गाय-बैल) संगोपन चांगल्या पद्धतीने होते. महाराष्ट्रात विविध भागात बैलांच्या शर्यतीचे विविध प्रकार असून, त्या भागात वेगवगळ्या नावाने ही शर्यत साजरी केली जाते. # '''बैलगाडा शर्यत:''' [[पुणे जिल्हा|पुणे]] आणि [[अहमदनगर]] जिल्हातील सर्वात प्रसिद्ध आणि जुना पारंपरिक खेळ म्हणजे बैलगाडा शर्यत. शर्यतीच्या या प्रकाराला जवळपास ४०० वर्षाची जुनी परंपरा आहे. हा एकमेव शर्यतीचा असा प्रकार आहे कि ज्यामध्ये शर्यती दरम्यान बैलांना सोडून दिले जाते, कि ज्यामध्ये बैलांची गाडी चालवणारा कोणीही चालक त्यांच्या सोबत नसतो. त्यामुळे ही शर्यत बैल त्यांच्या अंगभूत गुणांमुळे, ताकतीनुसार पळली जातात. पावसाळा झाल्यानंतर गावोगावी चालू होणाऱ्या यात्रा-जत्रांना या शर्यतीचे आयोजन केले जाते. या शर्यतीमध्ये ४ बैल असणे बंधनकारक असते आणि एक घोडीचा वापर केला जातो. सर्वात पुढे घोडी पळते (घोडी वर कधी माणूस देखील बसलेला असतो किंवा कधी नसतो देखील) त्यानंतर जी २ बैल असतात त्यांना "कांड" असं म्हंटले जाते आणि त्यानंतर बैलगाड्याला जुंपलेली २ बैल असतात त्यांना "जोकाट" असे संबोधले जाते. या बैलगाड्याचे वजन २५ ते ३० किलो असते. या बैलांना ४५० फूट अंतर हे सेकंदावर पार करायचे असते. सर्वात कमी सेकंदामध्ये जो बैलगाडा येईल त्याला घाटाचा राजा असा किताब दिला जातो. बैलांना पळण्यासाठी एक ठराविक प्रकारचा मऊ मातीचा घाट बनवलेला असतो. कि ज्याच्या दोन्ही बाजूला संरक्षक कठडे असतात. त्या कठड्यांच्या बाजूला लोकांना बसण्याची व्यवस्था देखील असते. घाटामध्ये अंतिम सीमारेषेजवळ एक झेंडा घेऊन माणूस उभा असतो, कि ज्याच्या इशाऱ्यावर सेकंद मोजले जातात. जर घाट सपाट असेल तर ४५० फूट अंतर आणि जर घाटात चढ असेल तर ४३० फूट असे अंतर हे या बैलगाडा शर्यतीसाठी असते. शर्यतीच्या ४ बैलांनी अंतिम सीमारेषा पार केल्यानांतर त्यांच्या पुढे घोडी चालवत असलेला चालक या बैलांना कंट्रोल करून थांबवतो. [[घोडा|घोडी]] चालकाचे प्रमुख काम हे बैलांना योग्य दिशा आणि नेतृत्व करण्याचे असते. या शर्यती [[पुणे]] जिल्ह्यामध्ये गावोगावी होणाऱ्या वार्षिक यात्रांना आवर्जून भरल्या जायच्या. या शर्यतीच्या प्रकारात प्रत्येक शेतकरी ही स्वतःची ४ बैल आणि घोडी पळवत असतो. शेतकऱ्यांच्या दावणीला कमीत कमी ८ ते १० बैल किंवा त्यापेक्षा जास्त सांभाळली जात होती, पण आता बैलगाडा शर्यत बंदीमुळे हे चित्र पूर्ण पणे मोडकळीस आलेले दिसून येत आहे. शर्यतीचा एकमेव हा प्रकार असा आहे, कि जिथे स्पर्धकांना (शेतकऱ्यांना) ४ बैल सांभाळावे लागतात, त्यामुळे हा देशी खिल्लार गोवंश चांगल्या पद्धतीने आणि मोठ्या प्रमाणात शेतकरी सांभाळताना आपल्याला पाहायला मिळत आहेत. त्यामुळे [[खिल्लार गाय]]-बैलांची संख्या वाढण्यास मदत होत आहे. '''फळीफोड म्हणजे काय?''' : जसा घाट असेल, तस त्या घाटाचे १, २, ३ नंबरसाठी विशिष्ठ सेकंद ठरलेले असतात. १ नंबर साठी: १२ सेकंद, २ नंबरसाठी: १३ सेकंद, ३ नंबरसाठी १४ सेकंद.(प्रत्येक घाटाचे वेगवगेळे असू शकतात) या फळीफोडचा इनाम, एकूण इनामापेक्षा वेगळा असतो. तर दिवसभरात ज्यांची बारी सर्वात प्रथम, द्वितीय, तृतीय या ठरलेल्या सेकंदामध्ये येईल त्यांची बारी फळीफोडसाठी मानकरी ठरली जाते. # '''छकडी शर्यत(पश्चिम महाराष्ट्र):''' बैलगाडा शर्यती नंतर सर्वात जास्त प्रसिद्ध, सर्वांच्या पसंतीचा आणि चुरशीचा खेळ म्हणजे छकडी शर्यत कि जो पश्चिम महाराष्ट्रामध्ये खेळाला जातो. याच शर्यतीच्या प्रकाराला विदर्भात शंकरपट असे देखील म्हंटले जाते. कारण या खेळामध्ये एकाच वेळेस ५/७/९ अशा गाड्या सोडल्या जातात आणि जवळपास १२०० फूटाचे अंतर हे सर्वात पहिल्यांदा जी छकडी गाडी पार करेल, त्या बैलांना प्रथम क्रमांक दिला जात असे. या बैलजोडीने ओढल्या जाणाऱ्या या छकडी गाडीचे वजन अंन्दाझे ७० ते ८० किलो असते. या सर्व छकडी बैलगाडयांना पळण्यासाठी माळरानात मोकळ्या मैदानावर गरजेनुसार प्रत्येक गाडीसाठी मातीचे ८ ते १० वेगवेगळे ट्रॅक बनवलेले असतात. या खेळामध्ये छकडी गाडीमध्ये एक माणूस बसलेला असतो, कि जो बैलाचा चालक असतो. [[सातारा]], [[पुसेगाव]], [[सांगली]], [[कराड]], [[मुंबई]], पुणे जिल्यातील काही भागात हा खेळ वार्षिक यात्रांना मोठ्या आनंदाने खेळला जातो. ग्रामीण भागातील अर्थकारण हे या खिल्लार बैलांच्या शर्यतींवरती खूप मोठ्या प्रमाणात अवलंबून आहे. या शर्यतीच्या प्रकारामध्ये २ बैल हे स्पर्धकाकडे (शेतकऱ्यांकडे) असणे गरजेचे आहे, ज्यामुळे चांगल्या प्रकारचा बैलांचे संगोपन केले जात आहे. # '''शंकरपट (विदर्भ):''' य३०० वर्षाची परंपरा असलेला विदर्भातील पारंपरिक स्पर्धा म्हणजे शंकरपट. [[बैल]] जोडीची शर्यत म्हणजे शंकरपट. या खेळामध्ये काही भागात एका वेळेस एक गाडी किंवा काही भागात २ बैलगाड्या सहभागी असतात. यामध्ये गाडीवर बसलेला चालक हा गाडी चालवत असतो. अंतिम सीमारेषेजवळ पंच कमिटी बसलेली असते. जी बैलजोडी सर्वात कमी वेळेत ४५० फूट अंतर पार पाडेल. त्यांना प्रथम क्रमांक दिला जातो. ही स्पर्धा सेकंदावर चालते. विदर्भातील उमरखेड, अमरावती, यवतमाळ, वर्धा, [[बुलढाणा]] जिल्हातील बरेचसे शेतकरी या खेळासाठी आपली बैलजोडी मोठ्या उत्सहात तयार करत असतात. हंगामातील वार्षिक यात्रांना शंकरपट ही स्पर्धा भरवली जात होती. पश्चिम महाराष्ट्रामध्ये खेळला जाणारा छकडी शर्यत आणि शंकरपट मधील गाडी मध्ये एकच फरक आहे. दोन्हीही शर्यतीच्या प्रकारामध्ये शर्यती मध्ये गाडीवर माणूस बसलेला असतो आणि बैलांना चालवत असतो. छकडी शर्यती मध्ये चालक हा गुडघ्यावर तोल सांभाळून गाडीमध्ये बसत असतो, पण शंकरपटामध्ये चालकाला बसायला वेगळी जागा असते, जस कि दोन चाकांना जोडणारा जो “आक”(दोन चाकाला जोडणारा मधला लोखंडी रॉड) असतो, त्यावर बसण्यासाठी चालकाला खास व्यवस्था असते. # '''घोडा-बैल शर्यत (शेम्बी गोंडा):''' [[नाशिक]], [[अहमदनगर]], [[राहुरी]], [[सिन्नर]] या भागात घोडा आणि बैल यांची स्पर्धा होते. या खेळामध्ये छकडी गाडीला बैल व घोडा जुंपला जातो. या स्पर्धेमध्ये गाडीवर चालक बसलेला असतो. एका वेळेस फक्त २ गाड्या या स्पर्धेमध्ये सोडल्या जातात. जी गाडी सर्वात प्रथम येईल त्यांना क्रमांक दिला जातो. मोकळ्या माळरानावर होणाऱ्या या स्पर्धेसाठी १००० फूट अंतर पळण्यासाठी असते. ही एकमेव स्पर्धा अशी आहे कि ज्यामध्ये दोन वेगवगेळे विभिन्न प्रजातीचे प्राणी म्हणजे घोडा आणि बैल एकत्र जुंपणी करून ही स्पर्धा खेळली जाते. वेगवगेळे प्रजातीचे प्राणी एकत्र पळवले जातात, त्यामुळे पेटा संघटनेचा या शर्यतीच्या प्रकाराला जास्त विरोध आहे. या शर्यतीच्या प्रकारामध्ये स्पर्धकाला २ वेळा स्पर्धा खेळावी लागते. कि ज्यामध्ये पहिल्या फेऱ्यांमध्ये एक बैल आतून पळतो आणि दुसरा फेऱ्याला दुसरा बैल बाहेरून पळवला जातो. या शर्यती मध्ये दोन्ही फेऱ्यांच्या वेळेस घोडा मात्र एकच असतो, पण बैल मात्र वेगवेगळे पळवले जातात. (कधी कधी एकच बैल देखील आतून बाहेरून पळवला जातो) # '''लाकूड ओढण्याच्या बैलांच्या शर्यती''' इचलकरंजीचे शिल्पकार श्रीमंत नारायणराव बाबासाहेब घोरपडे सरकारांच्या काळापासून लाकूड शर्यती या चालू झालेलया आहेत. पारंपरिक शेतीमध्ये बदल झाला पाहिजे, म्हणूंन आधुनिक शेतीसाठी पाठपुरवठा श्रीमंत जहागिरदार "श्री नारायणराव बाबासाहेब घोरपडे सरकार" यांनी केला. शेतीबरोबरच पशुपालनाच्या व्यवसायाला त्यांनी प्रेरणा दिली. दरवर्षी लाकूड ओढण्याच्या बैलांच्या शर्यती [[इचलकरंजी]] शहरात खेळल्या जायच्या. मोठ्या गटासाठी ४०० किलो वजनाचे लाकूड वापरले जाते, तर लहान गटासाठी २०० किलो वजनाचे लाकूड वापरले जाते. जो बैल मोठ्या गटात सलग ३ वर्ष पहिला क्रमांक पटकावतो. त्या बैलाला हिंदकेसरी हा मानाचा किताब दिला जातो. दिवाळी किंवा दसरा सणा पेक्षा मोठ्या प्रमाणात बेंदूर सणाला लाकूड शर्यती मोठ्या थाटामाटात साजऱ्या केल्या जातात. शर्यती साठी बैलाबरोबर ४ माणसं हे बैलाबरोबर पळत असतात. बैलाला ३० सेकंदामध्ये, ३०० फूट अंतर जाऊन परत ३०० फूट मूळ जागेवर यायचे असते. सगळ्यात कमी वेळेत जो बैल हे अंतर पार पाडेल, त्याला पारितोषिक दिले जातो. ही एकमेव स्पर्धा अशी आहे की जी फक्त इचलकरंजी शहरामध्येच खेळली जाते. # '''आरत परत शर्यत''' महाराष्ट्रातील [[सांगली]], [[कोल्हापूर]] भागात आणि (कर्नाटकातील [[विजापूर]],अथणी, कागवाड भागात) आरत परत शर्यत खेळल्या जातात. (या खेळाला जनरल शर्यत असे देखील बोलले जाते) महाराष्ट्रातील ही एकमेव शर्यत आहे, कि ज्यामध्ये सर्वात जास्त ५ ते ६ किलोमीटर अंतर हे बैलांना पार करावे लागते. या शर्यतीच्या प्रकारामध्ये एकाच वेळेस १०/१५/२० किंवा त्यापेक्षा जास्त गाड्या एकाच वेळेस सोडल्या जातात. या शर्यतीच्या प्रकारामध्ये २ चालक हे गाडी मध्ये बसलेले असतात. या गाडीचे वजन अंन्दाझे ८० ते १०० किलो असते. या शर्यती मध्ये एकूण ३ गट असतात, ते पुढीलप्रमाणे; अ गट, ब गट, बिनदाती गट. अ गटामध्ये कड दाती, दाताला संपलेली बैल पळतात. ब गटात २, ४, ६ दाती बैल पळवले जातात. बिनदाती गटामध्ये फक्त पळण्यासाठी अंतर (अंन्दाझे ५ किलोमीटर) हे बाकीच्या गटापेक्षा कमी असते. या शर्यतीच्या प्रकारामध्ये खुप मोठ्या किंमतीची बक्षिसे असतात. काही बैलांनी या शर्यतीमध्ये सलग ३ ते ५ वर्ष प्रथम क्रमांक मिळवून हिंदकेसरी 'किताब देखील मिळवलेला आहे. एकसम्बा, आडी, विजापूर डांबरी ही या शर्यतीचे प्रसिद्ध मैदान आहेत. या शर्यतीच्या प्रकारामध्ये मोठ्या दमाची जास्त पळणारी खिल्लार बैल वापरली जातात, त्यामुळे शेतकरी त्यांच्या संगोपनात कुठलीही कमी पडू देत नाही. # ''' चिखल गुट्टा:''' [[कोल्हापूर]] जिल्हातील [[आजरा]], गारगोटी, [[पन्हाळा]], शाहूवाडी, गगनबावडा, राधानगरी, या तालुक्यांमध्ये जुलै महिन्यात भात शेतीची कामे संपली कि ऑगस्ट महिन्यात चिख्खल गुट्टा शर्यत हा पारंपरिक खेळ आवर्जून खेळल्या जात होता. या खेळामध्ये बैलांना पळण्यासाठी ५०० फूट लांबीचा चरी मारलेला एक मातीचा ट्रॅक बनवला जातो, कि ज्यामध्ये गुडघाभर पाणी असते. त्यामध्ये जास्त प्रमाणात पाणी आणि कमी प्रमाणात चिख्खल असतो. बैलांना चालवण्यासाठी एक चालक कि ज्याला गुट्टेकरीं म्हंटले जाते, जो गुट्या वर बसलेला असतो. गुट्टा हा लाकडापासून बनवलेला असतो. जो गुट्टेकरी(चालक) असतो, त्याचा पायाचा अंगठा हा गुट्या मध्ये एका दोरीच्या गाठीमध्ये अडकवलेला असतो. बैलजोडीने अंतिम सीमारेषा पार केली कि, गुट्टेकरीं आपला पायाचा अंगठा त्यातून सोडून बाजूला उडी मारत असतो. अंतिमसीमारेषा पार केली कि निशाण दाखवले जाते. त्यावरून बैलजोडीने किती सेकंदामध्ये अंतर पार केले हे पंच कमिटी ठरवत असतात. बैलांना या खेळामध्ये कमीत कमी वेळेत ५०० फूट अंतर पूर्ण करावे लागते. जर कोणती बैलजोडी नीट पळाली नाही, तर बैलमालकाच्या इच्छेप्रमाणे त्यांना अजून एक संधी कमिटीतर्फे देण्याची प्रथा या शर्यतीच्या प्रकारात आहे. शर्यत चालू होण्याअगोदर सर्व बैलजोड्या या ट्रॅक मधून(पाण्यामधून) अंतिम सीमारेषेकढून, जिथून शर्यतीला सुरुवात होते त्या ठिकाणी चालवत नेल्या जातात, जेणेकरून बैलांना पळण्याअगोदर ट्रॅकची माहिती असावी, कुठून पाळायचे आहे याची पाहणी करता यावी, यासाठी ही शक्कल बैलमालक गेले कित्तेक वर्षांपासून सांभाळून आहेत. # '''किनारा शर्यत''' हा शर्यत प्रकार महाराष्ट्राच्या [[कोकण]] किनारपट्टीवर म्हणजेच समुद्रकिनारी खेळला जातो. यामध्ये बैल गाडीला दोन बैल जुंपले जातात व समुद्रकिनारी रेती वर एकाच वेळेस अनेक गाड्या सोडल्या जातात. जी बैलगाडी पुढे निघेल, त्या बैलगाडीला प्रथम क्रमांक दिला जातो. कोकणामध्ये शर्यतीसाठी सपाट मैदानांची संख्या अपुरी असल्यामुळे ही शर्यत समुद्रकिनारी खेळले जाते. [[अलिबाग]], किहिम, रायगड, अशा किनारपट्टीच्या भागात या शर्यती होतात. # '''बैलांची टक्कर''' महाराष्ट्रातील कोकण भाग [[सिंधुदुर्ग]] जिथे बैलांची टक्कर खेळण्याची प्रथा होती. गोवा राज्यात देखील अशा प्रकारच्या बैलांच्या टक्कर खेळल्या जायच्या. पण कालांतराने आता टक्कर जवळपास बंद झालेली आहे. यामध्ये २ बैलांना एकमेकांसमोर आणून सोडून दिले जायचे आणि त्यानंतर त्या दोन बैलांमध्ये शिंग आणि कपाळाच्या साहाय्याने टक्करीचा खेळ हा त्यांच्या ताकतीप्रमाणे काही वेळ चालायचा(अंन्दाझे १०/१५/२० मिनिटे हा खेळ रंगायचा). जो बैल सर्वात पहिले माघार घेऊन पळून जाईल, तो बाद होत असे. या खेळामध्ये कधी कधी बैल हे स्पर्धा सुरू होण्याअगोदर देखील लांबूनच एकमेकांच्या ताकतीचा अंदाज घेत आणि जर कोणत्या बैलाला वाटले कि समोरचा बैल हा आपल्यापेक्षा जास्त ताकतीचा आहे, तर खेळ चालू होण्याअगोदरच बैल माघार घेताना देखील दिसतो. पण बैलांची टक्कर हा प्रकार आता दिवसेंदिवस हद्दपार झाला आहे. ==देशी [[गोवंश]] जतन, संवर्धन कायद्याची गरज== राज्य सरकारने बैलगाडा शर्यतीबाबत केलेला कायदा न्यायालयीन प्रक्रियेत अडकल्याने अद्याप या कायद्याची अंमलबजावणी होऊ शकलेली नाही. याबाबत तात्काळ निर्णय होऊन अस्तित्वात आल्यास देशी गोवंश जतन संवर्धन होण्यास निश्चित मदत होणार आहे. मात्र, त्यासाठी सामाजिक संघटनांनी एकत्र येऊन राज्यसरकारच्या मदतीने प्रयत्न करण्याची गरज आहे. ==[[बैलगाडा]] शर्यतीवरील बंदी आणि वास्तव== घरात [[मल्ल]] व दारात [[वळू]] हे बिरुद अभिमानाने मिरवणाऱ्या शेतकऱ्याचा [[बैल]] न्यायालयीन व क्लिष्ट कायदे प्रक्रियेत अडकल्याने,शेतकऱ्यांच्या आयुष्यातील बैल व बैलांच्या शर्यतीना असलेले सांस्कृतिक आणि धार्मिक महत्त्व वादात अडकले आहे. बैलगाडा शर्यतीची महाराष्ट्राला सुमारे चारशे वर्षाची परंपरा आहे. देशपातळीवर पंजाब मध्ये किल्ला रायपूर येथेही प्राचीन काळापासून मिनी ऑलंपिक म्हणून बैलांच्या शर्यती बाबतचे उल्लेख सापडतात. पारंपरिक संस्कृतीचा वारसा व शेतकऱ्यांचा आवडता छंद म्हणून बैलगाडा शर्यतीकडे पाहिले जाते.केंद्र सरकारच्या वन व [[पर्यावरण]] मंत्रालयाने जुलै 2011 मध्ये प्राणी छळ प्रतिबंधक कायदा 1960चा आधार घेऊन, अध्यादेश काढून, बैलांचा समावेश राजपत्रात( गॅझेट) केल्यामुळे बैलांचे मनोरंजनाचे खेळ करण्यास बंदी आलेली आहे. याच गॅझेटचा आधार घेऊन सर्वोच्च न्यायालयाने मे 2014 मध्ये बैलांचे प्रदर्शन व शर्यतीवर संपूर्ण देशांमध्ये बंदी घातली आहे. ==काय आहे हे (गॅझेट) राजपत्र== सन 1960च्या प्राणी छळ प्रतिबंधक कायद्याच्या कलम 22 (2) नुसार केंद्र सरकारच्या वन व पर्यावरण मंत्रालयाला ज्या प्राण्यांचा माणसाकडून विविध प्रकारे छळ होतो किंवा जे अल्पसंख्यांक आहेत त्या प्राण्यांच्या संरक्षणासाठी त्यांचा गॅझेटमध्ये समावेश करण्याचा अधिकार आहे.यापूर्वी केंद्र सरकारने [[वाघ]] [[अस्वल]], [[चित्ता]], [[माकड]] आणि [[सिंह]] या प्राण्यांचा समावेश गॅझेटमध्ये केल्यामुळे या प्राण्यांचे सर्कस मध्ये खेळ घेण्यास बंदी घातली होती. 11 जुलै 2011 रोजी तत्कालीन वन व पर्यावरण मंत्री श्री जयराम रमेश यांच्या सूचनेवरून या मंत्रालयाने बैलाचा समावेश गॅझेटमध्ये केला आहे.विशेष म्हणजे बैलाचा समावेश करताना त्यांचे संगोपन करणाऱ्या शेतकरी बांधवांचे मत याबाबत विचारात घेतले गेले नाही हे विशेष..शेतकऱ्यांना याबाबत कोणतीच कल्पना दिली नसल्याचे माहितीच्या अधिकारात मिळालेल्या माहितीमुळे समोर आले आहे. अखिल भारतीय बैलगाडा शर्यत संघटना पुणे यांनी माहितीच्या अधिकारात अर्ज करून वरील माहिती मागवली होती. ==कायद्याबाबत वस्तुस्थिती== [[प्राणी]] छळ प्रतिबंधक कायदा 1960च्या कलम 22(2) नुसार [[भारत सरकार]] ज्या प्राण्यांचा समावेश अधिसूचनेद्वारे राजपत्रात (गॅझेटमध्ये) करेल त्या प्राण्यांचे मनोरंजनाचे खेळ घेता येणार नाहीत असा नियम आहे, बैलाचा समावेश या गॅझेटमध्ये झाल्यामुळे मे 2014 मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने बैलगाडा शर्यतीवर बंदी घातली परंतु त्यानंतर तामिळनाडू, कर्नाटक, महाराष्ट्र, पंजाब व इतरही राज्यातून बैलगाडा शर्यती चालू करण्याबाबतची मागणी जोर धरू लागली,जानेवारी 2017 मध्ये तमिळनाडूमध्ये जल्लीकट्टू शर्यतीसाठी मोठे आंदोलनही झाले त्यामुळे [[तामिळनाडू]] सरकारने सर्वोच्च न्यायालयाची बंदी असताना सुद्धा तामिळनाडू विधानसभेमध्ये जल्लीकटू चालू करण्याच्या संदर्भात कायदापास केला .याच धर्तीवर कर्नाटक सरकारने व त्यानंतर महाराष्ट्र सरकारने एप्रिल 2017 मध्ये [[बैलगाडा]] शर्यती चालू करण्यासंदर्भात सभागृहात कायदा पास केला व या कायद्यास राष्ट्रपतींची मंजूरी ही मिळाली. परंतु महाराष्ट्र शासनाच्या या कायद्यास काही प्राणी प्रेमींनी मुंबई उच्च न्यायालयात आव्हान दिले. मुंबई उच्च न्यायालयात याबाबत सुनावणी होऊन न्यायालयाने राज्य सरकारला सदर विषय सर्वोच्च न्यायालयात सुनावणी साठी घेऊन जाण्याबाबत सुचवले.. यानुसार महाराष्ट्र शासनाने डिसेंबर 2017 मध्ये माननीय सर्वोच्च न्यायालयात विशेष अनुमती याचिका दाखल करून बैलगाडा शर्यतीस परवानगी द्यावी अशी विनंती केली. तत्पूर्वी तामिळनाडू ,कर्नाटक राज्यातील प्राणी मित्रांनीही त्या राज्यातील शर्यती बंद कराव्यात म्हणून सर्वोच्च न्यायालयात अपील दाखल केले.माननीय सर्वोच्च न्यायालयाने फेब्रुवारी 2018 मध्ये या सर्व राज्यांच्या याचिका एकत्र करून त्या (पाच सदस्यांचे विस्तारित खंडपीठ) घटनापिठाकडे पाठवण्याचा निर्णय घेतला. यानंतर फेब्रुवारी 2018 पासून हा विषय सर्वोच्च न्यायालयात प्रलंबित आहे. मागील अडीच वर्षापासून या विषयांमध्ये कोणतीच सुनावणी झालेली नाही. ==देशी गोवंशाच्या संख्येत प्रचंड घट== नुकत्याच झालेल्या 20 व्या पशु गणना मध्ये भारतातील देशी गोवंश मध्ये तसेच प्रामुख्याने महाराष्ट्रामध्ये बैलांच्या संख्येत 32 टक्के घट आढळून आलेली आहे ही देशी गोवंश बाबत धोक्याची घंटा मानली जाते. एकीकडे गो हत्या बंदी कायदा करू न सुद्धा देशी गाय-बैलांचे संकेत घट थांबू शकलेली नाही तसेच बैलगाडा शर्यत बंदी मुळे राज्यातील खिल्लार बैलांची संख्या प्रचंड कमी झालेली आहे असे पशु तज्ञांचे म्हणणे आहे.. म्हणून याबाबत राज्य सरकारने तसेच केंद्र सरकारने ही तात्काळ पावले उचलणे गरजेचे आहे. ==एकाच देशात शर्यती बाबत विरोधाभास== सध्या तामिळनाडू व कर्नाटक राज्यामध्ये त्या राज्य सरकारांनी केलेल्या कायद्यानुसार बैलगाडा शर्यती चालू आहेत परंतु त्या राज्यांप्रमाणे कायदा करून सुद्धा मागील अडीच वर्षापासून महाराष्ट्रातील बैलगाडा शर्यत बंद आहेत.. हा एक विरोधाभास पहावयास मिळतो. म्हणून न्यायालयाने ही सुनावणी तात्काळ द्यावी अन्यथा इतर राज्यांप्रमाणेच महाराष्ट्रातही शर्यतींना परवानगी मिळावी अशी राज्यातील शेतकऱ्यांची मागणी आहे. ==बैलांची धावण्याची क्षमता== बैलाची धावण्याची क्षमता आहे किंवा नाही याबाबत यापूर्वी अनेक वेळा न्यायालयांमध्ये दोन्ही पक्षांकडून युक्तीवाद प्रतिवाद होत असत. परंतु डिसेंबर 2017 मध्ये [[महाराष्ट्र]] शासनाने बैलांची धावण्याची क्षमता तपासण्या बाबत राज्यातील पशु तज्ञांची एक समिती नेमून याबाबत अभ्यास केला गेला.. व या समितीने प्रत्येक बैल आपल्या क्षमतेप्रमाणे धावू शकतो अशा निष्कर्षासह आपला अहवाल माननीय सर्वोच्च न्यायालयात सादर केलेला आहे. संपूर्ण जगामध्ये बैलांच्या धावण्याच्या क्षमतेबाबत अद्याप पर्यंत कोठेच समिती नेमली गेली नव्हती किंवा याबाबतचे निष्कर्ष उपलब्ध नव्हते.. असा अभ्यास गट नेमून याबाबतचा अहवाल तयार करणारे महाराष्ट्र हे देशातीलच नव्हे तर जगातील पहिले राज्य ठरले आहे... त्यामुळे न्यायालयीन प्रक्रियेत या समितीचा अहवालच निर्णायक ठरणार असे तज्ञांचे मत आहे. ==ग्रामीण अर्थकारणाला फटका== [[बैलगाडा]] शर्यत बंदी मुळे ग्रामीण अर्थकारणाला मोठा फटका बसला आहे. गावच्या ग्रामदेवतेचे यात्रेमध्ये धार्मिक व [[संस्कृती]] परंपरा म्हणून बैलगाडा शर्यती आयोजित केल्या जातात यातून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत मोठी आर्थिक उलाढाल होते. शर्यत बंदी मुळे बैलांच्या संख्येत व किमतीत होणारी घट तसेच शर्यतीचे साहित्य तयार करणारे ग्रामीण कारागीर, शर्यती उपयोगी साहित्य तसेच तसेच वाहतूक व्यवस्थेचे सहित सर्वांचेच शर्यत बंदी मुळे कंबरडे मोडले आहे. ग्रामीण कारागीर बेरोजगार झाले आहेत.. राज्यात जवळपास 65 हजार नोंदणीकृत बैलगाडा मालक आहेत प्रत्येकाकडे किमान चार बैल गृहीत धरल्यास जवळपास अडीच ते तीन लाख शर्यतीचे बैलांचे संगोपनावर प्रत्यक्ष परिणाम झालेला आहे. बैलगाडा शर्यतच्या माध्यमातून देशी गाय बैलांच्या संगोपनास प्रेरणा मिळते व यातूनच उपयुक्त देशी गोवंशची वाढ होते. परंतु शर्यत बंदीमुळे या सर्व गोष्टीस खीळ बसली आहे. [[वर्ग:पाळीव प्राणी]] azig64di3nvmvkil18kw5kz21p6wn72 0 293246 2704405 2699629 2026-08-22T08:11:46Z ~2026-41910-22 185743 /* ऑक्टोबर २०२५ ते चालू */ 2704405 wikitext text/x-wiki = एक तासांचे विशेष भाग १ = == जुलै २००९ ते जून २०१२ == {| class="wikitable sortable" ! !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]] !! [[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]] !! [[एकाच ह्या जन्मी जणू]] !! [[लज्जा (मालिका)|लज्जा]] !! [[आभास हा]] !! [[एका लग्नाची दुसरी गोष्ट]] !! [[शुभं करोति (मालिका)|शुभं करोति]] |- | २५ जुलै २००९ | | | रात्री ८ | | | | | |- | ६ मार्च २०१० | | संध्या. ७ | | | | | | |- | १७ एप्रिल २०१० | | संध्या. ७ | | | | | | |- | १४ ऑगस्ट २०१० | | | | | | | | रात्री ९ |- | २३ ऑक्टोबर २०१० | | | | | रात्री ८.३० | | | |- | १५ जून २०११ | संध्या. ६ | | | | | | | |- | १८ ऑक्टोबर २०११ | | | | रात्री ८ | | | | |- | ४ डिसेंबर २०११ | | | | | | संध्या. ६ | | |- | १८ डिसेंबर २०११ | | | | संध्या. ६ | | | | |- | १९ फेब्रुवारी २०१२ | संध्या. ६ | | | | | | | |- | १ ते ३ मार्च २०१२ | | | | | | | रात्री ८ | |- | २४ मार्च २०१२ | | | | | | | रात्री ८.३० | |} == जुलै २०१२ ते जून २०१४ == {| class="wikitable sortable" ! !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[तू तिथे मी]] !! [[जय मल्हार]] !! [[राधा ही बावरी]] !! [[उंच माझा झोका]] !! [[होणार सून मी ह्या घरची]] !! [[मला सासू हवी]] !! [[जुळून येती रेशीमगाठी]] !! [[अजूनही चांदरात आहे]] !! [[एका लग्नाची तिसरी गोष्ट]] |- | ९ सप्टेंबर २०१२ | | संध्या. ७ | | | रात्री ८ | | | | रात्री ९ | |- | २१ ऑक्टोबर २०१२ | | संध्या. ७ | | | | | रात्री ८ | | रात्री ९ | |- | १६ डिसेंबर २०१२ | | संध्या. ७ | | | | | रात्री ८ | | रात्री ९ | |- | २७ जानेवारी २०१३ | | संध्या. ७ | | | | | रात्री ८ | | | |- | ९-१६-२३ फेब्रुवारी २०१३ | | | | | | | रात्री ८.३० | | | |- | २४ फेब्रुवारी २०१३ | | संध्या. ७ | | रात्री ८ | | | रात्री ९ | | | |- | २४ मार्च २०१३ | | संध्या. ७ | | रात्री ८ | | | रात्री ९ | | | |- | २१ एप्रिल २०१३ | | संध्या. ७ | | रात्री ८ | | | रात्री ९ | | | |- | १६ जून २०१३ | | संध्या. ७ | | रात्री ८ | | | रात्री ९ | | | |- | ११ ऑगस्ट २०१३ | | संध्या. ७ | | रात्री ८ | | रात्री ९ | | | | |- | ७ सप्टेंबर २०१३ | | | | | | रात्री ८ | | | | |- | १५ सप्टेंबर २०१३ | | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | दुपारी २ आणि रात्री ९ | | | |- | ९ ते १२ ऑक्टोबर २०१३ | | | | | | | रात्री ८.३० | | | |- | २० ऑक्टोबर २०१३ | संध्या. ६ | | | | | | | | | |- | १७ नोव्हेंबर २०१३ | | संध्या. ७ | | रात्री ८ | | | | | | रात्री ९ |- | २२ डिसेंबर २०१३ | | | | | | संध्या. ७ | | रात्री ८ | | रात्री ९ |- | २ मार्च २०१४ | | | | | | संध्या. ७ | | रात्री ८ | | रात्री ९ |- | १८ मे २०१४ | | | संध्या. ७ | | | | | | | |} == जुलै २०१४ ते जून २०१६ == {| class="wikitable sortable" ! !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[जय मल्हार]] !! [[जावई विकत घेणे आहे]] !! [[नांदा सौख्य भरे]] !! [[होणार सून मी ह्या घरची]] !! [[पसंत आहे मुलगी (मालिका)|पसंत आहे मुलगी]] !! [[जुळून येती रेशीमगाठी]] !! [[माझे पती सौभाग्यवती]] !! [[का रे दुरावा]] !! [[दिल दोस्ती दुनियादारी]] |- | २७ जुलै २०१४ | | | संध्या. ७ | | रात्री ८ | | रात्री ९ | | | |- | ३ ऑक्टोबर २०१४ | | संध्या. ७ | | | | | | | | |- | १२ ऑक्टोबर २०१४ | | | | | संध्या. ७ | | रात्री ८ | | रात्री ९ | |- | २० ऑक्टोबर २०१४ | | | | | रात्री ८ | | | | | |- | २२ मार्च २०१५ | संध्या. ६ | संध्या. ७ | | | रात्री ८ | | | | | रात्री ९ |- | २५ एप्रिल २०१५ | | संध्या. ७ | | | | | | | | |- | २५ मे २०१५ | | | | | रात्री ८ | | | | | |- | १९ जुलै २०१५ | संध्या. ७ | रात्री ८ | | | | | | | रात्री ९ | |- | २७ जुलै २०१५ | | | | | रात्री ८ | | | | | |- | ३० ऑगस्ट २०१५ | संध्या. ७ | | | रात्री ८ | रात्री ९ | | | | | |- | २७ सप्टेंबर २०१५ | | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | दुपारी २ आणि रात्री ९ | |- | २२ ऑक्टोबर २०१५ | संध्या. ६ | | | | | | | | | |- | २५ ऑक्टोबर २०१५ | | | | संध्या. ७ | रात्री ८ | | | रात्री ९ | | |- | २९ नोव्हेंबर २०१५ | | संध्या. ७ | | | रात्री ८ | | | रात्री ९ | | |- | १४ फेब्रुवारी २०१६ | | | | संध्या. ७ | | रात्री ८ | | रात्री ९ | | |- | २७ मार्च २०१६ | | संध्या. ७ | | रात्री ८ | | | | | रात्री ९ | |- | २७ जून २०१६ | | | | | | रात्री ८ | | | | |} == जुलै २०१६ ते जून २०१७ == {| class="wikitable sortable" ! !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[जय मल्हार]] !! [[नांदा सौख्य भरे]] !! [[तुझ्यात जीव रंगला]] !! [[पसंत आहे मुलगी (मालिका)|पसंत आहे मुलगी]] !! [[माझ्या नवऱ्याची बायको]] !! [[खुलता कळी खुलेना]] !! [[काहे दिया परदेस]] !! [[दिल दोस्ती दोबारा]] |- | १७ जुलै २०१६ | | संध्या. ७ | | | रात्री ८ | | | रात्री ९ | |- | २१ ऑगस्ट २०१६ | संध्या. ७ | | रात्री ८ | | | | रात्री ९ | | |- | ६ सप्टेंबर २०१६ | | संध्या. ७ | | | | | | | |- | २५ सप्टेंबर २०१६ | संध्या. ७ | रात्री ८ | | | | रात्री ९ | | | |- | ८ ऑक्टोबर २०१६ | | | | | | | | रात्री ९ | |- | २५ डिसेंबर २०१६ | | | | संध्या. ७ | | रात्री ८ | रात्री ९ | | |- | १९ फेब्रुवारी २०१७ | | | | | | | | | दुपारी १२ आणि संध्या. ६ |} == जुलै २०१७ ते जून २०१९ == {| class="wikitable sortable" ! !! [[जाडूबाई जोरात]] !! [[आम्ही सारे खवय्ये]] !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[लागिरं झालं जी]] !! [[तुझ्यात जीव रंगला]] !! [[माझ्या नवऱ्याची बायको]] !! [[तुझं माझं ब्रेकअप]] !! [[तुला पाहते रे]] !! [[स्वराज्यरक्षक संभाजी]] !! [[जागो मोहन प्यारे]] !! [[ग्रहण (मालिका)|ग्रहण]] |- | १७ सप्टेंबर २०१७ | संध्या. ६ | | संंध्या. ७ | | | | | | | रात्री ८ | |- | २६ नोव्हेंबर २०१७ | | | संंध्या. ७ | | रात्री ८ | | रात्री ९ | | | | |- | १५ एप्रिल २०१८ | | | | | | संंध्या. ७ | | | रात्री ८ | | रात्री ९ |- | २२ जुलै २०१८ | | | | संंध्या. ७ | रात्री ८ | | | | रात्री ९ | | |- | २३ जुलै २०१८ | | दुपारी १ | | | | | | | | | |- | २ सप्टेंबर २०१८ | | | संंध्या. ७ | रात्री ८ | | रात्री ९ | | | | | |- | १३-१८ सप्टेंबर २०१८ | | दुपारी १ | | | | | | | | | |- | १०-१८ ऑक्टोबर २०१८ | | दुपारी १ | | | | | | | | | |- | २१ ऑक्टोबर २०१८ | | | | | | | | रात्री ९ | | | |- | १० नोव्हेंबर २०१८ | | | | | | | | | | रात्री ९.३० | |- | ९ डिसेंबर २०१८ | | | | | | | | रात्री ८ | रात्री ९ | | |- | ६ जानेवारी २०१९ | | | | संंध्या. ७ | रात्री ८ | रात्री ९ | | | | | |- | १९ मे २०१९ | | | | | | संध्या. ७ | | रात्री ८ | रात्री ९ | | |} == जुलै २०१९ ते जून २०२१ == {| class="wikitable sortable" ! !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[घेतला वसा टाकू नको]] !! [[मिसेस मुख्यमंत्री]] !! [[तुझ्यात जीव रंगला]] !! [[कारभारी लयभारी]] !! [[माझ्या नवऱ्याची बायको]] !! [[येऊ कशी तशी मी नांदायला]] !! [[अग्गंबाई सासूबाई]] !! [[स्वराज्यरक्षक संभाजी]] !! [[माझा होशील ना]] !! [[देवमाणूस]] |- | १५ ऑगस्ट २०१९ | संध्या. ६ | | | | | | | | | | |- | १३ सप्टेंबर २०१९ | संध्या. ६ | | | | | | | | | | |- | २७ ऑक्टोबर २०१९ | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | दुपारी २ आणि रात्री ९ | | |- | १५ डिसेंबर २०१९ | | | संध्या. ७ | रात्री ८ | | रात्री ९ | | | | | |- | १ नोव्हेंबर २०२० | | | | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | दुपारी २ आणि रात्री ९ | |- | १३ डिसेंबर २०२० | | | | | संध्या. ७ | रात्री ८ | | | | रात्री ९ | |- | १७ जानेवारी २०२१ | | | | | | | | रात्री ८ | | | रात्री ९ |- | ७ फेब्रुवारी २०२१ | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | दुपारी २ आणि रात्री ९ | | | | | |- | २१ फेब्रुवारी २०२१ | | | | | | | रात्री ८ | रात्री ९ | | | |- | १८ एप्रिल २०२१ | | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | |} = एक तासांचे विशेष भाग २ = == जुलै २०२१ ते एप्रिल २०२२ == {| class="wikitable sortable" ! !! [[मन झालं बाजिंद]] !! [[मन उडु उडु झालं]] !! [[येऊ कशी तशी मी नांदायला]] !! [[तू तेव्हा तशी]] !! [[माझी तुझी रेशीमगाठ]] !! [[तुझ्या माझ्या संसाराला आणि काय हवं!]] !! [[सा रे ग म प:लिटील चॅम्प्स]] !! [[किचन कल्लाकार]] !! [[देवमाणूस २]] !! [[रात्रीस खेळ चाले ३]] |- | ३१ ऑक्टोबर २०२१ | | संध्या. ७ | | | रात्री ८ | रात्री ९ | रात्री १० | | | |- | २१ नोव्हेंबर २०२१ | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | दुपारी २ आणि रात्री ९ | | | | |- | १९ डिसेंबर २०२१ | संध्या. ७ | | रात्री ८ | | | | | | रात्री ९ | |- | २६ डिसेंबर २०२१ | | | | | | | | | रात्री ९ | रात्री १० |- | २ जानेवारी २०२२ | संध्या. ७ | | | | | | | | | |- | ९ जानेवारी २०२२ | | संध्या. ७ | | | | रात्री ८ | | रात्री ९ | रात्री १० | |- | ६ फेब्रुवारी २०२२ | | | | | रात्री ८ | रात्री ९ | | | | |- | १३ फेब्रुवारी २०२२ | | रात्री ८ | | | | रात्री ९ | | | | |- | २० फेब्रुवारी २०२२ | संध्या. ७ | | | | | रात्री ८ | | | रात्री ९ | |- | ६ मार्च २०२२ | संध्या. ७ | | | | | रात्री ८ | | | रात्री ९ | |- | २० मार्च २०२२ | | | | रात्री ८ | रात्री ९ | | | | | |- | १० एप्रिल २०२२ | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | |- | १७ एप्रिल २०२२ | | संध्या. ७ | | रात्री ८ | | रात्री ९ | | | रात्री १० | |} == मे ते ऑक्टोबर २०२२ == {| class="wikitable sortable" ! !! [[सत्यवान सावित्री (मालिका)|सत्यवान सावित्री]] !! [[मन उडु उडु झालं]] !! [[तू तेव्हा तशी]] !! [[माझी तुझी रेशीमगाठ]] !! [[नवा गडी नवं राज्य]] !! [[चला हवा येऊ द्या]] !! [[बँड बाजा वरात]] !! [[बस बाई बस]] !! [[देवमाणूस २]] !! [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]] |- | ८ मे २०२२ | | | | | | रात्री ९.३० | | | | |- | ५ जून २०२२ | | संध्या. ७ | | | | | | | रात्री ८ | |- | १२ जून २०२२ | संध्या. ७ | | | | | | | | | |- | १९ जून २०२२ | | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | |- | २४ जुलै २०२२ | | संध्या. ७ | | रात्री ८ | | | रात्री ९ | | | |- | ३१ जुलै २०२२ | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | |- | १४ ऑगस्ट २०२२ | | | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | दुपारी २ आणि रात्री ९ | | |- | २५ सप्टेंबर २०२२ | | | | | रात्री ९ | | | | | |- | ९ ऑक्टोबर २०२२ | | | | | | | | | | दुपारी २ आणि रात्री ९ |} == नोव्हेंबर २०२२ ते फेब्रुवारी २०२३ == {| class="wikitable sortable" ! !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[माझी तुझी रेशीमगाठ]] !! [[अप्पी आमची कलेक्टर]] !! [[तू चाल पुढं]] !! [[हृदयी प्रीत जागते]] !! [[दार उघड बये (मालिका)|दार उघड बये]] !! [[नवा गडी नवं राज्य]] !! [[लोकमान्य (मालिका)|लोकमान्य]] !! [[अगं अगं सूनबाई काय म्हणता सासूबाई?]] !! [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]] |- | १३ नोव्हेंबर २०२२ | | संध्या. ७ | | | | | रात्री ८ | | | |- | २० नोव्हेंबर २०२२ | | | संध्या. ७ | | | रात्री ८ | | | | |- | २७ नोव्हेंबर २०२२ | | | | संध्या. ७ | | | | | | रात्री ८ |- | ११ डिसेंबर २०२२ | | | | | | संध्या. ७ | | | | रात्री ८ |- | १ जानेवारी २०२३ | | | | | | | रात्री ९ | | | |- | ८ जानेवारी २०२३ | | | | | | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ |- | १५ जानेवारी २०२३ | दुपारी १२ आणि संध्या. ६ | दुपारी १ आणि संध्या. ७ | दुपारी २ आणि रात्री ८ | | | | | | | |- | २२ जानेवारी २०२३ | | संध्या. ७ | | | | | | | | |- | २९ जानेवारी २०२३ | | | | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | दुपारी २ आणि रात्री ९ | |- | ५ फेब्रुवारी २०२३ | | | | | | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | | | | |- | १२ फेब्रुवारी २०२३ | | | | | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ |- | १९ फेब्रुवारी २०२३ | | | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | दुपारी २ आणि रात्री ९ | |} == मार्च ते मे २०२३ == {| class="wikitable sortable" ! !! [[यशोदा - गोष्ट श्यामच्या आईची]] !! [[लवंगी मिरची (मालिका)|लवंगी मिरची]] !! [[३६ गुणी जोडी]] !! [[अप्पी आमची कलेक्टर]] !! [[तू चाल पुढं]] !! [[दार उघड बये (मालिका)|दार उघड बये]] !! [[नवा गडी नवं राज्य]] !! [[चला हवा येऊ द्या]] !! [[लोकमान्य (मालिका)|लोकमान्य]] !! [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]] !! [[तू तेव्हा तशी]] |- | ५ मार्च २०२३ | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | |- | १२ मार्च २०२३ | | | | | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | दुपारी १ आणि रात्री ८ | दुपारी २ आणि रात्री ९ | | | | |- | १९ मार्च २०२३ | | | | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | दुपारी २ आणि रात्री ९ | |- | २६ मार्च २०२३ | | | | | | | | | | | दुपारी १२ आणि संध्या. ६ |- | २ एप्रिल २०२३ | | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | |- | १६ एप्रिल २०२३ | | | | संध्या. ७ | | | | | रात्री ८ | रात्री ९ | |- | २३ एप्रिल २०२३ | दुपारी १२ आणि संध्या. ६ | | दुपारी १ आणि संध्या. ७ | | दुपारी २ आणि रात्री ८ | | | | | | |- | ७ मे २०२३ | संध्या. ६ | | | संध्या. ७ | | | रात्री ८ | रात्री ९ | | | |- | १४ मे २०२३ | | दुपारी १२ आणि संध्या. ६ | दुपारी १ आणि संध्या. ७ | | | दुपारी २ आणि रात्री ८ | | | | | |} == जून ते डिसेंबर २०२३ == {| class="wikitable sortable" ! !! [[३६ गुणी जोडी]] !! [[अप्पी आमची कलेक्टर]] !! [[तू चाल पुढं]] !! [[सारं काही तिच्यासाठी]] !! [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]] !! [[दार उघड बये (मालिका)|दार उघड बये]] !! [[नवा गडी नवं राज्य]] !! [[लोकमान्य (मालिका)|लोकमान्य]] !! [[लवंगी मिरची (मालिका)|लवंगी मिरची]] !! [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]] |- | ४ जून २०२३ | | दुपारी १ आणि संध्या. ७ | | | | | दुपारी २ आणि रात्री ८ | | दुपारी १२ आणि संध्या. ६ | |- | ११ जून २०२३ | | | संध्या. ७ | | रात्री ८ | | | | रात्री १० | |- | १८ जून २०२३ | | | | | | | | | रात्री १० | |- | २५ जून २०२३ | | | | | | संध्या. ७ | | | रात्री १० | रात्री ८ |- | २ जुलै २०२३ | | | | | | | | | रात्री १० | |- | ९ जुलै २०२३ | | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | दुपारी २ आणि रात्री १० | |- | १६ जुलै २०२३ | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | दुपारी २ आणि रात्री १० | |- | २३ जुलै २०२३ | | | संध्या. ७ | | | रात्री ८ | | संध्या. ६ | रात्री १० | |- | ३० जुलै २०२३ | | | | | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | | | | दुपारी २ आणि रात्री १० | दुपारी १ आणि रात्री ८ |- | २० ऑगस्ट २०२३ | | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | दुपारी २ आणि रात्री १० |- | ३ सप्टेंबर २०२३ | दुपारी २ आणि रात्री १० | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | |- | १० सप्टेंबर २०२३ | | | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | |- | १२ नोव्हेंबर २०२३ | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | दुपारी २ आणि रात्री ९ | | | |- | १९ नोव्हेंबर २०२३ | | | | | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | | | | | |- | २६ नोव्हेंबर २०२३ | | | | | | | | | | रात्री ८ |- | १७ डिसेंबर २०२३ | | संध्या. ७ | रात्री ८ | | | | | | | |- | २४ डिसेंबर २०२३ | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ |} == जानेवारी ते डिसेंबर २०२४ == {| class="wikitable sortable" ! !! [[अप्पी आमची कलेक्टर]] !! [[सारं काही तिच्यासाठी]] !! [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]] !! [[शिवा (मालिका)|शिवा]] !! [[पुन्हा कर्तव्य आहे]] !! [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]] |- | ७ जानेवारी २०२४ | | संध्या. ७ | रात्री ८ | | | |- | २१ जानेवारी २०२४ | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ |- | २८ जानेवारी २०२४ | | संध्या. ७ | रात्री ८ | | | |- | ४ फेब्रुवारी २०२४ | | संध्या. ७ | रात्री ८ | | | |- | २५ फेब्रुवारी २०२४ | संध्या. ७ | | | | | रात्री ८ |- | ३ मार्च २०२४ | | संध्या. ७ | रात्री ८ | | | |- | १० मार्च २०२४ | संध्या. ७ | | | | | रात्री ८ |- | २८ जुलै २०२४ | | | | संध्या. ७ | रात्री ८ | |- | १८ ऑगस्ट २०२४ | संध्या. ७ | | | रात्री ८ | रात्री १० | |- | ८ सप्टेंबर २०२४ | संध्या. ७ | | | | | |- | २२ डिसेंबर २०२४ | | | | | रात्री ९ | |} == जानेवारी ते सप्टेंबर २०२५ == {| class="wikitable sortable" ! !! [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]] !! [[लाखात एक आमचा दादा]] !! [[सावळ्याची जणू सावली]] !! [[पारू (मालिका)|पारू]] !! [[शिवा (मालिका)|शिवा]] !! [[कमळी (मालिका)|कमळी]] !! [[नवरी मिळे हिटलरला]] !! [[देवमाणूस - मधला अध्याय]] !! [[तुला जपणार आहे]] |- | २ फेब्रुवारी २०२५ | | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | दुपारी २ आणि रात्री ९ | | | | |- | ३० मार्च २०२५ | दुपारी १२ आणि रात्री १० | | | | | | | | |- | ६ एप्रिल २०२५ | दुपारी १२ आणि संध्या. ६ | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री १०.३० | | |- | १३ एप्रिल २०२५ | | | | दुपारी १२ आणि संध्या. ७.३० | दुपारी १ आणि रात्री ८.३० | | | | दुपारी २ आणि रात्री १०.३० |- | २७ एप्रिल २०२५ | दुपारी १२ | | | | | | दुपारी १ | | दुपारी २ आणि रात्री १०.३० |- | १८ मे २०२५ | | दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३० | दुपारी १ आणि संध्या. ७.३० | | | | | | |- | २५ मे २०२५ | दुपारी १२ आणि संध्या. ६ | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री १०.३० | | |- | ८ जून २०२५ | | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | |- | १३ जुलै २०२५ | | | | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | | | | | |- | २० जुलै २०२५ | | | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ |- | २७ जुलै २०२५ | | | | | | | | दुपारी २ आणि रात्री १० | |- | ३ ऑगस्ट २०२५ | | | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | दुपारी २ आणि रात्री १० |- | १० ऑगस्ट २०२५ | | | | | | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | | | |- | २४ ऑगस्ट २०२५ | | | | | | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | | | |- | २१ सप्टेंबर २०२५ | | | संध्या. ६.३० | | | | | | |} == ऑक्टोबर २०२५ ते चालू == {| class="wikitable sortable" ! !! [[आम्ही सारे खवय्ये]] !! [[सावळ्याची जणू सावली]] !! [[शुभ श्रावणी]] !! [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] !! [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]] !! [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]] !! [[कमळी (मालिका)|कमळी]] !! [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]] !! [[देवमाणूस - मधला अध्याय]] !! [[तुला जपणार आहे]] |- | १२ ऑक्टोबर २०२५ | | | | | | | | दुपारी २ | दुपारी १ | दुपारी १२ आणि रात्री १०.३० |- | १९ ऑक्टोबर २०२५ | दुपारी १२ | | | | | | | दुपारी २ | दुपारी १ | |- | २६ ऑक्टोबर २०२५ | | | | | | | | दुपारी २ | दुपारी १ | |- | २, ९, १६, २३, ३० नोव्हेंबर २०२५ | | | | | | | | दुपारी २ | दुपारी १ | |- | ७, १४ डिसेंबर २०२५ | | | | | | | | दुपारी २ | दुपारी १ | |- | २१ डिसेंबर २०२५ | | | | | | | दुपारी १२ आणि रात्री १०.३० | दुपारी २ आणि संध्या. ६ | दुपारी १ | |- | २८ डिसेंबर २०२५ | | दुपारी १२ आणि संध्या. ६ | | | | | | दुपारी २ | दुपारी १ आणि रात्री १० | |- | ३-४ जानेवारी २०२६ | | | | संध्या. ७ | | | | | | |- | ११ जानेवारी २०२६ | | | | | | | | रात्री ९.३० | | |- | १८ जानेवारी २०२६ | | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | | | | | | दुपारी २ आणि रात्री ९ | | |- | ७ फेब्रुवारी २०२६ | | | | | | | | | | रात्री १०.३० |- | १४ फेब्रुवारी २०२६ | | | रात्री ९ | | | | | | रात्री १० | |- | १५ मार्च २०२६ | दुपारी १२ | दुपारी १ | दुपारी २ | संध्या. ७ | | | रात्री ९ | रात्री १० | रात्री ११ | दुपारी ३ |- | २२ मार्च २०२६ | | | दुपारी १२ | | | | दुपारी १ | | दुपारी २ | |- | ५ एप्रिल २०२६ | | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | दुपारी २ आणि रात्री ९ | | | दुपारी ३ आणि रात्री १० |- | १२ एप्रिल २०२६ | | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | दुपारी २ आणि रात्री ९ | | | |- | १० मे २०२६ | | | | | | | | दुपारी १२ आणि रात्री ९ | दुपारी १ आणि रात्री १० | दुपारी २ आणि रात्री ११ |- | २४ मे २०२६ | | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | | | दुपारी २ आणि रात्री ९ | | | | | दुपारी ३ आणि रात्री १० |- | ३१ मे २०२६ | | | | | | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | दुपारी १ आणि रात्री ८ | दुपारी २ आणि रात्री ९ | दुपारी ३ आणि रात्री १० | |- | १४ जून २०२६ | | | | संध्या. ७ | | | | | | |- | ९ ऑगस्ट २०२६ | | | | संध्या. ७ | | | | | | |- | २३ ऑगस्ट २०२६ | | | | | | | | | दुपारी २.३० आणि रात्री ११ | |} = दोन तासांचे विशेष भाग = == जुलै २०१३ ते डिसेंबर २०१८ == {| class="wikitable sortable" ! !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[जय मल्हार]] !! [[नांदा सौख्य भरे]] !! [[तुझ्यात जीव रंगला]] !! [[उंच माझा झोका]] !! [[होणार सून मी ह्या घरची]] !! [[पसंत आहे मुलगी (मालिका)|पसंत आहे मुलगी]] !! [[माझ्या नवऱ्याची बायको]] !! [[काहे दिया परदेस]] !! [[स्वराज्यरक्षक संभाजी]] |- | १४ जुलै २०१३ | | | | | संध्या. ७ | | | | | |- | २० ऑक्टोबर २०१३ | | | | | | संध्या. ७ | | | | |- | ३० मार्च २०१४ | संध्या. ७ | | | | | | | | | |- | १७ ऑगस्ट २०१४ | | संध्या. ७ | | | | | | | | |- | ३ मे २०१५ | | संध्या. ७ | | | | | | | | |- | १३ डिसेंबर २०१५ | | | संध्या. ७ | | | | | | | |- | २४ जानेवारी २०१६ | | | | | | संध्या. ७ | | | | |- | १७ एप्रिल २०१६ | | | | | | | संध्या. ७ | | | |- | ९ ऑक्टोबर २०१६ | | | | | | | | | संध्या. ७ | |- | ८ जानेवारी २०१७ | | संध्या. ७ | | | | | | | | |- | १५ जानेवारी २०१७ | संध्या. ७ | | | | | | | | | |- | ५ मार्च २०१७ | | | | संध्या. ७ | | | | | | |- | ३० एप्रिल २०१७ | | संध्या. ७ | | | | | | | | |- | १३ ऑगस्ट २०१७ | संध्या. ७ | | | | | | | | | |- | २४ सप्टेंबर २०१७ | | | | | | | | | | संध्या. ७ |- | १७ डिसेंबर २०१७ | | | | | | | | | | संध्या. ७ |- | २९ जुलै २०१८ | | | | | | | | संध्या. ७ | | |- | १९ ऑगस्ट २०१८ | | | | संध्या. ७ | | | | | | |- | २१ ऑक्टोबर २०१८ | संध्या. ७ | | | | | | | | | |- | २५ नोव्हेंबर २०१८ | | | | संध्या. ७ | | | | | | |} == जानेवारी २०१९ ते सप्टेंबर २०२१ == {| class="wikitable sortable" ! !! [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] !! [[मिसेस मुख्यमंत्री]] !! [[माझ्या नवऱ्याची बायको]] !! [[येऊ कशी तशी मी नांदायला]] !! [[तुला पाहते रे]] !! [[माझा होशील ना]] !! [[चला हवा येऊ द्या]] !! [[झिंग झिंग झिंगाट]] !! [[भागो मोहन प्यारे]] !! [[देवमाणूस]] |- | १३ जानेवारी २०१९ | | | | | संध्या. ७ | | | | | |- | १० फेब्रुवारी २०१९ | संध्या. ७ | | | | | | | | | |- | २१ एप्रिल २०१९ | | | | | | | | संध्या. ७ | | |- | २२ सप्टेंबर २०१९ | | संध्या. ७ | | | | | | | | |- | २४ नोव्हेंबर २०१९ | | | | | | | | | संध्या. ७ | |- | १६ फेब्रुवारी २०२० | | | | | | | संध्या. ७ | | | |- | १४ फेब्रुवारी २०२१ | | | | | | संध्या. ७ | | | | |- | ७ मार्च २०२१ | | | संध्या. ७ | | | | | | | |- | २१ मार्च २०२१ | | | | | | | | | | संध्या. ७ |- | १८ जुलै २०२१ | संध्या. ७ | | | | | | | | | |- | १५ ऑगस्ट २०२१ | | | | | | | | | | संध्या. ७ |- | २२ ऑगस्ट २०२१ | | | | संध्या. ७ | | | | | | |} == ऑक्टोबर २०२१ ते मे २०२५ == {| class="wikitable sortable" ! !! [[मन झालं बाजिंद]] !! [[तू तेव्हा तशी]] !! [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]] !! [[माझी तुझी रेशीमगाठ]] !! [[तुझ्या माझ्या संसाराला आणि काय हवं!]] !! [[खुपते तिथे गुप्ते]] !! [[चला हवा येऊ द्या]] !! [[लोकमान्य (मालिका)|लोकमान्य]] !! [[देवमाणूस २]] |- | १७ ऑक्टोबर २०२१ | संध्या. ७ | | | | | | | | |- | २६ डिसेंबर २०२१ | | | | | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | | | | |- | १२ जून २०२२ | | | | रात्री ८ | | | | | |- | १७ जुलै २०२२ | | | | | | | | | संध्या. ७ |- | ६ नोव्हेंबर २०२२ | | संध्या. ७ | | | | | | | |- | २२ जानेवारी २०२३ | | | | | | | | रात्री ८ | |- | ४ जून २०२३ | | | | | | रात्री ९ | | | |- | १ ऑक्टोबर २०२३ | | | संध्या. ७ | | | | | | |- | ३१ डिसेंबर २०२३ | | | | | | | संध्या. ७ | | |} == जून २०२५ ते चालू == {| class="wikitable sortable" ! !! [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] !! [[कमळी (मालिका)|कमळी]] !! [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]] !! [[तुला जपणार आहे]] |- | ८ जून २०२५ | | | | दुपारी २ आणि रात्री ९ |- | २८ सप्टेंबर २०२५ | | | संध्या. ७ | |- | ५ जानेवारी २०२६ | संध्या. ७ | | | |- | १४ फेब्रुवारी २०२६ | संध्या. ७ | | | |- | ३ मे २०२६ | | दुपारी १ आणि रात्री ९ | | |- | २८ जून २०२६ | संध्या. ७ | | | |} = विशेष भाग = == दीड तासांचे विशेष भाग == {| class="wikitable sortable" ! !! [[अप्पी आमची कलेक्टर]] !! [[जाऊ बाई गावात]] !! [[रात्रीस खेळ चाले ३]] |- | ३१ डिसेंबर २०१९ | | | रात्री १०.३० |- | २५ डिसेंबर २०२२ | संध्या. ७ | | |- | १४ जानेवारी २०२४ | | रात्री ८ | |} == अडीच तासांचे विशेष भाग == {| class="wikitable sortable" ! !! [[अग्गंबाई सासूबाई]] !! [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] |- | १९ जानेवारी २०२० | संध्या. ७ | |- | २४ मे २०२० | | संध्या. ७ |- | १ ऑगस्ट २०२१ | | संध्या. ७ |} == तीन तासांचे विशेष भाग == {| class="wikitable sortable" ! !! [[चला हवा येऊ द्या]] !! [[भागो मोहन प्यारे]] |- | २२ डिसेंबर २०१९ | | संध्या. ७ |- | ८ ऑगस्ट २०२१ | संध्या. ७ | |- | २७ फेब्रुवारी २०२२ | रात्री ९ | |} == महासंगम == {| class="wikitable sortable" ! दिनांक !! मालिका / कार्यक्रम !! वेळ |- | rowspan="2"| ५-११ नोव्हेंबर २०२३ | [[चला हवा येऊ द्या]] | rowspan="2"| रात्री ९ ते १०.३० |- | [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] |- | rowspan="2"| २०-२६ नोव्हेंबर २०२३ | [[सारं काही तिच्यासाठी]] | rowspan="2"| संध्या. ७.३० ते रात्री ८.३० |- | [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]] |- | rowspan="2"| २८ ऑक्टोबर-२ नोव्हेंबर २०२४ | [[सावळ्याची जणू सावली]] | rowspan="2"| संध्या. ७ ते रात्री ८ |- | [[पारू (मालिका)|पारू]] |- | rowspan="2"| २५-३० नोव्हेंबर २०२४ | [[लाखात एक आमचा दादा]] | rowspan="2"| रात्री ८.३० ते ९.३० |- | [[शिवा (मालिका)|शिवा]] |- | rowspan="2"| २६ जानेवारी-१ फेब्रुवारी २०२५ | [[पारू (मालिका)|पारू]] | rowspan="2"| संध्या. ७.३० ते रात्री ९ |- | [[लक्ष्मी निवास]] |- | rowspan="2"| ७-१२ एप्रिल २०२५ | [[लाखात एक आमचा दादा]] | rowspan="2"| संध्या. ६.३० ते ७.३० |- | [[सावळ्याची जणू सावली]] |- | rowspan="2"| १२-१७ मे २०२५ | [[पारू (मालिका)|पारू]] | rowspan="2"| संध्या. ७ ते रात्री ८ |- | [[सावळ्याची जणू सावली]] |- | rowspan="2"| २७ जुलै-२ ऑगस्ट २०२५ | [[पारू (मालिका)|पारू]] | rowspan="2"| संध्या. ७.३० ते रात्री ९ |- | [[लक्ष्मी निवास]] |- | rowspan="2"| १३-१९ ऑक्टोबर २०२५ | [[सावळ्याची जणू सावली]] | rowspan="2"| संध्या. ६.३० ते ७.३० |- | [[पारू (मालिका)|पारू]] |- | rowspan="2"| १०-१४ नोव्हेंबर २०२५ | [[कमळी (मालिका)|कमळी]] | rowspan="2"| रात्री ९ ते १० |- | [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]] |- | rowspan="2"| ११-१७ जानेवारी २०२६ | [[लक्ष्मी निवास]] | rowspan="2"| रात्री ८ ते ९.३० |- | [[कमळी (मालिका)|कमळी]] |- | rowspan="2"| १८-२२ मे २०२६ | [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]] | rowspan="2"| रात्री ८.३० ते ९.३० |- | [[कमळी (मालिका)|कमळी]] |} [[वर्ग:झी मराठी]] [[वर्ग:याद्या]] 33rvzyxwd8gwdwli0oofsxjl7u2tsab 0 321803 2704372 2616137 2026-08-22T05:28:06Z ~2026-45722-86 186548 /* */ 2704372 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''मदर डेरी''' ही [[राष्ट्रीय दुग्धविकास मंडळ|राष्ट्रीय दुग्धविकास मंडळची]] पूर्ण मालकीची उपकंपनी आहे जी [[भारत सरकार|भारत सरकारच्या]] [[मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय मंत्रालय|मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय मंत्रालयाच्या]] मालकीची वैधानिक संस्था आहे जी [[दूध]], दुग्धजन्य पदार्थ, [[खाद्यतेल]] आणि फळे यांचे उत्पादन, विक्री आणि विक्री करते आणि भाज्या.<ref>[http://www.business-standard.com/article/companies/mother-dairy-eyes-nutritional-space-115101200034_1.html Mother Dairy eyes nutritional space]</ref> मदर डेरीची स्थापना १९७४ मध्ये [[राष्ट्रीय दुग्धविकास मंडळ|राष्ट्रीय दुग्धविकास मंडळची]] (NDDB) उपकंपनी म्हणून झाली.<ref name="Mother Dairy Reference3">{{स्रोत बातमी|url=https://www.moneycontrol.com/news/business/mother-dairy-wants-to-break-bread-with-you-5621361.html|title=Mother Dairy Wants To Break Bread With You!|date=30 July 2020|publisher=Moneycontrol|access-date=12 March 2021}}</ref> == इतिहास == मदर डेरी १९७४ मध्ये 'ऑपरेशन फ्लड' अंतर्गत [[राष्ट्रीय दुग्धविकास मंडळ|राष्ट्रीय दुग्ध विकास मंडळाची]] (NDDB) पूर्ण मालकीची उपकंपनी म्हणून कार्यान्वित झाली.<ref name="Mother Dairy Reference3">{{स्रोत बातमी|url=https://www.moneycontrol.com/news/business/mother-dairy-wants-to-break-bread-with-you-5621361.html|title=Mother Dairy Wants To Break Bread With You!|date=30 July 2020|publisher=Moneycontrol|access-date=12 March 2021}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.moneycontrol.com/news/business/mother-dairy-wants-to-break-bread-with-you-5621361.html "Mother Dairy Wants To Break Bread With You!"]</cite></ref><ref name="Mother Dairy Reference1">{{स्रोत बातमी|url=https://www.businesstoday.in/current/corporate/mother-dairy-expands-packaged-sweets-portfolio-eyes-rs-100-crore-revenue-in-2-3-years/story/427979.html|title=Mother Dairy expands packaged sweets portfolio, eyes Rs 100 crore revenue in 2–3 years|date=15 January 2021|publisher=www.businesstoday.in|access-date=11 March 2021}}</ref> ऑपरेशन फ्लड अंतर्गत हा एक उपक्रम होता, एक दुग्ध विकास कार्यक्रम ज्याचा उद्देश भारताला दूध पुरेसा राष्ट्र बनवण्याच्या उद्देशाने आहे. मदर डेरी दुग्धशाळा सहकारी संस्था आणि गावपातळीवरील शेतकरी केंद्रित संस्थांकडून द्रव दुधाच्या आवश्यकतेचा एक महत्त्वपूर्ण भाग बनवते. कंपनीने मूळतः [[दिल्ली]] आणि [[राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र]] (NCR) च्या इतर भागांवर लक्ष केंद्रित केले,<ref name="Mother Dairy Reference1">{{स्रोत बातमी|url=https://www.businesstoday.in/current/corporate/mother-dairy-expands-packaged-sweets-portfolio-eyes-rs-100-crore-revenue-in-2-3-years/story/427979.html|title=Mother Dairy expands packaged sweets portfolio, eyes Rs 100 crore revenue in 2–3 years|date=15 January 2021|publisher=www.businesstoday.in|access-date=11 March 2021}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.businesstoday.in/current/corporate/mother-dairy-expands-packaged-sweets-portfolio-eyes-rs-100-crore-revenue-in-2-3-years/story/427979.html "Mother Dairy expands packaged sweets portfolio, eyes Rs 100 crore revenue in 2–3 years"]. www.businesstoday.in. 15 January 2021<span class="reference-accessdate">. </span></cite></ref> आणि बाजारात १५०० दूध बूथ आणि ३०० सफाल आउटलेट आहेत.<ref name="Mother Dairy Reference1" /> नंतर भारतातील इतर प्रदेशांमध्ये त्याचा विस्तार झाला. हे सध्या मदर डेरी ब्रँड अंतर्गत दूध, दुग्धजन्य पदार्थ आणि ४०० सफाल आउटलेटद्वारे ताजी फळे आणि भाज्या आणि "सफल" ब्रँड अंतर्गत गोठविलेल्या भाज्या, डाळी आणि मध यांची विक्री करते आणि "धारा" ब्रँड अंतर्गत खाद्यतेलांचे उत्पादन आणि विक्री करते.<ref name="Mother Dairy Reference1" /> == ब्रँड आणि उपकंपन्या == कंपनी "मदर डेरी" ब्रँड अंतर्गत दूध उत्पादने विकते, आणि दिल्ली-NCR मध्ये एक प्रमुख दूध पुरवठादार आहे आणि या प्रदेशात दररोज सुमारे ३० लाख लिटर दुधाची विक्री करते.<ref name="Mother Dairy Reference1">{{स्रोत बातमी|url=https://www.businesstoday.in/current/corporate/mother-dairy-expands-packaged-sweets-portfolio-eyes-rs-100-crore-revenue-in-2-3-years/story/427979.html|title=Mother Dairy expands packaged sweets portfolio, eyes Rs 100 crore revenue in 2–3 years|date=15 January 2021|publisher=www.businesstoday.in|access-date=11 March 2021}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.businesstoday.in/current/corporate/mother-dairy-expands-packaged-sweets-portfolio-eyes-rs-100-crore-revenue-in-2-3-years/story/427979.html "Mother Dairy expands packaged sweets portfolio, eyes Rs 100 crore revenue in 2–3 years"]. www.businesstoday.in. 15 January 2021<span class="reference-accessdate">. </span></cite></ref> दुधाव्यतिरिक्त फळे, भाज्या, खाद्यतेल, दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थ आणि पॅकेज्ड मिठाई यांसारख्या विविध क्षेत्रातील इतर उत्पादने देणारी ही सध्या एकमेव डेरी कंपनी आहे.<ref name="Mother Dairy Reference3">{{स्रोत बातमी|url=https://www.moneycontrol.com/news/business/mother-dairy-wants-to-break-bread-with-you-5621361.html|title=Mother Dairy Wants To Break Bread With You!|date=30 July 2020|publisher=Moneycontrol|access-date=12 March 2021}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.moneycontrol.com/news/business/mother-dairy-wants-to-break-bread-with-you-5621361.html "Mother Dairy Wants To Break Bread With You!"]</cite></ref> सफाल ही मदर डेरीची फळे आणि भाजीपाला शाखा आहे. हे NCR मध्ये मोठ्या प्रमाणात फळे आणि भाजीपाल्याची दुकाने चालवते आणि [[बंगळूर|बंगळुरूमध्येही]] त्यांची लक्षणीय उपस्थिती आहे. Safal चे बेंगळुरूमध्ये एक प्लांट देखील आहे, जे सुमारे २३,००० MT ऍसेप्टिक फळांचा लगदा तयार करते आणि दरवर्षी केंद्रित होते. हे कोका-कोला, [[पेप्सिको|पेप्सी]], [[युनिलिव्हर]], [[नेस्ले]] इत्यादी अन्न प्रक्रिया कंपन्यांना पुरवठा करते. Safal चे ४० देशांमध्ये अस्तित्त्व आहे जसे की, यूएसए, युरोप, रशिया, मध्य पूर्व, आशिया आणि आफ्रिका आणि ताजी फळे आणि भाज्या (द्राक्षे, केळी, घेरकिन, कांदा इ.) निर्यात करते. फ्रूट पल्प आणि कॉन्सन्ट्रेट, फ्रोझन फ्रूट्स आणि व्हेजिटेबल इ.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.motherdairy.com/Category/about-us|title=About Us|website=www.motherdairy.com|access-date=2021-05-23}}</ref> त्याने आपल्या पोर्टफोलिओमध्ये काही मर्यादित मिठाई देखील जोडल्या आहेत आणि हळूहळू त्याचा विस्तार करत आहे.<ref name="Mother Dairy Reference1">{{स्रोत बातमी|url=https://www.businesstoday.in/current/corporate/mother-dairy-expands-packaged-sweets-portfolio-eyes-rs-100-crore-revenue-in-2-3-years/story/427979.html|title=Mother Dairy expands packaged sweets portfolio, eyes Rs 100 crore revenue in 2–3 years|date=15 January 2021|publisher=www.businesstoday.in|access-date=11 March 2021}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.businesstoday.in/current/corporate/mother-dairy-expands-packaged-sweets-portfolio-eyes-rs-100-crore-revenue-in-2-3-years/story/427979.html "Mother Dairy expands packaged sweets portfolio, eyes Rs 100 crore revenue in 2–3 years"]. www.businesstoday.in. 15 January 2021<span class="reference-accessdate">. </span></cite></ref> सँडविच ब्रेड, ब्राउन ब्रेड आणि श्रेणीतील पहिला, मुलांसाठी दूध आणि फळ ब्रेड, मदर डेरीने जुलै २०२० मध्ये नाश्त्याची बास्केट म्हणून लाँच केलेले तीन प्रकार आहेत.<ref name="Mother Dairy Reference3">{{स्रोत बातमी|url=https://www.moneycontrol.com/news/business/mother-dairy-wants-to-break-bread-with-you-5621361.html|title=Mother Dairy Wants To Break Bread With You!|date=30 July 2020|publisher=Moneycontrol|access-date=12 March 2021}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.moneycontrol.com/news/business/mother-dairy-wants-to-break-bread-with-you-5621361.html "Mother Dairy Wants To Break Bread With You!"]</cite></ref> त्यांची किंमत खालीलप्रमाणे आहे NDDB च्या ''ऑपरेशन गोल्डन फ्लो'' प्रोग्राम अंतर्गत लाँच करण्यात आलेल्या धारा या ब्रँड नावाखाली मदर डेरी खाद्यतेल विभागामध्ये देखील उपस्थित आहे. मदर डेरीने नोएडामध्ये पहिले रेस्टॉरंट 'कॅफे डिलाइट्स' उघडले आणि दिल्लीत आणखी आउटलेटची योजना आखली.<ref name="Mother Dairy Reference2">{{स्रोत बातमी|last=Tanwar|first=Sangeeta|url=https://qz.com/india/1799646/amul-rival-mother-dairy-bets-on-cafe-delights/|title=Delhi's neighbourhood milk booth wants to switch it up with new cafes|date=10 February 2020|publisher=Quartz|language=en|access-date=12 March 2021}}</ref><ref>{{Cite magazine|date=January 17, 2020|title=Mother Dairy opens first restaurant in Noida, plans 60 outlets in Delhi-NCR|url=https://www.indiatoday.in/india/story/mother-dairy-opens-first-restaurant-in-noida-plans-60-outlets-in-delhi-ncr-1637887-2020-01-17|magazine=India Today|language=en|access-date=2020-01-17}}</ref> == महसूल == २०२० पर्यंत, मदर डेरीचा महसूल ₹१०,००० कोटी रुपये किंवा जवळपास $१.६ बिलियन आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.business-standard.com/article/companies/mother-dairy-forays-into-bread-segment-aims-to-double-its-revenue-in-5-yrs-120073001284_1.html#:~:text=Chaudhary%20said%20the%20company%20has,around%20Rs%2010,000-11,000%20crore.|title=Mother Dairy forays into bread segment, aims to double its revenue in 5 yrs|date=2020-07-30|work=Business Standard India|access-date=2021-06-05|agency=Press Trust of India}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतातील दुग्धव्यवसाय]] [[वर्ग:इ.स. १९७४ मधील निर्मिती]] eybzse3we5jqyov8mg2m6uaisbakds7 0 327016 2704388 2376540 2026-08-22T06:55:38Z ~2026-45722-86 186548 /* */ 2704388 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''सैनिकी शाळा''' म्हणजे [[राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनी]] ([[पुणे]]) व भारतीय नाविक अकादमी ([[विशाखापट्टणम]]) यांच्या प्रवेशार्थ विद्यार्थ्यांना शिक्षण देणारी विद्यालये. या विद्यालयांचा मूळ उद्देश युवकांना शारीरिक, मानसिक व बौद्धिक दृष्ट्या सक्षम बनविणे हा आहे. देहरादून येथे १९२१ मध्ये स्थापन झालेली राष्ट्रीय सैनिकी प्रबोधिनी आणि [[इंग्लंड|इंग्लंडमधील]] पब्लिक स्कूलच्या धर्तीवर केंद्र शासनाच्या संरक्षण विभागामार्फत प्रत्येक राज्यात एकेक सैनिकी शाळा स्थापन करण्याचे धोरण १९६१ मध्ये अवलंबिण्यात आले. त्यानुसार सुरुवातीस पाच सैनिकी शाळा देशात स्थापण्यात आल्या. त्यांपैकी पहिली सैनिकी शाळा महाराष्ट्रातील सातारा येथे जून १९६१ मध्ये स्थापन करण्यात आली. अशा प्रकारच्या एकूण २४ सैनिकी शाळा भारतातील विविध राज्यांतून २००८ मध्ये कार्यरत होत्या. त्यांतून इयत्ता सहावी ते बारावीपर्यंतचे शिक्षण दिले जाते. शैक्षणिक वर्ष १ एप्रिल ते ३१ मार्च असून पब्लिक स्कूलप्रमाणे शाळेत विद्यार्थ्यांना सैनिकी व शालेय शिक्षण दिले जाते. या सर्व शाळा निवासी विद्यालये असून केंद्र शासनाद्वारे त्या चालविल्या जातात व त्यांसाठी अर्थसंकल्पात स्वतंत्र तरतूद केलेली असते. २००८ मध्ये प्रत्येक सैनिकी शाळेसाठी दोन कोटी रुपयांची आर्थिक तरतूद केलेली होती. या शाळांवर राज्य शासन व संरक्षण मंत्रालय यांचे नियंत्रण असून नऊ ते सतरा वयोगटातील हुशार युवकांना राष्ट्रीय प्रवेश परीक्षेद्वारे प्रवेश दिला जातो. संरक्षण दलात सेवा करणाऱ्या व्यक्तींच्या मुलांसाठी काही जागा आरक्षित असून शासकीय अधिकाऱ्यांच्या मुलांना काही सवलती दिल्या जातात. == अभ्यासक्रम == विद्यार्थ्यांचे सर्वांगीण व्यक्तिमत्त्व घडविण्याच्या दृष्टिकोनातून अभ्यासेतर कार्यक्रमांवर या शाळांतून भर दिला जातो. याशिवाय युवकांमध्ये राष्ट्रप्रेम, निरामय सामाजिक प्रवृत्ती, संघनिष्ठा व नेतृत्व या गुणांचे बीजारोपण करून त्यांचे शीलसंवर्धन करणे हाही हेतू आहे. त्यांच्या शिक्षणात सैनिकी अभिनिवेश असतो पण लष्करात शिरण्याची सक्ती त्यांच्यावर केली जात नाही. शारीरिक शिक्षण, कवायती, संघटित खेळ इत्यादींवर या शाळांच्या शिक्षणात भर दिला जातो. युवकांनी खेळ, अकादमिक आणि अभ्यासेतर कार्यक्रम यांत प्रावीण्य मिळवावे, याचबरोबर [[गिर्यारोहण]], क्षेत्रपार शर्यत, [[गिर्यारोहण|ट्रेकिंग]], हायकिंग यांत सहभागी होऊन तसेच [[क्रिकेट]], [[फुटबॉल]], [[बास्केटबॉल]], [[हॉकी]] ह्या खेळांतही सहभागी व्हावे असा हेतू असतो. सर्व शाळांतून माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळांनी निर्धारित केलेला विषयवार अभ्यासक्रम असून संरक्षणशास्त्र हा वैकल्पिक विषय आहे. सैनिकी शिक्षणाचे माध्यम [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]] व हिंदी आहे. या शाळांतील विद्यार्थ्यांना राष्ट्रीय छात्रसेनेद्वारे (एन्. सी. सी.) सैनिकी प्रशिक्षण दिले जाते. नेतृत्व, चारित्र्य, बंधुभाव, खिलाडूवृत्ती, सेवावृत्ती इ. गुणविशेषांचे युवकवर्गाला शिक्षण देणे, हे राष्ट्रीय छात्रसेनेचे उद्दिष्ट आहे. सैनिकी सेवेत प्रवेश करणाऱ्या विद्यार्थ्यांची पूर्वतयारी करणे, राष्ट्रीय आपत्तिकालात प्रशिक्षित आणि शिस्तबद्ध अशा युवकवर्गाचे साहाय्य मिळविणे असे अनुषंगिक हेतू या योजनेमागे आहेत. त्यामुळे येथील विद्यार्थ्यांना हे प्रशिक्षण साहाय्यकारी असून जो विद्यार्थी बारावी उत्तीर्ण होतो, त्याला राष्ट्रीय छात्रसेनेचे ‘बी प्रमाणपत्र’ देण्यात येते. या विद्यार्थ्यांचे त्यांच्या इयत्तेनुसार कनिष्ठ, उपकनिष्ठ व ज्येष्ठ असे वर्गीकरण केलेले असते व त्यानुसार त्यांना घर (हाऊस-क्षेत्रविभाग) देण्यात येते. त्यांच्यामध्ये हाऊस ट्रॉफी मिळविण्यासाठी विविध प्रकारच्या बौद्धिक व शारीरिक स्पर्धा होतात. == व्यवस्थापन == भारतातील सर्व सैनिकी शाळांसाठी संरक्षण मंत्र्यांच्या अध्यक्षतेखालील एक मंडळ (बोर्ड ऑफ गव्हर्नर्स) असून त्याचे त्या त्या राज्यांचे मुख्यमंत्री, संरक्षण मंत्रालयाचे सचिव, शिक्षण मंत्रालयाचे सचिव, आर्थिक सल्लागार ([[वित्त मंत्रालय (भारत)|वित्त मंत्रालय]]), विद्यापीठ अनुदान मंडळाचे अध्यक्ष इ. पदसिद्ध सदस्य असतात. कार्यकारी मंडळाचे अध्यक्ष संरक्षण मंत्रालयाचे सचिव असून या शाळांचे नियंत्रण व पर्यवेक्षण हे मंडळ करते आणि स्थानिक प्रशासन व दैनंदिन व्यवहार प्रत्येक शाळेसाठी नेमलेल्या प्रशासकीय मंडळातर्फे केले जातात. या मंडळाचे अध्यक्ष संरक्षण दलातील कर्नल, लेफ्टनंट कर्नल किंवा मेजर या दर्जांपैकी एक अधिकारी असून तेच प्राचार्य आणि कुलसचिव असतात. त्यांच्या मंडळात सैनिकी शाळा ज्या जिल्ह्यात आहे, त्या जिल्ह्याचे [[खासदार]], [[जिल्हाधिकारी]] वा उपायुक्त, शिक्षण संचालक वा शिक्षण अधिकारी, दोन शिक्षण तज्ञ आणि त्या शाळेचे मुख्याध्यापक हे पदसिद्ध सदस्य असतात आणि हे मंडळ सर्व प्रशासकीय व अध्यापकीय व्यवस्था पाहते. केंद्र शासनाच्या सैनिकी शाळांच्या धर्तीवर [[महाराष्ट्र शासन|महाराष्ट्र शासनाच्या]] शालेय शिक्षण विभागाच्या अधिनियमानुसार २६ सप्टेंबर १९९५ रोजी महाराष्ट्रातील प्रत्येक जिल्ह्यात एक याप्रमाणे एकूण तीस मुलांच्या सैनिकी शाळा सुरू करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. त्यानुसार जून १९९६ मध्ये सक्षम स्वयंसेवी संस्थांद्वारे संगरोळी ([[नांदेड जिल्हा]]) येथे एक व [[धुळे]] येथे दोन शाळा सुरू झाल्या. सांप्रत अशा प्रकारच्या महाराष्ट्रात अनेक सैनिकी शाळा कार्यरत आहेत. राणी लक्ष्मीबाई ही मुलींची पहिली सैनिकी शाळा ([[पुणे]]) [[महाराष्ट्र एज्युकेशन सोसायटी]] (एम्. इ. एस्.) या संस्थेने काढली (१९९७). नंतर बुलढाणा व [[नागपूर]] येथे मुलींच्या सैनिकी शाळा सुरू झाल्या. या सर्व सैनिकी शाळा निवासी असून तेथील अधिकारी, शिक्षक व शिक्षकेतर कर्मचारी यांच्या नियुक्त्या शासकीय नियमानुसार व शैक्षणिक अर्हतेला धरून करण्यात आल्या आहेत. या शाळांत इयत्ता पाचवी ते बारावीपर्यंत म्हणजे उच्च माध्यमिक स्तरापर्यंत शिक्षण दिले जाते आणि केंद्रशासित सैनिकी शाळांप्रमाणेच त्यांतील अभ्यासक्रम ठरविला जातो. तो मुख्यत्वे [[महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक आणि उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ]] निर्धारित केलेला असून त्यामध्ये [[संरक्षणशास्त्र]] हा वैकल्पिक विषयही अंतर्भूत आहे. या शाळांचे माध्यम [[मराठी भाषा|मराठी]] असून [[गणित]] व [[विज्ञान]] हे विषय [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजीत]] शिकविले जातात. तसेच अपवादात्मक परिस्थितीत इंग्रजी माध्यमाचीही पर्यायी व्यवस्था आहे. अभ्यासेतर कार्यक्रमांवर अधिक भर दिला जातो. युवकांचे सर्वांगीण व्यक्तिमत्त्व घडविण्याचा प्रयत्न या शाळा करतात. त्यासाठी युद्धशास्त्र, [[विजाणूशास्त्र|इलेक्ट्रॉनिक्स]], [[संगणकशास्त्र]], शस्त्रसंभार, युद्धनीती, युद्धतंत्र इत्यादींच्या अभ्यासावर भर दिला जातो. राष्ट्रीय एकात्मतेबरोबरच महाराष्ट्राची थोर सैनिकी परंपरा जोपासण्याचा यत्न या शाळांद्वारे केला जातो. [[वर्ग:महिला संपादनेथॉन]] [[वर्ग:शाळा]] tmnzz8kd8whc8ih6czll2b8ja835ov4 0 342691 2704314 2703181 2026-08-21T19:39:39Z ~2026-45686-74 186537 /* */ 2704314 wikitext text/x-wiki {{मुंबई उपनगरी रेल्वे वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग नकाशा}} [[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]वरील [[वसई रोड रेल्वे स्थानक|वसई रोड]] ते [[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]वरील [[रोहे रेल्वे स्थानक|रोहा]] दरम्यान '''रोहा-पनवेल-दिवा-वसई मार्ग''' जातो. या मार्गावर एकूण २३ स्थानके असून [[भिवंडी रोड रेल्वे स्थानक|भिवंडी रोड]], [[पेण रेल्वे स्थानक|पेण]], [[पनवेल रेल्वे स्थानक|पनवेल]] आणि [[दिवा जंक्शन रेल्वे स्थानक|दिवा जंक्शन]] यांसारखी महत्त्वाची स्थानके या मार्गावर आहेत. या मार्गावर दिवा-वसई, पनवेल-डहाणू, दिवा-रोहा, वसई-पनवेल, पेण-दिवा, डोंबिवली-बोईसर, बोईसर-दिवा अशा मेमू धावतात. == स्थानके == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:1%;" |# ! style="width:5%;" |स्थानक नाव ! style="width:1%;" |स्थानक कोड ! style="width:5%;" |जोडमार्ग |- |१||'''{{rws|वसई रोड}}'''||BSR||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]] |- |२||{{rws|जुचंद्र}}||JCNR|| |- |३||{{rws|कामण रोड}}||KARD|| |- |४||{{rws|खारबाव}}||KHBV|| |- |५||{{rws|भिवंडी रोड}}||BIRD|| |- |६||{{rws|कोपर}}||KOPR||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]] |- |७||'''{{rws|दिवा जंक्शन}}'''||DIVA||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]] |- |८||{{rws|दातिवली}}||DTVL|| |- |९||{{rws|निळजे}}||NIIJ|| |- |१०||{{rws|तळोजे पांचनंद}}||TPND|| |- |११||{{rws|नावडे रोड}}||NVRD|| |- |१२||{{rws|कळंबोली}}||KLMC|| |- |१३||'''{{rws|पनवेल}}'''||PNVL||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]], [[ट्रान्सहार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|ट्रान्सहार्बर मार्ग]], [[पनवेल-कर्जत रेल्वेमार्ग]] |- |१४||{{rws|सोमाटणे}}||SMNE|| |- |१५||{{rws|रसायनी}}||RSYI|| |- |१६||{{rws|आपटा}}||APTA|| |- |१७||{{rws|जिते}}||JITE|| |- |१८||{{rws|हमरापूर}}||HMRR|| |- |१९||'''{{rws|पेण}}'''||PEN|| |- |२०||{{rws|कासू}}||KASU|| |- |२१||{{rws|नागोठणे}}||NGTN|| |- |२२||{{rws|निडी}}||NIDI|| |- |२३||'''{{rws|रोहे}}'''||ROHA|| |} == अप फेऱ्या == {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-numbers-center" |+ style="background:#afeeee"| दिवा / वसई रोड / बोईसर / डहाणू रोड कडे ! गाडी क्रमांक ! सुटण्याची वेळ ! स्थानक ! पोहोचण्याची वेळ ! अंतिम स्थानक |- style="background:yellow" | ६१०१० || ५:१५ || रोहे || ७:४५ || दिवा |- style="background:violet" | ६१००२ || ५:४९ || डोंबिवली || ८:२० || बोईसर |- style="background:pink" | ६१०१६ || ६:४० || रोहे || ९:१० || दिवा |- style="background:gray" | ६१०२४ || ६:४५ || पेण || ८:३० || दिवा |- style="background:orange" | ६९१६५ || ९:२० || पनवेल || ११:०५ || वसई रोड |- style="background:gray" | ६१०१८ || १०:३० || पनवेल || ११:१० || दिवा |- style="background:violet" | ६१००४ || ११:३० || दिवा || १२:३० || वसई रोड |- style="background:pink" | ६१०२० || १३:५५ || पेण || १५:३० || दिवा |- style="background:violet" | ६१००६ || १४:३३ || दिवा || १५:२५ || वसई रोड |- style="background:orange" | ६९१६७ || १४:३५ || पनवेल || १६:१० || वसई रोड |- style="background:yellow" | ६१०१२ || १५:५५ || रोहे || १८:५० || दिवा |- style="background:pink" | ६१०२२ || १६:२५ || दिवा || १७:२५ || वसई रोड |- style="background:violet" | ६१००८ || १७:५५ || दिवा || १८:५५ || वसई रोड |- style="background:gray" | ६१०२६ || १८:०५ || पेण || १९:४० || दिवा |- style="background:orange" | ६९१६१ || १९:०५ || पनवेल || २२:३० || डहाणू रोड |} == डाऊन फेऱ्या == {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-numbers-center" |+ style="background:#afeeee"| दिवा / पनवेल / पेण / रोहे कडे ! गाडी क्रमांक ! सुटण्याची वेळ ! स्थानक ! पोहोचण्याची वेळ ! अंतिम स्थानक |- style="background:orange" | ६९१६४ || ५:२५ || डहाणू रोड || ८:५५ || पनवेल |- style="background:violet" | ६१००१/३ || ८:३५ || बोईसर || १०:५० || दिवा |- style="background:yellow" | ६१०११ || ८:४५ || दिवा || ११:०५ || रोहे |- style="background:gray" | ६१०१७ || ९:१० || दिवा || ९:५० || पनवेल |- style="background:pink" | ६१०२३ || ९:४० || दिवा || ११:१५ || पेण |- style="background:gray" | ६१०१९ || ११:२० || दिवा || १२:५५ || पेण |- style="background:orange" | ६९१६८ || १२:१० || वसई रोड || १३:४५ || पनवेल |- style="background:violet" | ६१००५ || १२:५५ || वसई रोड || १३:५५ || दिवा |- style="background:violet" | ६१००७ || १५:३५ || वसई रोड || १६:३५ || दिवा |- style="background:orange" | ६९१६६ || १६:४० || वसई रोड || १८:२५ || पनवेल |- style="background:pink" | ६१०२१ || १७:३५ || वसई रोड || १८:३५ || दिवा |- style="background:pink" | ६१०१५ || १८:४५ || दिवा || २१:२० || रोहे |- style="background:violet" | ६१००९ || १९:१५ || वसई रोड || २०:०७ || दिवा |- style="background:gray" | ६१०२५ || १९:५० || दिवा || २१:२० || पेण |- style="background:yellow" | ६१०१३ || २०:०० || दिवा || २२:३० || रोहे |} [[वर्ग:मुंबई उपनगरी रेल्वेमार्ग]] [[वर्ग:मध्य रेल्वे]] 2rgej0nbv3rcl8j3gqvmfwi4r52800d 0 367985 2704293 2703427 2026-08-21T17:58:02Z ~2026-45686-74 186537 /* हेही पाहा */ 2704293 wikitext text/x-wiki [[File:Navi Mumbai Metro Stations Line1.jpg|इवलेसे|417x417अंश|नवी मुंबई मेट्रो नकाशा]] [[मुंबई महानगर प्रदेश|मुंबई महानगर प्रदेशाचा]] एक भाग असलेल्या [[नवी मुंबई]] शहराला सेवा देणाऱ्या [[जलद परिवहन|नवी]] [[नवी मुंबई मेट्रो|मुंबई मेट्रोच्या]] सर्व स्थानकांची ही यादी आहे. ही भारतातील १६ वी मेट्रो प्रणाली आहे.<ref>{{Cite web |date=2023-11-17 |title=नवी मुंबईत पहिली मेट्रो धावली, स्थानकं, तिकिट दर ते वैशिष्ट्ये सर्व माहिती एका क्लिकवर |url=https://marathi.abplive.com/news/navi-mumbai/navi-mumbai-metro-start-from-today-metro-line-one-belapur-to-pendhar-kharghar-taloja-detail-marathi-news-1229236 |access-date=2023-11-18 |website=[[एबीपी माझा]]}}</ref> ही मेट्रो [[शहर आणि औद्योगिक विकास महामंडळ|सिडको]]द्वारे<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cnbctv18.com/india/navi-mumbai-gets-its-first-metro-line-watch-18353171.htm|title=Navi Mumbai gets its first Metro line {{!}} Watch|date=2023-11-17|website=cnbctv18|access-date=2023-11-18}}</ref> राबविण्यात येत आहे आणि १७ नोव्हेंबर २०२३ रोजी जनतेसाठी खुली करण्यात आली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/navi-mumbai-metro-starts-operations-other-infra-projects-await-inauguration-101700248360973.html|title=Navi Mumbai Metro starts operations, other infra projects await inauguration|date=2023-11-18|website=Hindustan Times|access-date=2023-11-18}}</ref> == मेट्रो स्थानके == {| class="wikitable" style="text-align: left;" style=font-size:95%; width="30%" |- |style="background-color:#AFEEEE"|† |टर्मिनल स्थानक |- |style="background-color:#F5DEB3"|†† |[[मुंबई उपनगरी रेल्वे]]ला स्थानांतरण स्थानक |- |style="background-color:#F0E68C"|#* |[[मुंबई उपनगरी रेल्वे]]ला टर्मिनल आणि स्थानांतरण स्थानक |} {{static row numbers}} {|class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-numbers-center" style=font-size:100%; width="100%" ! colspan="2" width="29%"|मेट्रो स्थानक ! rowspan="2" width="8%"|स्थान ! rowspan="2" width="12%"|सुरुवात ! rowspan="2" width="24%"|नोंदी |- ![[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]] ![[मराठी भाषा|मराठी]] |- |style="background-color:#F0E68C"|Belapur Terminal#* |{{मेट्रो|बेलापूर टर्मिनल}} |उन्नत |१७ नोव्हेंबर २०२३ |[[सी.बी.डी. बेलापूर रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल |- |R.B.I. Colony |{{मेट्रो|आर.बी.आय. कॉलनी}} |उन्नत |१७ नोव्हेंबर २०२३ | |- |style="background-color:#F5DEB3"|Belpada†† |{{मेट्रो|बेलपाडा}} |उन्नत |१७ नोव्हेंबर २०२३ |[[खारघर रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल |- |Utsav Chowk |{{मेट्रो|उत्सव चौक}} |उन्नत |१७ नोव्हेंबर २०२३ | |- |Kendriya Vihar |{{मेट्रो|केंद्रीय विहार}} |उन्नत |१७ नोव्हेंबर २०२३ | |- |Kharghar Village |{{मेट्रो|खारघर गाव}} |उन्नत |१७ नोव्हेंबर २०२३ | |- |Central Park |{{मेट्रो|सेंट्रल पार्क}} |उन्नत |१७ नोव्हेंबर २०२३ | |- |Pethpada |{{मेट्रो|पेठपाडा}} |उन्नत |१७ नोव्हेंबर २०२३ | |- |Amandoot |{{मेट्रो|अमनदूत}} |उन्नत |१७ नोव्हेंबर २०२३ | |- |style="background-color:#F5DEB3"|Pethali - Taloja†† |{{मेट्रो|पेठाली - तळोजा}} |उन्नत |१७ नोव्हेंबर २०२३ |[[तळोजे पांचनंद रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल |- |style="background-color:#AFEEEE"|Pendhar† |{{मेट्रो|पेणधर}} |उन्नत |१७ नोव्हेंबर २०२३ | |} == सांख्यिकी == {| class="₠wikitable" width="35%" |मेट्रो स्थानकांची एकूण संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''११'''</span> |- | width="25%" |अदलाबदल स्थानकांची संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''१'''</span> |- | width="25%" |उन्नत स्थानकांची संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''११'''</span> |} == हेही पाहा == * [[मुंबई उपनगरी रेल्वे स्थानकांची यादी]] * [[मुंबई मेट्रो स्थानकांची यादी]] * [[नागपूर मेट्रो स्थानकांची यादी]] * [[पुणे मेट्रो स्थानकांची यादी]] * [[ठाणे मेट्रो स्थानकांची यादी]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:नवी मुंबई मेट्रो]] l06ck1ky2ngobyih95ede89xfjgpjnq 0 367991 2704294 2703426 2026-08-21T17:59:23Z ~2026-45686-74 186537 /* हेही पाहा */ 2704294 wikitext text/x-wiki [[File:Pune_Metro_Map_2025.jpg|इवलेसे|400x400अंश|पुणे मेट्रो रेल्वे नकाशा]] ही [[पुणे मेट्रो|पुणे मेट्रोच्या]] सर्व स्थानकांची यादी आहे, जी भारतातील [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[पुणे]] शहराला सेवा देणारी एक [[जलद परिवहन|जलद वाहतूक]] व्यवस्था आहे. पुणे मेट्रो ही भारतातील १५ वी मेट्रो प्रणाली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://themetrorailguy.com/2022/03/06/pics-pune-metro-phase-1-inaugurated-by-pm-modi/|title=(Pics) Pune Metro Phase 1 Inaugurated by PM Modi|date=6 March 2022|website=The Metro Rail Guy|access-date=7 March 2022}}</ref> हे [[महा मेट्रो|महाराष्ट्र मेट्रो रेल्वे कॉर्पोरेशन लिमिटेड]]द्वारे बांधले आणि चालवले जात आहे, ज्याचे उद्घाटन आणि लोकांसाठी चालू ६ मार्च २०२२ रोजी केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/india/story/pm-modi-shares-handwritten-note-on-inauguration-of-pune-metro-rail-project-1921365-2022-03-06|title=PM Modi inaugurates Pune metro rail project, shares handwritten note|date=6 March 2022|website=India Today|access-date=21 March 2022}}</ref> == मेट्रो स्थानके == {| class="wikitable" width="30%" |style="background-color:#AFEEEE"|† |टर्मिनल स्थानक |- |style="background-color:#FFFF99"|* |स्थानांतरण स्थानक |- |style="background-color:#F5DEB3"|†† |[[भारतीय रेल्वे]] / आंतरराज्य बस टर्मिनल्सला स्थानांतरण स्थानक |- |style="background-color:#F0E68C"|#* |[[भारतीय रेल्वे]] / आंतरराज्य बस टर्मिनल्सला टर्मिनल आणि स्थानांतरण स्थानक |} === कार्यरत === {{static row numbers}} {|class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-numbers-center" style=font-size:100%; width="100%" ! colspan="2" width="29%"|मेट्रो स्थानक ! rowspan="2" width="19%"|मार्गिका ! rowspan="2" width="12%"|सुरुवात ! rowspan="2" width="8%"|स्थान ! rowspan="2" width="24%"|नोंदी ! rowspan="2" width="5%"|संदर्भ |- ![[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]] ![[मराठी भाषा|मराठी]] |- |align="center"|Anand Nagar (Pune) |align="center"|{{मेट्रो|आनंद नगर (पुणे)}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|६ मार्च २०२२ |align="center"|उन्नत | |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/pune/pune-metro-commuters-pmc-7827740/|title=Pune Metro helps commuters escape heat, road traffic|newspaper=द इंडियन एक्सप्रेस|date=21 March 2022|access-date=21 March 2022}}</ref> |- |align="center"|Bopodi |align="center"|{{मेट्रो|बोपोडी}} |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|१ ऑगस्ट २०२३ |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Bund Garden |align="center"|{{मेट्रो|बंड गार्डन}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|६ मार्च २०२४ |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Chhatrapati Sambhaji Udyan |align="center"|{{मेट्रो|छत्रपती संभाजी उद्यान}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|१ ऑगस्ट २०२३ |align="center"|उन्नत | | |- | style="background-color:#F5DEB3" align="center"|Dapodi†† |align="center"|{{मेट्रो|दापोडी}} |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|१ ऑगस्ट २०२३ |align="center"|उन्नत |align="center"|[[दापोडी रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल | |- |align="center"|Deccan Gymkhana |align="center"|{{मेट्रो|डेक्कन जिमखाना}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|१ ऑगस्ट २०२३ |align="center"|उन्नत | | |- | style="background-color:#FFFF99" align="center"|District Court Pune* |align="center"|{{मेट्रो|जिल्हा न्यायालय पुणे}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]]<br>[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]]<br>[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|१ ऑगस्ट २०२३<br>बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत<br>भूमिगत | | |- |align="center"|Garware College |align="center"|{{मेट्रो|गरवारे महाविद्यालय}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|६ मार्च २०२२ |align="center"|उन्नत | |<ref name="htimes1">{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cities/pune-news/pune-metro-to-start-operations-from-3pm-today-101646490577256.html|title=Pune Metro to start operations from 3pm today|publisher=Hindustan Times|date=6 March 2022|access-date=21 March 2022}}</ref> |- |align="center"|Kalyani Nagar |align="center"|{{मेट्रो|कल्याणी नगर}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|६ मार्च २०२४ |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Kasarwadi |align="center"|{{मेट्रो|कासारवाडी}} |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|६ मार्च २०२२ |align="center"|उन्नत | |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/pune/pune-metro-stations-name-is-creating-confusion-must-be-changed-say-commuters-7817708/|title=Pune Metro station's name is creating confusion, must be changed, say commuters|newspaper=द इंडियन एक्सप्रेस|date=15 March 2022|access-date=21 March 2022}}</ref> |- |align="center"|Kasba Peth |align="center"|{{मेट्रो|कसबा पेठ}} |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|२९ सप्टेंबर २०२४ |align="center"|भूमिगत | | |- |style="background-color:#F5DEB3" align="center"|Khadki†† |align="center"|{{मेट्रो|खडकी}} |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|२१ जून २०२५ |align="center"|उन्नत |align="center"|[[खडकी रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल | |- |align="center"|Mahatma Phule Mandai |align="center"|{{मेट्रो|महात्मा फुले मंडई}} |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|२९ सप्टेंबर २०२४ |align="center"|भूमिगत | | |- |style="background-color:#F5DEB3" align="center"|Nashik Phata†† |align="center"|{{मेट्रो|नाशिक फाटा}} |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|६ मार्च २०२२ |align="center"|उन्नत |align="center"|[[कासारवाडी रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/pune/following-clamour-pune-metro-to-rename-bhosari-and-budhwar-peth-stations-7825634/|title=Following clamour, Pune Metro to rename Bhosari and Budhwar Peth stations|newspaper=द इंडियन एक्सप्रेस|date=20 March 2022|access-date=21 March 2022}}</ref> |- |align="center"|Paud Phata |align="center"|{{मेट्रो|पौड फाटा}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|६ मार्च २०२२ |align="center"|उन्नत | | |- | style="background-color:#AFEEEE" align="center"|PCMC Bhavan† |align="center"|{{मेट्रो|पिंपरी-चिंचवड महानगरपालिका भवन}} |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|६ मार्च २०२२ |align="center"|उन्नत | |<ref name="htimes1"/> |- |align="center"|Phugewadi |align="center"|{{मेट्रो|फुगेवाडी}} |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|६ मार्च २०२२ |align="center"|उन्नत | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/phugewadi-metro-station-nearly-90-complete/articleshow/84103008.cms|title=Pune: Phugewadi Metro station nearly 90% complete|work=The Times of India|date=4 July 2021|access-date=21 March 2022}}</ref> |- |align="center"|PMC Bhavan |align="center"|{{मेट्रो|पुणे महानगरपालिका भवन}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|१ ऑगस्ट २०२३ |align="center"|उन्नत | | |- |style="background-color:#F5DEB3" align="center"|Pune Railway Station†† |align="center"|{{मेट्रो|पुणे रेल्वे स्थानक}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|१ ऑगस्ट २०२३ |align="center"|उन्नत |align="center"|[[पुणे जंक्शन रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल | |- |align="center"|R.T.O. Pune |align="center"|{{मेट्रो|आर.टी.ओ. पुणे}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|१ ऑगस्ट २०२३ |align="center"|उन्नत | | |- | style="background-color:#AFEEEE" align="center"|Ramwadi† |align="center"|{{मेट्रो|रामवाडी}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|६ मार्च २०२४ |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Ruby Hall Clinic |align="center"|{{मेट्रो|रुबी हॉल क्लिनिक}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|१ ऑगस्ट २०२३ |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Sant Tukaram Nagar |align="center"|{{मेट्रो|संत तुकाराम नगर}} |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|६ मार्च २०२२ |align="center"|उन्नत | |<ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/good-news-for-punekars-citys-first-metro-station-sant-tukaram-nagar-is-ready|title=Good news for Punekars: City's first metro station, Sant Tukaram Nagar, is ready|publisher=The Free Press Journal|date=9 February 2021|access-date=21 March 2022}}</ref> |- | style="background-color:#F5DEB3" align="center"|Shivaji Nagar†† |align="center"|{{मेट्रो|शिवाजी नगर}} |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]]<br>[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|१ ऑगस्ट २०२३<br>बांधकामाधीन |align="center"|भूमिगत |align="center"|[[शिवाजी नगर रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल | |- |align="center"|SNDT College |align="center"|{{मेट्रो|एसएनडीटी महाविद्यालय}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|६ मार्च २०२२ |align="center"|उन्नत | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/pune-nal-stop-flyover-to-open-for-vehicular-traffic-on-sunday/articleshow/90138662.cms|title=Pune: Nal Stop flyover to open for vehicular traffic on Sunday|work=The Times of India|date=11 March 2022|access-date=21 March 2022}}</ref> |- | style="background-color:#F0E68C" align="center"|Swargate#* |align="center"|{{मेट्रो|स्वारगेट}} |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|२९ सप्टेंबर २०२४ |align="center"|भूमिगत | | |- | style="background-color:#AFEEEE" align="center"|Vanaz† |align="center"|{{मेट्रो|वनाझ}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|६ मार्च २०२२ |align="center"|उन्नत | |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cities/pune-news/vanazgarware-metro-route-receives-cmrs-certification-ahead-of-pm-s-visit-101646065664086.html|title=Vanaz-Garware metro route receives CMRS certification ahead of PM's visit |publisher=The Hindustan Times|date=28 February 2022|access-date=21 March 2022}}</ref> |- |align="center"|Yerwada |align="center"|{{मेट्रो|येरवडा}} |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|२१ ऑगस्ट २०२४ |align="center"|उन्नत | | |} === बांधकामाधीन === {|class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-numbers-center" style=font-size:100%; width="100%" ! colspan="2" width="29%"|मेट्रो स्थानक ! rowspan="2" width="19%"|मार्गिका ! rowspan="2" width="12%"|सुरुवात ! rowspan="2" width="8%"|स्थान ! rowspan="2" width="24%"|नोंदी ! rowspan="2" width="5%"|संदर्भ |- ![[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]] ![[मराठी भाषा|मराठी]] |- |align="center"|Agriculture College |align="center"|कृषी महाविद्यालय |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- | style="background-color:#F5DEB3" align="center"|Akurdi†† |align="center"|आकुर्डी |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत |align="center"|[[आकुर्डी रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल | |- |align="center"|Bakori Phata |align="center"|बकोरी फाटा |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Balaji Nagar |align="center"|बालाजी नगर |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Balewadi Phata |align="center"|बालेवाडी फाटा |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Balewadi Stadium |align="center"|बालेवाडी स्टेडियम |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Baner |align="center"|बाणेर |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Baner Gaon |align="center"|बाणेर गाव |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Bhakti Shakti |align="center"|भक्ती शक्ती |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Bibwewadi |align="center"|बिबवेवाडी |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Chandni Chowk |align="center"|चांदणी चौक |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- | style="background-color:#F5DEB3" align="center"|Chinchwad†† |align="center"|चिंचवड |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत |align="center"|[[चिंचवड रेल्वे स्थानक]] येथे अदलाबदल | |- |align="center"|Dohler |align="center"|डोहलर |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Hinjawadi |align="center"|हिंजवडी |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Indian Agricultural Research Institute |align="center"|भारतीय कृषी संशोधन संस्था |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Infosys Phase 2 |align="center"|इन्फोसिस टप्पा २ |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Katraj |align="center"|कात्रज |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Kharadi Bypass |align="center"|खराडी बायपास |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Kothrud Bus Depot |align="center"|कोथरूड बस डेपो |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Laxmi Nagar |align="center"|लक्ष्मी नगर |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Market Yard |align="center"|मार्केट यार्ड |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Megapolis Circle |align="center"|मेगापोलिस सर्कल |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|N.I.C.M.A.R. |align="center"|एन.आय.सी.एम.ए.आर. |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Nigdi |align="center"|निगडी |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Padmavati |align="center"|पद्मावती |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Pall India |align="center"|पॉल इंडिया |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Quadron |align="center"|क्वाड्रोन |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Ram Nagar |align="center"|राम नगर |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Range Hills |align="center"|रेंज हिल्स |align="center"|[[जांभळी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|जांभळी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Reserve Bank of India |align="center"|रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Sakal Nagar |align="center"|सकाळ नगर |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Savitribai Phule Pune University |align="center"|सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Shivaji Chowk (Pune) |align="center"|शिवाजी चौक (पुणे) |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Siddharth Nagar |align="center"|सिद्धार्थ नगर |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Somnath Nagar |align="center"|सोमनाथ नगर |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Tuljabhavani Nagar |align="center"|तुळजाभवानी नगर |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Ubale Nagar |align="center"|उबाळे नगर |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Upper Kharadi Road |align="center"|अप्पर खराडी रस्ता |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Viman Nagar |align="center"|विमान नगर |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Vithalwadi |align="center"|विठ्ठलवाडी |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Wagheshwar Temple |align="center"|वाघेश्वर मंदिर |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Wagholi |align="center"|वाघोली |align="center"|[[ॲक्वा मार्गिका (पुणे मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Wakad Chowk |align="center"|वाकड चौक |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |- |align="center"|Wipro Technologies |align="center"|विप्रो तंत्रज्ञान |align="center"|[[गुलाबी मार्गिका (पुणे मेट्रो)|गुलाबी मार्गिका]] |align="center"|बांधकामाधीन |align="center"|उन्नत | | |} == सांख्यिकी == {| class="₠wikitable" width="35%" |मेट्रो स्थानकांची एकूण संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''७२'''</span> |- |कार्यरत मेट्रो स्थानकांची एकूण संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''२८'''</span> |- |बांधकामाधीन मेट्रो स्थानकांची एकूण संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''४४'''</span> |- | width="25%" |अदलाबदल स्थानकांची संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''२'''</span> |- | width="25%" |उन्नत स्थानकांची संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''६८'''</span> |- | width="25%" |भूमिगत स्थानकांची संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''५'''</span> |- | width="25%" |जमिनीवरील स्थानकांची संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''०'''</span> |} == हेही पाहा == * [[नवी मुंबई मेट्रो स्थानकांची यादी]] * [[नागपूर मेट्रो स्थानकांची यादी]] * [[मुंबई मेट्रो स्थानकांची यादी]] * [[ठाणे मेट्रो स्थानकांची यादी]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:पुणे मेट्रो]] py1qidmmj2qi8agp1dkd0phe2so7rf5 0 371707 2704229 2703281 2026-08-21T13:12:56Z Abhishek.5678 142811 /* अंतिम स्थिती */ 2704229 wikitext text/x-wiki {{Infobox sports competition event | name = २०२४ कँडिडेट्स स्पर्धा | image = Alireza Firouzja - Gukesh D, Candidates Tournament 2024 03 (cropped).jpg | caption = या स्पर्धेचा विजेता [[गुकेश डोम्मराजू]] २०२४ च्या [[जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा २०२४|जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद सामन्यात]] पोहोचला. | location = [[टोरंटो]], [[कॅनडा]] | dates = ३–२२ एप्रिल | competitors = ८ | champion = {{flagicon|IND}} [[गुकेश डोम्मराजू]] | previous = [[२०२२ कँडिडेट्स स्पर्धा|२०२२]] | next = [[२०२६ कँडिडेट्स स्पर्धा|२०२६]] }} '''२०२४ कँडिडेट्स स्पर्धा''' ही आठ खेळाडूंची बुद्धिबळ स्पर्धा होती, जी २०२४ च्या [[जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा २०२४|जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धे]]साठी आव्हानकर्ता निश्चित करण्यासाठी आयोजित करण्यात आली होती. ही स्पर्धा ३-२२ एप्रिल २०२४ दरम्यान [[कॅनडा]]तील [[टोरंटो]] येथील द ग्रेट हॉल येथे झाली. ही स्पर्धा महिला कॅंडिडेटस् स्पर्धेसोबत आयोजित करण्यात आली होती. ही स्पर्धा [[गुकेश डोम्मराजू]]ने जिंकली, ज्यामुळे तो कॅंडिडेटस् स्पर्धेचा सर्वात तरुण विजेता आणि सर्वात तरुण जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद आव्हानकर्ता बनला. या स्पर्धेनंतर १४ व्या आणि शेवटच्या क्लासिकल खेळात [[डिंग लिरेन]]ला हरवून गुकेश सर्वात तरुण निर्विवाद जागतिक विजेता बनला.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/sports/candidates-chess-gukesh-becomes-youngest-winner-to-challenge-for-world-title/articleshow/109485704.cms|title=Candidates Chess: Gukesh becomes youngest winner, to challenge for world title|date=२०२४-०४-२२}}</ref> == पात्रता == {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" ! rowspan=2 | पात्रतेची पद्धत ! rowspan=2 | खेळाडू ! वय ! [[फिडे विश्व मानांकन|मानांकन]] ! विश्व<br>मानांकन |- ! colspan="3" |(एप्रिल २०२४) |- |[[जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा २०२३|२०२३ जागतिक अजिंक्यपद स्पर्धेचा]] उपविजेता |{{flagicon image|FIDE flag icon.png}} [[इयान नेपोम्नियाच्ची]] | {{age|1990|07|14|2024|4|25}} |२७५८ |७ |- | rowspan="4" |[[बुद्धिबळ विश्वचषक|बुद्धिबळ विश्वचषक २०२३]] मधील अव्वल तीन अंतिम खेळाडू | style="background:lightgrey;" | {{Flagicon|NOR}} <s>[[मॅग्नस कार्लसन]]</s> {{small|(विजेता, माघार घेतली)}} | style="background:lightgrey;" | {{age|1990|11|30|2024|4|25}} | style="background:lightgrey;" |२८३० | style="background:lightgrey;" |१ |- |{{Flagicon|IND}} [[प्रगणानंदा रमेशबाबू]] {{small|(उपविजेता)}} |{{age|2005|08|10|2024|4|25}} |२७४७ |१४ |- |{{Flagicon|USA}} [[फॅबियानो कारुआना]] {{small|(तिसरे स्थान)}} |{{age|1992|07|30|2024|4|25}} |२८०३ |२ |- |{{Flagicon|AZE}} [[निजात अबासोव]] {{Small|(चौथे स्थान, कार्लसनची बदली)}} |{{age|1995|05|14|2024|4|25}} |२६३२ |११४ |- | rowspan="2" |[[फिडे ग्रँड स्विस स्पर्धा|२०२३ फिडे ग्रँड स्विस स्पर्धे]]मधील अव्वल दोन अंतिम खेळाडू |{{Flagicon|IND}} [[विदीत गुजराथी]] {{small|(विजेता)}} |{{age|1994|10|24|2024|4|25}} |२७२७ |२५ |- |{{Flagicon|USA}} [[हिकारू नाकामुरा]] {{small|(उपविजेता)}} |{{age|1987|12|9|2024|4|25}} |२७८९ |३ |- |२०२३ फिडे सर्किट मधील सर्वोच्च स्थान, आधीच पात्र नाही. |{{Flagicon|IND}} [[गुकेश डोम्माराजू]] |{{age|2006|5|29|2024|4|25}} |२७४३ |१६ |- |[[फिडे विश्व मानांकन|सर्वोच्च मानांकन]] जानेवारी २०२४ साठी, आधीच पात्र नाही |{{Flagicon|FRA}} [[अलिरेझा फिरूझा]] |{{age|2003|6|18|2024|4|25}} |२७६० |६ |} == अंतिम स्थिती == :{| :{| class="wikitable" style="font-size:100%; text-align:left white-space:nowrap;" |+ २०२४ च्या कॅंडिडेट्स स्पर्धेची अंतिम स्थिती |- !rowspan="2"|पद !! rowspan="2" style="width:140px;"|खेळाडू !rowspan="2"|अंक !! colspan=2|टाई-ब्रेकर |rowspan="10" style="background:#fff;border-top-style:hidden; border-bottom-style:hidden;" | !colspan="2" rowspan="2"|१ !colspan="2" rowspan="2"|२ !colspan="2" rowspan="2"|३ !colspan="2" rowspan="2"|४ !colspan="2" rowspan="2"|५ !colspan="2" rowspan="2"|६ !colspan="2" rowspan="2"|७ !colspan="2" rowspan="2"|८ |- ! [[सोनेबॉर्न-बर्गर स्कोअर|एस.बी.]] !! विजये |- |- align="center" style="background:white; color:black" |bgcolor="#ccffcc"|'''१'''||align="left" bgcolor="#ccffcc" |{{flagicon|IND}} '''[[गुकेश डोम्माराजू]]''' |bgcolor="#ccffcc"|'''९ / १४'''|| bgcolor="#ccffcc"|५७ || bgcolor="#ccffcc"|५ |style="background:lightgray" colspan="2"| |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|१ |½||style="background:black; color:white"|१ |१||style="background:black; color:white"|० |१||style="background:black; color:white"|१ |- align="center" style="background:white; color:black" |२||align="left" |{{flagicon|USA}} [[हिकारू नाकामुरा]] |style="white-space:nowrap;" |'''८½ / १४'''||५६||५ |½||style="background:black; color:white"|½ |style="background:lightgray" colspan="2"| |½||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|१ |०||style="background:black; color:white"|० |१||style="background:black; color:white"|१ |१||style="background:black; color:white"|½ |- align="center" style="background:white; color:black" |३||align="left" style="white-space:nowrap;" |{{flagicon image|FIDE flag icon.png}} [[इयान नेपोम्नियाच्ची]] |'''८½ / १४'''||५६||३ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |style="background:lightgray" colspan="2"| |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|१ |१||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |- align="center" style="background:white; color:black" |४||align="left" style="white-space:nowrap;" |{{flagicon|USA}} [[फॅबियानो कारुआना]] |'''८½ / १४'''||५४||४ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|½ |style="background:lightgray" colspan="2"| |½||style="background:black; color:white"|१ |१||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|½ |- align="center" style="background:white; color:black" |५||align="left" style="white-space:nowrap;" |{{flagicon|IND}} [[प्रगणानंदा रमेशबाबू]] |'''७ / १४'''||४२.५||३ |०||style="background:black; color:white"|½ |०||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |०||style="background:black; color:white"|½ |style="background:lightgray" colspan="2"| |½||style="background:black; color:white"|१ |½||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|१ |- align="center" style="background:white; color:black" |६||align="left"|{{flagicon|IND}} [[विदीत गुजराथी]] |'''६ / १४'''||४०.२५||३ |०||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|१ |०||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|० |०||style="background:black; color:white"|½ |style="background:lightgray" colspan="2"| |१||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |- align="center" style="background:white; color:black" |७||align="left"|{{flagicon|FRA}} [[अलिरेझा फिरूझा]] |'''५ / १४'''||३२.७५ ||२ |१||style="background:black; color:white"|० |०||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|० |style="background:lightgray" colspan="2"| |१||style="background:black; color:white"|½ |- align="center" style="background:white; color:black" |८||align="left"|{{flagicon|AZE}} [[निजात अबासोव्ह]] |'''३½ / १४'''||२५.५ ||० |०||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|० |०||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|० |style="background:lightgray" colspan="2"| |} === फेरीनुसार गुण === हे टेबल प्रत्येक फेरीनंतर प्रत्येक खेळाडूने मिळवलेल्या एकूण विजयांची संख्या वजा करून एकूण पराभवांची संख्या दर्शविते. '=' दर्शविते की खेळाडूने त्या फेरीनंतर समान संख्येने खेळ जिंकले आहेत आणि गमावले आहेत. हिरव्या पार्श्वभूमी प्रत्येक फेरीनंतर सर्वाधिक गुण मिळविलेल्या खेळाडू(खेळाडूंना) दर्शवितात. लाल पार्श्वभूमी दर्शविते की प्रत्येक फेरीनंतर स्पर्धा जिंकू न शकलेले खेळाडू. {| class="wikitable" style="font-size:100%; text-align:center; white-space: nowrap;" ! rowspan="2" |पद ! rowspan="2" style="width:140px;" |खेळाडू ! colspan="14" |फेऱ्या |- !१ !२ !३ !४ !५ !६ !७ !८ !९ !१० !११ !१२ !१३ !१४ |- | १ | align="left" |{{flagathlete|[[गुकेश डोम्माराजू]]|IND}} | bgcolor="#ccffcc" | = | bgcolor="#ccffcc" | +१ | bgcolor="#ccffcc" | +१ | +१ | bgcolor="#ccffcc" | +२ | bgcolor="#ccffcc" | +२ | +१ | bgcolor="#ccffcc" | +२ | bgcolor="#ccffcc" | +२ | bgcolor="#ccffcc" | +२ | +२ | bgcolor="#ccffcc" | +३ | bgcolor="#ccffcc" | +४ | bgcolor="#ccffcc" | +४ |- | २ | align="left" |{{flagathlete|[[हिकारू नाकामुरा]]|USA}} | bgcolor="#ccffcc" | = | −१ | −१ | −१ | = | = | = | +१ | = | +१ | +२ | bgcolor="#ccffcc" | +३ | +३ | bgcolor="#ffcccc" | +३ |- | ३ | align="left" |{{flagicon image|FIDE flag icon.png}} [[इयान नेपोम्नियाच्ची]] | bgcolor="#ccffcc" | = | bgcolor="#ccffcc" | +१ | bgcolor="#ccffcc" | +१ | bgcolor="#ccffcc" | +२ | bgcolor="#ccffcc" | +२ | bgcolor="#ccffcc" | +२ | bgcolor="#ccffcc" | +२ | bgcolor="#ccffcc" | +२ | bgcolor="#ccffcc" | +२ | bgcolor="#ccffcc" | +२ | bgcolor="#ccffcc" | +३ | bgcolor="#ccffcc" | +३ | +३ | bgcolor="#ffcccc" | +३ |- | ४ | align="left" |{{flagathlete|[[फॅबियानो कारुआना]]|USA}} | bgcolor="#ccffcc" | = | bgcolor="#ccffcc" | +१ | bgcolor="#ccffcc" | +१ | +१ | +१ | +१ | +१ | = | = | +१ | +१ | +२ | +३ | bgcolor="#ffcccc" | +३ |- | ५ | align="left" |{{flagathlete|[[प्रगणानंदा रमेशबाबू]]|IND}} | bgcolor="#ccffcc" | = | −१ | = | = | = | +१ | +१ | +१ | +१ | +१ | = | bgcolor="#ffcccc" | = | bgcolor="#ffcccc" | −१ | bgcolor="#ffcccc" | = |- | ६ | align="left" |{{flagathlete|[[विदीत गुजराथी]]|IND}} | bgcolor="#ccffcc" | = | bgcolor="#ccffcc" | +१ | = | −१ | −१ | = | = | −१ | = | = | −१ | bgcolor="#ffcccc" | −२ | bgcolor="#ffcccc" | −२ | bgcolor="#ffcccc" | −२ |- | ७ | align="left" |{{flagathlete|[[अलिरेझा फिरूझा]]|FRA}} | bgcolor="#ccffcc" | = | −१ | −१ | −१ | −२ | −३ | −२ | −२ | −२ | −३ | −२ | bgcolor="#ffcccc" | −३ | bgcolor="#ffcccc" | −४ | bgcolor="#ffcccc" | −४ |- | ८ | align="left" |{{flagathlete|[[निजात अबासोव्ह]]|AZE}} | bgcolor="#ccffcc" | = | −१ | −१ | −१ | −२ | −३ | −३ | −३ | −३ | bgcolor="#ffcccc" | −४ | bgcolor="#ffcccc" | −५ | bgcolor="#ffcccc" | −६ | bgcolor="#ffcccc" | −६ | bgcolor="#ffcccc" | −७ |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कँडिडेट्स स्पर्धा]] 7gk07rrc42rwiufww3b98n11pgmku93 0 371729 2704252 2703283 2026-08-21T14:14:56Z Abhishek.5678 142811 /* अंतिम स्थिती */ 2704252 wikitext text/x-wiki {{Infobox sports competition event | name = २०२२ कँडिडेट्स स्पर्धा | image = World Chess Championship 2021, game 07, Ian Nepomniachtchi (cropped).jpg | caption = या स्पर्धेचा विजेता [[इयान नेपोम्नियाच्ची]], २०२३ च्या [[जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा २०२३|जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद सामन्यात]] पोहोचला. | location = [[माद्रिद]], [[स्पेन]] | dates = १६ जून – ५ जुलै | competitors = ८ | champion = {{flagicon image|FIDE flag icon.png}} [[इयान नेपोम्नियाच्ची]] | previous = [[२०२०-२१ कँडिडेट्स स्पर्धा|२०२०‐२१]] | next = [[२०२४ कँडिडेट्स स्पर्धा|२०२४]] }} '''२०२२ कॅंडिडेट्स स्पर्धा''' ही आठ खेळाडूंची बुद्धिबळ स्पर्धा होती जी २०२३ च्या [[जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा २०२३|जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धेसाठी]] आव्हान देणारी ठरली. ही स्पर्धा १६ जून ते ५ जुलै २०२२ दरम्यान [[स्पेन]]मधील [[माद्रिद]] येथील पॅलासिओ डी सँटोना येथे झाली आणि जागतिक अजिंक्यपद स्पर्धा एप्रिल २०२३ मध्ये संपली. जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धेसाठी नेपोम्नियाच्ची [[मॅग्नस कार्लसन]] विरुद्ध सामना खेळणार होता. परंतु स्पर्धेनंतर, कार्लसनने तो खेळणार नाही याची पुष्टी केली, जे त्याने २०२१ च्या [[जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा २०२१|जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धे]]नंतर आधीच जाहीर केले होते. त्याऐवजी नेपोम्नियाच्ची जागतिक अजिंक्यपद स्पर्धेसाठी उपविजेत्या [[लिरेन डिंग|डिंग]] विरुद्ध खेळला. == पात्रता == {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" ! rowspan=2 | पात्रतेची पद्धत ! rowspan=2 | खेळाडू ! वय ! [[फिडे विश्व मानांकन|मानांकन]] ! विश्व<br>मानांकन |- ! colspan="3" |(जून २०२२) |- |[[जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा २०२१|२०२१ जागतिक अजिंक्यपद स्पर्धेचा]] उपविजेता |{{flagicon image|FIDE flag icon.png}} [[इयान नेपोम्नियाच्ची]] | {{age|1990|07|14|2022|7|12}} |२७६६ |७ |- | rowspan="2" |[[बुद्धिबळ विश्वचषक|बुद्धिबळ विश्वचषक २०२१]] मधील अव्वल दोन अंतिम खेळाडू |{{Flagicon|POL}} [[यान-क्रिस्टोफ दुडा]] {{small|(विजेता)}} |{{age|1998|04|26|2022|7|12}} |२७५० |१६ |- | style="background:lightgrey;" | {{Flagicon|RUS}} <s>[[सर्गेई कर्जाकिन]]</s> {{small|(उपविजेता, प्रतिबंधित)}} | style="background:lightgrey;" | {{age|1990|11|30|2022|7|12}} | style="background:lightgrey;" |२७४७ | style="background:lightgrey;" |१७ |- | rowspan="2" |[[फिडे ग्रँड स्विस स्पर्धा|२०२१ फिडे ग्रँड स्विस स्पर्धे]]मधील अव्वल दोन अंतिम खेळाडू |{{Flagicon|FRA}} [[अलिरेझा फिरूझा]] |{{age|2003|6|18|2022|7|12}} |२७९३ |३ |- |{{Flagicon|USA}} [[फॅबियानो कारुआना]] {{small|(तिसरे स्थान)}} |{{age|1992|07|30|2022|7|12}} |२७८३ |४ |- | rowspan="2" |[[फिडे ग्रँड प्रिक्स|फिडे ग्रँड प्रिक्स २०२२]] मधील अव्वल दोन अंतिम खेळाडू |{{Flagicon|USA}} [[हिकारू नाकामुरा]] {{small|(विजेता)}} |{{age|1987|12|9|2022|7|12}} |२७६० |११ |- |{{Flagicon|HUN}} [[रिचर्ड रॅपोर्ट]] {{small|(उपविजेता)}} |{{age|1994|10|24|2022|7|12}} |२७६४ |८ |- |फिडेद्वारे नामांकित उमेदवार |{{Flagicon|AZE}} [[तैमूर राजाबोव्ह]] |{{age|1987|3|12|2022|7|12}} |२७५३ |१३ |- | मे २०२२ साठी [[फिडे विश्व मानांकन|सर्वोच्च मानांकन]] <small>(कर्जाकिनची बदली)</small> |{{Flagicon|CHN}} [[डिंग लिरेन]] |{{age|1994|10|24|2022|7|12}} |२८०६ |२ |- |} == अंतिम स्थिती == :{| :{| class="wikitable" style="font-size:100%; text-align:left white-space:nowrap;" |+ २०२२ च्या कॅंडिडेट्स स्पर्धेची अंतिम स्थिती |- !rowspan="2"|पद !! rowspan="2" style="width:140px;"|खेळाडू !rowspan="2"|अंक !! colspan=2|टाई-ब्रेकर |rowspan="10" style="background:#fff;border-top-style:hidden; border-bottom-style:hidden;" | !colspan="2" rowspan="2"|१ !colspan="2" rowspan="2"|२ !colspan="2" rowspan="2"|३ !colspan="2" rowspan="2"|४ !colspan="2" rowspan="2"|५ !colspan="2" rowspan="2"|६ !colspan="2" rowspan="2"|७ !colspan="2" rowspan="2"|८ |- ! [[सोनेबॉर्न-बर्गर स्कोअर|एस.बी.]] !! विजये |- |- align="center" style="background:white; color:black" |bgcolor="#ccffcc"|'''१'''||align="left" bgcolor="#ccffcc" style="white-space:nowrap;" |{{flagicon image|FIDE flag icon.png}} '''[[इयान नेपोम्नियाच्ची]]''' |bgcolor="#ccffcc" style="white-space:nowrap;" |'''९½ / १४'''|| bgcolor="#ccffcc"|६२ || bgcolor="#ccffcc"|५ |style="background:lightgray" colspan="2"| |½||style="background:black; color:white"|१ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|१ |१||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|१ |- align="center" style="background:white; color:black" |२||align="left"|{{flagicon|CHN}} [[डिंग लिरेन]] |'''८ / १४'''||५२||४ |०||style="background:black; color:white"|½ |style="background:lightgray" colspan="2"| |०||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|१ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|१ |- align="center" style="background:white; color:black" |३||align="left"| {{flagicon|AZE}} [[तैमूर राजाबोव्ह]] |'''७½ / १४'''||५२||३ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|१ |style="background:lightgray" colspan="2"| |१||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|१ |- align="center" style="background:white; color:black" |४||align="left"|{{flagicon|USA}} [[हिकारू नाकामुरा]] |'''७½ / १४'''||५०.२५||४ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|० |१||style="background:black; color:white"|० |style="background:lightgray" colspan="2"| |१||style="background:black; color:white"|० |१||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |- align="center" style="background:white; color:black" |५||align="left"|{{flagicon|USA}} [[फॅबियानो कारुआना]] |'''६½ / १४'''||४६.५||३ |½||style="background:black; color:white"|½ |०||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|० |style="background:lightgray" colspan="2"| |०||style="background:black; color:white"|१ |½||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|½ |- align="center" style="background:white; color:black" |६||align="left"|{{flagicon|FRA}} [[अलिरेझा फिरूझा]] |'''६ / १४'''||३९.५||२ |०||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|० |०||style="background:black; color:white"|१ |style="background:lightgray" colspan="2"| |½||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|½ |- align="center" style="background:white; color:black" |७||align="left"|{{flagicon|POL}} [[यान-क्रिस्टोफ दुडा]] |'''५½ / १४'''||३८.५ ||१ |½||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|० |१||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |style="background:lightgray" colspan="2"| |½||style="background:black; color:white"|० |- align="center" style="background:white; color:black" |८||align="left"|{{flagicon|HUN}} [[रिचर्ड रॅपोर्ट]] |'''५½ / १४'''||३७.७५ ||१ |०||style="background:black; color:white"|½ |०||style="background:black; color:white"|½ |०||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|० |१||style="background:black; color:white"|½ |style="background:lightgray" colspan="2"| |} === फेरीनुसार गुण === हे टेबल प्रत्येक फेरीनंतर प्रत्येक खेळाडूने मिळवलेल्या एकूण विजयांची संख्या वजा करून एकूण पराभवांची संख्या दर्शविते. '=' दर्शविते की खेळाडूने त्या फेरीनंतर समान संख्येने खेळ जिंकले आहेत आणि गमावले आहेत. हिरव्या पार्श्वभूमी प्रत्येक फेरीनंतर सर्वाधिक गुण मिळविलेल्या खेळाडू(खेळाडूंना) दर्शवितात. मॅजेन्टा रंगाची पार्श्वभूमी अशा खेळाडूंना दर्शवते जे प्रत्येक फेरीनंतर स्पर्धा जिंकू शकले नाहीत, तर लाल रंगाची पार्श्वभूमी अशा खेळाडूंना दर्शवते जे आता दुसऱ्या क्रमांकावरही राहू शकले नाहीत. {| class="wikitable" style="font-size:100%; text-align:center; white-space: nowrap;" ! rowspan="2" |पद ! rowspan="2" style="width:140px;" |खेळाडू ! colspan="14" |फेऱ्या |- !१ !२ !३ !४ !५ !६ !७ !८ !९ !१० !११ !१२ !१३ !१४ |- | १ | align="left" |{{flagicon image|FIDE flag icon.png}} [[इयान नेपोम्नियाच्ची]] | bgcolor="#ccffcc" | +१ | bgcolor="#ccffcc" | +१ | bgcolor="#ccffcc" | +१ | bgcolor="#ccffcc" | +२ | bgcolor="#ccffcc" | +२ | bgcolor="#ccffcc" | +३ | bgcolor="#ccffcc" | +४ | bgcolor="#ccffcc" | +४ | bgcolor="#ccffcc" | +४ | bgcolor="#ccffcc" | +४ | bgcolor="#ccffcc" | +५ | bgcolor="#ccffcc" | +५ | bgcolor="#ccffcc" | +५ | bgcolor="#ccffcc" | +५ |- | २ | align="left" |{{flagathlete|[[डिंग लिरेन]]|CHN}} | –१ | –१ | –१ | –१ | –१ | –१ | –१ | –१ | = | +१ | +२ | +१ | bgcolor="#ffbfff" | +१ | bgcolor="#ffbfff" | +२ |- | ३ | align="left" | {{flagathlete|[[तैमूर राजाबोव्ह]]|AZE}} | = | –१ | –१ | –१ | –१ | –१ | –२ | –२ | –१ | –१ | –१ | bgcolor="#ffbfff" | = | bgcolor="#ff8888" | = | bgcolor="#ff8888" | +१ |- | ४ | align="left" |{{flagathlete|[[हिकारू नाकामुरा]]|USA}} | –१ | = | = | = | = | = | = | +१ | = | +१ | +१ | +१ | bgcolor="#ffbfff" | +२ | bgcolor="#ff8888" | +१ |- | ५ | align="left" | {{flagathlete|[[फॅबियानो कारुआना]]|USA}} | bgcolor="#ccffcc" | +१ | bgcolor="#ccffcc" | +१ | bgcolor="#ccffcc" | +१ | +१ | +१ | +२ | +३ | +२ | +२ | +१ | = | bgcolor="#ffbfff" | = | bgcolor="#ff8888" | = | bgcolor="#ff8888" | –१ |- | ६ | align="left" | {{flagathlete|[[अलिरेझा फिरूझा]]|FRA}} | = | = | = | –१ | –१ | –२ | –२ | –२ | –१ | –२ | bgcolor="#ff8888" | –३ | bgcolor="#ff8888" | –३ | bgcolor="#ff8888" | –३ | bgcolor="#ff8888" | –२ |- | ७ | align="left" | {{flagathlete|[[यान-क्रिस्टोफ दुडा]]|POL}} | = | = | = | = | = | –१ | –१ | –२ | –३ | –२ | bgcolor="#ffbfff" | –२ | bgcolor="#ffbfff" | –२ | bgcolor="#ff8888" | –३ | bgcolor="#ff8888" | –३ |- | ८ | align="left" |{{flagathlete|[[रिचर्ड रॅपोर्ट]]|HUN}} | = | = | = | = | = | = | –१ | = | –१ | –२ | bgcolor="#ffbfff" | –२ | bgcolor="#ffbfff" | –२ | bgcolor="#ff8888" | –२ | bgcolor="#ff8888" | –३ |} [[वर्ग:कँडिडेट्स स्पर्धा]] sw5k7al94tnat4pv6efyw8y7uoavmms 0 372495 2704301 2638746 2026-08-21T18:38:36Z ~2026-45686-74 186537 /* संदर्भ */ 2704301 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट वाहतूक |alt=|alt2= |स्थानके=४५ |नकाशा=|map_name=|map_state=<!-- show or collapsed --> | लांबी = {{convert|45|km|mi|abbr=on}} }} '''तिरुचिरापल्ली मेट्रो''' किंवा त्रिची मेट्रो ही एक प्रस्तावित [[जलद परिवहन|जलद वाहतूक]] प्रणाली आहे. ही प्रणाली [[तिरुचिरापल्ली]], [[तमिळनाडू|तामिळनाडू]] या शहरासाठी आहे. सुरुवातीला याच्या जागी तिरुचिरापल्ली मोनोरेल प्रणाली प्रस्तावित करण्यात आली होती.<ref name="proposed">{{स्रोत बातमी|last=S. Ganesan|url=http://www.hindu.com/2011/06/05/stories/2011060563990500.htm|title=Residents welcome study on mono rail system|date=5 June 2011|work=[[द हिंदू]]|location=[[Tiruchi]]|access-date=10 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20110608140638/http://www.hindu.com/2011/06/05/stories/2011060563990500.htm|archive-date=8 June 2011|url-status=dead}}</ref> पण व्यवहार्यता अभ्यासानंतर मेट्रो रेल्वे प्रकल्प होण्याची शिफारस करण्यात आली. सुरुवातीच्या प्रस्तावात {{Convert|45|km|mi}} च्या दोन लाइनींची शिफारस करण्यात आली होती. यात एकूण ४५ स्थानके मांडली होती.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.newindianexpress.com/states/tamil-nadu/2023/sep/01/feasibility-report-on-mrts-in-tiruchy-tirunelveli-and-salem-submitted-2610560.html|title=Feasibility report on MRTS in Tiruchy, Tirunelveli and Salem submitted|date=Sep 1, 2023|work=The New Indian Express|access-date=1 January 2024|agency=The New Indian Express}}</ref> == इतिहास == [[तमिळनाडूचे राज्यपाल|तामिळनाडूचे राज्यपाल]], बनवारीलाल ब्रोहित यांनी २०११ मध्ये [[तमिळनाडू विधानसभा|विधानसभेच्या]] प्रचारादरम्यान जाहीर केले होते की तामिळनाडू सरकारने कोयंबटूर आणि मदुराईसह त्रिचीमध्ये मोनोरेल प्रणाली सुरू करण्यासाठी व्यवहार्यता अभ्यास करण्याचा निर्णय घेतला आहे.<ref name="proposed">{{स्रोत बातमी|last=S. Ganesan|url=http://www.hindu.com/2011/06/05/stories/2011060563990500.htm|title=Residents welcome study on mono rail system|date=5 June 2011|work=[[द हिंदू]]|location=[[Tiruchi]]|access-date=10 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20110608140638/http://www.hindu.com/2011/06/05/stories/2011060563990500.htm|archive-date=8 June 2011|url-status=dead}}</ref> पण राज्यात राजकीय बदल झाल्यामुळे प्रकल्पात कोणतीही प्रगती झाली नाही. २०२२ मध्ये या प्रस्तावाचे रूपांतर शहरासाठी सामूहिक वाहतूक प्रणालीचा अभ्यास करण्यासाठी करण्यात आले आणि २०२३ मध्ये दोन कॉरिडॉरसह शहरासाठी पूर्ण मेट्रो तयार करण्याचा प्रस्ताव ठेवण्यात आला. == प्रकल्पाची वेळ == === २०२१ === * ऑक्टोबरमध्ये, त्रिची कॉर्पोरेशन शहरातील वाहतूक पद्धती आणि वाहतूक पायाभूत सुविधांचा अभ्यास करण्यासाठी व्यापक गतिशीलता योजना तयार करण्याचे काम सुरू केले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/trichy/comprehensive-mobility-plan-for-trichy-complete/articleshow/99048867.cms|title=Comprehensive mobility plan for Trichy complete|date=28 March 2023|work=The Times of India|access-date=1 January 2024}}</ref> === २०२२ === * मे महिन्यात, सीएमआरएलने सविस्तर व्यवहार्यता अहवालासाठी अभ्यास सुरू केला <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.metrorailnews.in/6-firms-bid-for-mrts-feasibility-in-salem-tiruchirappalli-tirunelveli/|title=6 firms bid for MRTS feasibility in Salem, Tiruchirappalli & Tirunelveli|last=Rustagi|first=Abha|date=30 April 2022|website=Metro Rail News|access-date=1 January 2024}}</ref> * जूनमध्ये, सीएमआरएल आणि त्रिची कॉर्पोरेशनने मेट्रो डीएफआरसाठी सीएमपी डेटा वापरण्यावर चर्चा केली <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.metrorailnews.in/trichy-corporation-proposes-three-metro-rail-corridors-to-transform-citys-transportation-landscape/|title=Trichy Corporation Proposes Three Metro Rail Corridors to Transform City's Transportation Landscape|last=Staff Reporter|date=31 March 2023|website=Metro Rail News}}</ref> === २०२३ === * एप्रिलमध्ये, सीएमपीचे काम पूर्ण झाले आहे आणि त्यात मेट्रोसाठी संबंधित ट्रॅफिक डेटापॉइंट्ससह तीन संभाव्य कॉरिडॉर सुचवले होते. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.constructionworld.in/transport-infrastructure/metro-rail-and-railways-infrastructure/3-high-demand-metro-corridors-listed-in-trichy-corp--39;s-mobility-plan/39982|title=3 high-demand metro corridors listed in Trichy Corp's mobility plan|work=www.constructionworld.in|language=en}}</ref> * सप्टेंबरमध्ये, सीआरएमएलने पुढील मंजुरीसाठी तामिळनाडू सरकारकडे डीएफआर सादर केला, ज्यामध्ये त्रिचीसाठी सीएमपीपासून {{Convert|45|km|mi}} लांबीच्या २ कॉरिडॉरसह मास रॅपिड ट्रान्झिट सिस्टमचा प्रस्ताव होता. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.newindianexpress.com/states/tamil-nadu/2023/sep/01/feasibility-report-on-mrts-in-tiruchy-tirunelveli-and-salem-submitted-2610560.html|title=Feasibility report on MRTS in Tiruchy, Tirunelveli and Salem submitted|work=The New Indian Express}}</ref> == कॉरिडॉर == === व्यापक गतिशीलता योजना <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/trichy/three-potential-metro-corridors-identified-for-trichy-city/articleshow/99093786.cms|title=Three potential metro corridors identified for Trichy city|date=29 March 2023|work=The Times of India}}</ref> === {| class="wikitable sortable" !कॉरिडॉर क्रमांक ! ओळ ! पासून ! करण्यासाठी ! मार्गे ! लांबी<br /><br /><br /><br /> (किमी) |- | style="text-align:center;" | १ | style="background:#FFA500; text-align: center;" | '''लाईन १ (केशरी)''' | style="text-align:center;" | समयापुरम | style="text-align:center;" | वायलूर | style="text-align:center;" | श्रीरंगम, चतरम बस स्टँड, थिलाई नगर | style="text-align:center;" | १८.७ |- | style="text-align:center;" | २ | style="background:#00FF00; text-align: center;" | '''लाईन २ (हिरवी)''' | style="text-align:center;" | थुवाकुडी | style="text-align:center;" | पंजापूर | style="text-align:center;" | तिरुवेरुंबूर, सेंट्रल बस स्टँड | style="text-align:center;" | २६ |- | style="text-align:center;" | ३ | style="background:#A020F0; text-align: center; color:#ffffff;" | '''लाईन ३ (जांभळा)''' | style="text-align:center;" | त्रिची रेल्वे जंक्शन | style="text-align:center;" | पंजापूर | style="text-align:center;" | [[तिरुचिरापल्ली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|त्रिची विमानतळ]], त्रिची रिंग रोड | style="text-align:center;" | २३.३ |- ! एकूण ! colspan="4" | ! ६८ |} === तपशीलवार व्यवहार्यता अहवाल === '''व्यवहार्यता अभ्यासावर आधारित त्रिचीमध्ये प्रस्तावित मेट्रो रेल्वे मार्ग''' <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/trichy/2-metro-corridors-proposed-in-trichy/articleshow/103265068.cms|title=2 metro corridors proposed in Trichy|date=1 September 2023|work=The Times of India|access-date=1 January 2024}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! colspan="7" |त्रिची मेट्रो |- ! कॉरिडॉर क्रमांक ! पासून ! करण्यासाठी ! रस्ते ! मार्गे ! लांबी<br /><br /><br /><br /> (किमी) ! स्टेशन |- | style="text-align:center;" | १ | style="text-align:center;" | समयापुरम | style="text-align:center;" | वायलूर | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" | १९ | style="text-align:center;" | १९ |- | style="text-align:center;" | २ | style="text-align:center;" | थुवाकुडी | style="text-align:center;" | पंजापूर | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" | २६ | style="text-align:center;" | २६ |- ! एकूण ! colspan="4" | ! ४५ ! ४५ |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतात प्रस्तावित जलद परिवहन]] [[वर्ग:तिरुचिरापल्लीमधील रेल्वे वाहतूक]] [[वर्ग:तामिळनाडूमधील प्रस्तावित पायाभूत सुविधा]] n1d6pzm4l4dxyk4zqylvdnjtw6dsmc6 0 373777 2704254 2703284 2026-08-21T14:25:03Z Abhishek.5678 142811 /* अंतिम स्थिती */ 2704254 wikitext text/x-wiki {{Infobox sports competition event | name = २०२०–२१ कँडिडेट्स स्पर्धा | image = File:Ian Nepomniachtchi Tal Memorial 2018.jpg | caption = या स्पर्धेचा विजेता [[इयान नेपोम्नियाच्ची]], २०२१ च्या [[जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा २०२१|जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद सामन्यात]] पोहोचला. | location = [[येकातेरिनबुर्ग]], [[रशिया]] | dates = १७ मार्च २०२० – २७ एप्रिल २०२१ | competitors = ८ | champion = {{flagicon image|FIDE flag icon.png}} [[इयान नेपोम्नियाच्ची]] | previous = [[२०१८ कँडिडेट्स स्पर्धा|२०१८]] | next = [[२०२२ कँडिडेट्स स्पर्धा|२०२२]] }} '''२०२०-२१ कॅंडिडेट्स स्पर्धा''' ही आठ खेळाडूंची बुद्धिबळ स्पर्धा होती जी २०२१ च्या [[जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा २०२१|जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धेसाठी]] आव्हानकरता निवडणारी ठरली. [[कोरोना|कोरोना महामारी]] असल्यामुळे या स्पर्धेचा पहिला भाग १७ ते २५ मार्च २०२० दरम्यान आणि दुसरा भाग १९ ते २७ एप्रिल २०२१ दरम्यान [[रशिया|रूस]]मधील [[येकातेरिनबुर्ग]] येथे झाला व ही स्पर्धा इतिहासातील सर्वात दिर्घकाळ चालणारी कँडिडेट्स स्पर्धा झाली.<ref>{{cite web |title=Breaking News: FIDE stops the Candidates Tournament! |url=https://en.chessbase.com/post/breaking-news-fide-stops-the-candidates-tournament |website=चेस न्यूज |date=२०२०-०३-२६}}</ref> ही स्पर्धा [[इयान नेपोम्नियाच्ची]]ने एक फेरी शिल्लक असतानाच जिंकली, ज्यामुळे त्याला २०२१ च्या [[जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा २०२१|जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धे]]त तत्कालीन विश्वविजेता [[मॅग्नस कार्लसन]]ला आव्हान देण्याचा अधिकार मिळाला.<ref>[https://theweekinchess.com/chessnews/events/fide-candidates-chess-tournament-2020/ian-nepomniachtchi-wins-the-2021-candidates-tournament-with-a-round-to-spare Ian Nepomniachtchi wins the 2021 Candidates tournament with a round to spare], द वीक इन चेस, २०२१-०४-२६</ref> == पात्रता == {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" ! rowspan=2 | पात्रतेची पद्धत ! rowspan=2 | खेळाडू ! वय ! [[फिडे विश्व मानांकन|मानांकन]] ! विश्व<br>मानांकन |- ! colspan="3" |(मार्च २०२०) |- |[[जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा २०१८|२०१८ जागतिक अजिंक्यपद स्पर्धेचा]] उपविजेता |{{flagicon|USA}} [[फॅबियानो कारुआना]] |27 |२८४२ |२ |- | rowspan="2" |[[बुद्धिबळ विश्वचषक|बुद्धिबळ विश्वचषक २०१९]] मधील अव्वल दोन अंतिम खेळाडू | style="background:lightgrey;" | {{Flagicon|AZE}} <s>[[तैमूर राजाबोव्ह]]</s> {{small|(विजेता, माघार घेतली)}} | style="background:lightgrey;" |33 | style="background:lightgrey;" |२७६५ | style="background:lightgrey;" |९ |- |{{Flagicon|CHN}} [[डिंग लिरेन]] {{small|(उपविजेता)}} |27 |२८०५ |३ |- |[[फिडे ग्रँड स्विस स्पर्धा|२०१९ फिडे ग्रँड स्विस स्पर्धे]]चा विजेता |{{Flagicon|CHN}} वँग हाओ |30 |२७६२ |१२ |- | rowspan="2" |[[फिडे ग्रँड प्रिक्स|फिडे ग्रँड प्रिक्स २०१९]] मधील अव्वल दोन अंतिम खेळाडू |{{Flagicon|RUS}} [[अलेक्झांडर ग्रिस्चुक]] {{small|(विजेता)}} |36 |२७७७ |४ |- |{{Flagicon|RUS}} [[इयान नेपोम्नियाच्ची]] {{small|(उपविजेता)}} |36 |२७७४ |५ |- |rowspan="2" | सर्वाधिक सरासरी [[फिडे विश्व मानांकन|गुणांकन]] |{{Flagicon|NED}} [[अनिश गिरी]] |29 |२७६३ |११ |- |{{Flagicon|FRA}} [[मॅक्सिम वाचियर-लाग्रेव्ह]] {{small|(राजाबोव्हची बदली)}} |25 |२७६७ |८ |- |आयोजन समितीचे वाइल्ड कार्ड |{{Flagicon|RUS}} किरील अलेक्सेन्को |29 |२६९८ |३९ |- |} == अंतिम स्थिती == :{| class="wikitable" style="font-size:100%; text-align:left white-space:nowrap;" |+ २०२०-२१ च्या कॅंडिडेट्स स्पर्धेची अंतिम स्थिती |- !rowspan="2"|पद !! rowspan="2" style="width:140px;"|खेळाडू !rowspan="2"|अंक !! colspan=3|टाई-ब्रेकर |rowspan="10" style="background:#fff;border-top-style:hidden; border-bottom-style:hidden;" | !colspan="2" rowspan="2"|१ !colspan="2" rowspan="2"|२ !colspan="2" rowspan="2"|३ !colspan="2" rowspan="2"|४ !colspan="2" rowspan="2"|५ !colspan="2" rowspan="2"|६ !colspan="2" rowspan="2"|७ !colspan="2" rowspan="2"|८ |- ! [[सोनेबॉर्न-बर्गर स्कोअर|एस.बी.]] !! आमने<br>सामने !! विजये |- |- align="center" style="background:white; color:black" |bgcolor="#ccffcc"|'''१'''||align="left" bgcolor="#ccffcc" style="white-space:nowrap;" |{{flagicon|RUS}} '''[[इयान नेपोम्नियाच्ची]]''' |bgcolor="#ccffcc" style="white-space:nowrap;" |'''८½ / १४'''|| bgcolor="#ccffcc"|५५ || bgcolor="#ccffcc"| - ||bgcolor="#ccffcc"|५ |style="background:lightgray" colspan="2"| |½||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|१ |½||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|१ |- align="center" style="background:white; color:black" |२||align="left" style="white-space:nowrap;"|{{flagicon|FRA}} [[मॅक्सिम वाचियर-लाग्राव्ह]]<span style="visibility:hidden">MVL</span> |'''८ / १४'''||५३.७५|| -||४ |१||style="background:black; color:white"|½ |style="background:lightgray" colspan="2"| |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|० |१||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|० |१||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|½ |- align="center" style="background:white; color:black" |३||align="left"| {{flagicon|NED}} [[अनिश गिरी]] |'''७½ / १४'''||५०.५||१½||४ |०||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |style="background:lightgray" colspan="2"| |½||style="background:black; color:white"|१ |१||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|० |०||style="background:black; color:white"|१ |१||style="background:black; color:white"|½ |- align="center" style="background:white; color:black" |४||align="left"|{{flagicon|USA}} [[फॅबियानो कारुआना]] |'''७½ / १४'''||५०.५||½||३ |½||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|½ |०||style="background:black; color:white"|½ |style="background:lightgray" colspan="2"| |½||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|१ |- align="center" style="background:white; color:black" |५||align="left"|{{flagicon|CHN}} [[डिंग लिरेन]] |'''७ / १४'''||४८.७५||१½||४ |१||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|० |१||style="background:black; color:white"|½ |style="background:lightgray" colspan="2"| |१||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|१ |०||style="background:black; color:white"|½ |- align="center" style="background:white; color:black" |६||align="left"|{{flagicon|RUS}} [[अलेक्झांडर ग्रिस्चुक]] |'''७ / १४'''||५०.५||½||२ |½||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|० |style="background:lightgray" colspan="2"| |½||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|½ |- align="center" style="background:white; color:black" |७||align="left"|{{flagicon|RUS}} किरील अलेक्सेन्को |'''५½ / १४'''||३८.५ || -||२ |½||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|० |०||style="background:black; color:white"|१ |½||style="background:black; color:white"|० |०||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|½ |style="background:lightgray" colspan="2"| |½||style="background:black; color:white"|½ |- align="center" style="background:white; color:black" |८||align="left"|{{flagicon|CHN}} वँग हाओ |'''५ / १४'''||३४.५ || -||१ |०||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|० |०||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|१ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |style="background:lightgray" colspan="2"| |} === फेरीनुसार गुण === हे टेबल प्रत्येक फेरीनंतर प्रत्येक खेळाडूने मिळवलेल्या एकूण विजयांची संख्या वजा करून एकूण पराभवांची संख्या दर्शविते. '=' दर्शविते की खेळाडूने त्या फेरीनंतर समान संख्येने खेळ जिंकले आहेत आणि गमावले आहेत. हिरव्या पार्श्वभूमी प्रत्येक फेरीनंतर सर्वाधिक गुण मिळविलेल्या खेळाडू(खेळाडूंना) दर्शवितात. मॅजेन्टा रंगाची पार्श्वभूमी अशा खेळाडूंना दर्शवते जे प्रत्येक फेरीनंतर स्पर्धा जिंकू शकले नाहीत, तर लाल रंगाची पार्श्वभूमी अशा खेळाडूंना दर्शवते जे आता दुसऱ्या क्रमांकावरही राहू शकले नाहीत. {| class="wikitable" style="font-size:100%; text-align:center; white-space: nowrap;" ! rowspan="2" |पद ! rowspan="2" style="width:140px;" |खेळाडू ! colspan="14" |फेऱ्या |- !१ !२ !३ !४ !५ !६ !७ !८ !९ !१० !११ !१२ !१३ !१४ |- | १ | align="left" |{{flagicon|RUS}} [[इयान नेपोम्नियाच्ची]] | bgcolor="#ccffcc" | +१ || bgcolor="#ccffcc" | +१ || bgcolor="#ccffcc" | +१ || bgcolor="#ccffcc" | +१ || bgcolor="#ccffcc" | +२ || bgcolor="#ccffcc" | +३ || bgcolor="#ccffcc" | +२ || bgcolor="#ccffcc" | +२ || bgcolor="#ccffcc" | +२ || bgcolor="#ccffcc" | +३ || bgcolor="#ccffcc" | +३ || bgcolor="#ccffcc" | +४ || bgcolor="#ccffcc" | +४ || bgcolor="#ccffcc" | +३ |- | २ | align="left" |{{flagicon|FRA}} [[मॅक्सिम वाचियर-लाग्राव्ह]]<span style="visibility:hidden">MVL</span> | = || bgcolor="#ccffcc" | +१ || bgcolor="#ccffcc" | +१ || bgcolor="#ccffcc" | +१ || +१ || +१ || bgcolor="#ccffcc" | +२ || +१ || +१ || +१ || = || +१ || bgcolor=#ffcccc | +१ || bgcolor=#ffcccc | +२ |- | ३ | align="left" | {{flagicon|NED}} [[अनिश गिरी]] | &minus;१ || &minus;१ || &minus;१ || &minus;१ || &minus;१ || = || = || = || +१ || +१ || +२ || +३ || bgcolor=#ffcccc | +२ || bgcolor=#ffcccc | +१ |- | ४ | align="left" |{{flagathlete|[[फॅबियानो कारुआना]]|USA}} | = || bgcolor="#ccffcc" | +१ || = || = || = || = || = || +१ || +१ || +१ || +१ || bgcolor=#ffcccc | = || bgcolor=#ffcccc | +१ || bgcolor=#ffcccc | +१ |- | ५ | align="left" |{{flagathlete|[[डिंग लिरेन]]|CHN}} | &minus;१ || &minus;२ || &minus;१ || &minus;१ || &minus;१ || &minus;२ || &minus;२ || &minus;२ || &minus;२ || &minus;२ || bgcolor=#ffcccc | &minus;३ || bgcolor=#ffcccc | &minus;२ || bgcolor="#ffcccc" | &minus;१ || bgcolor=#ffcccc | = |- | ६ | align="left" |{{flagicon|RUS}} [[अलेक्झांडर ग्रिस्चुक]] | = || = || = || = || = || = || = || &minus;१ || &minus;१ || &minus;१ || = || bgcolor=#ffcccc | &minus;१ || bgcolor=#ffcccc | = || bgcolor="#ffcccc" | = |- | ७ | align="left" | {{flagicon|RUS}} किरील अलेक्सीन्को | = || &minus;१ || &minus;१ || &minus;१ || &minus;१ || &minus;२ || &minus;२ || &minus;१ || &minus;१ || &minus;२ || &minus;२ || bgcolor=#ffcccc | &minus;३ || bgcolor=#ffcccc | &minus;४ || bgcolor=#ffcccc | &minus;३ |- | ८ | align="left" |{{flagicon|CHN}} वँग हाओ | bgcolor=#ccffcc | +१ || bgcolor=#ccffcc | +१ || bgcolor=#ccffcc | +१ || bgcolor=#ccffcc | +१ || = || = || = || = || &minus;१ | &minus;१ || &minus;१ || bgcolor=#ffcccc | &minus;२ || bgcolor=#ffcccc | &minus;३ || bgcolor=#ffcccc | &minus;४ |} ==संदर्भ== {{Reflist}} [[वर्ग:कँडिडेट्स स्पर्धा]] cqr4r71oz0pmi4gb51hrts1b4moernk 0 373793 2704225 2703282 2026-08-21T12:14:12Z Abhishek.5678 142811 /* अंतिम स्थिती */ 2704225 wikitext text/x-wiki {{Infobox sports competition event | name = २०२६ कँडिडेट्स स्पर्धा | image = Javokhir Sindarov (cropped).jpg | caption = या स्पर्धेचा विजेता [[जावोखिर सिंदारोव्ह]] २०२६ च्या [[जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा २०२६|जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद सामन्यात]] पोहोचला. | location = पेगेया, [[सायप्रस]] | dates = २८ मार्च – १५ एप्रिल | competitors = ८ | champion = {{flagicon|UZB}} [[जावोखिर सिंदारोव्ह]] | previous = [[२०२४ कँडिडेट्स स्पर्धा|२०२४]] | next = २०२८ }} '''२०२६ कँडिडेट्स स्पर्धा''' ही आठ खेळाडूंची बुद्धिबळ स्पर्धा होती, जी २०२६ च्या [[जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा २०२६|जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धे]]साठी आव्हानकर्ता निश्चित करण्यासाठी आयोजित करण्यात आली होती. ही स्पर्धा २८ मार्च ते १५ एप्रिल २०२६ दरम्यान [[सायप्रस]] मधील पेगेया येथे आयोजित झाली. ही स्पर्धा महिला कॅंडिडेटस् स्पर्धेसोबत आयोजित करण्यात आली होती. [[जावोखिर सिंदारोव्ह]]ने पहिल्या सहा फेऱ्यांपैकी पाच फेऱ्या जिंकल्या; यामुळे एक फेरी शिल्लक असतानाच त्याने ही स्पर्धा जिंकली आणि कँडिडेट्स स्पर्धेतील सर्वाधिक गुणांचा विक्रमही प्रस्थापित केला. या कामगिरीमुळे, विद्यमान बुद्धिबळ विश्वविजेत्या [[गुकेश डोम्माराजू]]विरुद्ध [[जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा २०२६]] खेळण्याचा अधिकार त्याने मिळवला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/krida/javokhir-sindarov-wins-candidates-chess-sets-world-championship-clash-vs-gukesh-rds-00-5836654/ |title=जगज्जेतेपदासाठी जेन झी लढत! 'कँडिडेट्स' स्पर्धेत सिंदारोव विजेता |date=२०२६-०४-१५|website=[[लोकसत्ता]]}}</ref> ==पात्रता== {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" ! rowspan=2 | पात्रतेची पद्धत ! rowspan=2 | खेळाडू ! वय ! [[फिडे विश्व मानांकन|मानांकन]] ! विश्व<br>मानांकन |- ! colspan="3" |(मार्च २०२६) |- |२०२४ फिडे सर्किट चा विजेता |{{flagicon|USA}} [[फॅबियानो कारुआना]] | {{age|1992|07|30|2025|12|31}} |२७९५ |३ |- | rowspan="2" |[[फिडे ग्रँड स्विस स्पर्धा|फिडे ग्रँड स्विस स्पर्धा २०२५]] मधील अव्वल दोन अंतिम खेळाडू |{{Flagicon|NED}} [[अनिश गिरी]] {{small|(विजेता)}} |{{age|1994|6|28|2026|04|15}} |२७५३ |८ |- |{{Flagicon|GER}} [[मॅथियास ब्लूबाम]] {{small|(उपविजेता)}} |{{age|1997|4|18|2026|04|15}} |२६९८ |३२ |- | rowspan="3" |[[बुद्धिबळ विश्वचषक|बुद्धिबळ विश्वचषक २०२५]] मधील अव्वल तीन अंतिम खेळाडू | {{flagicon|UZB}} [[जावोखिर सिंदारोव्ह]] {{small|(विजेता)}} | {{age|2005|12|8|2026|04|15}} | २७४५ | १२ |- | {{flagicon|CHN}} [[वेई यी]] {{small|(उपविजेता)}} | {{age|1999|6|2|2026|04|15}} | २७५४ | ७ |- | {{flagicon image|FIDE flag icon.png}} [[आंद्रे एसिपेंको]] {{small|(तिसरे स्थान)}} | {{age|2002|03|22|2026|04|15}} | २६९८ | ३३ |- |२०२५ फिडे सर्किट चा विजेता | {{flagicon|IND}} [[प्रगणानंदा रमेशबाबू]] | {{age|2005|08|10|2026|04|15}} | २७४१ | १३ |- |सर्वाधिक सरासरी [[फिडे विश्व मानांकन|गुणांकन]] | {{flagicon|USA}} [[हिकारू नाकामुरा]] | {{age|1987|12|9|2026|04|15}} | २८१० | २ |} == अंतिम स्थिती == :{| class="wikitable" style="font-size:100%; text-align:left white-space:nowrap;" |+ २०२६ च्या कॅंडिडेट्स स्पर्धेची अंतिम स्थिती |- !rowspan="2"|पद !! rowspan="2" style="width:140px;"|खेळाडू !rowspan="2"|अंक !! colspan=2|टाई-ब्रेकर |rowspan="10" style="background:#fff;border-top-style:hidden; border-bottom-style:hidden;" | !colspan="2" rowspan="2"|१ !colspan="2" rowspan="2"|२ !colspan="2" rowspan="2"|३ !colspan="2" rowspan="2"|४ !colspan="2" rowspan="2"|५ !colspan="2" rowspan="2"|६ !colspan="2" rowspan="2"|७ !colspan="2" rowspan="2"|८ |- ! [[सोनेबॉर्न-बर्गर स्कोअर|एस.बी.]] !! विजये |- |- align="center" style="background:white; color:black" |bgcolor="#ccffcc"|'''१'''||align="left" bgcolor="#ccffcc" style="white-space:nowrap;" |'''{{flagicon|UZB}} [[जावोखिर सिंदारोव्ह]]<span style="visibility:hidden">JS</span> |bgcolor="#ccffcc"|'''१० / १४'''|| bgcolor="#ccffcc"|६४.७५ || bgcolor="#ccffcc"|६ |style="background:lightgray" colspan="2"| |½||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|१ |½||style="background:black; color:white"|१ |½||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|१ |१||style="background:black; color:white"|½ |- align="center" style="background:white; color:black" |२||align="left" style="white-space:nowrap;" |{{nowrap|{{flagicon|NED}} [[अनिश गिरी]]}} |style="white-space:nowrap;" |'''८½ / १४'''||५६.५||४ |½||style="background:black; color:white"|½ |style="background:lightgray" colspan="2"| |½||style="background:black; color:white"|१ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|१ |१||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|१ |- align="center" style="background:white; color:black" |३||align="left" style="white-space:nowrap;" |{{flagicon|USA}} [[फॅबियानो कारुआना]] |'''७½ / १४'''||४८||४ |½||style="background:black; color:white"|० |०||style="background:black; color:white"|½ |style="background:lightgray" colspan="2"| |१||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|० |१||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|१ |- align="center" style="background:white; color:black" |४||align="left"|{{nowrap|{{flagicon|CHN}} [[यी वेई|वेई यी]]}} |'''७ / १४'''||४४.७५||२ |०||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|० |style="background:lightgray" colspan="2"| |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|१ |- align="center" style="background:white; color:black" |५||align="left"|{{nowrap|{{flagicon|USA}} [[हिकारू नाकामुरा]]}} |'''६½ / १४'''||४४.५||१ |०||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|½ |style="background:lightgray" colspan="2"| |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |- align="center" style="background:white; color:black" |६||align="left"|{{nowrap|{{flagicon|GER}} [[मॅथियास ब्लूबाम]]}} |'''६ / १४'''||४२||० |½||style="background:black; color:white"|½ |०||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |style="background:lightgray" colspan="2"| |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |- align="center" style="background:white; color:black" |७||align="left"|{{nowrap|{{flagicon|IND}} [[आर प्रज्ञानंदा]]}} |'''६ / १४'''||४० ||१ |०||style="background:black; color:white"|० |१||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |style="background:lightgray" colspan="2"| |½||style="background:black; color:white"|½ |- align="center" style="background:white; color:black" |८||align="left"|{{nowrap|{{flagicon image|FIDE flag icon.png}} [[आंद्रे एसिपेंको]]}} |'''४½ / १४'''||३१.५ ||० |½||style="background:black; color:white"|० |०||style="background:black; color:white"|½ |०||style="background:black; color:white"|½ |०||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |style="background:lightgray" colspan="2"| |} === फेरीनुसार गुण === हे टेबल प्रत्येक फेरीनंतर प्रत्येक खेळाडूने मिळवलेल्या एकूण विजयांची संख्या वजा करून एकूण पराभवांची संख्या दर्शविते. '=' दर्शविते की खेळाडूने त्या फेरीनंतर समान संख्येने खेळ जिंकले आहेत आणि गमावले आहेत. हिरव्या पार्श्वभूमी प्रत्येक फेरीनंतर सर्वाधिक गुण मिळविलेल्या खेळाडू(खेळाडूंना) दर्शवितात. लाल पार्श्वभूमी दर्शविते की प्रत्येक फेरीनंतर स्पर्धा जिंकू न शकलेले खेळाडू. {| class="wikitable" style="font-size:100%; text-align:center; white-space: nowrap;" ! rowspan="2" |पद ! rowspan="2" style="width:140px;" |खेळाडू ! colspan="14" |फेऱ्या |- !१ !२ !३ !४ !५ !६ !७ !८ !९ !१० !११ !१२ !१३ !१४ |- | १ | align="left" |{{flagathlete|[[जावोखिर सिंदारोव्ह]]|UZB}} | bgcolor="#ccffcc" | +१ | bgcolor="#ccffcc" | +१ | bgcolor="#ccffcc" | +२ | bgcolor="#ccffcc" | +३ | bgcolor="#ccffcc" | +४ | bgcolor="#ccffcc" | +५ | bgcolor="#ccffcc" | +५ | bgcolor="#ccffcc" | +५ | bgcolor="#ccffcc" | +५ | bgcolor="#ccffcc" | +६ | bgcolor="#ccffcc" | +६ | bgcolor="#ccffcc" | +६ | bgcolor="#ccffcc" | +६ | bgcolor="#ccffcc" | +६ |- | २ | align="left" |{{flagathlete|[[अनिश गिरी]]|NED}} | –१ | −१ | −१ | = | = | = | = | +१ | +२ | +२ | +२ | +२ | bgcolor="#ffcccc" | +२ | bgcolor="#ffcccc" | +३ |- | ३ | align="left" |{{flagicon|USA}} [[फॅबियानो कारुआना]] | bgcolor="#ccffcc" | +१ | bgcolor="#ccffcc" | +१ | bgcolor="#ccffcc" | +२ | +१ | +२ | +२ | +२ | +१ | = | = | = | bgcolor="#ffcccc" | = | bgcolor="#ffcccc" | = | bgcolor="#ffcccc" | +१ |- | ४ | align="left" |{{flagathlete|[[यी वेई|वेई यी]]|CHN}} | = | = | –१ | –१ | –१ | –२ | –१ | –१ | –१ | –१ | bgcolor="#ffcccc" | –१ | bgcolor="#ffcccc" | –१ | bgcolor="#ffcccc" | = | bgcolor="#ffcccc" | = |- | ५ | align="left" |{{flagathlete|[[हिकारू नाकामुरा]]|USA}} | –१ | −१ | –१ | –१ | –२ | –२ | –२ | –१ | –१ | –१ | bgcolor="#ffcccc" | –१ | bgcolor="#ffcccc" | –१ | bgcolor="#ffcccc" | −१ | bgcolor="#ffcccc" | –१ |- | ६ | align="left" |{{flagathlete|[[मॅथियास ब्लूबाम]]|GER}} | = | = | = | = | −१ | –१ | –१ | −१ | –१ | –१ | bgcolor="#ffcccc" | −१ | bgcolor="#ffcccc" | −१ | bgcolor="#ffcccc" | −१ | bgcolor="#ffcccc" | −२ |- | ७ | align="left" |{{flagathlete|[[आर प्रज्ञानंदा]]|IND}} | bgcolor="#ccffcc" | +१ | bgcolor="#ccffcc" | +१ | = | = | = | = | = | −१ | −१ | −२ | bgcolor="#ffcccc" | −२ | bgcolor="#ffcccc" | −२ | bgcolor="#ffcccc" | −२ | bgcolor="#ffcccc" | −२ |- | ८ | align="left" |{{flagicon image|FIDE flag icon.png}} [[आंद्रे एसिपेंको]] {{Font|{{abbr|(फिडे)|फिडे}}|size=90%}} | –१ | −१ | −१ | −२ | −२ | −२ | −३ | −३ | bgcolor="#ffcccc" | −३ | bgcolor="#ffcccc" | −३ | bgcolor="#ffcccc" | −३ | bgcolor="#ffcccc" | −३ | bgcolor="#ffcccc" | −४ | bgcolor="#ffcccc" | −५ |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कँडिडेट्स स्पर्धा]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील खेळ]] 4molwuh11lwmn38wq1i5ap6hfjo0tru 2704226 2704225 2026-08-21T12:40:42Z Abhishek.5678 142811 2704226 wikitext text/x-wiki {{Infobox sports competition event | name = २०२६ कँडिडेट्स स्पर्धा | image = Javokhir Sindarov (cropped).jpg | caption = या स्पर्धेचा विजेता [[जावोखिर सिंदारोव्ह]] २०२६ च्या [[जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा २०२६|जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद सामन्यात]] पोहोचला. | location = पेगेया, [[सायप्रस]] | dates = २८ मार्च – १५ एप्रिल | competitors = ८ | champion = {{flagicon|UZB}} [[जावोखिर सिंदारोव्ह]] | previous = [[२०२४ कँडिडेट्स स्पर्धा|२०२४]] | next = २०२८ }} '''२०२६ कँडिडेट्स स्पर्धा''' ही आठ खेळाडूंची बुद्धिबळ स्पर्धा होती, जी २०२६ च्या [[जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा २०२६|जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धे]]साठी आव्हानकर्ता निश्चित करण्यासाठी आयोजित करण्यात आली होती. ही स्पर्धा २८ मार्च ते १५ एप्रिल २०२६ दरम्यान [[सायप्रस]] मधील पेगेया येथे आयोजित झाली. ही स्पर्धा महिला कँडिडेट्स स्पर्धेसोबत आयोजित करण्यात आली होती. [[जावोखिर सिंदारोव्ह]]ने पहिल्या सहा फेऱ्यांपैकी पाच फेऱ्या जिंकल्या; यामुळे एक फेरी शिल्लक असतानाच त्याने ही स्पर्धा जिंकली आणि कँडिडेट्स स्पर्धेतील सर्वाधिक गुणांचा विक्रमही प्रस्थापित केला. या कामगिरीमुळे, तत्कालीन बुद्धिबळ विश्वविजेत्या [[गुकेश डोम्माराजू]]ला [[जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा २०२६|जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धेत]] आव्हान देण्याचा अधिकार मिळाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/krida/javokhir-sindarov-wins-candidates-chess-sets-world-championship-clash-vs-gukesh-rds-00-5836654/ |title=जगज्जेतेपदासाठी जेन झी लढत! 'कँडिडेट्स' स्पर्धेत सिंदारोव विजेता |date=२०२६-०४-१५|website=[[लोकसत्ता]]}}</ref> ==पात्रता== {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" ! rowspan=2 | पात्रतेची पद्धत ! rowspan=2 | खेळाडू ! वय ! [[फिडे विश्व मानांकन|मानांकन]] ! विश्व<br>मानांकन |- ! colspan="3" |(मार्च २०२६) |- |२०२४ फिडे सर्किट चा विजेता |{{flagicon|USA}} [[फॅबियानो कारुआना]] | {{age|1992|07|30|2025|12|31}} |२७९५ |३ |- | rowspan="2" |[[फिडे ग्रँड स्विस स्पर्धा|फिडे ग्रँड स्विस स्पर्धा २०२५]] मधील अव्वल दोन |{{Flagicon|NED}} [[अनिश गिरी]] {{small|(विजेता)}} |{{age|1994|6|28|2026|04|15}} |२७५३ |८ |- |{{Flagicon|GER}} [[मॅथियास ब्लूबाम]] {{small|(उपविजेता)}} |{{age|1997|4|18|2026|04|15}} |२६९८ |३२ |- | rowspan="3" |[[बुद्धिबळ विश्वचषक|बुद्धिबळ विश्वचषक २०२५]] मधील अव्वल तीन | {{flagicon|UZB}} [[जावोखिर सिंदारोव्ह]] {{small|(विजेता)}} | {{age|2005|12|8|2026|04|15}} | २७४५ | १२ |- | {{flagicon|CHN}} [[वेई यी]] {{small|(उपविजेता)}} | {{age|1999|6|2|2026|04|15}} | २७५४ | ७ |- | {{flagicon image|FIDE flag icon.png}} [[आंद्रे एसिपेंको]] {{small|(तिसरे स्थान)}} | {{age|2002|03|22|2026|04|15}} | २६९८ | ३३ |- |२०२५ फिडे सर्किट चा विजेता | {{flagicon|IND}} [[प्रगणानंदा रमेशबाबू]] | {{age|2005|08|10|2026|04|15}} | २७४१ | १३ |- |सर्वाधिक सरासरी [[फिडे विश्व मानांकन|गुणांकन]] (ऑगस्ट २०२५ – जानेवारी २०२६) | {{flagicon|USA}} [[हिकारू नाकामुरा]] | {{age|1987|12|9|2026|04|15}} | २८१० | २ |} == अंतिम स्थिती == :{| class="wikitable" style="font-size:100%; text-align:left white-space:nowrap;" |+ २०२६ च्या कॅंडिडेट्स स्पर्धेची अंतिम स्थिती |- !rowspan="2"|पद !! rowspan="2" style="width:140px;"|खेळाडू !rowspan="2"|अंक !! colspan=2|टाई-ब्रेकर |rowspan="10" style="background:#fff;border-top-style:hidden; border-bottom-style:hidden;" | !colspan="2" rowspan="2"|१ !colspan="2" rowspan="2"|२ !colspan="2" rowspan="2"|३ !colspan="2" rowspan="2"|४ !colspan="2" rowspan="2"|५ !colspan="2" rowspan="2"|६ !colspan="2" rowspan="2"|७ !colspan="2" rowspan="2"|८ |- ! [[सोनेबॉर्न-बर्गर स्कोअर|एस.बी.]] !! विजये |- |- align="center" style="background:white; color:black" |bgcolor="#ccffcc"|'''१'''||align="left" bgcolor="#ccffcc" style="white-space:nowrap;" |'''{{flagicon|UZB}} [[जावोखिर सिंदारोव्ह]]<span style="visibility:hidden">JKS</span> |bgcolor="#ccffcc"|'''१० / १४'''|| bgcolor="#ccffcc"|६४.७५ || bgcolor="#ccffcc"|६ |style="background:lightgray" colspan="2"| |½||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|१ |½||style="background:black; color:white"|१ |½||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|१ |१||style="background:black; color:white"|½ |- align="center" style="background:white; color:black" |२||align="left" style="white-space:nowrap;" |{{nowrap|{{flagicon|NED}} [[अनिश गिरी]]}} |style="white-space:nowrap;" |'''८½ / १४'''||५६.५||४ |½||style="background:black; color:white"|½ |style="background:lightgray" colspan="2"| |½||style="background:black; color:white"|१ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|१ |१||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|१ |- align="center" style="background:white; color:black" |३||align="left" style="white-space:nowrap;" |{{flagicon|USA}} [[फॅबियानो कारुआना]] |'''७½ / १४'''||४८||४ |½||style="background:black; color:white"|० |०||style="background:black; color:white"|½ |style="background:lightgray" colspan="2"| |१||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|० |१||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|१ |- align="center" style="background:white; color:black" |४||align="left"|{{nowrap|{{flagicon|CHN}} [[यी वेई|वेई यी]]}} |'''७ / १४'''||४४.७५||२ |०||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|० |style="background:lightgray" colspan="2"| |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|१ |- align="center" style="background:white; color:black" |५||align="left"|{{nowrap|{{flagicon|USA}} [[हिकारू नाकामुरा]]}} |'''६½ / १४'''||४४.५||१ |०||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|½ |style="background:lightgray" colspan="2"| |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |- align="center" style="background:white; color:black" |६||align="left"|{{nowrap|{{flagicon|GER}} [[मॅथियास ब्लूबाम]]}} |'''६ / १४'''||४२||० |½||style="background:black; color:white"|½ |०||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |style="background:lightgray" colspan="2"| |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |- align="center" style="background:white; color:black" |७||align="left"|{{nowrap|{{flagicon|IND}} [[आर प्रज्ञानंदा]]}} |'''६ / १४'''||४० ||१ |०||style="background:black; color:white"|० |१||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |style="background:lightgray" colspan="2"| |½||style="background:black; color:white"|½ |- align="center" style="background:white; color:black" |८||align="left"|{{nowrap|{{flagicon image|FIDE flag icon.png}} [[आंद्रे एसिपेंको]]}} |'''४½ / १४'''||३१.५ ||० |½||style="background:black; color:white"|० |०||style="background:black; color:white"|½ |०||style="background:black; color:white"|½ |०||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |style="background:lightgray" colspan="2"| |} === फेरीनुसार गुण === हे टेबल प्रत्येक फेरीनंतर प्रत्येक खेळाडूने मिळवलेल्या एकूण विजयांची संख्या वजा करून एकूण पराभवांची संख्या दर्शविते. '=' दर्शविते की खेळाडूने त्या फेरीनंतर समान संख्येने खेळ जिंकले आहेत आणि गमावले आहेत. हिरव्या पार्श्वभूमी प्रत्येक फेरीनंतर सर्वाधिक गुण मिळविलेल्या खेळाडू(खेळाडूंना) दर्शवितात. लाल पार्श्वभूमी दर्शविते की प्रत्येक फेरीनंतर स्पर्धा जिंकू न शकलेले खेळाडू. {| class="wikitable" style="font-size:100%; text-align:center; white-space: nowrap;" ! rowspan="2" |पद ! rowspan="2" style="width:140px;" |खेळाडू ! colspan="14" |फेऱ्या |- !१ !२ !३ !४ !५ !६ !७ !८ !९ !१० !११ !१२ !१३ !१४ |- | १ | align="left" |{{flagathlete|[[जावोखिर सिंदारोव्ह]]|UZB}} | bgcolor="#ccffcc" | +१ | bgcolor="#ccffcc" | +१ | bgcolor="#ccffcc" | +२ | bgcolor="#ccffcc" | +३ | bgcolor="#ccffcc" | +४ | bgcolor="#ccffcc" | +५ | bgcolor="#ccffcc" | +५ | bgcolor="#ccffcc" | +५ | bgcolor="#ccffcc" | +५ | bgcolor="#ccffcc" | +६ | bgcolor="#ccffcc" | +६ | bgcolor="#ccffcc" | +६ | bgcolor="#ccffcc" | +६ | bgcolor="#ccffcc" | +६ |- | २ | align="left" |{{flagathlete|[[अनिश गिरी]]|NED}} | –१ | −१ | −१ | = | = | = | = | +१ | +२ | +२ | +२ | +२ | bgcolor="#ffcccc" | +२ | bgcolor="#ffcccc" | +३ |- | ३ | align="left" |{{flagicon|USA}} [[फॅबियानो कारुआना]] | bgcolor="#ccffcc" | +१ | bgcolor="#ccffcc" | +१ | bgcolor="#ccffcc" | +२ | +१ | +२ | +२ | +२ | +१ | = | = | = | bgcolor="#ffcccc" | = | bgcolor="#ffcccc" | = | bgcolor="#ffcccc" | +१ |- | ४ | align="left" |{{flagathlete|[[यी वेई|वेई यी]]|CHN}} | = | = | –१ | –१ | –१ | –२ | –१ | –१ | –१ | –१ | bgcolor="#ffcccc" | –१ | bgcolor="#ffcccc" | –१ | bgcolor="#ffcccc" | = | bgcolor="#ffcccc" | = |- | ५ | align="left" |{{flagathlete|[[हिकारू नाकामुरा]]|USA}} | –१ | −१ | –१ | –१ | –२ | –२ | –२ | –१ | –१ | –१ | bgcolor="#ffcccc" | –१ | bgcolor="#ffcccc" | –१ | bgcolor="#ffcccc" | −१ | bgcolor="#ffcccc" | –१ |- | ६ | align="left" |{{flagathlete|[[मॅथियास ब्लूबाम]]|GER}} | = | = | = | = | −१ | –१ | –१ | −१ | –१ | –१ | bgcolor="#ffcccc" | −१ | bgcolor="#ffcccc" | −१ | bgcolor="#ffcccc" | −१ | bgcolor="#ffcccc" | −२ |- | ७ | align="left" |{{flagathlete|[[आर प्रज्ञानंदा]]|IND}} | bgcolor="#ccffcc" | +१ | bgcolor="#ccffcc" | +१ | = | = | = | = | = | −१ | −१ | −२ | bgcolor="#ffcccc" | −२ | bgcolor="#ffcccc" | −२ | bgcolor="#ffcccc" | −२ | bgcolor="#ffcccc" | −२ |- | ८ | align="left" |{{flagicon image|FIDE flag icon.png}} [[आंद्रे एसिपेंको]] {{Font|{{abbr|(फिडे)|फिडे}}|size=90%}} | –१ | −१ | −१ | −२ | −२ | −२ | −३ | −३ | bgcolor="#ffcccc" | −३ | bgcolor="#ffcccc" | −३ | bgcolor="#ffcccc" | −३ | bgcolor="#ffcccc" | −३ | bgcolor="#ffcccc" | −४ | bgcolor="#ffcccc" | −५ |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कँडिडेट्स स्पर्धा]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील खेळ]] ==बाह्य दुवे== * [https://candidates2026.fide.com/ अधिकृत संकेतस्थळ], [[फिडे]] * [https://handbook.fide.com/files/handbook/Regulations_for_the_FIDE_Candidates_Tournament_2026.pdf फिडे कॅंडिडेट्स स्पर्धा २०२६ साठीचे नियम], फिडे * fzw6t0xp30dwpshlrmbz9ny0nei73yf 0 373844 2704258 2703295 2026-08-21T14:35:06Z Abhishek.5678 142811 /* अंतिम स्थिती */ 2704258 wikitext text/x-wiki {{Infobox sports competition event | name = २०१८ कँडिडेट्स स्पर्धा | image = File:Fabiano Caruana 4, Candidates Tournament 2018.jpg | caption = या स्पर्धेचा विजेता [[फॅबियानो कारुआना]], २०१८ च्या [[जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा २०१८|जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद सामन्यात]] पोहोचला. | location = [[बर्लिन]], [[जर्मनी]] | dates = १०–२८ मार्च | competitors = ८ | champion = {{flagicon|USA}} [[फॅबियानो कारुआना]] | previous = [[२०१६ कँडिडेट्स स्पर्धा|२०१६]] | next = [[२०२०-२१ कँडिडेट्स स्पर्धा|२०२०-२१]] }} '''२०१८ कॅंडिडेट्स स्पर्धा''' ही आठ खेळाडूंची बुद्धिबळ स्पर्धा होती जी २०१८ च्या [[जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा २०१८|जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धेसाठी]] आव्हानकरता निवडणारी ठरली. ही स्पर्धा १० ते २८ मार्च २०१८ दरम्यान [[जर्मनी|जर्मनि]]तील [[बर्लिन]] येथे झाली. ही स्पर्धा [[फॅबियानो कारुआना]]ने जिंकली, ज्यामुळे त्याला २०१८ च्या [[जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा २०१८|जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धे]]त तत्कालीन विश्वविजेता [[मॅग्नस कार्लसन]]ला आव्हान देण्याचा अधिकार मिळाला.<ref>{{cite web|title=Berlin Candidates 14: It's Carlsen-Caruana!|url=https://chess24.com/en/read/news/berlin-candidates-14-it-s-carlsen-caruana|website=Chess24|date=२०१८-०३-२८}}</ref> == पात्रता == {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" ! rowspan=2 | पात्रतेची पद्धत ! rowspan=2 | खेळाडू ! वय ! [[फिडे विश्व मानांकन|मानांकन]] ! विश्व<br>मानांकन |- ! colspan="3" |(मार्च २०१८) |- |[[जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा २०१६|२०१६ जागतिक अजिंक्यपद स्पर्धेचा]] उपविजेता |{{flagicon|RUS}} [[सर्गेई कर्जाकिन]] |28 |२७६३ |१३ |- | rowspan="2" |[[बुद्धिबळ विश्वचषक|बुद्धिबळ विश्वचषक २०१७]] मधील अव्वल दोन अंतिम खेळाडू | {{Flagicon|ARM}} [[लेव्हॉन अरोनियन]] {{small|(विजेता)}} |35 |२७९४ |५ |- |{{Flagicon|CHN}} [[डिंग लिरेन]] {{small|(उपविजेता)}} |25 |२७६९ |११ |- | rowspan="2" |[[फिडे ग्रँड प्रिक्स|फिडे ग्रँड प्रिक्स २०१७]] मधील अव्वल दोन अंतिम खेळाडू |{{Flagicon|AZE}} [[शाखरियार मामेद्यारोव]] {{small|(विजेता)}} |32 |२८०९ |२ |- |{{Flagicon|RUS}} [[अलेक्झांडर ग्रिस्चुक]] {{small|(उपविजेता)}} |34 |२७६७ |१२ |- |rowspan="2" |विश्वचषक किंवा ग्रँड प्रिक्स मधे खेळलेली सर्वाधिक सरासरी [[फिडे विश्व मानांकन|गुणांकीत]] |{{Flagicon|USA}} [[फॅबियानो कारुआना]] |25 |२७८४ |८ |- |{{Flagicon|USA}} [[वेस्ली सो]] |24 |२७९९ |४ |- |आयोजन समितीचे वाइल्ड कार्ड |{{Flagicon|RUS}} [[व्लादिमीर क्रॅमनिक]] |42 |२८०० |३ |- |} == अंतिम स्थिती == :{| class="wikitable" style="font-size:100%; text-align:left white-space:nowrap;" |+ २०१८ च्या कॅंडिडेट्स स्पर्धेची अंतिम स्थिती |- !rowspan="2"|पद !! rowspan="2" style="width:140px;"|खेळाडू !rowspan="2"|अंक !! colspan=2|टाई-ब्रेकर |rowspan="10" style="background:#fff;border-top-style:hidden; border-bottom-style:hidden;" | !colspan="2" rowspan="2"|१ !colspan="2" rowspan="2"|२ !colspan="2" rowspan="2"|३ !colspan="2" rowspan="2"|४ !colspan="2" rowspan="2"|५ !colspan="2" rowspan="2"|६ !colspan="2" rowspan="2"|७ !colspan="2" rowspan="2"|८ |- ! आमने सामने !! विजये |- |- align="center" style="background:white; color:black" |bgcolor="#ccffcc"|'''१'''||align="left" bgcolor="#ccffcc" style="white-space:nowrap;"|{{flagicon|USA}} '''[[फॅबियानो कारुआना]]''' |bgcolor="#ccffcc"|'''९ / १४''' || bgcolor="#ccffcc"| - ||bgcolor="#ccffcc"|५ |style="background:lightgray" colspan="2"| |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|१ |½||style="background:black; color:white"|१ |१||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|१ |- align="center" style="background:white; color:black" |२||align="left" style="white-space:nowrap;"|{{Flagicon|AZE}} [[शाखरियार मामेद्यारोव]]<span style="visibility:hidden">SM</span> |'''८ / १४'''|| १½||३ |½||style="background:black; color:white"|½ |style="background:lightgray" colspan="2"| |½||style="background:black; color:white"|१ |०||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |- align="center" style="background:white; color:black" |३||align="left"| {{flagicon|RUS}} [[सर्गेई कर्जाकिन]] |'''८ / १४'''|| ½||४ |१||style="background:black; color:white"|½ |०||style="background:black; color:white"|½ |style="background:lightgray" colspan="2"| |½||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|½ |०||style="background:black; color:white"|१ |- align="center" style="background:white; color:black" |४||align="left"|{{Flagicon|CHN}} [[डिंग लिरेन]] | style="white-space:nowrap;"|'''७.५ / १४'''|| -||१ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|१ |½||style="background:black; color:white"|½ |style="background:lightgray" colspan="2"| |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |- align="center" style="background:white; color:black" |५||align="left" style="white-space:nowrap;"|{{Flagicon|RUS}} [[व्लादिमिर क्रॅमनिक]] |'''६.५ / १४'''||१||३ |०||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|½ |style="background:lightgray" colspan="2"| |१||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|१ |- align="center" style="background:white; color:black" |६||align="left" style="white-space:nowrap;"|{{flagicon|RUS}} [[अलेक्झांडर ग्रिश्चुक]] |'''६.५ / १४'''||१||२ |०||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|० |style="background:lightgray" colspan="2"| |१||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |- align="center" style="background:white; color:black" |७||align="left"|{{Flagicon|USA}} [[वेस्ली सो]] |'''६ / १४'''|| -||१ |½||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|० |style="background:lightgray" colspan="2"| |१||style="background:black; color:white"|½ |- align="center" style="background:white; color:black" |८||align="left"|{{Flagicon|ARM}} [[लेव्हॉन अरोनियन]] |'''४.५ / १४'''|| -||१ |०||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|½ |०||style="background:black; color:white"|१ |½||style="background:black; color:white"|½ |०||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|० |style="background:lightgray" colspan="2"| |} === फेरीनुसार गुण === हे टेबल प्रत्येक फेरीनंतर प्रत्येक खेळाडूने मिळवलेल्या एकूण विजयांची संख्या वजा करून एकूण पराभवांची संख्या दर्शविते. '=' दर्शविते की खेळाडूने त्या फेरीनंतर समान संख्येने खेळ जिंकले आहेत आणि गमावले आहेत. हिरव्या पार्श्वभूमी प्रत्येक फेरीनंतर सर्वाधिक गुण मिळविलेल्या खेळाडू(खेळाडूंना) दर्शवितात. मॅजेन्टा रंगाची पार्श्वभूमी अशा खेळाडूंना दर्शवते जे प्रत्येक फेरीनंतर स्पर्धा जिंकू शकले नाहीत, तर लाल रंगाची पार्श्वभूमी अशा खेळाडूंना दर्शवते जे आता दुसऱ्या क्रमांकावरही राहू शकले नाहीत. {| class="wikitable sortable" style="font-size:100%; text-align:center; white-space: nowrap;" ! rowspan="2" |पद ! rowspan="2" style="width:140px;" |खेळाडू ! colspan="14" |फेऱ्या |- !१ !२ !३ !४ !५ !६ !७ !८ !९ !१० !११ !१२ !१३ !१४ |- | १ | align="left" |{{flagathlete|[[फॅबियानो कारुआना]]|USA}} |bgcolor=#ccffcc|+१||bgcolor=#ccffcc|+१||+१||bgcolor=#ccffcc|+२||bgcolor=#ccffcc|+२||bgcolor=#ccffcc|+२||bgcolor=#ccffcc|+३||bgcolor=#ccffcc|+३||bgcolor=#ccffcc|+३||bgcolor=#ccffcc|+३||bgcolor=#ccffcc|+३||bgcolor=#ccffcc|+२||bgcolor=#ccffcc|+३||bgcolor=#ccffcc|+४ |- | २ | align="left" |{{Flagicon|AZE}} [[शाखरियार मामेद्यारोव]]<span style="visibility:hidden">SM</span> |bgcolor=#ccffcc|+१||bgcolor=#ccffcc|+१||+१||+१||+१||bgcolor=#ccffcc|+२||+२||+२||+२||+२||+२||+१||+२||bgcolor=#ffcccc|+२ |- | ३ | align="left" | {{flagicon|RUS}} [[सर्गेई कर्जाकिन]] | –१||–१||–१||–२||–२||–२||–१||–१||=||=||+१||bgcolor=#ccffcc|+२||+२||bgcolor=#ffcccc|+२ |- | ४ | align="left" |{{Flagicon|CHN}} [[डिंग लिरेन]] | =||=||=||=||=||=||=||=||=||=||=||+१||+१||bgcolor=#ffcccc|+१ |- | ५ | align="left" |{{Flagicon|RUS}} [[व्लादिमिर क्रॅमनिक]] |bgcolor=#ccffcc|+१||bgcolor=#ccffcc|+१||bgcolor=#ccffcc|+२||+१||+१||=||=||–१||–२||–१||–१||–१||bgcolor=#ffcccc|–१||bgcolor=#ffcccc|–१ |- | ६ | align="left" |{{flagicon|RUS}} [[अलेक्झांडर ग्रिश्चुक]] | –१||=||=||=||=||=||=||+१||+१||+१||+१||+१||bgcolor=#ffcccc|=||bgcolor=#ffcccc|–१ |- | ७ | align="left" | {{Flagicon|USA}} [[वेस्ली सो]] | –१||–२||–२||–२||–२||–१||–२||–२||–२||–२||–२||bgcolor=#ffcccc|–२||bgcolor=#ffcccc|–२||bgcolor=#ffcccc|–२ |- | ८ | align="left" |{{Flagicon|ARM}} [[लेव्हॉन अरोनियन]] | =||=||–१||=||=||–१||–२||–२||–२||–३||bgcolor=#ffcccc|–४||bgcolor=#ffcccc|–४||bgcolor=#ffcccc|–५||bgcolor=#ffcccc|–५ |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कँडिडेट्स स्पर्धा]] anbq1ny131ovfrkp5npzz67q0ksquy4 0 373858 2704265 2703289 2026-08-21T15:36:22Z Abhishek.5678 142811 /* अंतिम स्थिती */ 2704265 wikitext text/x-wiki {{Infobox sports competition event | name = २०१६ कँडिडेट्स स्पर्धा | image = File:SKarjakin12.jpg | caption = या स्पर्धेचा विजेता [[सर्गेई कर्जाकिन]], २०१६ च्या [[जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा २०१६|जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद सामन्यात]] पोहोचला. | location = [[मॉस्को]], [[रशिया]] | dates = ११–३० मार्च | competitors = ८ | champion = {{flagicon|RUS}} [[सर्गेई कर्जाकिन]] | previous = [[२०१४ कँडिडेट्स स्पर्धा|२०१४]] | next = [[२०१८ कँडिडेट्स स्पर्धा|२०१८]] }} '''२०१६ कॅंडिडेट्स स्पर्धा''' ही आठ खेळाडूंची बुद्धिबळ स्पर्धा होती जी २०१६ च्या [[जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा २०१६|जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धेसाठी]] आव्हानकरता निवडणारी ठरली. ही स्पर्धा ११ ते ३० मार्च २०१६ दरम्यान [[रशिया|रूस]]मधील [[मॉस्को]] येथे झाली. ही स्पर्धा [[सर्गेई कर्जाकिन]]ने जिंकली, ज्यामुळे त्याला २०१६ च्या [[जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा २०१६|जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धे]]त तत्कालीन विश्वविजेता [[मॅग्नस कार्लसन]]ला आव्हान देण्याचा अधिकार मिळाला.<ref>{{cite web|last=डॉगर्स|first=पीटर|title=Karjakin Wins Candidates' Tournament, Qualifies For World Title Match|url=https://www.chess.com/news/view/karjakin-wins-candidates-tournament-qualifies-for-world-title-match-7629|website=Chess.com|date=२०२२-०२-०६}}</ref> == पात्रता == {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" ! rowspan=2 | पात्रतेची पद्धत ! rowspan=2 | खेळाडू ! वय ! [[फिडे विश्व मानांकन|मानांकन]] ! विश्व<br>मानांकन |- ! colspan="3" |(मार्च २०१६) |- |[[जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा २०१४|२०१४ जागतिक अजिंक्यपद स्पर्धेचा]] उपविजेता |{{flagicon|IND}} [[विश्वनाथन आनंद]] |46 |२७६२ |१२ |- | rowspan="2" |[[बुद्धिबळ विश्वचषक|बुद्धिबळ विश्वचषक २०१५]] मधील अव्वल दोन अंतिम खेळाडू | {{Flagicon|RUS}} [[सर्गेई कर्जाकिन]] {{small|(विजेता)}} |26 |२७६० |१३ |- |{{Flagicon|RUS}} [[पीटर स्विडलर]] {{small|(उपविजेता)}} |39 |२७५७ |१६ |- | rowspan="2" |[[फिडे ग्रँड प्रिक्स|फिडे ग्रँड प्रिक्स २०१४-१५]] मधील अव्वल दोन अंतिम खेळाडू |{{Flagicon|USA}} [[फॅबियानो कारुआना]] {{small|(विजेता)}} |23 |२७९४ |३ |- |{{Flagicon|USA}} [[हिकारू नाकामुरा]] {{small|(उपविजेता)}} |28 |२७९० |६ |- |rowspan="2" |विश्वचषक किंवा ग्रँड प्रिक्स मधे खेळलेली सर्वाधिक सरासरी [[फिडे विश्व मानांकन|गुणांकीत]] |{{Flagicon|BUL}} [[वेसेलिन टोपालोव]] |41 |२७८० |८ |- |{{Flagicon|NED}} [[अनिश गिरी]] |21 |२७९३ |४ |- |आयोजन समितीचे वाइल्ड कार्ड |{{Flagicon|ARM}} [[लेव्हॉन अरोनियन]] |33 |२७८६ |७ |- |} == अंतिम स्थिती == :{| class="wikitable" style="font-size:100%; text-align:left white-space:nowrap;" |+ २०१६ च्या कॅंडिडेट्स स्पर्धेची अंतिम स्थिती |- !पद !! style="width:140px;"|खेळाडू !अंक |rowspan="9" style="background:#fff;border-top-style:hidden; border-bottom-style:hidden;" | !colspan="2" |१ !colspan="2" |२ !colspan="2" |३ !colspan="2" |४ !colspan="2" |५ !colspan="2" |६ !colspan="2" |७ !colspan="2" |८ |- |- align="center" style="background:white; color:black" |bgcolor="#ccffcc"|'''१'''||align="left" bgcolor="#ccffcc" style="white-space:nowrap;"|'''{{Flagicon|RUS}} [[सर्गेई कर्जाकिन]]''' |bgcolor="#ccffcc"|'''८½ / १४''' |style="background:lightgray" colspan="2"| |१||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|½ |- align="center" style="background:white; color:black" |२||align="left" style="white-space:nowrap;"|{{Flagicon|USA}} [[फॅबियानो कारुआना]]<span style="visibility:hidden">FC</span> | style="white-space:nowrap;"|'''७½ / १४''' |½||style="background:black; color:white"|० |style="background:lightgray" colspan="2"| |१||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |- align="center" style="background:white; color:black" |३||align="left" style="white-space:nowrap;"| {{flagicon|IND}} [[विश्वनाथन आनंद]] |'''७½ / १४''' |१||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|० |style="background:lightgray" colspan="2"| |१||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|० |१||style="background:black; color:white"|½ |- align="center" style="background:white; color:black" |४||align="left"|{{Flagicon|RUS}} [[पीटर स्विडलर]] |'''७ / १४''' |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|० |style="background:lightgray" colspan="2"| |½||style="background:black; color:white"|१ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |- align="center" style="background:white; color:black" |५||align="left" style="white-space:nowrap;"|{{Flagicon|ARM}} [[लेव्हॉन अरोनियन]] |'''७ / १४''' |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|० |०||style="background:black; color:white"|½ |style="background:lightgray" colspan="2"| |½||style="background:black; color:white"|½ |१||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|१ |- align="center" style="background:white; color:black" |६||align="left"|{{Flagicon|NED}} [[अनिश गिरी]] |'''७ / १४''' |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |style="background:lightgray" colspan="2"| |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |- align="center" style="background:white; color:black" |७||align="left" style="white-space:nowrap;"|{{Flagicon|USA}} [[हिकारू नाकामुरा]] |'''७ / १४''' |½||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|० |१||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|½ |style="background:lightgray" colspan="2"| |१||style="background:black; color:white"|१ |- align="center" style="background:white; color:black" |८||align="left" style="white-space:nowrap;"|{{Flagicon|BUL}} [[वेसेलिन टोपालोव]] |'''४½ / १४''' |½||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|० |½||style="background:black; color:white"|½ |०||style="background:black; color:white"|½ |½||style="background:black; color:white"|½ |०||style="background:black; color:white"|० |style="background:lightgray" colspan="2"| |} === फेरीनुसार गुण === हे टेबल प्रत्येक फेरीनंतर प्रत्येक खेळाडूने मिळवलेल्या एकूण विजयांची संख्या वजा करून एकूण पराभवांची संख्या दर्शविते. '=' दर्शविते की खेळाडूने त्या फेरीनंतर समान संख्येने खेळ जिंकले आहेत आणि गमावले आहेत. हिरव्या पार्श्वभूमी प्रत्येक फेरीनंतर सर्वाधिक गुण मिळविलेल्या खेळाडू(खेळाडूंना) दर्शवितात. मॅजेन्टा रंगाची पार्श्वभूमी अशा खेळाडूंना दर्शवते जे प्रत्येक फेरीनंतर स्पर्धा जिंकू शकले नाहीत, तर लाल रंगाची पार्श्वभूमी अशा खेळाडूंना दर्शवते जे आता दुसऱ्या क्रमांकावरही राहू शकले नाहीत. {| class="wikitable sortable" style="font-size:100%; text-align:center; white-space: nowrap;" ! rowspan="2" |पद ! rowspan="2" style="width:140px;" |खेळाडू ! colspan="14" |फेऱ्या |- !१ !२ !३ !४ !५ !६ !७ !८ !९ !१० !११ !१२ !१३ !१४ |- | १ | align="left" |{{Flagicon|RUS}} [[सर्गेई कर्जाकिन]] | =०||bgcolor=#ccffcc|+१||bgcolor=#ccffcc|+१||bgcolor=#ccffcc|+२||bgcolor=#ccffcc|+२||bgcolor=#ccffcc|+२||bgcolor=#ccffcc|+२||bgcolor=#ccffcc|+२||bgcolor=#ccffcc|+२||bgcolor=#ccffcc|+२||+१||bgcolor=#ccffcc|+२||bgcolor=#ccffcc|+२||bgcolor=#ccffcc|+३ |- | २ | align="left" |{{Flagicon|USA}} [[फॅबियानो कारुआना]]<span style="visibility:hidden">FC</span> | =०||=०||=०||=०||=०||=०||=०||+१||+१||bgcolor=#ccffcc|+२||bgcolor=#ccffcc|+२||bgcolor=#ccffcc|+२||bgcolor=#ccffcc|+२||+१ |- | ३ | align="left" | {{flagicon|IND}} [[विश्वनाथन आनंद]] |bgcolor=#ccffcc|+१||bgcolor=#ccffcc|+१||bgcolor=#ccffcc|+१||=०||=०||+१||+१||+१||bgcolor=#ccffcc|+२||+१||bgcolor=#ccffcc|+२||+१||+१||+१ |- | ४ | align="left" |{{Flagicon|RUS}} [[पीटर स्विडलर]] | =०||=०||=०||=०||=०||–१||–१||–१||–१||–१||=०||=०||=०||=० |- | ५ | align="left" |{{Flagicon|ARM}} [[लेव्हॉन अरोनियन]] | =०||=०||bgcolor=#ccffcc|+१||+१||+१||bgcolor=#ccffcc|+२||bgcolor=#ccffcc|+२||bgcolor=#ccffcc|+२||+१||+१||=०||=०||=०||=० |- | ६ | align="left" |{{Flagicon|NED}} [[अनिश गिरी]] | =०||=०||=०||=०||=०||=०||=०||=०||=०||=०||=०||=०||=०||=० |- | ७ | align="left" | {{Flagicon|USA}} [[हिकारू नाकामुरा]] | =०||–१||–१||–१||–१||–२||–१||–२||–२||–२||–२||–१||=०||=० |- | ८ | align="left" |{{Flagicon|BUL}} [[वेसेलिन टोपालोव]] | –१||–१||–२||–२||–२||–२||–३||–३||–३||–३||–३||–४||–५||–५ |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कँडिडेट्स स्पर्धा]] a3i68axbc05tt30whtyggloyfn278sv 0 373864 2704417 2630823 2026-08-22T09:50:56Z Abhishek.5678 142811 2704417 wikitext text/x-wiki '''फिडे ग्रँड स्विस स्पर्धा''' आणि '''फिडे महिला ग्रँड स्विस स्पर्धा''' ह्या दोन स्विस-स्वरूपी बुद्धिबळ स्पर्धा आहेत, जे [[जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा|जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धें]]च्या पात्रतेचा भाग आहेत. ==ओपन== कँडिडेट्स स्पर्धेसाठी पात्र ठरलेल्या खेळाडूंना हिरव्या रंगाची पार्श्वभूमी आहे. ग्रँड स्विस स्पर्धा सुरू होण्यापूर्वी कँडिडेट्स स्पर्धेसाठी पात्र ठरलेल्या खेळाडूंना जांभळ्या रंगाची पार्श्वभूमी आहे. {|class="wikitable" |- !मालिका !यजमान !खेळाडूंची संख्या !style="background:#ffd700|विजेता !style="background:#c0c0c0|उपविजेता !style="background:#cc9966|तिसरे स्थान |- | २०१९ || {{flagicon|IMN}} [[सँटन]]|| १५४ || style="background:#bbffbb;"|{{flagicon|CHN}} वँग हाओ|| style="background:#cfcfff;"|{{flagicon|USA}} [[फॅबियानो कारुआना]] || style="background:#bbffbb;"|{{flagicon|RUS}} किरिल अलेक्सीन्को |- | २०२१ || {{flagicon|LVA}} [[रिगा]] || १०८ || style="background:#bbffbb;"|{{flagicon|FRA}} [[अलिरेझा फिरूझा]] ||style="background:#bbffbb;"|{{flagicon|USA}} [[फॅबियानो कारुआना]] || {{flagicon|RUS}} [[ग्रिगोरी ओपारिन]] |- | २०२३ || {{flagicon|IMN}} [[डग्लस|डग्लस]] || ११४ || style="background:#bbffbb;"|{{flagicon|IND}} [[विदीत गुजराथी]] ||style="background:#bbffbb;"|{{flagicon|USA}} [[हिकारू नाकामुरा]] || {{flagicon image|FIDE flag icon.png}} [[आंद्रे एसिपेंको]] |- | २०२५ || {{flagicon|UZB}} [[समरकंड]] || ११६ || style="background:#bbffbb;"|{{flagicon|NED}} [[अनिश गिरी]] ||style="background:#bbffbb;"|{{flagicon|GER}} [[मॅथियास ब्लूबाम]] || {{flagicon|FRA}} [[अलिरेझा फिरूझा]] |- | २०२७ || {{flagicon|IMN}} निश्चिंत होणे बाकी || ११४ || || || |} ==महिला== महिला कँडिडेट्स स्पर्धेसाठी पात्र ठरलेल्या खेळाडूंना हिरव्या रंगाची पार्श्वभूमी आहे. महिला ग्रँड स्विस स्पर्धा सुरू होण्यापूर्वी महिला कँडिडेट्स स्पर्धेसाठी पात्र ठरलेल्या खेळाडूंना जांभळ्या रंगाची पार्श्वभूमी आहे. {|class="wikitable" |- !मालिका !यजमान !खेळाडूंची संख्या !style="background:#ffd700|विजेता !style="background:#c0c0c0|उपविजेता !style="background:#cc9966|तिसरे स्थान |- | २०२१ || {{flagicon|LVA}} [[रिगा]]|| ५० || style="background:#ccffcc;"|{{flagicon|CHN}} [[लेई टिंगजी]] || {{flagicon|GER}} [[एलिझाबेथ पाह्त्झ]] || {{flagicon|CHN}} [[झु जिनर]] |- | २०२३ || {{flagicon|IMN}} [[डग्लस]]|| ५० || style="background:#ccffcc;"|{{flagicon|IND}} [[वैशाली रमेशबाबू]] || style="background:#cfcfff;"|{{flagicon|UKR}} [[एना मुझीचुक]] || style="background:#ccffcc;"|{{flagicon|CHN}} [[टॅन झोंगी]] |- | २०२५ || {{flagicon|UZB}} [[समरकंड]]|| ५६ || style="background:#ccffcc;"|{{flagicon|IND}} [[वैशाली रमेशबाबू]] || style="background:#ccffcc;"|{{flagicon image|FIDE flag icon.png}} [[कॅटरीना लॅग्नो]] || {{flagicon|KAZ}} [[बिबिसारा असाउबायेवा]] |- | २०२७ || {{flagicon|IMN}} निश्चिंत होणे बाकी || ५६ || || || |} ==तसेच पहा== * [[जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा]] * [[फिडे ग्रँड प्रिक्स]] * [[बुद्धिबळ विश्वचषक]] [[वर्ग:बुद्धिबळ स्पर्धा]] hdv8r8psz84mb0m1b8ohqjp2wn71glw 0 374089 2704318 2681447 2026-08-21T20:03:53Z ~2026-45686-74 186537 /* स्थानके */ 2704318 wikitext text/x-wiki [[File:Mumbai_Rail_Map_-_English.jpg|इवलेसे|440x440अंश|मुंबई उपनगरी रेल्वे नेटवर्कसाठी इंग्लिशमध्ये निर्देशांकासह संपूर्ण नकाशा]] '''[[मुंबई उपनगरी रेल्वे]] स्थानकांच्या यादी'''मध्ये भारतातील [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[मुंबई महानगर प्रदेश|मुंबई महानगर प्रदेशातील]] [[उपनगरी रेल्वे]]वरील स्थानके आहेत. [[मुंबई उपनगरी रेल्वे]] १६ एप्रिल १८५३ रोजी सुरू झाली. ही प्रणाली [[पश्चिम रेल्वे क्षेत्र|पश्चिम रेल्वे]] आणि [[मध्य रेल्वे क्षेत्र|मध्य रेल्वेद्वारे]] चालवली जाते. प्रत्येक मार्गात ''मंद'' (धीमी) आणि ''जलद'' मार्गिका असतात. ''मंद'' मार्गिकांवरून उपनगरी गाड्या चालतात तर ''जलद'' मार्गिकांवरून हे [[भारतीय रेल्वे|भारतीय रेल्वेच्या]] जाणाऱ्या लांब पल्ल्याच्या गाड्या तसेच सर्व स्थानकांवर न थांबणाऱ्या उपनगरी गाड्या चालतात. मुंबईमधील काही रेल्वे स्थानकांवर उपनगरी तसेच लांब पल्ल्याच्या गाड्या थांबतात. मुंबई उपनगरी रेल्वेमध्ये ७ प्रमुख मार्ग आहेत: # [[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]] # [[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]] # [[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] # [[ट्रान्सहार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|ट्रान्सहार्बर मार्ग]] # [[बंदर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|बंदर मार्ग]] # [[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]] # [[पनवेल-कर्जत रेल्वेमार्ग]] हे मार्ग अनेक ठिकाणी एकमेकांना मिळतात. ही प्रणाली ब्रॉडगेज वर चालते. यातील बव्हंश रुळ जमिनीवरच आहेत. ही रेल्वेसेवा पहाटे ४ ते पहाटे १ वाजेपर्यंत चालते. यातून दररोज सरासरी ८० लाख प्रवासी प्रवास करतात. == स्थानके == {| class="wikitable" style="font-size:95%; text-align:left;" | style="background:#afeeee;"|† |टर्मिनल स्थानक |- | style="background:#ff9;"|* |अदलाबदल स्थानक ([[भारतीय रेल्वे]]ला अदलाबदल वगळून) |- | style="background:#ffb6c1;"|†* |टर्मिनल आणि इतर मार्गांवर अदलाबदल स्थानक |} {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-numbers-center" style="font-size:100%" ! colspan="2" style="width:25%;" |स्थानक ! style="width:10%;" rowspan="2" |स्थानक कोड ! style="width:25%;" rowspan="2" |मार्ग ! style="width:10%;" rowspan="2" |जलद गाडी थांबा{{efn|''जलद गाडी थांबा'' असे दर्शविते की मुंबई उपनगरी रेल्वेवरील जलद सेवा या स्थानकावर थांबतात. मध्य आणि पश्चिम रेल्वे वगळता, इतर मार्गावरील सेवा मंद (धीमी) आहेत.}} ! style="width:10%;" rowspan="2" |लांब पल्ल्याची गाडी{{efn|'''लांब पल्ल्याची गाडी''' असे दर्शवते की लोकल गाड्यांव्यतिरिक्त इतर गाड्या या स्थानकावर थांबतात. या गाड्या सहसा [[भारतीय रेल्वे]] नेटवर्कचा भाग असतात.}} ! style="width:25%;" rowspan="2" |जिल्हा ! style="width:25%;" rowspan="2" |नोंदी |- ! [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]] !! [[मराठी भाषा|मराठी]] |- | Airoli || {{rws|ऐरोली}} || ||[[ट्रान्सहार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|ट्रान्सहार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | style="background:#afeeee;"| Aman Lodge || {{rws|अमन लॉज}} || ||[[माथेरान डोंगरी रेल्वे]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | style="background:#afeeee;"| Ambarnath || {{rws|अंबरनाथ}} || style="text-align:center;"|A||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | Ambivli || {{rws|आंबिवली}} || ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | style="background:#ffb6c1;"| Andheri || {{rws|अंधेरी}} || style="text-align:center;"|A/AD||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]<br />[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}||[[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]]|| |- | Apta || {{rws|आपटा}} || ||[[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | style="background:#afeeee;"| Asangaon || {{rws|आसनगाव}} || style="text-align:center;"|AN||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | Atgaon || {{rws|आटगाव}} || ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | style="background:#afeeee;"| Badlapur || {{rws|बदलापूर}} || style="text-align:center;"|BL||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | Bamandongri || {{rws|बामणडोंगरी}} || ||[[बंदर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|बंदर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | style="background:#ffb6c1;"| Bandra || {{rws|वांद्रे}} || style="text-align:center;"|B||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]<br />[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]]|| |- | style="background:#afeeee;"| Bandra Terminus || [[वांद्रे टर्मिनस]] || style="text-align:center;"|BT||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}||[[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]]|| |- | Bhandup || {{rws|भांडुप}} || ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]]|| |- | style="background:#afeeee;"| Bhayandar || {{rws|भाईंदर}} || style="text-align:center;"|BY||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | Bhivpuri Road || {{rws|भिवपुरी रोड}} || ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | Bhiwandi Road || {{rws|भिवंडी रोड}} || ||[[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | Boisar || {{rws|बोईसर}} || ||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[पालघर जिल्हा|पालघर]]|| |- | Bordi Road || {{rws|बोर्डी रोड}} || ||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[पालघर जिल्हा|पालघर]]|| |- | style="background:#ffb6c1;"| Borivali || {{rws|बोरीवली}} || style="text-align:center;"|BO||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}||[[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]]||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] (बांधकामाधीन) |- | Byculla || {{rws|भायखळा}} || style="text-align:center;"|BY||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई शहर जिल्हा|मुंबई शहर]]|| |- | style="background:#ffb6c1;"| CBD Belapur || {{rws|सी.बी.डी. बेलापूर}} || style="text-align:center;"|BR||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]<br />[[बंदर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|बंदर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | Charni Road || {{rws|चर्नी रोड}} || ||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई शहर जिल्हा|मुंबई शहर]]|| |- | style="background:#afeeee;"| Chembur || {{rws|चेंबूर}} || style="text-align:center;"|CM||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]]|| |- | style="background:#ffb6c1;"| Chhatrapati Shivaji Maharaj Terminus || [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]] || style="text-align:center;"|ST/CSMT||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]<br />[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}||[[मुंबई शहर जिल्हा|मुंबई शहर]]|| |- | Chikhale || {{rws|चिखले}} || ||[[पनवेल-कर्जत रेल्वेमार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | Chikhloli || {{rws|चिखलोली}} || ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]||बांधकामाधीन |- | Chinchpokli || {{rws|चिंचपोकळी}} || ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई शहर जिल्हा|मुंबई शहर]]|| |- | Chouk || {{rws|चौक}} || ||[[पनवेल-कर्जत रेल्वेमार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | Chunabhatti || {{rws|चुनाभट्टी}} || ||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]]|| |- | style="background:#afeeee;"| Churchgate || {{rws|चर्चगेट}} || style="text-align:center;"|C||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई शहर जिल्हा|मुंबई शहर]]|| |- | Cotton Green || {{rws|कॉटन ग्रीन}} || ||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई शहर जिल्हा|मुंबई शहर]]|| |- | Currey Road || {{rws|करी रोड}} || ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई शहर जिल्हा|मुंबई शहर]]|| |- | style="background:#ffb6c1;"| Dadar || {{rws|दादर}} || style="text-align:center;"|D||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]<br />[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}||[[मुंबई शहर जिल्हा|मुंबई शहर]]|| |- | style="background:#afeeee;"| Dahanu Road || {{rws|डहाणू रोड}} || style="text-align:center;" |DN||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[पालघर जिल्हा|पालघर]]|| |- | Dahisar || {{rws|दहिसर}} || ||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]]|| |- | Dativali || {{rws|दातिवली}} || ||[[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | Digha Gaon || {{rws|दिघा गाव}} || ||[[ट्रान्सहार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|ट्रान्सहार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | style="background:#ffb6c1;"| Diva Junction || {{rws|दिवा जंक्शन}} || style="text-align:center;"|DV||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]<br />[[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | Dockyard Road || {{rws|डॉकयार्ड रोड}} || ||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई शहर जिल्हा|मुंबई शहर]]|| |- | Dolavli || {{rws|डोळवली}} || ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | style="background:#afeeee;"| Dombivli || {{rws|डोंबिवली}} || style="text-align:center;"|DI||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | Dronagiri || {{rws|द्रोणागिरी}} || ||[[बंदर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|बंदर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | Gavan || {{rws|गव्हाण}} || ||[[बंदर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|बंदर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | Ghansoli || {{rws|घणसोली}} || ||[[ट्रान्सहार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|ट्रान्सहार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | style="background:#afeeee;"| Ghatkopar || {{rws|घाटकोपर}} || style="text-align:center;"|G||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]]|| |- | Gholvad || {{rws|घोलवड}} || ||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[पालघर जिल्हा|पालघर]]|| |- | style="background:#ffb6c1;"| Goregaon || {{rws|गोरेगाव}} || style="text-align:center;"|G/GO||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]<br />[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{tick|18}} || style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]]|| |- | Govandi || {{rws|गोवंडी}} || ||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]]|| |- | Grant Road || {{rws|ग्रँट रोड}} || ||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}} || style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई शहर जिल्हा|मुंबई शहर]]|| |- | Guru Tegh Bahadur Nagar || {{rws|गुरू तेग बहादुर नगर}} || ||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]]|| |- | Hamrapur || {{rws|हमरापूर}} || ||[[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | Jite || {{rws|जिते}} || ||[[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | style="background:#ff9;"| Jogeshwari || {{rws|जोगेश्वरी}} || ||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]<br />[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}} || style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]]|| |- | Juchandra || {{rws|जुचंद्र}} || ||[[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[पालघर जिल्हा|पालघर]]|| |- | style="background:#ff9;"| Juinagar || {{rws|जुईनगर}} || ||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]<br />[[ट्रान्सहार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|ट्रान्सहार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | Jummapatti || {{rws|जुम्मापट्टी}} || ||[[माथेरान डोंगरी रेल्वे]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | Kalamboli || {{rws|कळंबोली}} || ||[[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | Kalva || {{rws|कळवा}} || ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}} || style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | style="background:#afeeee;"| Kalyan Junction || {{rws|कल्याण जंक्शन}} || style="text-align:center;"|K||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | Kaman Road || {{rws|कामण रोड}} || ||[[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[पालघर जिल्हा|पालघर]]|| |- | style="background:#ff9;"| Kandivli || {{rws|कांदिवली}} || ||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}} || style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]]||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] (बांधकामाधीन) |- | Kanjur Marg || {{rws|कांजुर मार्ग}} || ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}} || style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]]|| |- | style="background:#ffb6c1;"| Karjat || {{rws|कर्जत}} || style="text-align:center;"|S ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]<br />[[पनवेल-कर्जत रेल्वेमार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | style="background:#afeeee;"| Kasara || {{rws|कसारा}} || style="text-align:center;"|N ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | Kasu || {{rws|कासू}} || ||[[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | Kelavli || {{rws|केळवली}} || ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | Kelve Road || {{rws|केळवे रोड}} || ||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[पालघर जिल्हा|पालघर]]|| |- | Khadavli || {{rws|खडावली}} || ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | Khandeshwar || {{rws|खांदेश्वर}} || ||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | style="background:#ff9;"| Khar Road || {{rws|खार रोड}} || ||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]<br />[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}} || style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]]|| |- | Kharbav || {{rws|खारबाव}} || ||[[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | Khardi || {{rws|खर्डी}} || ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | Kharghar || {{rws|खारघर}} || ||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | Kharkopar || {{rws|खारकोपर}} || style="text-align:center;"|KR||[[बंदर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|बंदर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | style="background:#afeeee;"| Khopoli || {{rws|खोपोली}} || style="text-align:center;"|KP||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | King's Circle || {{rws|किंग्ज सर्कल}} || ||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]]|| |- | style="background:#ff9;"| Kopar || {{rws|कोपर}} || ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]<br />[[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}} || style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | Koparkhairane || {{rws|कोपरखैरणे}} || |||[[ट्रान्सहार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|ट्रान्सहार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | style="background:#ffb6c1;"| Kurla || {{rws|कुर्ला}} || style="text-align:center;"|C||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]<br />[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]]|| |- | style="background:#afeeee;"| Lokmanya Tilak Terminus || [[लोकमान्य टिळक टर्मिनस]] || style="text-align:center;"|LTT||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}||[[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]]|| |- | Lower Parel || {{rws|लोअर परळ}} || ||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}} || style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई शहर जिल्हा|मुंबई शहर]]|| |- | Lowjee || {{rws|लौजी}} || ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | Mahalaxmi || {{rws|महालक्ष्मी}} || ||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}} || style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई शहर जिल्हा|मुंबई शहर]]|| |- | style="background:#ff9;"| Mahim Junction || {{rws|माहिम जंक्शन}} || ||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]<br />[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}} || style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई शहर जिल्हा|मुंबई शहर]]|| |- | style="background:#ffb6c1;"| Malad || {{rws|मालाड}} || style="text-align:center;"|M ||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{tick|18}} || style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]]||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] (बांधकामाधीन) |- | style="background:#afeeee;"| Mankhurd || {{rws|मानखुर्द}} || style="text-align:center;"|MK ||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]]|| |- | Mansarovar || {{rws|मानसरोवर}} || ||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | Marine Lines || {{rws|मरीन लाइन्स}} || ||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}} || style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई शहर जिल्हा|मुंबई शहर]]|| |- | style="background:#ff9;"| Masjid || {{rws|मशीद}} || ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]<br />[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई शहर जिल्हा|मुंबई शहर]]|| |- | style="background:#afeeee;"| Matheran || {{rws|माथेरान}} || ||[[माथेरान डोंगरी रेल्वे]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}} || style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | Matunga || {{rws|माटुंगा}} || ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}} || style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई शहर जिल्हा|मुंबई शहर]]|| |- | Matunga Road || {{rws|माटुंगा रोड}} || ||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}} || style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई शहर जिल्हा|मुंबई शहर]]|| |- | Mira Road || {{rws|मीरा रोड}} || ||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}} || style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | Mulund || {{rws|मुलुंड}} || ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]]|| |- | style="background:#afeeee;"| Mumbai Central || {{rws|मुंबई सेंट्रल}} || style="text-align:center;"|MCT||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}||[[मुंबई शहर जिल्हा|मुंबई शहर]]|| |- | Mumbra || {{rws|मुंब्रा}} || ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | Nagothane || {{rws|नागोठणे}} || ||[[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | Nahur || {{rws|नाहूर}} || ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]]|| |- | Naigaon || {{rws|नायगाव}} || ||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[पालघर जिल्हा|पालघर]]|| |- | style="background:#afeeee;"| Nallasopara || {{rws|नालासोपारा}} || style="text-align:center;"|NS ||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[पालघर जिल्हा|पालघर]]|| |- | Navde Road || {{rws|नावडे रोड}} || ||[[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | style="background:#ffb6c1;"| Neral Junction || {{rws|नेरळ जंक्शन}} || style="text-align:center;"|NR ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]<br />[[माथेरान डोंगरी रेल्वे]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | style="background:#ffb6c1;"| Nerul || {{rws|नेरूळ}} || style="text-align:center;"|NU ||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]<br />[[ट्रान्सहार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|ट्रान्सहार्बर मार्ग]]<br />[[बंदर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|बंदर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | Nhava Sheva || {{rws|न्हावा शेवा}} || ||[[बंदर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|बंदर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | Nidi || {{rws|निडी}} || ||[[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | Nilaje || {{rws|निळजे}} || ||[[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | Palasdari || {{rws|पळसधरी}} || ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | Palghar || {{rws|पालघर}} || ||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}||[[पालघर जिल्हा|पालघर]]|| |- | style="background:#ffb6c1;"| Panvel || {{rws|पनवेल}} || style="text-align:center;"|PL||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]<br />[[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]]<br />[[पनवेल-कर्जत रेल्वेमार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | style="background:#afeeee;"| Parel || {{rws|परळ}} || style="text-align:center;"|PR||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई शहर जिल्हा|मुंबई शहर]]|| |- | style="background:#afeeee;"| Pen || {{rws|पेण}} || ||[[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | Poyanje || {{rws|पोयंजे}} || ||[[पनवेल-कर्जत रेल्वेमार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | Prabhadevi || {{rws|प्रभादेवी}} || ||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}} || style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई शहर जिल्हा|मुंबई शहर]]|| |- | Rabale || {{rws|रबाळे}} || ||[[ट्रान्सहार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|ट्रान्सहार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | style="background:#ff9;"| Ram Mandir || {{rws|राम मंदिर}} || ||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]<br />[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]]|| |- | Rasayani || {{rws|रसायनी}} || ||[[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | Reay Road || {{rws|रे रोड}} || ||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई शहर जिल्हा|मुंबई शहर]]|| |- | style="background:#afeeee;"| Roha || {{rws|रोहे}} || ||[[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | style="background:#ff9;"| Sandhurst Road || {{rws|सँडहर्स्ट रोड}} || ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]<br />[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई शहर जिल्हा|मुंबई शहर]]|| |- | style="background:#ff9;"| Sanpada || {{rws|सानपाडा}} || ||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]<br />[[ट्रान्सहार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|ट्रान्सहार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | style="background:#ff9;"| Santacruz || {{rws|सांताक्रुझ}} || ||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]<br />[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}} || style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]]|| |- | Saphale || {{rws|सफाळे}} || ||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[पालघर जिल्हा|पालघर]]|| |- | style="background:#ff9;"| Seawoods-Darave-Karave || {{rws|सीवूड्स-दारावे-करावे}} || ||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]<br />[[बंदर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|बंदर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | Sewri || {{rws|शिवडी}} || ||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई शहर जिल्हा|मुंबई शहर]]|| |- | Shahad || {{rws|शहाड}} || ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | Shelu || {{rws|शेलू}} || ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | Shematikhar || {{rws|शेमटीखार}} || ||[[बंदर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|बंदर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | Sion || {{rws|शीव}} || ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]]|| |- | Somatne || {{rws|सोमाटणे}} || ||[[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | Taloje Panchnand || {{rws|तळोजे पांचनंद}} || ||[[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | Targhar || {{rws|तरघर}} || ||[[बंदर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|बंदर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | Thakurli || {{rws|ठाकुर्ली}} || ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | style="background:#ffb6c1;"| Thane || {{rws|ठाणे}} || style="text-align:center;"|T||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]<br />[[ट्रान्सहार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|ट्रान्सहार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;" |{{tick|18}}|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | Thansit || {{rws|तानशेत}} || ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | Tilak Nagar || {{rws|टिळक नगर}} || ||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]]|| |- | style="background:#afeeee;"| Titwala || {{rws|टिटवाळा}} || style="text-align:center;"|TL||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | Turbhe || {{rws|तुर्भे}} || ||[[ट्रान्सहार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|ट्रान्सहार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | Ulhasnagar || {{rws|उल्हासनगर}} || ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | Umbermali || {{rws|उंबरमाळी}} || ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | Umroli || {{rws|उमरोळी}} || ||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[पालघर जिल्हा|पालघर]]|| |- | style="background:#afeeee;"| Uran || {{rws|उरण}} || style="text-align:center;"|U||[[बंदर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|बंदर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |- | Vaitarna || {{rws|वैतरणा}} || ||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[पालघर जिल्हा|पालघर]]|| |- | Vangani || {{rws|वांगणी}} || ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | Vangaon || {{rws|वाणगाव}} || ||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[पालघर जिल्हा|पालघर]]|| |- | style="background:#ffb6c1;"| Vasai Road || {{rws|वसई रोड}} || style="text-align:center;"|BS ||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]<br />[[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}||[[पालघर जिल्हा|पालघर]]|| |- | style="background:#ffb6c1;"| Vashi || {{rws|वाशी}} || style="text-align:center;"|VA ||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]<br />[[ट्रान्सहार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|ट्रान्सहार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | Vasind || {{rws|वाशिंद}} || ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | Vidyavihar || {{rws|विद्याविहार}} || ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]]|| |- | Vikhroli || {{rws|विक्रोळी}} || ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]]|| |- | style="background:#ff9;"| Villeparle || {{rws|विलेपार्ले}} || ||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]<br />[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]]|| |- | style="background:#afeeee;"| Virar || {{rws|विरार}} || style="text-align:center;"|V||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}|| style="text-align:center;"|{{tick|18}}||[[पालघर जिल्हा|पालघर]]|| |- | Vithalwadi || {{rws|विठ्ठलवाडी}} || ||[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]]|| |- | style="background:#afeeee;"| Wadala Road || {{rws|वडाळा रोड}} || style="text-align:center;"|VD||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[मुंबई शहर जिल्हा|मुंबई शहर]]|| |- | Water Pipe || {{rws|वॉटर पाईप}} || ||[[माथेरान डोंगरी रेल्वे]]|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}|| style="text-align:center;"|{{cross|18}}||[[रायगड जिल्हा|रायगड]]|| |} == नोंदी == {{Notelist}} == हेही पाहा == * [[मुंबई मेट्रो स्थानकांची यादी]] [[वर्ग:मुंबई उपनगरी रेल्वे]] 8ew6jrtxr3x97jzcqr3p883qojv13rw 0 378586 2704393 2676707 2026-08-22T07:14:14Z Igiviggkbvkvb 186551 /* */ 2704393 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Language in India (2011).webp|अल्ट=Language region map of India|इवलेसे|273x273अंश|भारतातील राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमधील सर्वाधिक बोलल्या जाणाऱ्या भाषा, ज्यापैकी बहुतेक अधिकृत आहेत, परंतु काही अधिकृत नाहीत, जसे की नागालँडची आओ, मेघालयाची खासी, लडाखची लडाखी, मिझोरामची मिझो आणि अरुणाचल प्रदेशची न्यिशी. अपवादात्मकरीत्या, मिझो ही अधिकृत भाषा नसतानाही तिला राज्यस्तरीय भाषेचा दर्जा मिळाला आहे. नेपाळी ही सिक्कीमची संपर्क भाषा तसेच एक अधिकृत भाषा असूनही, ती सिक्कीम राज्याची राज्य भाषा नाही.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf|title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 47th report (July 2008 to June 2010)|publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India|pages=84–89|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120513161847/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf|archive-date=13 May 2012|access-date=16 February 2012}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rajbhasha.gov.in/en/languages-included-eighth-schedule-indian-constitution|title=Languages Included in the Eighth Schedule of the Indian Constitution {{!}} Department of Official Language {{!}} Ministry of Home Affairs {{!}} GoI|website=rajbhasha.gov.in|access-date=2022-07-31}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 50th report (July 2012 to June 2013)|publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|archive-date=8 July 2016|access-date=17 September 2016}}</ref>]] खालील यादीमध्ये '''भारतीय राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये बोलल्या जाणाऱ्या सर्वाधिक [[भारताच्या अधिकृत भाषांची यादी|अधिकृत भाषांचा]]''' समावेश आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-3.pdf|title=Statement 3 : Distribution of 10,000 persons by Language – India, States and Union Territories – 2011|website=census.gov.in|access-date=27 August 2019}}</ref> हे [[भारताची जनगणना २०११|भारताच्या २०११ मधील जनगणनेवर]] आधारित आहेत. २०११ नंतर निर्माण/वेगळे/एकत्र झालेल्या राज्य व केंद्रशासित प्रदेशांमधील माहिती ही त्यांच्या २०११ च्या स्थितीनूसार आहे. पण [[आंध्र प्रदेश]] आणि [[तेलंगणा]] यांची आकडेवारी तत्कालीन एकत्र आंध्र प्रदेशच्या [[भारताची जनगणना २००१|२००१ च्या जनगणनेवर]] आधारित आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-common/census_data_2011.html|title=Welcome To Census India : Census Data 2011|website=www.censusindia.gov.in|access-date=29 January 2017}}</ref> == यादी == {| class="wikitable sortable" !राज्य / केंद्रशासित प्रदेश !१ !!२ !!३ !!४ !!५ |- |{{Flagicon image|Andaman and Nicobar Administration Banner.png}} [[अंदमान आणि निकोबार बेटे]] |[[बंगाली भाषा|बंगाली]] |[[तमिळ भाषा|तमिळ]] |[[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] |[[हिंदी भाषा|हिंदी]] |[[मल्याळम भाषा|मल्याळम]] |- |{{Flagicon image|Emblem of Andhra Pradesh.svg}} [[आंध्र प्रदेश]] |[[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] |[[उर्दू भाषा|उर्दू]] |[[तमिळ भाषा|तमिळ]] |[[कन्नड भाषा|कन्नड]] |[[उडिया भाषा|उडिया]] |- |{{Flagicon image|Flag of Arunachal Pradesh.svg}} [[अरुणाचल प्रदेश]] |Nishi |[[आदी जनजाती (अरुणाचल प्रदेश)|आदी]] |Apatani |Tagin |[[हिंदी भाषा|हिंदी]] |- |{{Flagicon image|Flag of Assam.svg}} [[आसाम]] |[[आसामी भाषा|आसामी]] |[[बंगाली भाषा|बंगाली]] |[[बोडो भाषा|बोडो]] |[[हिंदी भाषा|हिंदी]] |[[नेपाळी भाषा|नेपाळी]] |- |{{Flagicon image|Bihar_Government_Banner.png}} [[बिहार]] |[[हिंदी भाषा|हिंदी]] ([[बिहारी भाषा]] मिळून) |[[मैथिली भाषा|मैथिली]] |[[उर्दू भाषा|उर्दू]] |[[बंगाली भाषा|बंगाली]] |[[संथाळी भाषा|संथाळी]] |- |{{Flagicon image|Flag_of_Chandigarh.svg}} [[चंदिगढ]] |[[हिंदी भाषा|हिंदी]] |[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]] |[[उर्दू भाषा|उर्दू]] |[[नेपाळी भाषा|नेपाळी]] |[[बंगाली भाषा|बंगाली]] |- |{{Flagicon image|Coat of arms of Chhattisgarh.svg}} [[छत्तीसगढ]] |[[हिंदी भाषा|हिंदी]] |[[उडिया भाषा|उडिया]] |[[बंगाली भाषा|बंगाली]] |[[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] |[[मराठी भाषा|मराठी]] |- |{{Flagicon image|Dadra and Nagar Haveli and Daman and Diu emblem.png}} [[दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव]] |[[गुजराती भाषा|गुजराती]] |[[हिंदी भाषा|हिंदी]] |[[मराठी भाषा|मराठी]] |[[कोकणी भाषा|कोकणी]] |[[बंगाली भाषा|बंगाली]] |- |{{Flagicon image|Flag of Delhi Capital Territory.svg}} [[दिल्ली]] |[[हिंदी भाषा|हिंदी]] |[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]] |[[उर्दू भाषा|उर्दू]] |[[बंगाली भाषा|बंगाली]] |[[मैथिली भाषा|मैथिली]] |- |{{Flagicon image|Flag_of_Goa,_India.svg}} [[गोवा]] |[[कोकणी भाषा|कोकणी]] |[[मराठी भाषा|मराठी]] |[[हिंदी भाषा|हिंदी]] |[[कन्नड भाषा|कन्नड]] |[[उर्दू भाषा|उर्दू]] |- |{{Flagicon image|Flag of Gujarat.svg}} [[गुजरात]] |[[गुजराती भाषा|गुजराती]] |[[हिंदी भाषा|हिंदी]] |[[मराठी भाषा|मराठी]] |[[सिंधी भाषा|सिंधी]] |[[उर्दू भाषा|उर्दू]] |- |{{Flagicon image|..Haryana Flag(INDIA).png}} [[हरियाणा]] |[[हिंदी भाषा|हिंदी]] |[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]] |[[उर्दू भाषा|उर्दू]] |[[बंगाली भाषा|बंगाली]] |[[मैथिली भाषा|मैथिली]] |- |{{flagicon image|Government of Himachal Pradesh logo.svg}} [[हिमाचल प्रदेश]] |[[हिंदी भाषा|हिंदी]] ([[पहाडी भाषा]] मिळून) |[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]] |[[नेपाळी भाषा|नेपाळी]] |[[काश्मिरी भाषा|काश्मिरी]] |[[डोग्री भाषा|डोग्री]] |- |{{Flagicon image|Flag_of_Jammu_and_Kashmir.svg}} [[जम्मू आणि काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश)]] व {{Flagicon image|Flag of Ladakh, India.svg}} [[लडाख]] |[[काश्मिरी भाषा|काश्मिरी]] |[[डोग्री भाषा|डोग्री]] |[[हिंदी भाषा|हिंदी]] |[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]] |[[उर्दू भाषा|उर्दू]] |- |{{Flagicon image|Government banner of Jharkhand.png}} [[झारखंड]] |[[हिंदी भाषा|हिंदी]] ([[बिहारी भाषा]] मिळून) |[[संथाळी भाषा|संथाळी]] |[[बंगाली भाषा|बंगाली]] |[[उर्दू भाषा|उर्दू]] |[[उडिया भाषा|उडिया]] |- |{{Flagicon image|..Karnataka Flag(INDIA).png}} [[कर्नाटक]] |[[कन्नड भाषा|कन्नड]] |[[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] |[[तमिळ भाषा|तमिळ]] |[[उर्दू भाषा|उर्दू]] |[[मराठी भाषा|मराठी]] |- |{{Flagicon image|..Kerala Flag(INDIA).png}} [[केरळ]] |[[मल्याळम भाषा|मल्याळम]] |[[तमिळ भाषा|तमिळ]] |[[तुळू भाषा|तुळू]] |[[कन्नड भाषा|कन्नड]] |[[कोकणी भाषा|कोकणी]] |- |{{Flagicon image|Flag_of_Lakshadweep.png}} [[लक्षद्वीप]] |[[मल्याळम भाषा|मल्याळम]] |[[दिवेही भाषा|दिवेही]] |[[तमिळ भाषा|तमिळ]] |[[हिंदी भाषा|हिंदी]] |[[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] |- |{{Flagicon image|..Madhya Pradesh Flag(INDIA).png}} [[मध्य प्रदेश]] |[[हिंदी भाषा|हिंदी]] |[[मराठी भाषा|मराठी]] |[[उर्दू भाषा|उर्दू]] |[[सिंधी भाषा|सिंधी]] |[[गुजराती भाषा|गुजराती]] |- |{{Flagicon image|..Maharashtra Flag(INDIA).png}} [[महाराष्ट्र]] |[[मराठी भाषा|मराठी]] |[[हिंदी भाषा|हिंदी]] |[[उर्दू भाषा|उर्दू]] |[[गुजराती भाषा|गुजराती]] |[[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] |- |{{Flagicon image|Flag_of_the_Government_of_Manipur.svg}} [[मणिपूर]] |[[मणिपुरी भाषा|मणिपुरी]] |[[नेपाळी भाषा|नेपाळी]] |[[हिंदी भाषा|हिंदी]] |[[बंगाली भाषा|बंगाली]] |[[इंग्रजी]] |- |{{Flagicon image|Seal of Meghalaya.svg}} [[मेघालय]] |[[खासी भाषा|खासी]] |[[गारो भाषा|गारो]] |[[बंगाली भाषा|बंगाली]] |[[नेपाळी भाषा|नेपाळी]] |[[हिंदी भाषा|हिंदी]] |- |{{Flagicon image|Mizoram Flag(INDIA).png}} [[मिझोरम]] |[[मिझो भाषा|मिझो]] |[[इंग्रजी]] |[[हिंदी भाषा|हिंदी]] |[[मणिपुरी भाषा|मणिपुरी]] |Chakma |- |{{Flagicon image|Government Banner of Nagaland.svg}} [[नागालँड]] |Naga languages |[[इंग्रजी]] |[[हिंदी भाषा|हिंदी]] |[[आसामी भाषा|आसामी]] |[[मणिपुरी भाषा|मणिपुरी]] |- |{{Flagicon image|..Orissa Flag(INDIA).png}} [[ओडिशा]] |[[उडिया भाषा|उडिया]] |[[संथाळी भाषा|संथाळी]] |[[उर्दू भाषा|उर्दू]] |[[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] |[[हिंदी भाषा|हिंदी]] |- |{{Flagicon image|Banner of Puducherry.png}} [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] |[[तमिळ भाषा|तमिळ]] |[[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] |[[मल्याळम भाषा|मल्याळम]] |[[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] |[[इंग्रजी]] |- |{{Flagicon image|Seal of the Government Of Punjab (Black On White).svg}} [[पंजाब]] |[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]] |[[हिंदी भाषा|हिंदी]] |[[उर्दू भाषा|उर्दू]] |[[बंगाली भाषा|बंगाली]] |[[इंग्रजी]] |- |{{Flagicon image|..Rajasthan Flag(INDIA).png}} [[राजस्थान]] |[[हिंदी भाषा|हिंदी]] ([[राजस्थानी भाषा]] मिळून) |[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]] |[[गुजराती भाषा|गुजराती]] |[[सिंधी भाषा|सिंधी]] |[[उर्दू भाषा|उर्दू]] |- |{{Flagicon image|Flag of the Government of Sikkim.svg}} [[सिक्कीम]] |[[नेपाळी भाषा|नेपाळी]] |[[हिंदी भाषा|हिंदी]] |[[बंगाली भाषा|बंगाली]] |[[उर्दू भाषा|उर्दू]] |[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]] |- |{{Flagicon image|..Tamil Nadu Flag(INDIA).png}} [[तमिळनाडू]] |[[तमिळ भाषा|तमिळ]] |[[मल्याळम भाषा|मल्याळम]] |[[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] |[[उर्दू भाषा|उर्दू]] |[[कन्नड भाषा|कन्नड]] |- |{{flagicon image|Emblem of Telangana.svg }} [[तेलंगणा]] |[[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] |[[उर्दू भाषा|उर्दू]] |[[गोंडी भाषा|गोंडी]] |[[कन्नड भाषा|कन्नड]] |[[मराठी भाषा|मराठी]] |- |{{Flagicon image|Tiripura Flag(INDIA).png}} [[त्रिपुरा]] |[[बंगाली भाषा|बंगाली]] |[[ककबरक भाषा|ककबरक]] |Chakma |[[इंग्रजी]] |[[मणिपुरी भाषा|मणिपुरी]] |- |{{Flagicon image|Flag_of_Uttar_Pradesh.svg}} [[उत्तर प्रदेश]] |[[हिंदी भाषा|हिंदी]] |[[उर्दू भाषा|उर्दू]] |[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]] |[[नेपाळी भाषा|नेपाळी]] |[[बंगाली भाषा|बंगाली]] |- |{{Flagicon image|Flag_of_Uttarakhand.svg}} [[उत्तराखंड]] |[[हिंदी भाषा|हिंदी]] ([[पहाडी भाषा]] मिळून) |[[उर्दू भाषा|उर्दू]] |[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]] |[[बंगाली भाषा|बंगाली]] |[[नेपाळी भाषा|नेपाळी]] |- |{{Flagicon image|Emblem of West Bengal (Banglarmukh) before 2018.png}} [[पश्चिम बंगाल]] |[[बंगाली भाषा|बंगाली]] |[[हिंदी भाषा|हिंदी]] |[[संथाळी भाषा|संथाळी]] |[[उर्दू भाषा|उर्दू]] |[[नेपाळी भाषा|नेपाळी]] |} == नोंदी == {{Notelist}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारतातील अधिकृत भाषा}} [[वर्ग:भारतामधील भाषा]] k0hvwbk7puyzgbszxrilawonh2kntps 0 380954 2704409 2691738 2026-08-22T09:02:47Z ~2026-45722-86 186548 /* वैयक्तिक जीवन आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमी */ 2704409 wikitext text/x-wiki [[चित्र:अनिल दहिवाडकर.png|इवलेसे|अनिल दहिवाडकर]] {{बदल}} अनिल रमेश दहिवाडकर हे मराठी साहित्यातील एक नामवंत लेखक, कवी, संपादक, विचारवंत आणि सामाजिक कार्यकर्ते आहेत. त्यांनी ग्रंथपाल, प्रकाशक आणि ग्रंथविक्रेता म्हणून सांस्कृतिक व साहित्यिक क्षेत्रात मोलाचे योगदान दिले आहे. महाराष्ट्रातील ख्रिस्ती दलित चळवळीत त्यांनी सक्रिय भूमिका बजावली आहे.<ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|title=स्वदेशी आणि विदेशी ख्रिस्ती लेखकांची मराठी ग्रंथसंपदा|last=दहिवाडकर|first=अनिल|publisher=अनिल दहिवाडकर, संचालक आणि कार्यकारी विश्वस्त, ख्रिस्ती साहित्य प्रसारक|location=पुणे}}</ref> === वैयक्तिक जीवन आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमी === * जन्म व मूळ गाव: अनिल दहिवाडकर यांचा जन्म १० जुलै १९४१ रोजी विदर्भातील [[जळगाव जामोद तालुका|जळगाव जामोद]], [[बुलढाणा जिल्हा]] येथे झाला. ते सध्या [[पुणे]] येथे स्थायिक आहेत. * कौटुंबिक पार्श्वभूमी: त्यांचे वडील डॉ. रमेश शांतवन दहिवाडकर हे पेशाने डॉक्टर होते, आणि ‘गरिबांचे डॉक्टर’ (बाबा) म्हणून लोकप्रिय होते. ते कळंब गावचे सरपंचही होते. त्यांच्या आई कमल दहिवाडकर या समाजसेविका होत्या आणि [[कळंब|कळंबच्या]] गटविकास कमिटीच्या सदस्या सुद्धा होत्या. त्यांचे आजोबा [[अकोला|अकोल्याच्या]] अलायन्समिशनमध्ये पाळक होते. ते एकतारीवर भजन-कीर्तनाबाबत प्रसिद्ध होते. === शिक्षण === * शालेय व उच्च शिक्षण: त्यांचे शालेय शिक्षण [[कळंब]], [[मुंबई]], [[राळेगाव तालुका|राळेगाव]], [[यवतमाळ]] आणि [[नागपूर]] येथे झाले. त्यांनी [[राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठ|राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठातून]] बी.ए., [[शिवाजी विद्यापीठ|शिवाजी विद्यापीठातून]] एम.ए. आणि पुणे विद्यापीठातून बी.लिब.एस्सी. (B.Lib.Sc.) व एलएल.बी. (LL.B.) या पदव्या संपादन केल्या. बी.लिब.एस्सी. परीक्षेत ते [[सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ|सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठात]] पहिल्या श्रेणीत प्रथम क्रमांकाने उत्तीर्ण झाले होते. * डिप्लोमा: त्यांनी आय.एल.एस. लॉ कॉलेज, पुणे येथून ‘डिप्लोमा इन कन्झुमर प्रोटेक्शन लॉज’ आणि ख्रिस्ती लेखन संस्था, [[नाशिक]] येथून ‘डिप्लोमा इन क्रिएटिव्ह रायटिंग’ पूर्ण केले आहे. === व्यावसायिक कारकीर्द आणि ग्रंथालय चळवळ === * अध्यापन व सरकारी नोकरी: त्यांनी शिवाजी शिक्षण संस्था (पुसद) आणि केसरीमल गर्ल्स हायस्कूल (वर्धा) येथे इंग्रजी व मराठी विषयांचे अध्यापन केले. तसेच १९६६ मध्ये नागपूर येथे [[महाराष्ट्र शासन|महाराष्ट्र शासनाच्या]] अन्न खात्यात रेशनिंग इन्स्पेक्टर म्हणून काही काळ सरकारी नोकरी केली. * ग्रंथालय चळवळ (नाशिक व मिरज): १९६७ ते १९७० दरम्यान नाशिकच्या शरणपूर लायब्ररीत साहाय्यक ग्रंथपाल आणि १९७१ ते १९८४ या काळात मिरजच्या ‘बायसिंगर मेमोरियल लायब्ररी’चे संचालक म्हणून कार्य केले. त्यांच्या नेतृत्वाखाली या ग्रंथालयातील पुस्तकांची संख्या ३,००० वरून ३०,००० आणि सभासद संख्या ५० वरून १५०० पर्यंत वाढली. मिरजमध्ये त्यांनी काव्यवाचन, संगीत आणि चित्रकला अशा १०० हून अधिक साहित्यिक व सांस्कृतिक स्पर्धा आणि परिसंवाद आयोजित करून या ग्रंथालयाला मिरजचे सांस्कृतिक भूषण बनवले. * ख्रिस्ती साहित्य प्रसारक (पुणे): १९८१ मध्ये त्यांनी या संस्थेचे संचालक आणि कार्यकारी विश्वस्त म्हणून पदभार स्वीकारला. येथे त्यांनी ग्रंथ प्रकाशन, कॅसेट निर्मिती आणि उत्कृष्ट ग्रंथांना पुरस्कार देण्याचा उपक्रम सुरू केला. पुस्तक विक्रीसाठी त्यांनी महाराष्ट्र, कर्नाटक, गुजरात आणि गोव्यात वार्षिक १५,००० ते २५,००० कि.मी.चा प्रवास करून अनेक प्रदर्शने भरवली. === साहित्यिक योगदान आणि टोपणनावे === [[विदर्भ साहित्य संघ|विदर्भ साहित्य संघाच्या]] ‘युगवाणी’ मासिकातून त्यांनी लेखनाला सुरुवात केली.<ref name=":0">इतिहासाच्या पानावर अनिल दहिवाडकर - विनोद जनार्दन शिंदे - ख्रिस्तायन</ref> तेव्हां ते केवळ १७ वर्षाचे होते.<ref name=":1" /> त्यानंतर त्यांचे ११० हून अधिक नियतकालिकांमधून लेखन प्रसिद्ध झाले आहे. त्यांनी कविता, कथा, कादंबरी, अनुवाद, धार्मिक-आध्यात्मिक वाङ्मय, एकांकिका, नाटके, स्तंभलेखन आणि विनोदी साहित्य असे विविध प्रकार हाताळले आहेत.<ref name=":0" /> * टोपणनावे: त्यांनी स्वतःच्या नावाव्यतिरिक्त ''अनिल अग्निहोत्री, बेंजामिन कवडे, नाम्या निराळा, काव्यप्रेमी, दयावान, सॅमकाका, बोधवादी, त्रिमूर्ती, मसी, ग्रेस, मीनाताई, मेरी रामटेके'' अशा अनेक टोपणनावांनी विपुल लेखन केले आहे. * संपादक म्हणून कार्य: त्यांनी ‘शब्दसेवा’ (पुणे), ‘ख्रिस्ती साहित्य पत्रिका’, ‘ख्रिस्ती लोकहितवादी’, ‘एक मासिक आपले’, आणि ‘शालोम’ या मासिकांचे व मुखपत्रांचे संपादक म्हणून जबाबदारी सांभाळली. बायबल सोसायटीच्या ‘स्टडी बायबल’च्या भाषांतरातही त्यांचा सहभाग होता. === संशोधन आणि शोधनिबंध === त्यांनी ‘अमेरिकन मराठी मिशनने केलेली मराठी साहित्याची आणि भाषेची सेवा (१८१२ ते १९७५)’ या विषयावर महत्त्वपूर्ण संशोधन केले.<ref name=":0" /> त्यांचे प्रसिद्ध शोधनिबंध पुढीलप्रमाणे आहेत: # ज्ञानोदयातील ललित साहित्य : वास्तव आणि अपेक्षा (१९८७)<ref name=":0" /> # विनोद आणि ख्रिस्ती साहित्य (१९८८)<ref name=":0" /> # ख्रिस्ती दलित साहित्याची वाटचाल (२००५)<ref name=":0" /> # आचार्य सूर्यवंशी पत्रकारिता आणि इतर साहित्य (१९९०) # ख्रिस्ती प्रकाशने आणि नियतकालिके : वास्तव आणि अपेक्षा (१९९६)<ref name=":0" /> === संदर्भ === <references /> 3ipmrwzstz0e3ut2xh3kbr08d9j4mg5 0 382586 2704383 2702976 2026-08-22T06:29:58Z Amit Gajanan 185232 2704383 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''देवेंद्र दर्डा''' (जन्म २३ नोव्हेंबर १९७४) हे महाराष्ट्र या भारतस्थित लोकमत मीडिया ग्रुपचे व्यवस्थापकीय संचालक आहेत. त्यांची २०२०-२०२१ या वर्षासाठी ऑडिट ब्युरो ऑफ सर्क्युलेशन्स (एबीसी) च्या अध्यक्षपदी निवड झाली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/business/economy/devendra-darda-elected-abc-chairman-for-year-2020-21-6593729/|title=Devendra Darda elected ABC chairman for year 2020-21|date=2020-09-13|website=The Indian Express|language=en|access-date=2026-05-06}}</ref> <ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.exchange4media.com/announcements-news/lokmats-devendra-darda-elected-chairman-of-audit-bureau-of-circulations-107519.html|title=Lokmat’s Devendra Darda elected Chairman of Audit Bureau of Circulations - Exchange4media|last=|first=|date=2020-09-11|website=Indian Advertising Media & Marketing News – exchange4media|language=en|access-date=2026-05-06}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindubusinessline.com/companies/devendra-darda-elected-chairman-of-abc-for-2020-21/article32593574.ece|title=Devendra Darda elected chairman of ABC for 2020-21|last=|first=|date=2020-09-13|website=BusinessLine|language=en|access-date=2026-05-06}}</ref> ते महाराष्ट्रातील यवतमाळ येथील अनेक शैक्षणिक संस्थांचे अध्यक्ष असून वेस्टर्न इंडिया फुटबॉल असोसिएशनच्या व्यवस्थापन समितीवर आहेत. <ref name=":0" /> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.exchange4media.com/media-print-news/impact-annv-splmaintain-transparency-while-chasing-financial-goals-44713.html|title=IMPACT Annv Spl: ‘Maintain transparency while chasing financial goals’ - Exchange4media|last=Darda|first=Devendra|date=2011-12-27|website=Indian Advertising Media & Marketing News – exchange4media|language=en|access-date=2026-06-09}}</ref> कोळसा खाण वाटप प्रकरणात फसवणूक, गुन्हेगारी कट किंवा गैरवर्तणुकीचे आरोप सिद्ध करण्यासाठी कोणताही पुरावा नसल्यामुळे सीबीआय न्यायालयाने दर्डा यांची निर्दोष मुक्तता केली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/national/coal-mine-allocation-case-vijay-darda-devendra-darda-former-coal-secretary-gupta-acquitted-a-a719/|title=कोळसा खाणवाटप प्रकरण; विजय दर्डा, देवेंद्र दर्डा, माजी कोळसा सचिव गुप्ता निर्दोष|last=|date=2026-03-28|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-05-06}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=PTI|url=https://www.thehindu.com/news/national/coal-scam-delhi-court-acquits-ex-mp-vijay-darda-his-son-and-former-coal-secretary-hc-gupta/article70791932.ece|title=Coal scam: Delhi court acquits ex-MP Vijay Darda, his son and former coal secretary H.C. Gupta|date=2026-03-27|work=The Hindu|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2026-05-06}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/evidence-insufficient-spl-delhi-court-clears-ex-mp-darda-son-others-in-coal-scam-case/articleshow/129856029.cms|title=‘Evidence insufficient’: Spl Delhi court clears ex-MP Darda, son & others in coal ‘scam’ case|date=2026-03-28|work=The Times of India|issn=0971-8257|access-date=2026-05-06}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theprint.in/india/coal-scam-delhi-court-acquits-ex-mp-vijay-darda-his-son-and-former-coal-secretary-hc-gupta/2890117/|title=Coal scam: Delhi court acquits ex-MP Vijay Darda, his son and former coal secretary HC Gupta|last=PTI|date=2026-03-27|website=ThePrint|language=en-US|access-date=2026-05-06}}</ref> == वैयक्तिक जीवन == दर्डाचे पत्नीचे नाव रचना. त्यांना आर्यमन आणि शिवाण नावाचे दोन मुल आहेत. दर्डा यांचे वडील, [[विजय दर्डा|विजय जवाहरलाल दर्डा]], हे [[लोकमत]] मीडिया ग्रुपचे अध्यक्ष असून त्यांनी तीन वेळा राज्यसभेत खासदार म्हणून काम केले आहे. दर्डाचे काका, [[राजेंद्र जवाहरलाल दर्डा|राजेंद्र दर्डा]], हे देखील औरंगाबाद पूर्व विधानसभा मतदारसंघातून तीन वेळा निवडून आले होते आणि महाराष्ट्र सरकारमध्ये शिक्षण आणि उद्योग मंत्री होते. दर्डांचे आजोबा, [[जवाहरलाल दर्डा]], हे यवतमाळ जिल्ह्यातील स्वातंत्र्यसैनिक होते आणि एमपीसीसीचे राज्य कोषाध्यक्षही होते. ते [[महाराष्ट्र]] राज्याच्या उद्योग आणि ऊर्जा मंत्री म्हणून मंत्रिमंडळाचा भाग होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/coal-scam-cbi-questions-devendra-darda-again/articleshow/17294775.cms?from=mdr|title=Coal scam: CBI questions Devendra Darda again|date=2012-11-20|work=The Economic Times|issn=0013-0389|access-date=2026-05-06}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:दर्डा, देवेंद्र}} [[वर्ग:मराठी उद्योजक]] [[वर्ग:इ.स. १९७४ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] jmuzclskxqei2h90nhhi9njh37hilcw 0 383089 2704232 2704135 2026-08-21T13:39:15Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2704232 wikitext text/x-wiki '''स्कॉट अलेक्झांडर व्हॅन ब्रेडा''' (जन्म १२ डिसेंबर १९९१) हा दक्षिण आफ्रिकेचा [[रग्बी युनियन]] खेळाडू आणि क्रिकेटपटू आहे. तो आरएफयू चॅम्पियनशिपमधील जर्सी रेड्स या संघासाठी रग्बी युनियन खेळतो. तो 'युटिलिटी बॅक' म्हणून खेळतो, म्हणजेच तो सेंटर, फुल-बॅक किंवा विंगर अशा विविध भूमिका बजावू शकतो. व्हॅन ब्रेडा जर्सीसाठी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटही खेळतो. ==रग्बी कारकीर्द== व्हॅन ब्रेडाने २०११ च्या २१ वर्षांखालील प्राव्हिन्शियल चॅम्पियनशिपमध्ये २१ वर्षांखालील ईस्टर्न प्रोव्हिन्स संघाचे प्रतिनिधित्व केले. त्याने आठ सामन्यांत १०८ गुण मिळवून स्पर्धेच्या गट ब मध्ये सर्वाधिक गुण मिळवणारा खेळाडू म्हणून स्थान पटकावले. त्याच्या या कामगिरीमुळे संघाला स्पर्धेच्या अंतिम फेरीत धडक मारता आली, जिथे त्यांना वेलिंग्टन येथे २१ वर्षांखालील बॉर्डर संघाकडून २३-१९ अशा फरकाने पराभव स्वीकारावा लागला. त्याने २०१२ च्या व्होडाकॉम चषक स्पर्धेमध्ये ईस्टर्न प्रोव्हिन्स किंग्ससाठी प्रथम श्रेणी पदार्पण केले. त्याने स्टेलेनबॉश येथे अर्जेंटिनाच्या निमंत्रित संघ पाम्पास XV विरुद्ध झालेल्या पहिल्या फेरीच्या सामन्यात सहभाग नोंदवला. ==क्रिकेट कारकीर्द== जर्सीच्या फार्मर्स क्रिकेट क्लबने २०२५ टी१० युरोपियन क्रिकेट लीग जिंकली; या विजयात व्हॅन ब्रेडाने महत्त्वाची भूमिका बजावली. नॉर्वेच्या स्कँडरबोर्ग संघाविरुद्धच्या उपांत्य फेरीतील विजयात त्याने तीन बळी घेतले.<ref>{{cite web | url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/articles/crmjrjy3rjeo|title=जर्सीच्या शेतकऱ्यांनी युरोपियन क्रिकेट लीगची अंतिम फेरी जिंकली.|publisher=बीबीसी स्पोर्ट्स |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> जून २०२५ मध्ये, तीन वर्षांच्या वास्तव्याची अट पूर्ण केल्यानंतर, [[गर्न्सी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|गर्न्सी]] विरुद्धच्या [[२०२५ टी२०आ आंतर-द्वीपीय मालिका|आंतरराष्ट्रीय टी२० आंतर-द्वीपीय मालिके]]साठी त्याची [[जर्सी क्रिकेट संघ|जर्सीच्या]] संघात निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web|url=https://www.jerseycricket.je/latest-news/jersey-cricket-announces-squad-for-2025-mens-t20i-inter-insular-series|title=जर्सी क्रिकेटतर्फे २०२५ पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० आंतर-द्वीपीय मालिकेसाठी संघ जाहीर.|publisher=जर्सी क्रिकेट|access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> त्याच मालिकेमध्ये त्याने ६ जून २०२५ रोजी गर्न्सी विरुद्ध [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] पदार्पण केले. ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== {{cricinfo|id=437422}} [[वर्ग:जर्सीचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:इ.स. १९९१ मधील जन्म]] 2nf7b4fcgyunzrszn9kzf9yn7uabm7b 2704233 2704232 2026-08-21T13:39:22Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2704233 wikitext text/x-wiki '''स्कॉट अलेक्झांडर व्हॅन ब्रेडा''' (जन्म १२ डिसेंबर १९९१) हा दक्षिण आफ्रिकेचा [[रग्बी युनियन]] खेळाडू आणि क्रिकेटपटू आहे. तो आरएफयू चॅम्पियनशिपमधील जर्सी रेड्स या संघासाठी रग्बी युनियन खेळतो. तो 'युटिलिटी बॅक' म्हणून खेळतो, म्हणजेच तो सेंटर, फुल-बॅक किंवा विंगर अशा विविध भूमिका बजावू शकतो. व्हॅन ब्रेडा जर्सीसाठी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटही खेळतो. ==रग्बी कारकीर्द== व्हॅन ब्रेडाने २०११ च्या २१ वर्षांखालील प्राव्हिन्शियल चॅम्पियनशिपमध्ये २१ वर्षांखालील ईस्टर्न प्रोव्हिन्स संघाचे प्रतिनिधित्व केले. त्याने आठ सामन्यांत १०८ गुण मिळवून स्पर्धेच्या गट ब मध्ये सर्वाधिक गुण मिळवणारा खेळाडू म्हणून स्थान पटकावले. त्याच्या या कामगिरीमुळे संघाला स्पर्धेच्या अंतिम फेरीत धडक मारता आली, जिथे त्यांना वेलिंग्टन येथे २१ वर्षांखालील बॉर्डर संघाकडून २३-१९ अशा फरकाने पराभव स्वीकारावा लागला. त्याने २०१२ च्या व्होडाकॉम चषक स्पर्धेमध्ये ईस्टर्न प्रोव्हिन्स किंग्ससाठी प्रथम श्रेणी पदार्पण केले. त्याने स्टेलेनबॉश येथे अर्जेंटिनाच्या निमंत्रित संघ पाम्पास XV विरुद्ध झालेल्या पहिल्या फेरीच्या सामन्यात सहभाग नोंदवला. ==क्रिकेट कारकीर्द== जर्सीच्या फार्मर्स क्रिकेट क्लबने २०२५ टी१० युरोपियन क्रिकेट लीग जिंकली; या विजयात व्हॅन ब्रेडाने महत्त्वाची भूमिका बजावली. नॉर्वेच्या स्कँडरबोर्ग संघाविरुद्धच्या उपांत्य फेरीतील विजयात त्याने तीन बळी घेतले.<ref>{{cite web | url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/articles/crmjrjy3rjeo|title=जर्सीच्या शेतकऱ्यांनी युरोपियन क्रिकेट लीगची अंतिम फेरी जिंकली.|publisher=बीबीसी स्पोर्ट्स |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> जून २०२५ मध्ये, तीन वर्षांच्या वास्तव्याची अट पूर्ण केल्यानंतर, [[गर्न्सी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|गर्न्सी]] विरुद्धच्या [[२०२५ टी२०आ आंतर-द्वीपीय मालिका|आंतरराष्ट्रीय टी२० आंतर-द्वीपीय मालिके]]साठी त्याची [[जर्सी क्रिकेट संघ|जर्सीच्या]] संघात निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web|url=https://www.jerseycricket.je/latest-news/jersey-cricket-announces-squad-for-2025-mens-t20i-inter-insular-series|title=जर्सी क्रिकेटतर्फे २०२५ पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० आंतर-द्वीपीय मालिकेसाठी संघ जाहीर.|publisher=जर्सी क्रिकेट|access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> त्याच मालिकेमध्ये त्याने ६ जून २०२५ रोजी गर्न्सी विरुद्ध [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] पदार्पण केले. ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== {{cricinfo|id=437422}} [[वर्ग:जर्सीचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:इ.स. १९९१ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] gch74p2xk2senmv506lwvt1g6w2o9bn 0 383090 2704234 2704144 2026-08-21T13:41:00Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[अंश पटेल (कॅनडाचा क्रिकेटपटू)]] वरुन [[अंश पटेल (कॅनडाचा क्रिकेट खेळाडू)]] ला हलविला: शीर्षकलेखन संकेत 2704144 wikitext text/x-wiki '''अंश प्रदीपकुमार पटेल''' (जन्म १९ फेब्रुवारी २००२, [[वडोदरा]], [[गुजरात]]) {{Cr|CAN}} क्रिकेट संघाकडून खेळणारा गोलंदाज आहे. तो उजव्या हाताने [[फलंदाजी]] आणि [[डावखोरा अन-ऑर्थोडॉक्स स्पिन|डावखुरी मनगटी फिरकी]] (Wrist spin) गोलंदाजी करतो. ==क्रिकेट कारकीर्द== अंश पटेलने १६ सप्टेंबर २०२४ रोजी [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] मधील [[२०२४ कॅनडा तिरंगी मालिका (सहावी फेरी)|२०२४ कॅनडा तिरंगी मालिके]] दरम्यान [[नेपाळ राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नेपाळ]] विरुद्ध [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] पदार्पण केले. त्याने नेपाळविरुद्ध २८ सप्टेंबर २०२४ रोजी [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] पदार्पण केले. कॅनडा संघात निवड होण्याआधी तो २०२१ साली वडोदरा संघाकडून सय्यद मुश्ताक अली करंडक स्पर्धेत खेळला आहे. त्याशिवाय आयपीएल २०२२ मध्ये [[पंजाब किंग्स]] संघामध्ये त्याची निवड झाली होती.<ref>{{cite web|url=https://www.firstpost.com/firstcricket/from-baroda-to-punjab-kings-to-canada-ansh-patel-returns-to-his-home-state-with-wickets-of-markram-brevis-rickelton-13977975.html|title=बडोदा ते पंजाब किंग्स आणि आता कॅनडा: मार्क्रम, ब्रेविस आणि रिकल्टन यांच्या विकेट्स घेत अंश पटेलचे आपल्या मूळ राज्यात पुनरागमन.|access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== {{cricinfo|id=1216149}} [[वर्ग:कॅनडाचे क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:कॅनडाचे एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू]] ey8eiep6hrfdqjum17n278yqu9sj65a 2704236 2704234 2026-08-21T13:41:13Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2704236 wikitext text/x-wiki '''अंश प्रदीपकुमार पटेल''' (जन्म १९ फेब्रुवारी २००२, [[वडोदरा]], [[गुजरात]]) {{Cr|CAN}} क्रिकेट संघाकडून खेळणारा गोलंदाज आहे. तो उजव्या हाताने [[फलंदाजी]] आणि [[डावखोरा अन-ऑर्थोडॉक्स स्पिन|डावखुरी मनगटी फिरकी]] (Wrist spin) गोलंदाजी करतो. ==क्रिकेट कारकीर्द== अंश पटेलने १६ सप्टेंबर २०२४ रोजी [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] मधील [[२०२४ कॅनडा तिरंगी मालिका (सहावी फेरी)|२०२४ कॅनडा तिरंगी मालिके]] दरम्यान [[नेपाळ राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नेपाळ]] विरुद्ध [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] पदार्पण केले. त्याने नेपाळविरुद्ध २८ सप्टेंबर २०२४ रोजी [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] पदार्पण केले. कॅनडा संघात निवड होण्याआधी तो २०२१ साली वडोदरा संघाकडून सय्यद मुश्ताक अली करंडक स्पर्धेत खेळला आहे. त्याशिवाय आयपीएल २०२२ मध्ये [[पंजाब किंग्स]] संघामध्ये त्याची निवड झाली होती.<ref>{{cite web|url=https://www.firstpost.com/firstcricket/from-baroda-to-punjab-kings-to-canada-ansh-patel-returns-to-his-home-state-with-wickets-of-markram-brevis-rickelton-13977975.html|title=बडोदा ते पंजाब किंग्स आणि आता कॅनडा: मार्क्रम, ब्रेविस आणि रिकल्टन यांच्या विकेट्स घेत अंश पटेलचे आपल्या मूळ राज्यात पुनरागमन.|access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== {{cricinfo|id=1216149}} [[वर्ग:कॅनडाचे क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:कॅनडाचे एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:इ.स. २००२ मध्ये जन्मलेले क्रिकेट खेळाडू]] d7cm4t0wb93pnc7ojjb48f5vixn8b35 2704237 2704236 2026-08-21T13:42:08Z अभय नातू 206 /* बाह्यदुवे */ 2704237 wikitext text/x-wiki '''अंश प्रदीपकुमार पटेल''' (जन्म १९ फेब्रुवारी २००२, [[वडोदरा]], [[गुजरात]]) {{Cr|CAN}} क्रिकेट संघाकडून खेळणारा गोलंदाज आहे. तो उजव्या हाताने [[फलंदाजी]] आणि [[डावखोरा अन-ऑर्थोडॉक्स स्पिन|डावखुरी मनगटी फिरकी]] (Wrist spin) गोलंदाजी करतो. ==क्रिकेट कारकीर्द== अंश पटेलने १६ सप्टेंबर २०२४ रोजी [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] मधील [[२०२४ कॅनडा तिरंगी मालिका (सहावी फेरी)|२०२४ कॅनडा तिरंगी मालिके]] दरम्यान [[नेपाळ राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नेपाळ]] विरुद्ध [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] पदार्पण केले. त्याने नेपाळविरुद्ध २८ सप्टेंबर २०२४ रोजी [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] पदार्पण केले. कॅनडा संघात निवड होण्याआधी तो २०२१ साली वडोदरा संघाकडून सय्यद मुश्ताक अली करंडक स्पर्धेत खेळला आहे. त्याशिवाय आयपीएल २०२२ मध्ये [[पंजाब किंग्स]] संघामध्ये त्याची निवड झाली होती.<ref>{{cite web|url=https://www.firstpost.com/firstcricket/from-baroda-to-punjab-kings-to-canada-ansh-patel-returns-to-his-home-state-with-wickets-of-markram-brevis-rickelton-13977975.html|title=बडोदा ते पंजाब किंग्स आणि आता कॅनडा: मार्क्रम, ब्रेविस आणि रिकल्टन यांच्या विकेट्स घेत अंश पटेलचे आपल्या मूळ राज्यात पुनरागमन.|access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== {{cricinfo|id=1216149}} {{DEFAULTSORT:पटेल, अंश}} [[वर्ग:कॅनडाचे क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:कॅनडाचे एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:इ.स. २००२ मध्ये जन्मलेले क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] fcs5ghufckwond9n0igk8mh5kmoonzy 0 383091 2704241 2704142 2026-08-21T13:47:10Z अभय नातू 206 /* बाह्यदुवे */ 2704241 wikitext text/x-wiki '''अनूप सिंग चिमा''' हा {{Cr|CAN}} क्रिकेट संघाकडून खेळणारा [[यष्टीरक्षक]] [[फलंदाज]] आहे. तो उजव्या हाताने फलंदाजी करतो. अनूपने ११ ऑगस्ट २०२६ रोजी [[संयुक्त अरब अमिराती]] विरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले. ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== {{cricinfo|id=1192185}} {{DEFAULTSORT:चिमा, अनूप}} [[वर्ग:कॅनडाचे क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:कॅनडाचे एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] blit5njx9ynk7xvisjochzld42rrety 0 383092 2704242 2704170 2026-08-21T13:47:36Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2704242 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = अली शमशेर खान | country = कॅनडा | birth_date = {{birth date and age|1989|8|1|df=yes}} | birth_place = [[सियालकोट]], [[पंजाब, पाकिस्तान]] | batting = उजव्या हाताने | bowling = उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यम जलदगती]] | role = अष्टपैलू | international = true | oneodi = true | odidebutdate = ११ ऑगस्ट | odidebutyear = २०२६ | odidebutagainst = संयुक्त अरब अमिराती | odicap = | lastodidate = | lastodiyear = | lastodiagainst = | T20Idebutdate = | T20Idebutyear = | T20Idebutagainst = | T20Icap = | lastT20Idate = | lastT20Iyear = | lastT20Iagainst = | columns = 3 | column1 = [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय|आं.ए.दि.]] | matches1 = १ | runs1 = ५ | bat avg1 = - | 100s/50s1 = ०/० | top score1 = ५[[नाबाद|*]] | deliveries1 = ४८ | wickets1 = ० | bowl avg1 = - | fivefor1 = ० | tenfor1 = ० | best bowling1 = - | catches/stumpings1 = ०/– | column2 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्र.श्रे.]] | matches2 = ७१ | runs2 = २६७१ | bat avg2 = २७.२५ | 100s/50s2 = ४/१२ | top score2 = १८७ | deliveries2 = ३१७६ | wickets2 = ६५ | bowl avg2 = २८.६४ | fivefor2 = १ | tenfor2 = ० | best bowling2 = ८/५० | catches/stumpings2 = ४१/– | column3 = [[लिस्ट अ क्रिकेट|लिस्ट अ]] | matches3 = ७७ | runs3 = १७३७ | bat avg3 = ३६.१८ | 100s/50s3 = ०/१० | top score3 = ८७[[नाबाद|*]] | deliveries3 = ९२५ | wickets3 = १९ | bowl avg3 = ४६.५२ | fivefor3 = ० | tenfor3 = ० | best bowling3 = ३/३२ | catches/stumpings3 = २८/– | date = २१ ऑगस्ट २०२६ | source = https://www.cricinfo.com/cricketers/ali-khan-227757 क्रिकइन्फो }} '''अली शमशेर खान''' (जन्म १ ऑगस्ट १९८९, सियालकोट, पंजाब) हा {{Cr|CAN}}च्या राष्ट्रीय क्रिकेट संघाकडून खेळणारा क्रिकेटपटू आहे.<ref name="Bio">{{Cite web|url=https://www.cricinfo.com/cricketers/ali-khan-227757 |title=अली समशेर खान|access-date=२१ ऑगस्ट २०२६ |work=क्रिकइन्फो}}</ref> त्याने ११ ऑगस्ट २०२६ रोजी [[संयुक्त अरब अमिराती राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|संयुक्त अरब अमिरातीविरुद्ध]] कॅनडासाठी [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.<ref>{{Cite web |title=कॅनडा विरुद्ध संयुक्त अरब अमिराती, डंडी येथील १२५ वा सामना, डब्ल्यूसीएल २, ११ ऑगस्ट २०२६ - संपूर्ण धावफलक|url=https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546002.html |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६ |website=क्रिकइन्फो|language=en}}</ref> ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * {{ESPNcricinfo|id=227757}} [[वर्ग:कॅनडाचे क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:कॅनडाचे एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] rxwxrb0we6jvuctrfr7mwk7zq2tfp7x 0 383093 2704245 2704178 2026-08-21T13:51:23Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2704245 wikitext text/x-wiki '''झाहिद उल्लाह शिरझाद''' (जन्म २८ ऑगस्ट २०००) हा {{Cr|CAN}} क्रिकेट संघाकडून खेळणारा गोलंदाज आहे. तो उजव्या हाताने फलंदाजी आणि [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यम जलदगती गोलंदाजी]] करतो. त्याने ६ जून २०२६ रोजी [[अमेरिका क्रिकेट संघ|युएसए]] विरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538425.html|title=कॅनडा विरुद्ध अमेरिका, किंग सिटी येथे १०९ वा सामना, WCL 2, ६ जून २०२६ - संपूर्ण धावफलक|access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== {{cricinfo|id=1174716}} [[वर्ग:कॅनडाचे क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:कॅनडाचे एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:इ.स. २००० मध्ये जन्मलेले क्रिकेट खेळाडू]] f6sylqjs32c18ezwgff8pckz9q4dpvn 2704246 2704245 2026-08-21T13:51:30Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2704246 wikitext text/x-wiki '''झाहिद उल्लाह शिरझाद''' (जन्म २८ ऑगस्ट २०००) हा {{Cr|CAN}} क्रिकेट संघाकडून खेळणारा गोलंदाज आहे. तो उजव्या हाताने फलंदाजी आणि [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यम जलदगती गोलंदाजी]] करतो. त्याने ६ जून २०२६ रोजी [[अमेरिका क्रिकेट संघ|युएसए]] विरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538425.html|title=कॅनडा विरुद्ध अमेरिका, किंग सिटी येथे १०९ वा सामना, WCL 2, ६ जून २०२६ - संपूर्ण धावफलक|access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== {{cricinfo|id=1174716}} [[वर्ग:कॅनडाचे क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:कॅनडाचे एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:इ.स. २००० मध्ये जन्मलेले क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 8j7yefmidxf6jhu63362ad7xutxv7sc 0 383095 2704247 2704180 2026-08-21T13:51:47Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2704247 wikitext text/x-wiki '''शिवम शर्मा''' (जन्म २७ मार्च १९९८) हा {{Cr|CAN}} क्रिकेट संघाकडून खेळणारा अष्टपैलू खेळाडू आहे. तो उजव्या हाताने फलंदाजी आणि [[ऑफ स्पिन|ऑफ ब्रेक गोलंदाजी]] करतो. त्याने १७ मे २०२५ रोजी [[अमेरिका क्रिकेट संघ|युएसए]] विरुद्ध [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]]<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1482564.html|title=अमेरिका विरुद्ध कॅनडा, ६७ वा सामना, लॉडरहिल, WCL 2, १७ मे २०२५ - संपूर्ण धावफलक|access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> आणि केमेनविरुद्ध २३ एप्रिल २०२५ रोजी [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] पदार्पण केले. ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== {{cricinfo|id=1481834}} [[वर्ग:कॅनडाचे क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:कॅनडाचे एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:इ.स. १९९८ मध्ये जन्मलेले क्रिकेट खेळाडू]] 9vlsxsrcw2c6fwzr16gprq723q3xeow 2704248 2704247 2026-08-21T13:51:54Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2704248 wikitext text/x-wiki '''शिवम शर्मा''' (जन्म २७ मार्च १९९८) हा {{Cr|CAN}} क्रिकेट संघाकडून खेळणारा अष्टपैलू खेळाडू आहे. तो उजव्या हाताने फलंदाजी आणि [[ऑफ स्पिन|ऑफ ब्रेक गोलंदाजी]] करतो. त्याने १७ मे २०२५ रोजी [[अमेरिका क्रिकेट संघ|युएसए]] विरुद्ध [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]]<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1482564.html|title=अमेरिका विरुद्ध कॅनडा, ६७ वा सामना, लॉडरहिल, WCL 2, १७ मे २०२५ - संपूर्ण धावफलक|access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> आणि केमेनविरुद्ध २३ एप्रिल २०२५ रोजी [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] पदार्पण केले. ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== {{cricinfo|id=1481834}} [[वर्ग:कॅनडाचे क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:कॅनडाचे एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:इ.स. १९९८ मध्ये जन्मलेले क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] asfxuq8jcfs6jjnxxrllh3zws5a3dla 0 383102 2704251 2704222 2026-08-21T14:03:15Z अभय नातू 206 संदर्भ 2704251 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''धारी देवी''' हे [[उत्तराखंड]]मधील गढवाल हिमालयीन क्षेत्रातील एक पवित्र हिंदू मंदिर आहे.<ref name="outlook-dhari">{{cite news |title=Dhari Devi Temple: The Shrine Of The Guardian Deity Of Garhwal |url=https://www.outlooktraveller.com/ |work=[[आऊटलुक]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> [[श्रीनगर, उत्तराखंड|श्रीनगर]] आणि [[रुद्रप्रयाग]] यांच्या दरम्यान असलेल्या कल्याणसौर गावात, [[अलकनंदा नदी]]च्या मध्यभागी हे मंदिर वसलेले आहे.<ref name="outlook-dhari" /> हे मंदिर देवी कालीचे रूप असलेल्या 'माँ धारी देवी' यांना समर्पित आहे. येथे देवीच्या मूर्तीच्या वरच्या भागाची पूजा केली जाते, तर मूर्तीचा खालचा भाग सुमारे ६५.३ किमी अंतरावर असलेल्या कालीमठ मंदिरात स्थापित आहे.<ref>{{cite book |last=हंडू |first=ओ. सी. |title=टेम्पल्स ऑफ गढवाल हिमालय |publisher=इंडस पब्लिशिंग |year=२००१ |isbn=978-8173871221}}</ref> धारी देवी मंदिर हे उत्तराखंड आणि [[चार धाम|चारधाम यात्रेकरूंचे]] रक्षक दैवत म्हणून प्रसिद्ध आहे.<ref name="outlook-dhari" /> 'दो धाम' किंवा 'चारधाम' यात्रेला जाणारे भाविक देवीचा दैवी आशीर्वाद घेण्यासाठी अनेकदा या प्रवासादरम्यान येथे भेट देतात.<ref name="outlook-dhari" /> == २०१३ ची उत्तराखंड पूर दुर्घटना == १६ जून २०१३ रोजी उत्तराखंडमध्ये आलेल्या विनाशकारी पुरामुळे अनेक घरे वाहून गेली आणि हजारो लोकांचा बळी गेला.<ref name="bbc-floods">{{cite news |title=Uttarakhand Floods: Hundreds Dead in Himalayan State |url=https://www.bbc.com/news |publisher=[[बीबीसी न्यूझ]] |date=१९ जून २०१३ |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> त्याच दिवशी, 'अलकनंदा हायड्रो पॉवर कंपनी लिमिटेड' (AHPCL) द्वारे उभारल्या जाणाऱ्या ३३० मेगावॅट क्षमतेच्या अलकनंदा जलविद्युत प्रकल्पाच्या (धरण) कामामुळे, 'माँ धारी देवी' यांची मूर्ती त्यांच्या मूळ स्थानावरून ६११ मीटर उंचीवरील एका काँक्रीटच्या चौथऱ्यावर हलवण्यात आली होती.<ref name="hindu-dhari">{{cite news |title=Shifted Dhari Devi idol restored at original spot |url=https://www.thehindu.com/ |work=[[द हिंदू]] |date=२९ जानेवारी २०२३ |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> मूर्तीचे स्थलांतर केल्यानंतर काही तासांतच त्या संपूर्ण भागात हवामानात प्रचंड बदल झाला आणि सलग अनेक दिवस ढगफुटीसदृश पाऊस पडला. यामुळे विनाशकारी पूर आणि दरडी कोसळण्याच्या घटना घडल्या; यात अनेक लोकांचा मृत्यू झाला, तसेच गावे, घरे आणि संपूर्ण शहरे वाहून गेली.<ref name="bbc-floods" /> स्थानिक लोकांचा असा विश्वास आहे की, देवीची मूर्ती तिच्या मूळ स्थानावरून हलवल्यामुळे देवीचा कोप झाला आणि ही घटना घडली.<ref name="hindu-dhari" /> १८८२ मध्येही अशीच एक घटना घडली होती, जेव्हा एका राजाने देवीची मूर्ती तिच्या मूळ ठिकाणाहून हलवली होती; त्यानंतर झालेल्या दरडी कोसळण्याच्या घटनेत केदारनाथ पूर्णपणे उद्ध्वस्त झाले होते.<ref>{{cite book |last=रावत |first=अजय एस. |title=गढवाल हिमालय: अ स्टडी इन मिडियाव्हल अँड मॉडर्न हिस्ट्री |publisher=इंडस पब्लिशिंग |year=२००२}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:उत्तराखंडमधील हिंदू मंदिरे]] [[वर्ग:रुद्रप्रयाग जिल्हा]] [[वर्ग:भारतातील देवीची मंदिरे]] [[वर्ग:देवीची शक्तिपीठे]] s1nukh8u0fe163dhx719e34x8bozp7r 3 383105 2704224 2026-08-21T12:08:52Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2704224 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Somnath jokare}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १७:३८, २१ ऑगस्ट २०२६ (IST) q3uililbhohxmpljzocfa15f1ntcfxb 0 383106 2704227 2026-08-21T12:56:48Z विशाल वाकचौरे 143608 नवीन पृष्ठ तयार केले, आवश्यक ते संदर्भ जोडले 2704227 wikitext text/x-wiki '''राज प्रकाश सुर्वे''' हे महाराष्ट्रातील शरीरसौष्ठवपटू राजकारणी आणि वास्तुविशारद आहेत. सध्या ते युवासेनेचे सचिव तसेच कोअर कमिटी सदस्य म्हणून कार्यरत आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Deshpande|first=Abhinay|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/eknath-shinde-faction-appoints-executive-committee-members-of-the-yuva-sena/article65959296.ece|title=Eknath Shinde faction appoints executive committee members of the Yuva Sena|date=2022-10-02|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> २०१९ या वर्षी राज यांनी शरीरसौष्ठवातील राष्ट्रीय ज्युनियर भारत श्री किताब मिळवला आहे.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/other-sports/raj-surve-mumbai-won-national-junior-mr-india-bodybuilding-competition/|title=मुंबईच्या राज सुर्वेने पटकावला राष्ट्रीय ज्युनियर भारत श्री किताब|last=author/online-lokmat|date=2019-02-12|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-08-21}}</ref> फेब्रुवारी २०२६ मध्ये [[शिवसेना]] पक्षाकडून त्यांची [[बृहन्मुंबई महानगरपालिका|बृहन्मुंबई महानगरपालिकेच्या]] स्वीकृत नगरसेवकपदी नियुक्ती करण्यात आली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/news/politics/bmc-election-2026-eknath-shinde-shivsena-final-2-names-for-swikrut-nagarsevak-post-co-opted-corporator-raj-surve-balkrishna-breed-marathi-news-1413786|title=एकनाथ शिंदेंच्या शिवसेनेचे दोन स्वीकृत नगरसेवक ठरले, नाराज आमदाराच्या मुलाला लागली लॉटरी|last=सावंत|first=सुरज|date=2026-02-23|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-08-21}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/mumbai/dissatisfied-mlas-displeasure-with-shinde-is-resolved-raj-surve-balkrishna-breed-from-shinde-sena-as-approved-corporator-a-a840-c571/|title=शिंदेंकडून आमदाराची नाराजी दूर, 'स्वीकृत नगरसेवक' पदी शिंदेसेनेतून राज सुर्वे, बाळकृष्ण ब्रीद?|last=author/manohar-kumbhejkar|date=2026-02-23|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-08-21}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/maharashtra/who-is-raj-surve-bmc-nominated-corporator-shiv-sena-prakash-surve-son-1612083.html|title=स्वीकृत नगरसेवकासाठी शिंदेंचा पहिला शिलेदार ठरला; कोण आहेत राज सुर्वे?|last=Patil|first=Namrata|date=2026-02-23|website=TV9 Marathi|language=mr|access-date=2026-08-21}}</ref> {{माहितीचौकट व्यक्ती|नाव=राज प्रकाश सुर्वे|चित्र=Raj_Surve.jpg|जन्मनाव=राज सुर्वे|जन्म_दिनांक=१८ ऑक्टोबर १९९५|जन्म_स्थान=[[मुंबई]]|राष्ट्रीयत्व=भारतीय|शिक्षण=बॅचलर ऑफ आर्किटेक्चर|पेशा=शरीरसौष्ठवपटू, राजकारणी, वास्तुविशारद|राजकीय_पक्ष=शिवसेना|वडील=[[प्रकाश सुर्वे]]|पुरस्कार=ज्युनियर भारत श्री, मुंबई श्री, महाराष्ट्र श्री}} = प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण = राज प्रकाश सुर्वे यांचा जन्म १८ ऑक्टोबर १९९५ रोजी मुंबई येथे झाला. शालेय तसेच महाविद्यालयीन शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर त्यांनी आदित्य कॉलेज ऑफ आर्किटेक्चर या शैक्षिणक संस्थेतून बॅचलर ऑफ आर्किटेक्चर (B.Arch.) हि पदवी मिळवली. = कारकीर्द = == शरीरसौष्ठवपटू == व्यावसायिक शरीरसौष्ठवपटू म्हणून राज सुर्वे यांनी शरीरसौष्ठव क्षेत्रातील राष्ट्रीय ज्युनियर भारत श्री, ज्युनियर मुंबई श्री, महाराष्ट्र श्री इत्यादी किताब पटकावले आहेत.<ref name=":0" /> == राजकीय == राज सुर्वे यांनी युवासेनेच्या माध्यमातून आपल्या राजकीय कारकीर्दीस सुरुवात केली. २०२२ मध्ये तत्कालीन मुख्यमंत्री [[एकनाथ शिंदे]] यांच्या नेतृत्वाखालील शिवसेनेच्या युवासेनेच्या कार्यकारिणीत त्यांचा समावेश करण्यात आला. २०२३ मध्ये राज सुर्वे यांची युवासेनेच्या कोअर कमिटी मध्ये सदस्य नेमणूक करण्यात आली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theprint.in/india/maha-shinde-camp-appoints-yuva-sena-executive-panel-members-most-of-them-kin-of-rebel-mlas/1150303/|title=Maha: Shinde camp appoints Yuva Sena executive panel members; most of them kin of rebel MLAs|last=PTI|date=2022-09-30|website=ThePrint|language=en-US|access-date=2026-08-21}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/marathi/mumbai/shinde-group-yuva-sena-executive-committee-announced-in-20-districts/655437|title=शिंदे गटाच्या युवासेनेची कार्यकारिणी जाहीर, राज्य कार्यकारिणीत आमदारपुत्रांचाच भरणा|website=Zee 24 taas|language=mr|access-date=2026-08-21}}</ref> फेब्रुवारी २०२६ मध्ये राज सुर्वे यांची बृहन्मुंबई महानगरपालिकेच्या (मुंबई महानगरपालिकेच्या) स्वीकृत नगरसेवकपदी नियुक्ती करण्यात आली. ते एकनाथ शिंदे यांच्या नेतृत्वाखालील शिवसेनेच्या दोन स्वीकृत नगरसेवकांपैकी एक आहेत. २५ फेब्रुवारी २०२६ रोजी मुंबईच्या महापौर [[रितू तावडे]] यांनी बृहन्मुंबई महानगरपालिकेतील दहा स्वीकृत नगरसेवकांच्या नियुक्तीची घोषणा केली. त्यामध्ये राज सुर्वे यांचा समावेश होता.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mayor-announces-10-nominated-corporators-in-bmc-house/articleshow/128789204.cms|title=Mayor announces 10 nominated corporators in BMC House|date=2026-02-25|issn=0971-8257}}</ref> = पदे आणि जबाबदाऱ्या = # सदस्य, युवासेना कोअर कमिटी - २०२३<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/shinde-faction-announces-new-executive-committee-of-yuva-sena-sena-leaders-sons-dominate-panel-8183465/|title=Shinde faction announces new executive committee of Yuva Sena; Sena leaders’ sons dominate panel|date=2022-09-30|website=The Indian Express|language=en|access-date=2026-08-21}}</ref> # नगरसेवक, बृहन्मुंबई महानगरपालिका - २०२६<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/local/maharashtra/mumbai/news/bmc-nominated-corporators-shiv-sena-shinde-faction-raj-surve-trushna-vishwasrao-137276178.html|title=बीएमसीतील शिंदेंच्या शिवसेनेचे स्वीकृत नगरसेवक ठरले: आमदार सुर्वेंच्या चिरंजीवांची लागली वर्णी, बाळकृष्ण ब्रीद यांचेही नाव चर्चेत - Mumbai News|date=2026-02-23|website=Divya Marathi|language=mr|access-date=2026-08-21}}</ref> # सचिव, युवासेना - २०२६ = पुरस्कार = # ज्युनियर भारत श्री – २०१९<ref name=":0" /> # ज्युनियर मुंबई श्री – २०१९ # ज्युनियर महाराष्ट्र श्री # लोकमत यंग अचिव्हर्स अवॉर्ड = संदर्भ = {{संदर्भयादी}} 1zn3czgm5vd8w5brzqilootku94yyi8 2704228 2704227 2026-08-21T12:56:49Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#नियम १७|शुद्धलेखनाचा नियम १७]]) 2704228 wikitext text/x-wiki '''राज प्रकाश सुर्वे''' हे महाराष्ट्रातील शरीरसौष्ठवपटू राजकारणी आणि वास्तुविशारद आहेत. सध्या ते युवासेनेचे सचिव तसेच कोअर कमिटी सदस्य म्हणून कार्यरत आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Deshpande|first=Abhinay|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/eknath-shinde-faction-appoints-executive-committee-members-of-the-yuva-sena/article65959296.ece|title=Eknath Shinde faction appoints executive committee members of the Yuva Sena|date=2022-10-02|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> २०१९ या वर्षी राज यांनी शरीरसौष्ठवातील राष्ट्रीय ज्युनियर भारत श्री किताब मिळवला आहे.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/other-sports/raj-surve-mumbai-won-national-junior-mr-india-bodybuilding-competition/|title=मुंबईच्या राज सुर्वेने पटकावला राष्ट्रीय ज्युनियर भारत श्री किताब|last=author/online-lokmat|date=2019-02-12|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-08-21}}</ref> फेब्रुवारी २०२६ मध्ये [[शिवसेना]] पक्षाकडून त्यांची [[बृहन्मुंबई महानगरपालिका|बृहन्मुंबई महानगरपालिकेच्या]] स्वीकृत नगरसेवकपदी नियुक्ती करण्यात आली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/news/politics/bmc-election-2026-eknath-shinde-shivsena-final-2-names-for-swikrut-nagarsevak-post-co-opted-corporator-raj-surve-balkrishna-breed-marathi-news-1413786|title=एकनाथ शिंदेंच्या शिवसेनेचे दोन स्वीकृत नगरसेवक ठरले, नाराज आमदाराच्या मुलाला लागली लॉटरी|last=सावंत|first=सुरज|date=2026-02-23|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-08-21}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/mumbai/dissatisfied-mlas-displeasure-with-shinde-is-resolved-raj-surve-balkrishna-breed-from-shinde-sena-as-approved-corporator-a-a840-c571/|title=शिंदेंकडून आमदाराची नाराजी दूर, 'स्वीकृत नगरसेवक' पदी शिंदेसेनेतून राज सुर्वे, बाळकृष्ण ब्रीद?|last=author/manohar-kumbhejkar|date=2026-02-23|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-08-21}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/maharashtra/who-is-raj-surve-bmc-nominated-corporator-shiv-sena-prakash-surve-son-1612083.html|title=स्वीकृत नगरसेवकासाठी शिंदेंचा पहिला शिलेदार ठरला; कोण आहेत राज सुर्वे?|last=Patil|first=Namrata|date=2026-02-23|website=TV9 Marathi|language=mr|access-date=2026-08-21}}</ref> {{माहितीचौकट व्यक्ती|नाव=राज प्रकाश सुर्वे|चित्र=Raj_Surve.jpg|जन्मनाव=राज सुर्वे|जन्म_दिनांक=१८ ऑक्टोबर १९९५|जन्म_स्थान=[[मुंबई]]|राष्ट्रीयत्व=भारतीय|शिक्षण=बॅचलर ऑफ आर्किटेक्चर|पेशा=शरीरसौष्ठवपटू, राजकारणी, वास्तुविशारद|राजकीय_पक्ष=शिवसेना|वडील=[[प्रकाश सुर्वे]]|पुरस्कार=ज्युनियर भारत श्री, मुंबई श्री, महाराष्ट्र श्री}} = प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण = राज प्रकाश सुर्वे यांचा जन्म १८ ऑक्टोबर १९९५ रोजी मुंबई येथे झाला. शालेय तसेच महाविद्यालयीन शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर त्यांनी आदित्य कॉलेज ऑफ आर्किटेक्चर या शैक्षिणक संस्थेतून बॅचलर ऑफ आर्किटेक्चर (B.Arch.) ही पदवी मिळवली. = कारकीर्द = == शरीरसौष्ठवपटू == व्यावसायिक शरीरसौष्ठवपटू म्हणून राज सुर्वे यांनी शरीरसौष्ठव क्षेत्रातील राष्ट्रीय ज्युनियर भारत श्री, ज्युनियर मुंबई श्री, महाराष्ट्र श्री इत्यादी किताब पटकावले आहेत.<ref name=":0" /> == राजकीय == राज सुर्वे यांनी युवासेनेच्या माध्यमातून आपल्या राजकीय कारकीर्दीस सुरुवात केली. २०२२ मध्ये तत्कालीन मुख्यमंत्री [[एकनाथ शिंदे]] यांच्या नेतृत्वाखालील शिवसेनेच्या युवासेनेच्या कार्यकारिणीत त्यांचा समावेश करण्यात आला. २०२३ मध्ये राज सुर्वे यांची युवासेनेच्या कोअर कमिटी मध्ये सदस्य नेमणूक करण्यात आली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theprint.in/india/maha-shinde-camp-appoints-yuva-sena-executive-panel-members-most-of-them-kin-of-rebel-mlas/1150303/|title=Maha: Shinde camp appoints Yuva Sena executive panel members; most of them kin of rebel MLAs|last=PTI|date=2022-09-30|website=ThePrint|language=en-US|access-date=2026-08-21}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/marathi/mumbai/shinde-group-yuva-sena-executive-committee-announced-in-20-districts/655437|title=शिंदे गटाच्या युवासेनेची कार्यकारिणी जाहीर, राज्य कार्यकारिणीत आमदारपुत्रांचाच भरणा|website=Zee 24 taas|language=mr|access-date=2026-08-21}}</ref> फेब्रुवारी २०२६ मध्ये राज सुर्वे यांची बृहन्मुंबई महानगरपालिकेच्या (मुंबई महानगरपालिकेच्या) स्वीकृत नगरसेवकपदी नियुक्ती करण्यात आली. ते एकनाथ शिंदे यांच्या नेतृत्वाखालील शिवसेनेच्या दोन स्वीकृत नगरसेवकांपैकी एक आहेत. २५ फेब्रुवारी २०२६ रोजी मुंबईच्या महापौर [[रितू तावडे]] यांनी बृहन्मुंबई महानगरपालिकेतील दहा स्वीकृत नगरसेवकांच्या नियुक्तीची घोषणा केली. त्यामध्ये राज सुर्वे यांचा समावेश होता.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mayor-announces-10-nominated-corporators-in-bmc-house/articleshow/128789204.cms|title=Mayor announces 10 nominated corporators in BMC House|date=2026-02-25|issn=0971-8257}}</ref> = पदे आणि जबाबदाऱ्या = # सदस्य, युवासेना कोअर कमिटी - २०२३<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/shinde-faction-announces-new-executive-committee-of-yuva-sena-sena-leaders-sons-dominate-panel-8183465/|title=Shinde faction announces new executive committee of Yuva Sena; Sena leaders’ sons dominate panel|date=2022-09-30|website=The Indian Express|language=en|access-date=2026-08-21}}</ref> # नगरसेवक, बृहन्मुंबई महानगरपालिका - २०२६<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/local/maharashtra/mumbai/news/bmc-nominated-corporators-shiv-sena-shinde-faction-raj-surve-trushna-vishwasrao-137276178.html|title=बीएमसीतील शिंदेंच्या शिवसेनेचे स्वीकृत नगरसेवक ठरले: आमदार सुर्वेंच्या चिरंजीवांची लागली वर्णी, बाळकृष्ण ब्रीद यांचेही नाव चर्चेत - Mumbai News|date=2026-02-23|website=Divya Marathi|language=mr|access-date=2026-08-21}}</ref> # सचिव, युवासेना - २०२६ = पुरस्कार = # ज्युनियर भारत श्री – २०१९<ref name=":0" /> # ज्युनियर मुंबई श्री – २०१९ # ज्युनियर महाराष्ट्र श्री # लोकमत यंग अचिव्हर्स अवॉर्ड = संदर्भ = {{संदर्भयादी}} mqxpp3mztk2kx3f8kgx7ohhsmxgpq1a 2704253 2704228 2026-08-21T14:17:43Z अभय नातू 206 साचा 2704253 wikitext text/x-wiki {{उल्लेखनीयता}} '''राज प्रकाश सुर्वे''' हे महाराष्ट्रातील शरीरसौष्ठवपटू राजकारणी आणि वास्तुविशारद आहेत. सध्या ते युवासेनेचे सचिव तसेच कोअर कमिटी सदस्य म्हणून कार्यरत आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Deshpande|first=Abhinay|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/eknath-shinde-faction-appoints-executive-committee-members-of-the-yuva-sena/article65959296.ece|title=Eknath Shinde faction appoints executive committee members of the Yuva Sena|date=2022-10-02|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> २०१९ या वर्षी राज यांनी शरीरसौष्ठवातील राष्ट्रीय ज्युनियर भारत श्री किताब मिळवला आहे.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/other-sports/raj-surve-mumbai-won-national-junior-mr-india-bodybuilding-competition/|title=मुंबईच्या राज सुर्वेने पटकावला राष्ट्रीय ज्युनियर भारत श्री किताब|last=author/online-lokmat|date=2019-02-12|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-08-21}}</ref> फेब्रुवारी २०२६ मध्ये [[शिवसेना]] पक्षाकडून त्यांची [[बृहन्मुंबई महानगरपालिका|बृहन्मुंबई महानगरपालिकेच्या]] स्वीकृत नगरसेवकपदी नियुक्ती करण्यात आली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/news/politics/bmc-election-2026-eknath-shinde-shivsena-final-2-names-for-swikrut-nagarsevak-post-co-opted-corporator-raj-surve-balkrishna-breed-marathi-news-1413786|title=एकनाथ शिंदेंच्या शिवसेनेचे दोन स्वीकृत नगरसेवक ठरले, नाराज आमदाराच्या मुलाला लागली लॉटरी|last=सावंत|first=सुरज|date=2026-02-23|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-08-21}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/mumbai/dissatisfied-mlas-displeasure-with-shinde-is-resolved-raj-surve-balkrishna-breed-from-shinde-sena-as-approved-corporator-a-a840-c571/|title=शिंदेंकडून आमदाराची नाराजी दूर, 'स्वीकृत नगरसेवक' पदी शिंदेसेनेतून राज सुर्वे, बाळकृष्ण ब्रीद?|last=author/manohar-kumbhejkar|date=2026-02-23|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-08-21}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/maharashtra/who-is-raj-surve-bmc-nominated-corporator-shiv-sena-prakash-surve-son-1612083.html|title=स्वीकृत नगरसेवकासाठी शिंदेंचा पहिला शिलेदार ठरला; कोण आहेत राज सुर्वे?|last=Patil|first=Namrata|date=2026-02-23|website=TV9 Marathi|language=mr|access-date=2026-08-21}}</ref> {{माहितीचौकट व्यक्ती|नाव=राज प्रकाश सुर्वे|चित्र=Raj_Surve.jpg|जन्मनाव=राज सुर्वे|जन्म_दिनांक=१८ ऑक्टोबर १९९५|जन्म_स्थान=[[मुंबई]]|राष्ट्रीयत्व=भारतीय|शिक्षण=बॅचलर ऑफ आर्किटेक्चर|पेशा=शरीरसौष्ठवपटू, राजकारणी, वास्तुविशारद|राजकीय_पक्ष=शिवसेना|वडील=[[प्रकाश सुर्वे]]|पुरस्कार=ज्युनियर भारत श्री, मुंबई श्री, महाराष्ट्र श्री}} = प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण = राज प्रकाश सुर्वे यांचा जन्म १८ ऑक्टोबर १९९५ रोजी मुंबई येथे झाला. शालेय तसेच महाविद्यालयीन शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर त्यांनी आदित्य कॉलेज ऑफ आर्किटेक्चर या शैक्षिणक संस्थेतून बॅचलर ऑफ आर्किटेक्चर (B.Arch.) ही पदवी मिळवली. = कारकीर्द = == शरीरसौष्ठवपटू == व्यावसायिक शरीरसौष्ठवपटू म्हणून राज सुर्वे यांनी शरीरसौष्ठव क्षेत्रातील राष्ट्रीय ज्युनियर भारत श्री, ज्युनियर मुंबई श्री, महाराष्ट्र श्री इत्यादी किताब पटकावले आहेत.<ref name=":0" /> == राजकीय == राज सुर्वे यांनी युवासेनेच्या माध्यमातून आपल्या राजकीय कारकीर्दीस सुरुवात केली. २०२२ मध्ये तत्कालीन मुख्यमंत्री [[एकनाथ शिंदे]] यांच्या नेतृत्वाखालील शिवसेनेच्या युवासेनेच्या कार्यकारिणीत त्यांचा समावेश करण्यात आला. २०२३ मध्ये राज सुर्वे यांची युवासेनेच्या कोअर कमिटी मध्ये सदस्य नेमणूक करण्यात आली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theprint.in/india/maha-shinde-camp-appoints-yuva-sena-executive-panel-members-most-of-them-kin-of-rebel-mlas/1150303/|title=Maha: Shinde camp appoints Yuva Sena executive panel members; most of them kin of rebel MLAs|last=PTI|date=2022-09-30|website=ThePrint|language=en-US|access-date=2026-08-21}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/marathi/mumbai/shinde-group-yuva-sena-executive-committee-announced-in-20-districts/655437|title=शिंदे गटाच्या युवासेनेची कार्यकारिणी जाहीर, राज्य कार्यकारिणीत आमदारपुत्रांचाच भरणा|website=Zee 24 taas|language=mr|access-date=2026-08-21}}</ref> फेब्रुवारी २०२६ मध्ये राज सुर्वे यांची बृहन्मुंबई महानगरपालिकेच्या (मुंबई महानगरपालिकेच्या) स्वीकृत नगरसेवकपदी नियुक्ती करण्यात आली. ते एकनाथ शिंदे यांच्या नेतृत्वाखालील शिवसेनेच्या दोन स्वीकृत नगरसेवकांपैकी एक आहेत. २५ फेब्रुवारी २०२६ रोजी मुंबईच्या महापौर [[रितू तावडे]] यांनी बृहन्मुंबई महानगरपालिकेतील दहा स्वीकृत नगरसेवकांच्या नियुक्तीची घोषणा केली. त्यामध्ये राज सुर्वे यांचा समावेश होता.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mayor-announces-10-nominated-corporators-in-bmc-house/articleshow/128789204.cms|title=Mayor announces 10 nominated corporators in BMC House|date=2026-02-25|issn=0971-8257}}</ref> = पदे आणि जबाबदाऱ्या = # सदस्य, युवासेना कोअर कमिटी - २०२३<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/shinde-faction-announces-new-executive-committee-of-yuva-sena-sena-leaders-sons-dominate-panel-8183465/|title=Shinde faction announces new executive committee of Yuva Sena; Sena leaders’ sons dominate panel|date=2022-09-30|website=The Indian Express|language=en|access-date=2026-08-21}}</ref> # नगरसेवक, बृहन्मुंबई महानगरपालिका - २०२६<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/local/maharashtra/mumbai/news/bmc-nominated-corporators-shiv-sena-shinde-faction-raj-surve-trushna-vishwasrao-137276178.html|title=बीएमसीतील शिंदेंच्या शिवसेनेचे स्वीकृत नगरसेवक ठरले: आमदार सुर्वेंच्या चिरंजीवांची लागली वर्णी, बाळकृष्ण ब्रीद यांचेही नाव चर्चेत - Mumbai News|date=2026-02-23|website=Divya Marathi|language=mr|access-date=2026-08-21}}</ref> # सचिव, युवासेना - २०२६ = पुरस्कार = # ज्युनियर भारत श्री – २०१९<ref name=":0" /> # ज्युनियर मुंबई श्री – २०१९ # ज्युनियर महाराष्ट्र श्री # लोकमत यंग अचिव्हर्स अवॉर्ड = संदर्भ = {{संदर्भयादी}} htpbezcjt1xgr1zoij67l10o1352479 3 383107 2704230 2026-08-21T13:37:05Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2704230 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Sushant daravda}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १९:०७, २१ ऑगस्ट २०२६ (IST) q89ofjy53uvu5d43472kh7yeafcod69 0 383108 2704231 2026-08-21T13:38:44Z अभय नातू 206 पूर्ण नाव 2704231 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[स्कॉट व्हॅन ब्रेडा]] h1a3zk2ue7g2qsx6cavt06t2lt018u2 0 383109 2704235 2026-08-21T13:41:00Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[अंश पटेल (कॅनडाचा क्रिकेटपटू)]] वरुन [[अंश पटेल (कॅनडाचा क्रिकेट खेळाडू)]] ला हलविला: शीर्षकलेखन संकेत 2704235 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[अंश पटेल (कॅनडाचा क्रिकेट खेळाडू)]] 8hqks7nqdwgp41vpsfqw2za9swafgd7 0 383110 2704238 2026-08-21T13:42:37Z अभय नातू 206 पूर्ण नाव 2704238 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[अंश पटेल (कॅनडाचा क्रिकेट खेळाडू)]] 8hqks7nqdwgp41vpsfqw2za9swafgd7 0 383111 2704239 2026-08-21T13:44:41Z अभय नातू 206 पूर्ण नाव 2704239 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[अनूप चिमा]] 99xjat1pp00chyn1lrwrqa7v98mft9m 0 383112 2704240 2026-08-21T13:44:59Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2704240 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[अनूप चिमा]] 99xjat1pp00chyn1lrwrqa7v98mft9m 0 383113 2704243 2026-08-21T13:50:00Z अभय नातू 206 पूर्ण नाव 2704243 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[झाहिद शिरझाद]] tbs23usmx92vsycxc56hvbk4n87lxt4 0 383114 2704244 2026-08-21T13:50:17Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2704244 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[झाहिद शिरझाद]] tbs23usmx92vsycxc56hvbk4n87lxt4 0 383115 2704249 2026-08-21T13:52:29Z अभय नातू 206 नामभेद 2704249 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[पेन्ना नदी]] q451wj1wj5voukbqjfkndvmeftn0mbs 0 383116 2704250 2026-08-21T13:55:05Z अभय नातू 206 मूळ नाव 2704250 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[द लेडी विथ द डॉग]] nqfka9k39mbdn8pacnf59bs2h3zpkf6 3 383117 2704259 2026-08-21T14:39:46Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2704259 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Meenaa Jagtap}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २०:०९, २१ ऑगस्ट २०२६ (IST) g29be45nrblddc09u7d99o7apqh5b0b 3 383118 2704263 2026-08-21T15:14:32Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2704263 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Bhavika palkar}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २०:४४, २१ ऑगस्ट २०२६ (IST) ee7uud7q36am9qg7zibkmxyr5v2v0l6 3 383119 2704264 2026-08-21T15:32:19Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2704264 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=ज्ञानेश्वर फाळके}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २१:०२, २१ ऑगस्ट २०२६ (IST) 86mkbbg4mcd32qoui4bnw4mwxwkllxx 0 383120 2704281 2026-08-21T16:36:03Z अमर तिवारी 184549 अमर तिवारी ने लेख [[रताउइल]] वरुन [[रातातुय]] ला हलविला: Misspelled title 2704281 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[रातातुय]] ch97rt7ybrcdbzj89rx6xbv0xh3tvyo 0 383121 2704289 2026-08-21T16:58:38Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{Infobox cricket tour | series_name = जिब्राल्टर क्रिकेट संघाचा माल्टा दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Malta.svg | team1_name = [[माल्टा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|माल्टा]] | team2_image = Flag of Gibraltar.svg | team2_name = जिब्राल... 2704289 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = जिब्राल्टर क्रिकेट संघाचा माल्टा दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Malta.svg | team1_name = [[माल्टा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|माल्टा]] | team2_image = Flag of Gibraltar.svg | team2_name = [[जिब्राल्टर राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|जिब्राल्टर]] | from_date = ७ | to_date = ९ मे २०२६ | team1_captain = प्रियन पुष्पराजन | team2_captain = आयन लॅटिन | no_of_twenty20s = 6 | team1_twenty20s_won = 5 | team2_twenty20s_won = 1 }} [[जिब्राल्टर राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|जिब्राल्टर पुरुष क्रिकेट संघाने]] मे २०२६ मध्ये [[माल्टा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|माल्टा]] विरुद्ध सहा [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी माल्टाचा दौरा केला. हे सामने ७ ते ९ मे २०२६ दरम्यान मार्सा स्पोर्ट्स क्लब येथे खेळवले गेले. माल्टाने मालिका ५–१ ने जिंकली.<ref>{{Cite web |url=https://www.cricketworld.com/gibraltar-tour-of-malta-2026-teams-player-squads-fixtures-schedule-and-all-you-need-to-know/110326.htm |title=Gibraltar Tour of Malta 2026 - Teams, Player Squads, Fixtures, Schedule and All you need to know |website=Cricket World |date=6 May 2026 |access-date=21 August 2026}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] tj544nchk2gkiv7rizeztuu99kb6kx3 2704307 2704289 2026-08-21T19:08:00Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2704307 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = जिब्राल्टर क्रिकेट संघाचा माल्टा दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Malta.svg | team1_name = [[माल्टा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|माल्टा]] | team2_image = Flag of Gibraltar.svg | team2_name = [[जिब्राल्टर राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|जिब्राल्टर]] | from_date = ७ | to_date = ९ मे २०२६ | team1_captain = प्रियन पुष्पराजन | team2_captain = आयन लॅटिन | no_of_twenty20s = 6 | team1_twenty20s_won = 5 | team2_twenty20s_won = 1 }} [[जिब्राल्टर राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|जिब्राल्टर पुरुष क्रिकेट संघाने]] मे २०२६ मध्ये [[माल्टा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|माल्टा]] विरुद्ध सहा [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी माल्टाचा दौरा केला. हे सामने ७ ते ९ मे २०२६ दरम्यान मार्सा स्पोर्ट्स क्लब येथे खेळवले गेले. माल्टाने मालिका ५–१ ने जिंकली.<ref>{{Cite web |url=https://www.cricketworld.com/gibraltar-tour-of-malta-2026-teams-player-squads-fixtures-schedule-and-all-you-need-to-know/110326.htm |title=Gibraltar Tour of Malta 2026 - Teams, Player Squads, Fixtures, Schedule and All you need to know |website=Cricket World |date=6 May 2026 |access-date=21 August 2026}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:जिब्राल्टर क्रिकेट संघाचे माल्टा दौरे|२०२६]] pzd1slu3qgdrpuiqqnukn1660hu8y3r 2704326 2704307 2026-08-21T23:41:03Z Ganesh591 62733 2704326 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = जिब्राल्टर क्रिकेट संघाचा माल्टा दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Malta.svg | team2_image = Flag of Gibraltar.svg | team1_name = माल्टा | team2_name = जिब्राल्टर | from_date = ७ | to_date = ९ मे २०२६ | team1_captain = मेहबूब अली <small>(१ला, ३रा आणि ४था टी२०आ)</small><br>प्रियन पुष्पराजन <small>(२रा, ५वा आणि ६वा टी२०आ)</small> | team2_captain = आयन लॅटिन | no_of_twenty20s = ६ | team1_twenty20s_won = ५ | team2_twenty20s_won = १ | team1_twenty20s_most_runs = प्रियन पुष्पराजन (२१७) | team2_twenty20s_most_runs = किरॉन फेरारी (२२२) | team1_twenty20s_most_wickets = अजिन सोमन (८) | team2_twenty20s_most_wickets = आयन लॅटिन (७) }} [[जिब्राल्टर राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|जिब्राल्टर पुरुष क्रिकेट संघाने]] मे २०२६ मध्ये सहा [[आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी माल्टाचा दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/gibraltar-in-malta-2026-1531679 |title=Gibraltar tour of Malta 2026 |website=[[Cricinfo]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> सर्व सामने ७ ते ९ मे २०२६ दरम्यान [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]] येथे खेळवले गेले. [[माल्टा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|माल्टाने]] सहा सामन्यांची मालिका ५–१ ने जिंकली.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/gibraltar-in-malta-t20is-2026-1531680 |title=Gibraltar in Malta T20I Series 2026 |website=[[Cricinfo]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> जिब्राल्टरच्या किरॉन फेरारीने मालिकेत सर्वाधिक २२२ धावा केल्या, तर माल्टाच्या अजिन सोमनने सर्वाधिक ८ बळी घेतले.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/gibraltar-in-malta-2026-1531679/stats |title=Gibraltar in Malta 2026 Statistics |website=[[Cricinfo]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/gibraltar-in-malta-2026-1531679 Cricinfo वरील मालिका पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] irekxup2dl2mufwatfqmzbtbkczq3yt 2704329 2704326 2026-08-21T23:43:25Z Ganesh591 62733 /* बाह्य दुवे */ 2704329 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = जिब्राल्टर क्रिकेट संघाचा माल्टा दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Malta.svg | team2_image = Flag of Gibraltar.svg | team1_name = माल्टा | team2_name = जिब्राल्टर | from_date = ७ | to_date = ९ मे २०२६ | team1_captain = मेहबूब अली <small>(१ला, ३रा आणि ४था टी२०आ)</small><br>प्रियन पुष्पराजन <small>(२रा, ५वा आणि ६वा टी२०आ)</small> | team2_captain = आयन लॅटिन | no_of_twenty20s = ६ | team1_twenty20s_won = ५ | team2_twenty20s_won = १ | team1_twenty20s_most_runs = प्रियन पुष्पराजन (२१७) | team2_twenty20s_most_runs = किरॉन फेरारी (२२२) | team1_twenty20s_most_wickets = अजिन सोमन (८) | team2_twenty20s_most_wickets = आयन लॅटिन (७) }} [[जिब्राल्टर राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|जिब्राल्टर पुरुष क्रिकेट संघाने]] मे २०२६ मध्ये सहा [[आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी माल्टाचा दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/gibraltar-in-malta-2026-1531679 |title=Gibraltar tour of Malta 2026 |website=[[Cricinfo]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> सर्व सामने ७ ते ९ मे २०२६ दरम्यान [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]] येथे खेळवले गेले. [[माल्टा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|माल्टाने]] सहा सामन्यांची मालिका ५–१ ने जिंकली.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/gibraltar-in-malta-t20is-2026-1531680 |title=Gibraltar in Malta T20I Series 2026 |website=[[Cricinfo]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> जिब्राल्टरच्या किरॉन फेरारीने मालिकेत सर्वाधिक २२२ धावा केल्या, तर माल्टाच्या अजिन सोमनने सर्वाधिक ८ बळी घेतले.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/gibraltar-in-malta-2026-1531679/stats |title=Gibraltar in Malta 2026 Statistics |website=[[Cricinfo]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/gibraltar-in-malta-2026-1531679 क्रिकइन्फो वरील मालिका पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] 6ln2x7obbmu6dbauuou2bio340182an 2704330 2704329 2026-08-21T23:44:25Z Ganesh591 62733 2704330 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = जिब्राल्टर क्रिकेट संघाचा माल्टा दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Malta.svg | team2_image = Flag of Gibraltar.svg | team1_name = माल्टा | team2_name = जिब्राल्टर | from_date = ७ | to_date = ९ मे २०२६ | team1_captain = मेहबूब अली <small>(१ला, ३रा आणि ४था टी२०आ)</small><br>प्रियन पुष्पराजन <small>(२रा, ५वा आणि ६वा टी२०आ)</small> | team2_captain = आयन लॅटिन | no_of_twenty20s = ६ | team1_twenty20s_won = ५ | team2_twenty20s_won = १ | team1_twenty20s_most_runs = प्रियन पुष्पराजन (२१७) | team2_twenty20s_most_runs = किरॉन फेरारी (२२२) | team1_twenty20s_most_wickets = अजिन सोमन (८) | team2_twenty20s_most_wickets = आयन लॅटिन (७) }} [[जिब्राल्टर राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|जिब्राल्टर पुरुष क्रिकेट संघाने]] मे २०२६ मध्ये सहा [[आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी माल्टाचा दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/gibraltar-in-malta-2026-1531679 |title=Gibraltar tour of Malta 2026 |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> सर्व सामने ७ ते ९ मे २०२६ दरम्यान [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]] येथे खेळवले गेले. [[माल्टा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|माल्टाने]] सहा सामन्यांची मालिका ५–१ ने जिंकली.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/gibraltar-in-malta-t20is-2026-1531680 |title=Gibraltar in Malta T20I Series 2026 |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> जिब्राल्टरच्या किरॉन फेरारीने मालिकेत सर्वाधिक २२२ धावा केल्या, तर माल्टाच्या अजिन सोमनने सर्वाधिक ८ बळी घेतले.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/gibraltar-in-malta-2026-1531679/stats |title=Gibraltar in Malta 2026 Statistics |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/gibraltar-in-malta-2026-1531679 क्रिकइन्फो वरील मालिका पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] fa63j4tfockrfcfhy3bkrvs2e8f03lj 2704331 2704330 2026-08-21T23:58:34Z Ganesh591 62733 2704331 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = जिब्राल्टर क्रिकेट संघाचा माल्टा दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Malta.svg | team2_image = Flag of Gibraltar.svg | team1_name = माल्टा | team2_name = जिब्राल्टर | from_date = ७ | to_date = ९ मे २०२६ | team1_captain = मेहबूब अली <small>(१ला, ३रा आणि ४था टी२०आ)</small><br>प्रियन पुष्पराजन <small>(२रा, ५वा आणि ६वा टी२०आ)</small> | team2_captain = आयन लॅटिन | no_of_twenty20s = ६ | team1_twenty20s_won = ५ | team2_twenty20s_won = १ | team1_twenty20s_most_runs = प्रियन पुष्पराजन (२१७) | team2_twenty20s_most_runs = किरॉन फेरारी (२२२) | team1_twenty20s_most_wickets = अजिन सोमन (८) | team2_twenty20s_most_wickets = आयन लॅटिन (७) }} [[जिब्राल्टर राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|जिब्राल्टर पुरुष क्रिकेट संघाने]] मे २०२६ मध्ये सहा [[आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी माल्टाचा दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/gibraltar-in-malta-2026-1531679 |title=Gibraltar tour of Malta 2026 |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> सर्व सामने ७ ते ९ मे २०२६ दरम्यान [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]] येथे खेळवले गेले. [[माल्टा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|माल्टाने]] सहा सामन्यांची मालिका ५–१ ने जिंकली.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/gibraltar-in-malta-t20is-2026-1531680 |title=Gibraltar in Malta T20I Series 2026 |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> जिब्राल्टरच्या किरॉन फेरारीने मालिकेत सर्वाधिक २२२ धावा केल्या, तर माल्टाच्या अजिन सोमनने सर्वाधिक ८ बळी घेतले.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/gibraltar-in-malta-2026-1531679/stats |title=Gibraltar in Malta 2026 Statistics |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="width:100%;" ! {{cr|MLT}}<ref name="squads">{{cite web |url=https://www.cricketworld.com/gibraltar-tour-of-malta-2026-teams-player-squads-fixtures-schedule-and-all-you-need-to-know/110326.htm |title=Gibraltar Tour of Malta 2026: Full Schedule, Fixtures, Teams, Player Squads & Complete Series Guide |website=Cricket World |date=६ मे २०२६ |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ! {{cr|GIB}}<ref name="squads" /> |- | style="vertical-align:top;" | * प्रियन पुष्पराजन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * वरुण प्रसाथ थमोथरम * बॅसिल जॉर्ज * झीशान खान * इम्रान अमीर * सॅम्युएल स्टॅनिस्लॉस * दर्शित पाटणकर * चंजल सुदर्शनन * अॅफी खान * वसीम अब्बास * एल्डोस मॅथ्यू * डेव्हिड मार्क्स * मेहबूब अली * जस्टिन शाजू * जसविंदर सिंग * जमशीद कुन्ननचिरक्कल * पिंटू घोष | style="vertical-align:top;" | * आयन लॅटिन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * लुईस ब्रूस (उपकर्णधार) * ख्रिस पाइल ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * हॅरी पाइल ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अँड्र्यू रेयेस * अविनाश पै * जॅक हॉरॉक्स * जो विल्सन * कबीर मीरपुरी * केनरॉय नेस्टर * किरॉन फेरारी * मॅट व्हेलन * फिल राइक्स * समर्थ बोधा |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/gibraltar-in-malta-2026-1531679 क्रिकइन्फो वरील मालिका पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] 4mskln82y2goowkpkboyc4azz0h57pv 2704334 2704331 2026-08-22T00:11:11Z Ganesh591 62733 /* खेळाडू */ 2704334 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = जिब्राल्टर क्रिकेट संघाचा माल्टा दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Malta.svg | team2_image = Flag of Gibraltar.svg | team1_name = माल्टा | team2_name = जिब्राल्टर | from_date = ७ | to_date = ९ मे २०२६ | team1_captain = मेहबूब अली <small>(१ला, ३रा आणि ४था टी२०आ)</small><br>प्रियन पुष्पराजन <small>(२रा, ५वा आणि ६वा टी२०आ)</small> | team2_captain = आयन लॅटिन | no_of_twenty20s = ६ | team1_twenty20s_won = ५ | team2_twenty20s_won = १ | team1_twenty20s_most_runs = प्रियन पुष्पराजन (२१७) | team2_twenty20s_most_runs = किरॉन फेरारी (२२२) | team1_twenty20s_most_wickets = अजिन सोमन (८) | team2_twenty20s_most_wickets = आयन लॅटिन (७) }} [[जिब्राल्टर राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|जिब्राल्टर पुरुष क्रिकेट संघाने]] मे २०२६ मध्ये सहा [[आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी माल्टाचा दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/gibraltar-in-malta-2026-1531679 |title=Gibraltar tour of Malta 2026 |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> सर्व सामने ७ ते ९ मे २०२६ दरम्यान [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]] येथे खेळवले गेले. [[माल्टा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|माल्टाने]] सहा सामन्यांची मालिका ५–१ ने जिंकली.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/gibraltar-in-malta-t20is-2026-1531680 |title=Gibraltar in Malta T20I Series 2026 |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> जिब्राल्टरच्या किरॉन फेरारीने मालिकेत सर्वाधिक २२२ धावा केल्या, तर माल्टाच्या अजिन सोमनने सर्वाधिक ८ बळी घेतले.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/gibraltar-in-malta-2026-1531679/stats |title=Gibraltar in Malta 2026 Statistics |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="width:100%;" ! {{cr|MLT}}<ref name="squads">{{cite web |url=https://www.cricketworld.com/gibraltar-tour-of-malta-2026-teams-player-squads-fixtures-schedule-and-all-you-need-to-know/110326.htm |title=Gibraltar Tour of Malta 2026: Full Schedule, Fixtures, Teams, Player Squads & Complete Series Guide |website=Cricket World |date=६ मे २०२६ |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ! {{cr|GIB}}<ref name="squads" /> |- | style="vertical-align:top;" | * प्रियन पुष्पराजन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * वरुण प्रसाथ थमोथरम * बॅसिल जॉर्ज * झीशान खान * इम्रान अमीर * सॅम्युएल स्टॅनिस्लॉस * दर्शित पाटणकर * चंजल सुदर्शनन * अॅफी खान * वसीम अब्बास * एल्डोस मॅथ्यू * डेव्हिड मार्क्स * मेहबूब अली * जस्टिन शाजू * जसविंदर सिंग * जमशीद कुन्ननचिरक्कल * पिंटू घोष | style="vertical-align:top;" | * आयन लॅटिन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * लुईस ब्रूस (उपकर्णधार) * ख्रिस पाइल ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * हॅरी पाइल ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अँड्र्यू रेयेस * अविनाश पै * जॅक हॉरॉक्स * जो विल्सन * कबीर मीरपुरी * केनरॉय नेस्टर * किरॉन फेरारी * मॅट व्हेलन * फिल राइक्स * समर्थ बोधा |} ==टी२०आ मालिका== ===पहिला टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ७ मे २०२६ | time = ०९:०० | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/153626/malta-vs-gib-1st-t20i-gibraltar-tour-of-malta-2026 स्कोअरकार्ड] | team1 = {{cr|MLT}} | score1 = २३१/४ (२० षटके) | runs1 = मुहम्मद कासिम ८४ (६०) | wickets1 = जो विल्सन १/३५ (३ षटके) | team2 = {{cr|GIB}} | score2 = १८१/७ (२० षटके) | runs2 = किरॉन फेरारी ५० (३१) | wickets2 = अजिन सोमन ३/३३ (३ षटके) | result = माल्टा ५० धावांनी विजयी | venue = [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], मार्सा | toss = जिब्राल्टरने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | umpires = निखिल धनवडे (जर्मनी)<br>सुनील गौडा (जर्मनी) | motm = मुहम्मद कासिम (माल्टा) }} ===दुसरा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ७ मे २०२६ | time = १४:०० | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/153637/malta-vs-gib-2nd-t20i-gibraltar-tour-of-malta-2026 स्कोअरकार्ड] | team1 = {{cr|MLT}} | score1 = २२७/८ (२० षटके) | runs1 = प्रियन पुष्पराजन ७३ (३४) | wickets1 = आयन लॅटिन ४/४१ (४ षटके) | team2 = {{cr|GIB}} | score2 = १६२/६ (२० षटके) | runs2 = फिलिप राइक्स ४० (२१) | wickets2 = प्रियन पुष्पराजन २/२७ (४ षटके) | result = माल्टा ६५ धावांनी विजयी | venue = [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], मार्सा | toss = माल्टाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | umpires = सुनील गौडा (जर्मनी)<br>विनय मल्होत्रा (जर्मनी) | motm = प्रियन पुष्पराजन (माल्टा) }} ===तिसरा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = ०९:०० | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/153648/malta-vs-gib-3rd-t20i-gibraltar-tour-of-malta-2026 स्कोअरकार्ड] | team1 = {{cr|GIB}} | score1 = १४४/५ (२० षटके) | runs1 = किरॉन फेरारी ५८* (४३) | wickets1 = सलमान शर्जील २/२२ (३ षटके) | team2 = {{cr|MLT}} | score2 = १४५/३ (१३ षटके) | runs2 = मेहबूब अली ९३ (३७) | wickets2 = आयन लॅटिन १/१६ (३ षटके) | result = माल्टा ७ गडी राखून विजयी | venue = [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], मार्सा | toss = जिब्राल्टरने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | umpires = सुनील गौडा (जर्मनी)<br>विनय मल्होत्रा (जर्मनी) | motm = मेहबूब अली (माल्टा) }} ===चौथा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = १४:०० | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/153659/malta-vs-gib-4th-t20i-gibraltar-tour-of-malta-2026 स्कोअरकार्ड] | team1 = {{cr|MLT}} | score1 = १९७/६ (२० षटके) | runs1 = जसपाल सिंग ६८* (४४) | wickets1 = लुईस ब्रूस २/३२ (४ षटके) | team2 = {{cr|GIB}} | score2 = १४८/७ (२० षटके) | runs2 = आयन लॅटिन ४७ (३१) | wickets2 = अजिन सोमन २/१७ (३ षटके) | result = माल्टा ४९ धावांनी विजयी | venue = [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], मार्सा | toss = माल्टाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | umpires = निखिल धनवडे (जर्मनी)<br>विनय मल्होत्रा (जर्मनी) | motm = जसपाल सिंग (माल्टा) }} ===पाचवा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = ०९:०० | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/153670/malta-vs-gib-5th-t20i-gibraltar-tour-of-malta-2026 स्कोअरकार्ड] | team1 = {{cr|GIB}} | score1 = १४३/७ (२० षटके) | runs1 = ख्रिस पाइल ३९ (२४) | wickets1 = अजिन सोमन ३/२० (४ षटके) | team2 = {{cr|MLT}} | score2 = १४६/३ (१७.२ षटके) | runs2 = प्रियन पुष्पराजन ६७* (४०) | wickets2 = जो विल्सन १/९ (१ षटक) | result = माल्टा ७ गडी राखून विजयी | venue = [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], मार्सा | toss = जिब्राल्टरने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | umpires = निखिल धनवडे (जर्मनी)<br>विनय मल्होत्रा (जर्मनी) | motm = प्रियन पुष्पराजन (माल्टा) }} ===सहावा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = १४:०० | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/153681/malta-vs-gib-6th-t20i-gibraltar-tour-of-malta-2026 स्कोअरकार्ड] | team1 = {{cr|MLT}} | score1 = १६५/९ (२० षटके) | runs1 = झीशान खान ७० (५१) | wickets1 = अविनाश पै ३/१२ (३ षटके) | team2 = {{cr|GIB}} | score2 = १६५/४ (२० षटके) | runs2 = फिलिप राइक्स ६९ (४६) | wickets2 = जैस मॅथ्यू १/१९ (२ षटके) | result = सामना बरोबरीत; जिब्राल्टरने [[सुपर ओव्हर]] जिंकला | venue = [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], मार्सा | toss = माल्टाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | umpires = निखिल धनवडे (जर्मनी)<br>सुनील गौडा (जर्मनी) | motm = अविनाश पै (जिब्राल्टर) | notes = [[सुपर ओव्हर]]मध्ये माल्टाने ९/१, तर जिब्राल्टरने १२/० धावा केल्या.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/153681/malta-vs-gib-6th-t20i-gibraltar-tour-of-malta-2026 |title=Malta vs Gibraltar, 6th T20I, Gibraltar tour of Malta, 2026 - Scorecard |website=Cricbuzz |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/gibraltar-in-malta-2026-1531679 क्रिकइन्फो वरील मालिका पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] g74o2h9flblle1selzvsuaya2pup4a1 14 383122 2704300 2026-08-21T18:32:54Z ~2026-45686-74 186537 नवीन पान: [[वर्ग:मुंबई मोनोरेल]] 2704300 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:मुंबई मोनोरेल]] l1aiie91jfypv5qsabfh11yd4lsfbzs 0 383123 2704304 2026-08-21T19:06:58Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[द ग्रेटेस्ट इंडियन]] वरुन [[द ग्रेटेस्ट इंडियन (सर्वेक्षण)]] ला हलविला: निःसंदिग्ध शीर्षक 2704304 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[द ग्रेटेस्ट इंडियन (सर्वेक्षण)]] 44egp9ekafhxtpd3zh93udvdlocpm2d 1 383124 2704306 2026-08-21T19:06:59Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[चर्चा:द ग्रेटेस्ट इंडियन]] वरुन [[चर्चा:द ग्रेटेस्ट इंडियन (सर्वेक्षण)]] ला हलविला: निःसंदिग्ध शीर्षक 2704306 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[चर्चा:द ग्रेटेस्ट इंडियन (सर्वेक्षण)]] 48ad2x984cs48000448xp5bg6gy6s9t 3 383125 2704317 2026-08-21T19:58:15Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2704317 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=ShindeSwapnil1}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०१:२८, २२ ऑगस्ट २०२६ (IST) rk91cjjmb1ycldlddyglh6oafm7cn9p 0 383126 2704320 2026-08-21T23:26:01Z ~2026-45686-74 186537 नवीन पान: ही [[मुंबई मोनोरेल]]च्या सर्व स्थानकांची यादी आहे. मुंबई मोनोरेलचा पहिला टप्पा २ फेब्रुवारी २०१४ रोजी आणि दुसरा टप्पा ४ मार्च २०१९ रोजी सुरू करण्यात आला. ==स्थानके== {{static row numbers}} {| class="wikitable s... 2704320 wikitext text/x-wiki ही [[मुंबई मोनोरेल]]च्या सर्व स्थानकांची यादी आहे. मुंबई मोनोरेलचा पहिला टप्पा २ फेब्रुवारी २०१४ रोजी आणि दुसरा टप्पा ४ मार्च २०१९ रोजी सुरू करण्यात आला. ==स्थानके== {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-numbers-center" style="text-align:center" ! colspan="2"| स्थानक नाव ! rowspan="2"| उद्घाटन ! rowspan="2"| जोडमार्ग |- ![[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]] ![[मराठी भाषा|मराठी]] |- | Chembur || [[चेंबूर मोनोरेल स्थानक|चेंबूर]] || २ फेब्रुवारी २०१४ || [[चेंबूर रेल्वे स्थानक]] ([[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]) |- | VNP and RC Marg Junction || [[व्हीएनपी आणि आरसी मार्ग जंक्शन मोनोरेल स्थानक|व्हीएनपी आणि आरसी मार्ग जंक्शन]] || २ फेब्रुवारी २०१४ || [[चेंबूर मेट्रो स्थानक]] ([[पिवळी मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|पिवळी मार्गिका २ब]]) |- | Fertiliser Township || [[फर्टीलाइझर टाउनशिप मोनोरेल स्थानक|फर्टीलाइझर टाउनशिप]] || २ फेब्रुवारी २०१४ || |- | Bharat Petroleum || [[भारत पेट्रोलियम मोनोरेल स्थानक|भारत पेट्रोलियम]] || २ फेब्रुवारी २०१४ || |- | Mysore Colony || [[मैसूर कॉलनी मोनोरेल स्थानक|मैसूर कॉलनी]] || २ फेब्रुवारी २०१४ || |- | Bhakti Park || [[भक्ती पार्क मोनोरेल स्थानक|भक्ती पार्क]] || २ फेब्रुवारी २०१४ || |- | Wadala Depot || [[वडाळा डेपो मोनोरेल स्थानक|वडाळा डेपो]] || २ फेब्रुवारी २०१४ || |- | Guru Tegh Bahadur Nagar || [[गुरू तेग बहादुर नगर मोनोरेल स्थानक|गुरू तेग बहादुर नगर]] || ४ मार्च २०१९ || [[गुरू तेग बहादुर नगर रेल्वे स्थानक]] ([[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]) |- | Antop Hill || [[अँटॉप हिल मोनोरेल स्थानक|अँटॉप हिल]] || ४ मार्च २०१९ || |- | Acharya Atre Nagar || [[आचार्य अत्रे नगर मोनोरेल स्थानक|आचार्य अत्रे नगर]] || ४ मार्च २०१९ || |- | Wadala Bridge || [[वडाळा ब्रिज मोनोरेल स्थानक|वडाळा ब्रिज]] || ४ मार्च २०१९ || [[वडाळा रोड रेल्वे स्थानक]] ([[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]]) |- | Dadar (East) || [[दादर (पूर्व) मोनोरेल स्थानक|दादर (पूर्व)]] || ४ मार्च २०१९ || |- | Naigaon || [[नायगाव मोनोरेल स्थानक|नायगाव]] || ४ मार्च २०१९ || |- | Ambedkar Nagar || [[आंबेडकर नगर मोनोरेल स्थानक|आंबेडकर नगर]] || ४ मार्च २०१९ || |- | Mint Colony || [[मिंट कॉलनी मोनोरेल स्थानक|मिंट कॉलनी]] || ४ मार्च २०१९ || |- | Lower Parel || [[लोअर परळ मोनोरेल स्थानक|लोअर परळ]] || ४ मार्च २०१९ || [[लोअर परळ रेल्वे स्थानक]] ([[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]]) |- | Sant Gadge Maharaj Chowk || [[संत गाडगे महाराज चौक मोनोरेल स्थानक|संत गाडगे महाराज चौक]] || ४ मार्च २०१९ || [[महालक्ष्मी मेट्रो स्थानक]] ([[ॲक्वा मार्गिका (मुंबई मेट्रो)|ॲक्वा मार्गिका ३]]) |} [[वर्ग:मुंबई मोनोरेल]] s2zri3vppmt403kudbl0ya527bewjmh 0 383127 2704327 2026-08-21T23:41:09Z ~2026-45686-74 186537 [[दादर (पूर्व) मोनोरेल स्थानक]] कडे पुनर्निर्देशित 2704327 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[दादर (पूर्व) मोनोरेल स्थानक]] a7khf0whsoyrahh0iy6kg2eogcvuscz 0 383128 2704335 2026-08-22T00:24:25Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता | fromdate = ८ | todate = १८ मे २०२६ | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|आयसीसी]] पूर्व आशिया-प्... 2704335 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता | fromdate = ८ | todate = १८ मे २०२६ | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|आयसीसी]] पूर्व आशिया-प्रशांत | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि सुपर सिक्स [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] | host = {{cr|JPN}} | champions = {{cr|PNG}} | runners-up = {{cr|JPN}} | participants = ९ | matches = २७ | most runs = [[डॅरियस व्हिसर]] (२६७) | most wickets = जोशुआ रासू (१५) | website = [https://www.cricket.or.jp/en/tournaments/icc-men-s-t20-world-cup-eap-qualifier अधिकृत संकेतस्थळ] }} '''२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता''' ही ८ ते १८ मे २०२६ दरम्यान [[जपान]]मध्ये आयोजित केलेली [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] क्रिकेट स्पर्धा होती.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-announces-schedule-for-upcoming-east-asia-pacific-qualifiers |title=ICC announces schedule for upcoming East Asia-Pacific Qualifiers |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |date=८ एप्रिल २०२६ |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ही स्पर्धा २०२८ पुरुष टी२० विश्वचषकाच्या पात्रता प्रक्रियेचा भाग होती. स्पर्धेत नऊ संघ सहभागी झाले होते. त्यांना प्रत्येकी तीन संघांच्या तीन गटांत विभागण्यात आले आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र ठरले.<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.or.jp/en/news/japan-to-host-icc-men-s-t20wc-eap-sub-regional-qualifier-in-sano-and-nisshin |title=Japan To Host ICC Men’s T20WC EAP Sub-Regional Qualifier in Sano and Nisshin |work=Japan Cricket Association |date=१३ मार्च २०२६ |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> [[पापुआ न्यू गिनी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पापुआ न्यू गिनीने]] सुपर सिक्स फेरीत गुणतालिकेत अव्वल स्थान मिळवून स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले, तर [[जपान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|जपान]] उपविजेता ठरला.<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.or.jp/en/tournaments/icc-men-s-t20-world-cup-eap-qualifier |title=ICC T20 Men's EAP Regional Qualifier |work=Japan Cricket Association |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> सामोआच्या [[डॅरियस व्हिसर]]ने स्पर्धेत सर्वाधिक २६७ धावा केल्या, तर वानूआतूच्या जोशुआ रासूने सर्वाधिक १५ बळी घेतले.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12004/icc-mens-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026/stats |title=ICC Men's T20 World Cup East Asia Pacific Qualifier 2026 Statistics |work=Cricbuzz |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628 क्रिकइन्फो वरील मालिका पृष्ठ] * [https://www.cricket.or.jp/en/tournaments/icc-men-s-t20-world-cup-eap-qualifier जपान क्रिकेट असोसिएशन वरील स्पर्धा पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] 3qzr79ldkao5y952g86kfhuoftsn2xg 2704336 2704335 2026-08-22T00:31:32Z Ganesh591 62733 2704336 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक<br/>पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता | image = | fromdate = ८ | todate = १८ मे २०२६ | administrator = [[आयसीसी पूर्व आशिया-प्रशांत]] | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] पद्धतीतील सुपर सिक्स | host = {{ध्वज|जपान}} | champions = {{cr|PNG}} | runner up = {{cr|JPN}} | participants = ९ | matches = २१ | most runs = {{cricon|SAM}} [[डॅरियस व्हिसर]] (२६७) | most wickets = {{cricon|VAN}} जोशुआ रासू (१५) | previous_year = [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता अ|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता अ]]<br> [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता ब|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता ब]] | next_year = }} '''२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत (ईएपी) उप-प्रादेशिक पात्रता''' ही २०२८ पुरुष टी२० विश्वचषकाच्या पात्रता प्रक्रियेचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा होती. ही स्पर्धा मे २०२६ मध्ये [[जपान]]मध्ये आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-eap-qualifier-2026/ |title=Japan Cricket to host 2028 ICC Men's T20 World Cup EAP Qualifier in May 2026 |work=Czarsportz |date=२६ जानेवारी २०२६ |access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricketwinner.com/cricket-news/2028-t20-world-cup-qualification-japan-to-host-regional-event-in-may-2026/ |title=2028 T20 World Cup qualification: Japan to host regional event in May 2026 |work=Cricket Winner |date=११ डिसेंबर २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६}}</ref> नऊ सहभागी संघांची प्रत्येकी तीन संघांच्या तीन गटांत विभागणी करण्यात आली होती आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र ठरले.<ref name="format">{{cite web |url=https://emergingcricket.com/insight/east-asia-pacific-qualifier-in-japan-confirmed-though-t20-world-cup-path-unclear/ |title=East Asia-Pacific Qualifier in Japan confirmed, though T20 World Cup path unclear |work=Emerging Cricket |date=२७ जानेवारी २०२६ |access-date=२८ जानेवारी २०२६}}</ref> गट फेरीनंतर बाहेर पडलेल्या तीन संघांनी तिरंगी मालिका खेळली.<ref>{{cite web |url=https://cricket.or.jp/en/t20wc-eap-qualifier-japan-announcement/ |title=Japan To Host ICC Men’s T20WC EAP Sub-Regional Qualifier in Sano and Nisshin |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=१३ मार्च २०२६ |access-date=१४ मार्च २०२६}}</ref> या प्रदेशाला टी२० विश्वचषकासाठी पुन्हा थेट पात्रतेचे स्थान मिळेल की संघ संयुक्त आशिया–पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता स्पर्धेत पुढे जातील, याबाबत अद्याप कोणताही निर्णय घेण्यात आलेला नव्हता.<ref name="format"/> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628 क्रिकइन्फो वरील मालिका पृष्ठ] * [https://www.cricket.or.jp/en/tournaments/icc-men-s-t20-world-cup-eap-qualifier जपान क्रिकेट असोसिएशन वरील स्पर्धा पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] 8od3k9bma1qiuc5hyxzolkzrierdw43 2704337 2704336 2026-08-22T00:32:51Z Ganesh591 62733 2704337 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक<br/>पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता | image = | fromdate = ८ | todate = १८ मे २०२६ | administrator = [[आयसीसी पूर्व आशिया-प्रशांत]] | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] पद्धतीतील सुपर सिक्स | host = {{ध्वज|जपान}} | champions = {{cr|PNG}} | runners-up = {{cr|JPN}} | participants = ९ | matches = २१ | most runs = {{cricon|SAM}} [[डॅरियस व्हिसर]] (२६७) | most wickets = {{cricon|VAN}} जोशुआ रासू (१५) | previous_year = [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता अ|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता अ]]<br> [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता ब|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता ब]] | next_year = }} '''२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत (ईएपी) उप-प्रादेशिक पात्रता''' ही २०२८ पुरुष टी२० विश्वचषकाच्या पात्रता प्रक्रियेचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा होती. ही स्पर्धा मे २०२६ मध्ये [[जपान]]मध्ये आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-eap-qualifier-2026/ |title=Japan Cricket to host 2028 ICC Men's T20 World Cup EAP Qualifier in May 2026 |work=Czarsportz |date=२६ जानेवारी २०२६ |access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricketwinner.com/cricket-news/2028-t20-world-cup-qualification-japan-to-host-regional-event-in-may-2026/ |title=2028 T20 World Cup qualification: Japan to host regional event in May 2026 |work=Cricket Winner |date=११ डिसेंबर २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६}}</ref> नऊ सहभागी संघांची प्रत्येकी तीन संघांच्या तीन गटांत विभागणी करण्यात आली होती आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र ठरले.<ref name="format">{{cite web |url=https://emergingcricket.com/insight/east-asia-pacific-qualifier-in-japan-confirmed-though-t20-world-cup-path-unclear/ |title=East Asia-Pacific Qualifier in Japan confirmed, though T20 World Cup path unclear |work=Emerging Cricket |date=२७ जानेवारी २०२६ |access-date=२८ जानेवारी २०२६}}</ref> गट फेरीनंतर बाहेर पडलेल्या तीन संघांनी तिरंगी मालिका खेळली.<ref>{{cite web |url=https://cricket.or.jp/en/t20wc-eap-qualifier-japan-announcement/ |title=Japan To Host ICC Men’s T20WC EAP Sub-Regional Qualifier in Sano and Nisshin |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=१३ मार्च २०२६ |access-date=१४ मार्च २०२६}}</ref> या प्रदेशाला टी२० विश्वचषकासाठी पुन्हा थेट पात्रतेचे स्थान मिळेल की संघ संयुक्त आशिया–पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता स्पर्धेत पुढे जातील, याबाबत अद्याप कोणताही निर्णय घेण्यात आलेला नव्हता.<ref name="format"/> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628 क्रिकइन्फो वरील मालिका पृष्ठ] * [https://www.cricket.or.jp/en/tournaments/icc-men-s-t20-world-cup-eap-qualifier जपान क्रिकेट असोसिएशन वरील स्पर्धा पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] pxt30e2boaw60o5pdeq57ao98o5le45 2704338 2704337 2026-08-22T00:36:57Z Ganesh591 62733 2704338 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक<br/>पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता | image = | fromdate = ८ | todate = १८ मे २०२६ | administrator = [[आयसीसी पूर्व आशिया-प्रशांत]] | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] पद्धतीतील सुपर सिक्स | host = {{ध्वज|जपान}} | champions = {{cr|PNG}} | runners-up = {{cr|JPN}} | participants = ९ | matches = २१ | most runs = {{cricon|SAM}} [[डॅरियस व्हिसर]] (२६७) | most wickets = {{cricon|VAN}} जोशुआ रासू (१५) | previous_year = [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता अ|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता अ]]<br> [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता ब|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता ब]] | next_year = }} '''२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत (ईएपी) उप-प्रादेशिक पात्रता''' ही २०२८ पुरुष टी२० विश्वचषकाच्या पात्रता प्रक्रियेचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा होती. ही स्पर्धा मे २०२६ मध्ये [[जपान]]मध्ये आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-eap-qualifier-2026/ |title=Japan Cricket to host 2028 ICC Men's T20 World Cup EAP Qualifier in May 2026 |work=Czarsportz |date=२६ जानेवारी २०२६ |access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricketwinner.com/cricket-news/2028-t20-world-cup-qualification-japan-to-host-regional-event-in-may-2026/ |title=2028 T20 World Cup qualification: Japan to host regional event in May 2026 |work=Cricket Winner |date=११ डिसेंबर २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६}}</ref> नऊ सहभागी संघांची प्रत्येकी तीन संघांच्या तीन गटांत विभागणी करण्यात आली होती आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र ठरले.<ref name="format">{{cite web |url=https://emergingcricket.com/insight/east-asia-pacific-qualifier-in-japan-confirmed-though-t20-world-cup-path-unclear/ |title=East Asia-Pacific Qualifier in Japan confirmed, though T20 World Cup path unclear |work=Emerging Cricket |date=२७ जानेवारी २०२६ |access-date=२८ जानेवारी २०२६}}</ref> गट फेरीनंतर बाहेर पडलेल्या तीन संघांनी तिरंगी मालिका खेळली.<ref>{{cite web |url=https://cricket.or.jp/en/t20wc-eap-qualifier-japan-announcement/ |title=Japan To Host ICC Men’s T20WC EAP Sub-Regional Qualifier in Sano and Nisshin |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=१३ मार्च २०२६ |access-date=१४ मार्च २०२६}}</ref> या प्रदेशाला टी२० विश्वचषकासाठी पुन्हा थेट पात्रतेचे स्थान मिळेल की संघ संयुक्त आशिया–पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता स्पर्धेत पुढे जातील, याबाबत अद्याप कोणताही निर्णय घेण्यात आलेला नव्हता.<ref name="format"/> ==मैदाने== स्पर्धेसाठी खालील मैदाने निश्चित करण्यात आली होती: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! सानो, तोचिगी ! निश्शिन, आइची |- | सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान | कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क |- | [[चित्र:Sano-International-Cricket-ground.jpg|220px|सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]] | |- | प्रेक्षक क्षमता: '''२,०००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''३००''' |- | सामने: २१{{efn|यामध्ये '''सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २''' येथे खेळवलेल्या सामन्यांचाही समावेश आहे.}} | सामने: ६ |} {{Location map+|Japan | width = 300 | float = center | caption = स्पर्धेतील मैदानांची ठिकाणे | places = {{Location map~|Japan | lat = 36.357592 | long = 139.592318 | label = सानो | position = top }} {{Location map~|Japan | lat = 35.167030 | long = 137.049190 | label = निश्शिन | position = bottom }} }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628 क्रिकइन्फो वरील मालिका पृष्ठ] * [https://www.cricket.or.jp/en/tournaments/icc-men-s-t20-world-cup-eap-qualifier जपान क्रिकेट असोसिएशन वरील स्पर्धा पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] bzucemvim08b2o268qycdedpcnqiatq 2704339 2704338 2026-08-22T00:40:27Z Ganesh591 62733 /* मैदाने */ 2704339 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक<br/>पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता | image = | fromdate = ८ | todate = १८ मे २०२६ | administrator = [[आयसीसी पूर्व आशिया-प्रशांत]] | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] पद्धतीतील सुपर सिक्स | host = {{ध्वज|जपान}} | champions = {{cr|PNG}} | runners-up = {{cr|JPN}} | participants = ९ | matches = २१ | most runs = {{cricon|SAM}} [[डॅरियस व्हिसर]] (२६७) | most wickets = {{cricon|VAN}} जोशुआ रासू (१५) | previous_year = [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता अ|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता अ]]<br> [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता ब|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता ब]] | next_year = }} '''२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत (ईएपी) उप-प्रादेशिक पात्रता''' ही २०२८ पुरुष टी२० विश्वचषकाच्या पात्रता प्रक्रियेचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा होती. ही स्पर्धा मे २०२६ मध्ये [[जपान]]मध्ये आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-eap-qualifier-2026/ |title=Japan Cricket to host 2028 ICC Men's T20 World Cup EAP Qualifier in May 2026 |work=Czarsportz |date=२६ जानेवारी २०२६ |access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricketwinner.com/cricket-news/2028-t20-world-cup-qualification-japan-to-host-regional-event-in-may-2026/ |title=2028 T20 World Cup qualification: Japan to host regional event in May 2026 |work=Cricket Winner |date=११ डिसेंबर २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६}}</ref> नऊ सहभागी संघांची प्रत्येकी तीन संघांच्या तीन गटांत विभागणी करण्यात आली होती आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र ठरले.<ref name="format">{{cite web |url=https://emergingcricket.com/insight/east-asia-pacific-qualifier-in-japan-confirmed-though-t20-world-cup-path-unclear/ |title=East Asia-Pacific Qualifier in Japan confirmed, though T20 World Cup path unclear |work=Emerging Cricket |date=२७ जानेवारी २०२६ |access-date=२८ जानेवारी २०२६}}</ref> गट फेरीनंतर बाहेर पडलेल्या तीन संघांनी तिरंगी मालिका खेळली.<ref>{{cite web |url=https://cricket.or.jp/en/t20wc-eap-qualifier-japan-announcement/ |title=Japan To Host ICC Men’s T20WC EAP Sub-Regional Qualifier in Sano and Nisshin |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=१३ मार्च २०२६ |access-date=१४ मार्च २०२६}}</ref> या प्रदेशाला टी२० विश्वचषकासाठी पुन्हा थेट पात्रतेचे स्थान मिळेल की संघ संयुक्त आशिया–पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता स्पर्धेत पुढे जातील, याबाबत अद्याप कोणताही निर्णय घेण्यात आलेला नव्हता.<ref name="format"/> ==मैदाने== स्पर्धेसाठी खालील मैदाने निश्चित करण्यात आली होती: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! सानो, तोचिगी ! निश्शिन, आइची |- | सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान | कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क |- | [[चित्र:Sano-International-Cricket-ground.jpg|220px|सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]] | |- | प्रेक्षक क्षमता: '''२,०००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''३००''' |- | सामने: २१{{efn|यामध्ये '''सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २''' येथे खेळवलेल्या सामन्यांचाही समावेश आहे.}} | सामने: ६ |} {{Location map+|Japan | width = 300 | float = center | caption = स्पर्धेतील मैदानांची ठिकाणे | places = {{Location map~|Japan | lat = 36.357592 | long = 139.592318 | label = सानो | position = top }} {{Location map~|Japan | lat = 35.167030 | long = 137.049190 | label = निश्शिन | position = bottom }} }} ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto; white-space:nowrap" |- ! {{cr|COK}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1DrTvPstq8/ |title=TEAM ANNOUNCEMENT; Cook Islands Men’s International Squad – East Asia Pacific T20 World Cup Qualifiers |date=५ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[कूक द्वीपसमूह क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{cr|FIJ}} ! {{cr|IDN}} ! {{cr|JPN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.or.jp/en/news/men-s-team-for-icc-men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-announced |title=Men’s Team for ICC Men’s T20 World Cup East Asia-Pacific Qualifier Announced |date=६ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]]}}</ref> ! {{cr|PNG}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/184mqKttXg/ |title=MEDIA UPDATE: PNG Barramundis Squad Confirmed for Japan |date=२८ एप्रिल २०२६ |access-date=३० एप्रिल २०२६ |work=[[क्रिकेट पीएनजी]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[माआरा अवे]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कोरी डिक्सन (उपकर्णधार) * पॉल कमिंग्स * हेडन डिक्सन * लुका ग्रेस * आउए परिमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * थॉमस परिमा * जेम्स पिकरिंग ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * तेआउते रावरुआ * ॲडिसन रो * जेरेमाया शिल्ड्स * क्विन स्टीफन्स * ऑस्कर टेलर * जॅरेड टुट्टी | valign="top" | * सेरू टुपोउ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * नोआ अकावेई * जोसाया बालेइसिकोबिया * [[मेतुसेला बीटाकी]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * पेनी डाकाइनिवानुआ * लेदुआ गाउना * तालेइवुली जिकोइबुरे * मनासे रावुला * सितेरी ताबुइसुलू * कितिओने तायागा * विलिसोनी वेइक्रावी * [[पेनी वुनिवाका]] * सावेनाका वाकाबाका * विलियामे वाकावाकाटोगा | valign="top" | * डॅनिल्सन हावोए ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * गेदे आर्ता * केतुत आर्तावान * फर्डिनांडो बानुनाएक * कविन चड्ढा * कादेक गामांटिका * सुधाकर जेगन्नाथन * धर्मा केसुमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * संपत खारवी * गेदे प्रियंदाना * अप्रिलियांडी राहायु * धनेश शेट्टी * अंजार तदारुस * गौरव तिवारी * युधा व्हर्डियन | valign="top" | * [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अभिषेक आनंद * चार्ली हारा-हिन्झे * बेंजामिन इटो-डेव्हिस * वातरू मियाउची ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * एसाम रहमान * सबाओरिश रविचंद्रन * रेओ साकुरानो-थॉमस * अब्दुल समद * अलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * शोमा सुगाया-स्लेटर * डेक्लन सुझुकी * इब्राहिम ताकाहाशी * माकोतो तानियामा | valign="top" | * [[आसाद वल्ला]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * रायन अनी * [[सेसे बाऊ]] * मायकेल चार्ली * गाबा फ्रँक * [[जॉन कारिको]] * [[कबुआ मोरिया]] * [[आले नाओ]] * पॅट्रिक नाऊ * आउए ओरू * बोइओ रे * [[लेगा सियाका]] * [[टोनी उरा]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * हिला वारे |- ! {{cr|PHI}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1JR4pe9Msc/ |title=The Philippine Carabaos are set |date=७ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[फिलिपाईन क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{cr|SAM}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DWVHw5VEzWv/ |title=Japan on ways |date=२६ मार्च २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६ |work=[[सामोआ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> ! {{cr|KOR}}<ref>{{cite web |url=http://cricket.or.kr/bbs/board.php?bo_table=5&wr_id=953 |title=2026년 대한크리켓협회 남자 ICC 월드컵 지역예선 출전 국가대표 선수 최종 명단 |trans-title=२०२६ आयसीसी पुरुष विश्वचषक प्रादेशिक पात्रता स्पर्धेसाठी राष्ट्रीय संघातील खेळाडूंची अंतिम यादी |date=१० एप्रिल २०२६ |access-date=५ मे २०२६ |work=[[कोरिया क्रिकेट असोसिएशन]] |language=ko}}</ref> ! colspan="2" | {{cr|VAN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.vu/post/alpha-insurance-vanuatu-national-men-s-cricket-team-departs-for-japan-for-icc-men-s-t20-world-cup-qu |title=Alpha Insurance Vanuatu National Men’s Cricket Team departs for Japan for ICC Men’s T20 World Cup Qualifier |date=५ मे २०२६ |access-date=५ मे २०२६ |work=[[व्हानुआतू क्रिकेट]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[हेन्री टायलर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * रीस बुरिनागा * गुरभुपिंदर चोहान * जोसेफ डॉक्टोरा * अँड्र्यू डोनोव्हन * हुजैफा मोहम्मद * अरशदीप समरा * कुलविंदरजीत सिंग * सुरिंदर सिंग * अमनप्रीत सिराह * [[डॅनियेल स्मिथ]] * ख्रिस्तोफर स्टॅम्प ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निवेक टॅनर * जोनाथन टफिन | valign="top" | * शॉन सोलिआ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * डॅनियल बर्गेस * शॉन कॉटर * सॅम्युएल फ्रेंच ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कॅलेब जस्मत * मालेतिनो मायावा * बेंजामिन मायलाटा * नोआ मीड * सोलोमन नॅश * सॅमसन सोला * फेरेती सुलुलोटो ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सौमानी तिआई * इली तुगागा * [[डॅरियस व्हिसर]] | valign="top" | * बालागे दिलरुक्षा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सगीर अहमद * एडन ब्रूमफिल्ड * कुलदीप गुर्जर * जून ह्युनवू ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अरीब खालिद * आमिर लाल * दाहम मदामपागे * समीरा मदुरंगा * नदीम मुहम्मद * अलेक्स पार्सन्स * ह्योन पार्सन्स * समीरा पिताबेद्दारा * चमित रणसिंघे | colspan="2" valign="top" | * [[जोशुआ रश]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * जॅरिड ॲलन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * बेटन विरालिलिऊ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[टिम कटलर]] * रॉड्रिक लेकाई * [[अँड्रु मानसाले]] * [[पॅट्रिक मटाउटावा]] * [[विल्यमसिंग नलिसा]] * [[नलिन निपिको]] * [[क्लेमेंट टॉमी]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निकोलस व्हेनेबल्स * ज्युनिअर काल्टापाऊ * डॅरेन वोटू * वोमाजो वोटू |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628 क्रिकइन्फो वरील मालिका पृष्ठ] * [https://www.cricket.or.jp/en/tournaments/icc-men-s-t20-world-cup-eap-qualifier जपान क्रिकेट असोसिएशन वरील स्पर्धा पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] tol3cy0avr7mit47lesecxxust1w72j 2704340 2704339 2026-08-22T00:47:45Z Ganesh591 62733 /* खेळाडू */ 2704340 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक<br/>पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता | image = | fromdate = ८ | todate = १८ मे २०२६ | administrator = [[आयसीसी पूर्व आशिया-प्रशांत]] | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] पद्धतीतील सुपर सिक्स | host = {{ध्वज|जपान}} | champions = {{cr|PNG}} | runners-up = {{cr|JPN}} | participants = ९ | matches = २१ | most runs = {{cricon|SAM}} [[डॅरियस व्हिसर]] (२६७) | most wickets = {{cricon|VAN}} जोशुआ रासू (१५) | previous_year = [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता अ|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता अ]]<br> [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता ब|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता ब]] | next_year = }} '''२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत (ईएपी) उप-प्रादेशिक पात्रता''' ही २०२८ पुरुष टी२० विश्वचषकाच्या पात्रता प्रक्रियेचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा होती. ही स्पर्धा मे २०२६ मध्ये [[जपान]]मध्ये आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-eap-qualifier-2026/ |title=Japan Cricket to host 2028 ICC Men's T20 World Cup EAP Qualifier in May 2026 |work=Czarsportz |date=२६ जानेवारी २०२६ |access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricketwinner.com/cricket-news/2028-t20-world-cup-qualification-japan-to-host-regional-event-in-may-2026/ |title=2028 T20 World Cup qualification: Japan to host regional event in May 2026 |work=Cricket Winner |date=११ डिसेंबर २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६}}</ref> नऊ सहभागी संघांची प्रत्येकी तीन संघांच्या तीन गटांत विभागणी करण्यात आली होती आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र ठरले.<ref name="format">{{cite web |url=https://emergingcricket.com/insight/east-asia-pacific-qualifier-in-japan-confirmed-though-t20-world-cup-path-unclear/ |title=East Asia-Pacific Qualifier in Japan confirmed, though T20 World Cup path unclear |work=Emerging Cricket |date=२७ जानेवारी २०२६ |access-date=२८ जानेवारी २०२६}}</ref> गट फेरीनंतर बाहेर पडलेल्या तीन संघांनी तिरंगी मालिका खेळली.<ref>{{cite web |url=https://cricket.or.jp/en/t20wc-eap-qualifier-japan-announcement/ |title=Japan To Host ICC Men’s T20WC EAP Sub-Regional Qualifier in Sano and Nisshin |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=१३ मार्च २०२६ |access-date=१४ मार्च २०२६}}</ref> या प्रदेशाला टी२० विश्वचषकासाठी पुन्हा थेट पात्रतेचे स्थान मिळेल की संघ संयुक्त आशिया–पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता स्पर्धेत पुढे जातील, याबाबत अद्याप कोणताही निर्णय घेण्यात आलेला नव्हता.<ref name="format"/> ==मैदाने== स्पर्धेसाठी खालील मैदाने निश्चित करण्यात आली होती: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! सानो, तोचिगी ! निश्शिन, आइची |- | सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान | कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क |- | [[चित्र:Sano-International-Cricket-ground.jpg|220px|सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]] | |- | प्रेक्षक क्षमता: '''२,०००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''३००''' |- | सामने: २१{{efn|यामध्ये '''सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २''' येथे खेळवलेल्या सामन्यांचाही समावेश आहे.}} | सामने: ६ |} {{Location map+|Japan | width = 300 | float = center | caption = स्पर्धेतील मैदानांची ठिकाणे | places = {{Location map~|Japan | lat = 36.357592 | long = 139.592318 | label = सानो | position = top }} {{Location map~|Japan | lat = 35.167030 | long = 137.049190 | label = निश्शिन | position = bottom }} }} ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto; white-space:nowrap" |- ! {{cr|COK}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1DrTvPstq8/ |title=TEAM ANNOUNCEMENT; Cook Islands Men’s International Squad – East Asia Pacific T20 World Cup Qualifiers |date=५ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[कूक द्वीपसमूह क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{cr|FIJ}} ! {{cr|IDN}} ! {{cr|JPN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.or.jp/en/news/men-s-team-for-icc-men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-announced |title=Men’s Team for ICC Men’s T20 World Cup East Asia-Pacific Qualifier Announced |date=६ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]]}}</ref> ! {{cr|PNG}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/184mqKttXg/ |title=MEDIA UPDATE: PNG Barramundis Squad Confirmed for Japan |date=२८ एप्रिल २०२६ |access-date=३० एप्रिल २०२६ |work=[[क्रिकेट पीएनजी]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[माआरा अवे]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कोरी डिक्सन (उपकर्णधार) * पॉल कमिंग्स * हेडन डिक्सन * लुका ग्रेस * आउए परिमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * थॉमस परिमा * जेम्स पिकरिंग ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * तेआउते रावरुआ * ॲडिसन रो * जेरेमाया शिल्ड्स * क्विन स्टीफन्स * ऑस्कर टेलर * जॅरेड टुट्टी | valign="top" | * सेरू टुपोउ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * नोआ अकावेई * जोसाया बालेइसिकोबिया * [[मेतुसेला बीटाकी]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * पेनी डाकाइनिवानुआ * लेदुआ गाउना * तालेइवुली जिकोइबुरे * मनासे रावुला * सितेरी ताबुइसुलू * कितिओने तायागा * विलिसोनी वेइक्रावी * [[पेनी वुनिवाका]] * सावेनाका वाकाबाका * विलियामे वाकावाकाटोगा | valign="top" | * डॅनिल्सन हावोए ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * गेदे आर्ता * केतुत आर्तावान * फर्डिनांडो बानुनाएक * कविन चड्ढा * कादेक गामांटिका * सुधाकर जेगन्नाथन * धर्मा केसुमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * संपत खारवी * गेदे प्रियंदाना * अप्रिलियांडी राहायु * धनेश शेट्टी * अंजार तदारुस * गौरव तिवारी * युधा व्हर्डियन | valign="top" | * [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अभिषेक आनंद * चार्ली हारा-हिन्झे * बेंजामिन इटो-डेव्हिस * वातरू मियाउची ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * एसाम रहमान * सबाओरिश रविचंद्रन * रेओ साकुरानो-थॉमस * अब्दुल समद * अलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * शोमा सुगाया-स्लेटर * डेक्लन सुझुकी * इब्राहिम ताकाहाशी * माकोतो तानियामा | valign="top" | * [[आसाद वल्ला]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * रायन अनी * [[सेसे बाऊ]] * मायकेल चार्ली * गाबा फ्रँक * [[जॉन कारिको]] * [[कबुआ मोरिया]] * [[आले नाओ]] * पॅट्रिक नाऊ * आउए ओरू * बोइओ रे * [[लेगा सियाका]] * [[टोनी उरा]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * हिला वारे |- ! {{cr|PHI}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1JR4pe9Msc/ |title=The Philippine Carabaos are set |date=७ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[फिलिपाईन क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{cr|SAM}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DWVHw5VEzWv/ |title=Japan on ways |date=२६ मार्च २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६ |work=[[सामोआ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> ! {{cr|KOR}}<ref>{{cite web |url=http://cricket.or.kr/bbs/board.php?bo_table=5&wr_id=953 |title=2026년 대한크리켓협회 남자 ICC 월드컵 지역예선 출전 국가대표 선수 최종 명단 |trans-title=२०२६ आयसीसी पुरुष विश्वचषक प्रादेशिक पात्रता स्पर्धेसाठी राष्ट्रीय संघातील खेळाडूंची अंतिम यादी |date=१० एप्रिल २०२६ |access-date=५ मे २०२६ |work=[[कोरिया क्रिकेट असोसिएशन]] |language=ko}}</ref> ! colspan="2" | {{cr|VAN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.vu/post/alpha-insurance-vanuatu-national-men-s-cricket-team-departs-for-japan-for-icc-men-s-t20-world-cup-qu |title=Alpha Insurance Vanuatu National Men’s Cricket Team departs for Japan for ICC Men’s T20 World Cup Qualifier |date=५ मे २०२६ |access-date=५ मे २०२६ |work=[[व्हानुआतू क्रिकेट]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[हेन्री टायलर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * रीस बुरिनागा * गुरभुपिंदर चोहान * जोसेफ डॉक्टोरा * अँड्र्यू डोनोव्हन * हुजैफा मोहम्मद * अरशदीप समरा * कुलविंदरजीत सिंग * सुरिंदर सिंग * अमनप्रीत सिराह * [[डॅनियेल स्मिथ]] * ख्रिस्तोफर स्टॅम्प ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निवेक टॅनर * जोनाथन टफिन | valign="top" | * शॉन सोलिआ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * डॅनियल बर्गेस * शॉन कॉटर * सॅम्युएल फ्रेंच ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कॅलेब जस्मत * मालेतिनो मायावा * बेंजामिन मायलाटा * नोआ मीड * सोलोमन नॅश * सॅमसन सोला * फेरेती सुलुलोटो ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सौमानी तिआई * इली तुगागा * [[डॅरियस व्हिसर]] | valign="top" | * बालागे दिलरुक्षा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सगीर अहमद * एडन ब्रूमफिल्ड * कुलदीप गुर्जर * जून ह्युनवू ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अरीब खालिद * आमिर लाल * दाहम मदामपागे * समीरा मदुरंगा * नदीम मुहम्मद * अलेक्स पार्सन्स * ह्योन पार्सन्स * समीरा पिताबेद्दारा * चमित रणसिंघे | colspan="2" valign="top" | * [[जोशुआ रश]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * जॅरिड ॲलन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * बेटन विरालिलिऊ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[टिम कटलर]] * रॉड्रिक लेकाई * [[अँड्रु मानसाले]] * [[पॅट्रिक मटाउटावा]] * [[विल्यमसिंग नलिसा]] * [[नलिन निपिको]] * [[क्लेमेंट टॉमी]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निकोलस व्हेनेबल्स * ज्युनिअर काल्टापाऊ * डॅरेन वोटू * वोमाजो वोटू |} ==गट फेरी== {{Hatnote|सर्व वेळा जपान प्रमाण वेळेनुसार (UTC+09:00) आहेत.}} ===गट १=== ====गुणतालिका==== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|JPN}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +३.११३ || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|VAN}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || +२.२७५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|FIJ}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −५.९३२ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|FIJ}} | score1 = १६९/४ (२० षटके) | runs1 = [[जोशुआ रश]] ५९ (४९) | wickets1 = जोसाया बालेइसिकोबिया २/२९ (३ षटके) | score2 = ४८ (१४.४ षटके) | runs2 = नोआ अकावेई १३ (१३) | wickets2 = [[विल्यमसिंग नलिसा]] ३/६ (३.४ षटके) | result = व्हानुआतू १२१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532638.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = व्हानुआतूने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = कितिओने तायागा, विलिसोनी वेइक्रावी, सावेनाका वाकाबाका आणि विलियामे वाकावाकाटोगा (फिजी), तसेच निकोलस व्हेनेबल्स (व्हानुआतू) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = १२३ (१९.४ षटके) | runs1 = एसाम रहमान ३० (३६) | wickets1 = [[जोशुआ रश]] ४/२४ (४ षटके) | score2 = ९३/६ (२० षटके) | runs2 = ज्युनिअर काल्टापाऊ ३७[[नाबाद|*]] (३८) | wickets2 = अब्दुल समद २/४ (४ षटके) | result = जपान ३० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532641.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|JPN}} | score1 = ७४ (१९.४ षटके) | runs1 = जोसाया बालेइसिकोबिया ३९ (५७) | wickets1 = इब्राहिम ताकाहाशी ३/४ (१.४ षटके) | score2 = ७५/२ (७.१ षटके) | runs2 = एसाम रहमान ४७[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = सेरू टुपोउ १/१६ (२ षटके) | result = जपान ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532644.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = एसाम रहमान (जपान) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = तालेइवुली जिकोइबुरे (फिजी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628 क्रिकइन्फो वरील मालिका पृष्ठ] * [https://www.cricket.or.jp/en/tournaments/icc-men-s-t20-world-cup-eap-qualifier जपान क्रिकेट असोसिएशन वरील स्पर्धा पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] q2trgycy5pcsrpi8rx3bqkyovxerpne 2704341 2704340 2026-08-22T00:48:44Z Ganesh591 62733 /* गट फेरी */ 2704341 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक<br/>पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता | image = | fromdate = ८ | todate = १८ मे २०२६ | administrator = [[आयसीसी पूर्व आशिया-प्रशांत]] | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] पद्धतीतील सुपर सिक्स | host = {{ध्वज|जपान}} | champions = {{cr|PNG}} | runners-up = {{cr|JPN}} | participants = ९ | matches = २१ | most runs = {{cricon|SAM}} [[डॅरियस व्हिसर]] (२६७) | most wickets = {{cricon|VAN}} जोशुआ रासू (१५) | previous_year = [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता अ|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता अ]]<br> [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता ब|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता ब]] | next_year = }} '''२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत (ईएपी) उप-प्रादेशिक पात्रता''' ही २०२८ पुरुष टी२० विश्वचषकाच्या पात्रता प्रक्रियेचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा होती. ही स्पर्धा मे २०२६ मध्ये [[जपान]]मध्ये आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-eap-qualifier-2026/ |title=Japan Cricket to host 2028 ICC Men's T20 World Cup EAP Qualifier in May 2026 |work=Czarsportz |date=२६ जानेवारी २०२६ |access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricketwinner.com/cricket-news/2028-t20-world-cup-qualification-japan-to-host-regional-event-in-may-2026/ |title=2028 T20 World Cup qualification: Japan to host regional event in May 2026 |work=Cricket Winner |date=११ डिसेंबर २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६}}</ref> नऊ सहभागी संघांची प्रत्येकी तीन संघांच्या तीन गटांत विभागणी करण्यात आली होती आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र ठरले.<ref name="format">{{cite web |url=https://emergingcricket.com/insight/east-asia-pacific-qualifier-in-japan-confirmed-though-t20-world-cup-path-unclear/ |title=East Asia-Pacific Qualifier in Japan confirmed, though T20 World Cup path unclear |work=Emerging Cricket |date=२७ जानेवारी २०२६ |access-date=२८ जानेवारी २०२६}}</ref> गट फेरीनंतर बाहेर पडलेल्या तीन संघांनी तिरंगी मालिका खेळली.<ref>{{cite web |url=https://cricket.or.jp/en/t20wc-eap-qualifier-japan-announcement/ |title=Japan To Host ICC Men’s T20WC EAP Sub-Regional Qualifier in Sano and Nisshin |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=१३ मार्च २०२६ |access-date=१४ मार्च २०२६}}</ref> या प्रदेशाला टी२० विश्वचषकासाठी पुन्हा थेट पात्रतेचे स्थान मिळेल की संघ संयुक्त आशिया–पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता स्पर्धेत पुढे जातील, याबाबत अद्याप कोणताही निर्णय घेण्यात आलेला नव्हता.<ref name="format"/> ==मैदाने== स्पर्धेसाठी खालील मैदाने निश्चित करण्यात आली होती: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! सानो, तोचिगी ! निश्शिन, आइची |- | सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान | कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क |- | [[चित्र:Sano-International-Cricket-ground.jpg|220px|सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]] | |- | प्रेक्षक क्षमता: '''२,०००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''३००''' |- | सामने: २१{{efn|यामध्ये '''सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २''' येथे खेळवलेल्या सामन्यांचाही समावेश आहे.}} | सामने: ६ |} {{Location map+|Japan | width = 300 | float = center | caption = स्पर्धेतील मैदानांची ठिकाणे | places = {{Location map~|Japan | lat = 36.357592 | long = 139.592318 | label = सानो | position = top }} {{Location map~|Japan | lat = 35.167030 | long = 137.049190 | label = निश्शिन | position = bottom }} }} ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto; white-space:nowrap" |- ! {{cr|COK}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1DrTvPstq8/ |title=TEAM ANNOUNCEMENT; Cook Islands Men’s International Squad – East Asia Pacific T20 World Cup Qualifiers |date=५ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[कूक द्वीपसमूह क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{cr|FIJ}} ! {{cr|IDN}} ! {{cr|JPN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.or.jp/en/news/men-s-team-for-icc-men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-announced |title=Men’s Team for ICC Men’s T20 World Cup East Asia-Pacific Qualifier Announced |date=६ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]]}}</ref> ! {{cr|PNG}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/184mqKttXg/ |title=MEDIA UPDATE: PNG Barramundis Squad Confirmed for Japan |date=२८ एप्रिल २०२६ |access-date=३० एप्रिल २०२६ |work=[[क्रिकेट पीएनजी]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[माआरा अवे]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कोरी डिक्सन (उपकर्णधार) * पॉल कमिंग्स * हेडन डिक्सन * लुका ग्रेस * आउए परिमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * थॉमस परिमा * जेम्स पिकरिंग ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * तेआउते रावरुआ * ॲडिसन रो * जेरेमाया शिल्ड्स * क्विन स्टीफन्स * ऑस्कर टेलर * जॅरेड टुट्टी | valign="top" | * सेरू टुपोउ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * नोआ अकावेई * जोसाया बालेइसिकोबिया * [[मेतुसेला बीटाकी]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * पेनी डाकाइनिवानुआ * लेदुआ गाउना * तालेइवुली जिकोइबुरे * मनासे रावुला * सितेरी ताबुइसुलू * कितिओने तायागा * विलिसोनी वेइक्रावी * [[पेनी वुनिवाका]] * सावेनाका वाकाबाका * विलियामे वाकावाकाटोगा | valign="top" | * डॅनिल्सन हावोए ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * गेदे आर्ता * केतुत आर्तावान * फर्डिनांडो बानुनाएक * कविन चड्ढा * कादेक गामांटिका * सुधाकर जेगन्नाथन * धर्मा केसुमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * संपत खारवी * गेदे प्रियंदाना * अप्रिलियांडी राहायु * धनेश शेट्टी * अंजार तदारुस * गौरव तिवारी * युधा व्हर्डियन | valign="top" | * [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अभिषेक आनंद * चार्ली हारा-हिन्झे * बेंजामिन इटो-डेव्हिस * वातरू मियाउची ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * एसाम रहमान * सबाओरिश रविचंद्रन * रेओ साकुरानो-थॉमस * अब्दुल समद * अलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * शोमा सुगाया-स्लेटर * डेक्लन सुझुकी * इब्राहिम ताकाहाशी * माकोतो तानियामा | valign="top" | * [[आसाद वल्ला]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * रायन अनी * [[सेसे बाऊ]] * मायकेल चार्ली * गाबा फ्रँक * [[जॉन कारिको]] * [[कबुआ मोरिया]] * [[आले नाओ]] * पॅट्रिक नाऊ * आउए ओरू * बोइओ रे * [[लेगा सियाका]] * [[टोनी उरा]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * हिला वारे |- ! {{cr|PHI}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1JR4pe9Msc/ |title=The Philippine Carabaos are set |date=७ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[फिलिपाईन क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{cr|SAM}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DWVHw5VEzWv/ |title=Japan on ways |date=२६ मार्च २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६ |work=[[सामोआ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> ! {{cr|KOR}}<ref>{{cite web |url=http://cricket.or.kr/bbs/board.php?bo_table=5&wr_id=953 |title=2026년 대한크리켓협회 남자 ICC 월드컵 지역예선 출전 국가대표 선수 최종 명단 |trans-title=२०२६ आयसीसी पुरुष विश्वचषक प्रादेशिक पात्रता स्पर्धेसाठी राष्ट्रीय संघातील खेळाडूंची अंतिम यादी |date=१० एप्रिल २०२६ |access-date=५ मे २०२६ |work=[[कोरिया क्रिकेट असोसिएशन]] |language=ko}}</ref> ! colspan="2" | {{cr|VAN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.vu/post/alpha-insurance-vanuatu-national-men-s-cricket-team-departs-for-japan-for-icc-men-s-t20-world-cup-qu |title=Alpha Insurance Vanuatu National Men’s Cricket Team departs for Japan for ICC Men’s T20 World Cup Qualifier |date=५ मे २०२६ |access-date=५ मे २०२६ |work=[[व्हानुआतू क्रिकेट]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[हेन्री टायलर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * रीस बुरिनागा * गुरभुपिंदर चोहान * जोसेफ डॉक्टोरा * अँड्र्यू डोनोव्हन * हुजैफा मोहम्मद * अरशदीप समरा * कुलविंदरजीत सिंग * सुरिंदर सिंग * अमनप्रीत सिराह * [[डॅनियेल स्मिथ]] * ख्रिस्तोफर स्टॅम्प ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निवेक टॅनर * जोनाथन टफिन | valign="top" | * शॉन सोलिआ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * डॅनियल बर्गेस * शॉन कॉटर * सॅम्युएल फ्रेंच ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कॅलेब जस्मत * मालेतिनो मायावा * बेंजामिन मायलाटा * नोआ मीड * सोलोमन नॅश * सॅमसन सोला * फेरेती सुलुलोटो ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सौमानी तिआई * इली तुगागा * [[डॅरियस व्हिसर]] | valign="top" | * बालागे दिलरुक्षा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सगीर अहमद * एडन ब्रूमफिल्ड * कुलदीप गुर्जर * जून ह्युनवू ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अरीब खालिद * आमिर लाल * दाहम मदामपागे * समीरा मदुरंगा * नदीम मुहम्मद * अलेक्स पार्सन्स * ह्योन पार्सन्स * समीरा पिताबेद्दारा * चमित रणसिंघे | colspan="2" valign="top" | * [[जोशुआ रश]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * जॅरिड ॲलन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * बेटन विरालिलिऊ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[टिम कटलर]] * रॉड्रिक लेकाई * [[अँड्रु मानसाले]] * [[पॅट्रिक मटाउटावा]] * [[विल्यमसिंग नलिसा]] * [[नलिन निपिको]] * [[क्लेमेंट टॉमी]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निकोलस व्हेनेबल्स * ज्युनिअर काल्टापाऊ * डॅरेन वोटू * वोमाजो वोटू |} ==गट फेरी== {{Hatnote|सर्व वेळा जपान प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०९:००]]) आहेत.}} ===गट १=== ====गुणतालिका==== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|JPN}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +३.११३ || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|VAN}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || +२.२७५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|FIJ}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −५.९३२ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|FIJ}} | score1 = १६९/४ (२० षटके) | runs1 = [[जोशुआ रश]] ५९ (४९) | wickets1 = जोसाया बालेइसिकोबिया २/२९ (३ षटके) | score2 = ४८ (१४.४ षटके) | runs2 = नोआ अकावेई १३ (१३) | wickets2 = [[विल्यमसिंग नलिसा]] ३/६ (३.४ षटके) | result = व्हानुआतू १२१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532638.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = व्हानुआतूने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = कितिओने तायागा, विलिसोनी वेइक्रावी, सावेनाका वाकाबाका आणि विलियामे वाकावाकाटोगा (फिजी), तसेच निकोलस व्हेनेबल्स (व्हानुआतू) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = १२३ (१९.४ षटके) | runs1 = एसाम रहमान ३० (३६) | wickets1 = [[जोशुआ रश]] ४/२४ (४ षटके) | score2 = ९३/६ (२० षटके) | runs2 = ज्युनिअर काल्टापाऊ ३७[[नाबाद|*]] (३८) | wickets2 = अब्दुल समद २/४ (४ षटके) | result = जपान ३० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532641.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|JPN}} | score1 = ७४ (१९.४ षटके) | runs1 = जोसाया बालेइसिकोबिया ३९ (५७) | wickets1 = इब्राहिम ताकाहाशी ३/४ (१.४ षटके) | score2 = ७५/२ (७.१ षटके) | runs2 = एसाम रहमान ४७[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = सेरू टुपोउ १/१६ (२ षटके) | result = जपान ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532644.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = एसाम रहमान (जपान) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = तालेइवुली जिकोइबुरे (फिजी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628 क्रिकइन्फो वरील मालिका पृष्ठ] * [https://www.cricket.or.jp/en/tournaments/icc-men-s-t20-world-cup-eap-qualifier जपान क्रिकेट असोसिएशन वरील स्पर्धा पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] jrc6ga9pzelvjfnn4d9s9fz2vfhypq0 2704342 2704341 2026-08-22T00:54:47Z Ganesh591 62733 /* गट फेरी */ 2704342 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक<br/>पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता | image = | fromdate = ८ | todate = १८ मे २०२६ | administrator = [[आयसीसी पूर्व आशिया-प्रशांत]] | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] पद्धतीतील सुपर सिक्स | host = {{ध्वज|जपान}} | champions = {{cr|PNG}} | runners-up = {{cr|JPN}} | participants = ९ | matches = २१ | most runs = {{cricon|SAM}} [[डॅरियस व्हिसर]] (२६७) | most wickets = {{cricon|VAN}} जोशुआ रासू (१५) | previous_year = [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता अ|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता अ]]<br> [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता ब|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता ब]] | next_year = }} '''२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत (ईएपी) उप-प्रादेशिक पात्रता''' ही २०२८ पुरुष टी२० विश्वचषकाच्या पात्रता प्रक्रियेचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा होती. ही स्पर्धा मे २०२६ मध्ये [[जपान]]मध्ये आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-eap-qualifier-2026/ |title=Japan Cricket to host 2028 ICC Men's T20 World Cup EAP Qualifier in May 2026 |work=Czarsportz |date=२६ जानेवारी २०२६ |access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricketwinner.com/cricket-news/2028-t20-world-cup-qualification-japan-to-host-regional-event-in-may-2026/ |title=2028 T20 World Cup qualification: Japan to host regional event in May 2026 |work=Cricket Winner |date=११ डिसेंबर २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६}}</ref> नऊ सहभागी संघांची प्रत्येकी तीन संघांच्या तीन गटांत विभागणी करण्यात आली होती आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र ठरले.<ref name="format">{{cite web |url=https://emergingcricket.com/insight/east-asia-pacific-qualifier-in-japan-confirmed-though-t20-world-cup-path-unclear/ |title=East Asia-Pacific Qualifier in Japan confirmed, though T20 World Cup path unclear |work=Emerging Cricket |date=२७ जानेवारी २०२६ |access-date=२८ जानेवारी २०२६}}</ref> गट फेरीनंतर बाहेर पडलेल्या तीन संघांनी तिरंगी मालिका खेळली.<ref>{{cite web |url=https://cricket.or.jp/en/t20wc-eap-qualifier-japan-announcement/ |title=Japan To Host ICC Men’s T20WC EAP Sub-Regional Qualifier in Sano and Nisshin |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=१३ मार्च २०२६ |access-date=१४ मार्च २०२६}}</ref> या प्रदेशाला टी२० विश्वचषकासाठी पुन्हा थेट पात्रतेचे स्थान मिळेल की संघ संयुक्त आशिया–पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता स्पर्धेत पुढे जातील, याबाबत अद्याप कोणताही निर्णय घेण्यात आलेला नव्हता.<ref name="format"/> ==मैदाने== स्पर्धेसाठी खालील मैदाने निश्चित करण्यात आली होती: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! सानो, तोचिगी ! निश्शिन, आइची |- | सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान | कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क |- | [[चित्र:Sano-International-Cricket-ground.jpg|220px|सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]] | |- | प्रेक्षक क्षमता: '''२,०००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''३००''' |- | सामने: २१{{efn|यामध्ये '''सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २''' येथे खेळवलेल्या सामन्यांचाही समावेश आहे.}} | सामने: ६ |} {{Location map+|Japan | width = 300 | float = center | caption = स्पर्धेतील मैदानांची ठिकाणे | places = {{Location map~|Japan | lat = 36.357592 | long = 139.592318 | label = सानो | position = top }} {{Location map~|Japan | lat = 35.167030 | long = 137.049190 | label = निश्शिन | position = bottom }} }} ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto; white-space:nowrap" |- ! {{cr|COK}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1DrTvPstq8/ |title=TEAM ANNOUNCEMENT; Cook Islands Men’s International Squad – East Asia Pacific T20 World Cup Qualifiers |date=५ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[कूक द्वीपसमूह क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{cr|FIJ}} ! {{cr|IDN}} ! {{cr|JPN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.or.jp/en/news/men-s-team-for-icc-men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-announced |title=Men’s Team for ICC Men’s T20 World Cup East Asia-Pacific Qualifier Announced |date=६ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]]}}</ref> ! {{cr|PNG}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/184mqKttXg/ |title=MEDIA UPDATE: PNG Barramundis Squad Confirmed for Japan |date=२८ एप्रिल २०२६ |access-date=३० एप्रिल २०२६ |work=[[क्रिकेट पीएनजी]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[माआरा अवे]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कोरी डिक्सन (उपकर्णधार) * पॉल कमिंग्स * हेडन डिक्सन * लुका ग्रेस * आउए परिमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * थॉमस परिमा * जेम्स पिकरिंग ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * तेआउते रावरुआ * ॲडिसन रो * जेरेमाया शिल्ड्स * क्विन स्टीफन्स * ऑस्कर टेलर * जॅरेड टुट्टी | valign="top" | * सेरू टुपोउ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * नोआ अकावेई * जोसाया बालेइसिकोबिया * [[मेतुसेला बीटाकी]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * पेनी डाकाइनिवानुआ * लेदुआ गाउना * तालेइवुली जिकोइबुरे * मनासे रावुला * सितेरी ताबुइसुलू * कितिओने तायागा * विलिसोनी वेइक्रावी * [[पेनी वुनिवाका]] * सावेनाका वाकाबाका * विलियामे वाकावाकाटोगा | valign="top" | * डॅनिल्सन हावोए ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * गेदे आर्ता * केतुत आर्तावान * फर्डिनांडो बानुनाएक * कविन चड्ढा * कादेक गामांटिका * सुधाकर जेगन्नाथन * धर्मा केसुमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * संपत खारवी * गेदे प्रियंदाना * अप्रिलियांडी राहायु * धनेश शेट्टी * अंजार तदारुस * गौरव तिवारी * युधा व्हर्डियन | valign="top" | * [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अभिषेक आनंद * चार्ली हारा-हिन्झे * बेंजामिन इटो-डेव्हिस * वातरू मियाउची ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * एसाम रहमान * सबाओरिश रविचंद्रन * रेओ साकुरानो-थॉमस * अब्दुल समद * अलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * शोमा सुगाया-स्लेटर * डेक्लन सुझुकी * इब्राहिम ताकाहाशी * माकोतो तानियामा | valign="top" | * [[आसाद वल्ला]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * रायन अनी * [[सेसे बाऊ]] * मायकेल चार्ली * गाबा फ्रँक * [[जॉन कारिको]] * [[कबुआ मोरिया]] * [[आले नाओ]] * पॅट्रिक नाऊ * आउए ओरू * बोइओ रे * [[लेगा सियाका]] * [[टोनी उरा]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * हिला वारे |- ! {{cr|PHI}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1JR4pe9Msc/ |title=The Philippine Carabaos are set |date=७ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[फिलिपाईन क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{cr|SAM}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DWVHw5VEzWv/ |title=Japan on ways |date=२६ मार्च २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६ |work=[[सामोआ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> ! {{cr|KOR}}<ref>{{cite web |url=http://cricket.or.kr/bbs/board.php?bo_table=5&wr_id=953 |title=2026년 대한크리켓협회 남자 ICC 월드컵 지역예선 출전 국가대표 선수 최종 명단 |trans-title=२०२६ आयसीसी पुरुष विश्वचषक प्रादेशिक पात्रता स्पर्धेसाठी राष्ट्रीय संघातील खेळाडूंची अंतिम यादी |date=१० एप्रिल २०२६ |access-date=५ मे २०२६ |work=[[कोरिया क्रिकेट असोसिएशन]] |language=ko}}</ref> ! colspan="2" | {{cr|VAN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.vu/post/alpha-insurance-vanuatu-national-men-s-cricket-team-departs-for-japan-for-icc-men-s-t20-world-cup-qu |title=Alpha Insurance Vanuatu National Men’s Cricket Team departs for Japan for ICC Men’s T20 World Cup Qualifier |date=५ मे २०२६ |access-date=५ मे २०२६ |work=[[व्हानुआतू क्रिकेट]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[हेन्री टायलर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * रीस बुरिनागा * गुरभुपिंदर चोहान * जोसेफ डॉक्टोरा * अँड्र्यू डोनोव्हन * हुजैफा मोहम्मद * अरशदीप समरा * कुलविंदरजीत सिंग * सुरिंदर सिंग * अमनप्रीत सिराह * [[डॅनियेल स्मिथ]] * ख्रिस्तोफर स्टॅम्प ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निवेक टॅनर * जोनाथन टफिन | valign="top" | * शॉन सोलिआ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * डॅनियल बर्गेस * शॉन कॉटर * सॅम्युएल फ्रेंच ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कॅलेब जस्मत * मालेतिनो मायावा * बेंजामिन मायलाटा * नोआ मीड * सोलोमन नॅश * सॅमसन सोला * फेरेती सुलुलोटो ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सौमानी तिआई * इली तुगागा * [[डॅरियस व्हिसर]] | valign="top" | * बालागे दिलरुक्षा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सगीर अहमद * एडन ब्रूमफिल्ड * कुलदीप गुर्जर * जून ह्युनवू ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अरीब खालिद * आमिर लाल * दाहम मदामपागे * समीरा मदुरंगा * नदीम मुहम्मद * अलेक्स पार्सन्स * ह्योन पार्सन्स * समीरा पिताबेद्दारा * चमित रणसिंघे | colspan="2" valign="top" | * [[जोशुआ रश]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * जॅरिड ॲलन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * बेटन विरालिलिऊ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[टिम कटलर]] * रॉड्रिक लेकाई * [[अँड्रु मानसाले]] * [[पॅट्रिक मटाउटावा]] * [[विल्यमसिंग नलिसा]] * [[नलिन निपिको]] * [[क्लेमेंट टॉमी]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निकोलस व्हेनेबल्स * ज्युनिअर काल्टापाऊ * डॅरेन वोटू * वोमाजो वोटू |} ==गट फेरी== {{Hatnote|सर्व वेळा जपान प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०९:००]]) आहेत.}} ===गट १=== ====गुणतालिका==== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|JPN}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +३.११३ || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|VAN}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || +२.२७५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|FIJ}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −५.९३२ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|FIJ}} | score1 = १६९/४ (२० षटके) | runs1 = [[जोशुआ रश]] ५९ (४९) | wickets1 = जोसाया बालेइसिकोबिया २/२९ (३ षटके) | score2 = ४८ (१४.४ षटके) | runs2 = नोआ अकावेई १३ (१३) | wickets2 = [[विल्यमसिंग नलिसा]] ३/६ (३.४ षटके) | result = व्हानुआतू १२१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532638.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = व्हानुआतूने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = कितिओने तायागा, विलिसोनी वेइक्रावी, सावेनाका वाकाबाका आणि विलियामे वाकावाकाटोगा (फिजी), तसेच निकोलस व्हेनेबल्स (व्हानुआतू) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = १२३ (१९.४ षटके) | runs1 = एसाम रहमान ३० (३६) | wickets1 = [[जोशुआ रश]] ४/२४ (४ षटके) | score2 = ९३/६ (२० षटके) | runs2 = ज्युनिअर काल्टापाऊ ३७[[नाबाद|*]] (३८) | wickets2 = अब्दुल समद २/४ (४ षटके) | result = जपान ३० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532641.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|JPN}} | score1 = ७४ (१९.४ षटके) | runs1 = जोसाया बालेइसिकोबिया ३९ (५७) | wickets1 = इब्राहिम ताकाहाशी ३/४ (१.४ षटके) | score2 = ७५/२ (७.१ षटके) | runs2 = एसाम रहमान ४७[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = सेरू टुपोउ १/१६ (२ षटके) | result = जपान ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532644.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = एसाम रहमान (जपान) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = तालेइवुली जिकोइबुरे (फिजी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ===गट २=== ====गुणतालिका==== <section begin=group2 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|SAM}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +४.७८० || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|IDN}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || −१.६९५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|PHI}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −२.६७५ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=group2 /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|IDN}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १३२/९ (२० षटके) | runs1 = कादेक गामांटिका ४५ (३५) | wickets1 = जोनाथन टफिन २/१७ (४ षटके) | score2 = १२१/६ (२० षटके) | runs2 = [[हेन्री टायलर]] ४२[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = कादेक गामांटिका २/१७ (४ षटके) | result = इंडोनेशिया ११ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532637.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि ख्रिस थर्गेट (जपान) | motm = कादेक गामांटिका (इंडोनेशिया) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = युधा व्हर्डियन (इंडोनेशिया) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|IDN}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = ९२/८ (२० षटके) | runs1 = कविन चड्ढा २५ (३३) | wickets1 = सोलोमन नॅश ३/६ (४ षटके) | score2 = ९३/१ (९.२ षटके) | runs2 = [[डॅरियस व्हिसर]] ५८ (२६) | wickets2 = कादेक गामांटिका १/१० (१.२ षटके) | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532640.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = सोलोमन नॅश (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १६६/७ (२० षटके) | runs1 = शॉन सोलिआ ७४ (५६) | wickets1 = अमनप्रीत सिराह २/३१ (४ षटके) | score2 = ७० (१४.४ षटके) | runs2 = अँड्र्यू डोनोव्हन २५ (२५) | wickets2 = सोलोमन नॅश ४/१२ (३ षटके) | result = समोआ ९६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532643.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = शॉन सोलिआ (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628 क्रिकइन्फो वरील मालिका पृष्ठ] * [https://www.cricket.or.jp/en/tournaments/icc-men-s-t20-world-cup-eap-qualifier जपान क्रिकेट असोसिएशन वरील स्पर्धा पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] i5642wu8sdwc18b31829f9lv446ga4z 2704343 2704342 2026-08-22T00:58:46Z Ganesh591 62733 /* गट फेरी */ 2704343 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक<br/>पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता | image = | fromdate = ८ | todate = १८ मे २०२६ | administrator = [[आयसीसी पूर्व आशिया-प्रशांत]] | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] पद्धतीतील सुपर सिक्स | host = {{ध्वज|जपान}} | champions = {{cr|PNG}} | runners-up = {{cr|JPN}} | participants = ९ | matches = २१ | most runs = {{cricon|SAM}} [[डॅरियस व्हिसर]] (२६७) | most wickets = {{cricon|VAN}} जोशुआ रासू (१५) | previous_year = [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता अ|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता अ]]<br> [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता ब|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता ब]] | next_year = }} '''२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत (ईएपी) उप-प्रादेशिक पात्रता''' ही २०२८ पुरुष टी२० विश्वचषकाच्या पात्रता प्रक्रियेचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा होती. ही स्पर्धा मे २०२६ मध्ये [[जपान]]मध्ये आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-eap-qualifier-2026/ |title=Japan Cricket to host 2028 ICC Men's T20 World Cup EAP Qualifier in May 2026 |work=Czarsportz |date=२६ जानेवारी २०२६ |access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricketwinner.com/cricket-news/2028-t20-world-cup-qualification-japan-to-host-regional-event-in-may-2026/ |title=2028 T20 World Cup qualification: Japan to host regional event in May 2026 |work=Cricket Winner |date=११ डिसेंबर २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६}}</ref> नऊ सहभागी संघांची प्रत्येकी तीन संघांच्या तीन गटांत विभागणी करण्यात आली होती आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र ठरले.<ref name="format">{{cite web |url=https://emergingcricket.com/insight/east-asia-pacific-qualifier-in-japan-confirmed-though-t20-world-cup-path-unclear/ |title=East Asia-Pacific Qualifier in Japan confirmed, though T20 World Cup path unclear |work=Emerging Cricket |date=२७ जानेवारी २०२६ |access-date=२८ जानेवारी २०२६}}</ref> गट फेरीनंतर बाहेर पडलेल्या तीन संघांनी तिरंगी मालिका खेळली.<ref>{{cite web |url=https://cricket.or.jp/en/t20wc-eap-qualifier-japan-announcement/ |title=Japan To Host ICC Men’s T20WC EAP Sub-Regional Qualifier in Sano and Nisshin |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=१३ मार्च २०२६ |access-date=१४ मार्च २०२६}}</ref> या प्रदेशाला टी२० विश्वचषकासाठी पुन्हा थेट पात्रतेचे स्थान मिळेल की संघ संयुक्त आशिया–पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता स्पर्धेत पुढे जातील, याबाबत अद्याप कोणताही निर्णय घेण्यात आलेला नव्हता.<ref name="format"/> ==मैदाने== स्पर्धेसाठी खालील मैदाने निश्चित करण्यात आली होती: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! सानो, तोचिगी ! निश्शिन, आइची |- | सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान | कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क |- | [[चित्र:Sano-International-Cricket-ground.jpg|220px|सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]] | |- | प्रेक्षक क्षमता: '''२,०००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''३००''' |- | सामने: २१{{efn|यामध्ये '''सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २''' येथे खेळवलेल्या सामन्यांचाही समावेश आहे.}} | सामने: ६ |} {{Location map+|Japan | width = 300 | float = center | caption = स्पर्धेतील मैदानांची ठिकाणे | places = {{Location map~|Japan | lat = 36.357592 | long = 139.592318 | label = सानो | position = top }} {{Location map~|Japan | lat = 35.167030 | long = 137.049190 | label = निश्शिन | position = bottom }} }} ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto; white-space:nowrap" |- ! {{cr|COK}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1DrTvPstq8/ |title=TEAM ANNOUNCEMENT; Cook Islands Men’s International Squad – East Asia Pacific T20 World Cup Qualifiers |date=५ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[कूक द्वीपसमूह क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{cr|FIJ}} ! {{cr|IDN}} ! {{cr|JPN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.or.jp/en/news/men-s-team-for-icc-men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-announced |title=Men’s Team for ICC Men’s T20 World Cup East Asia-Pacific Qualifier Announced |date=६ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]]}}</ref> ! {{cr|PNG}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/184mqKttXg/ |title=MEDIA UPDATE: PNG Barramundis Squad Confirmed for Japan |date=२८ एप्रिल २०२६ |access-date=३० एप्रिल २०२६ |work=[[क्रिकेट पीएनजी]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[माआरा अवे]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कोरी डिक्सन (उपकर्णधार) * पॉल कमिंग्स * हेडन डिक्सन * लुका ग्रेस * आउए परिमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * थॉमस परिमा * जेम्स पिकरिंग ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * तेआउते रावरुआ * ॲडिसन रो * जेरेमाया शिल्ड्स * क्विन स्टीफन्स * ऑस्कर टेलर * जॅरेड टुट्टी | valign="top" | * सेरू टुपोउ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * नोआ अकावेई * जोसाया बालेइसिकोबिया * [[मेतुसेला बीटाकी]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * पेनी डाकाइनिवानुआ * लेदुआ गाउना * तालेइवुली जिकोइबुरे * मनासे रावुला * सितेरी ताबुइसुलू * कितिओने तायागा * विलिसोनी वेइक्रावी * [[पेनी वुनिवाका]] * सावेनाका वाकाबाका * विलियामे वाकावाकाटोगा | valign="top" | * डॅनिल्सन हावोए ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * गेदे आर्ता * केतुत आर्तावान * फर्डिनांडो बानुनाएक * कविन चड्ढा * कादेक गामांटिका * सुधाकर जेगन्नाथन * धर्मा केसुमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * संपत खारवी * गेदे प्रियंदाना * अप्रिलियांडी राहायु * धनेश शेट्टी * अंजार तदारुस * गौरव तिवारी * युधा व्हर्डियन | valign="top" | * [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अभिषेक आनंद * चार्ली हारा-हिन्झे * बेंजामिन इटो-डेव्हिस * वातरू मियाउची ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * एसाम रहमान * सबाओरिश रविचंद्रन * रेओ साकुरानो-थॉमस * अब्दुल समद * अलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * शोमा सुगाया-स्लेटर * डेक्लन सुझुकी * इब्राहिम ताकाहाशी * माकोतो तानियामा | valign="top" | * [[आसाद वल्ला]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * रायन अनी * [[सेसे बाऊ]] * मायकेल चार्ली * गाबा फ्रँक * [[जॉन कारिको]] * [[कबुआ मोरिया]] * [[आले नाओ]] * पॅट्रिक नाऊ * आउए ओरू * बोइओ रे * [[लेगा सियाका]] * [[टोनी उरा]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * हिला वारे |- ! {{cr|PHI}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1JR4pe9Msc/ |title=The Philippine Carabaos are set |date=७ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[फिलिपाईन क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{cr|SAM}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DWVHw5VEzWv/ |title=Japan on ways |date=२६ मार्च २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६ |work=[[सामोआ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> ! {{cr|KOR}}<ref>{{cite web |url=http://cricket.or.kr/bbs/board.php?bo_table=5&wr_id=953 |title=2026년 대한크리켓협회 남자 ICC 월드컵 지역예선 출전 국가대표 선수 최종 명단 |trans-title=२०२६ आयसीसी पुरुष विश्वचषक प्रादेशिक पात्रता स्पर्धेसाठी राष्ट्रीय संघातील खेळाडूंची अंतिम यादी |date=१० एप्रिल २०२६ |access-date=५ मे २०२६ |work=[[कोरिया क्रिकेट असोसिएशन]] |language=ko}}</ref> ! colspan="2" | {{cr|VAN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.vu/post/alpha-insurance-vanuatu-national-men-s-cricket-team-departs-for-japan-for-icc-men-s-t20-world-cup-qu |title=Alpha Insurance Vanuatu National Men’s Cricket Team departs for Japan for ICC Men’s T20 World Cup Qualifier |date=५ मे २०२६ |access-date=५ मे २०२६ |work=[[व्हानुआतू क्रिकेट]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[हेन्री टायलर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * रीस बुरिनागा * गुरभुपिंदर चोहान * जोसेफ डॉक्टोरा * अँड्र्यू डोनोव्हन * हुजैफा मोहम्मद * अरशदीप समरा * कुलविंदरजीत सिंग * सुरिंदर सिंग * अमनप्रीत सिराह * [[डॅनियेल स्मिथ]] * ख्रिस्तोफर स्टॅम्प ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निवेक टॅनर * जोनाथन टफिन | valign="top" | * शॉन सोलिआ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * डॅनियल बर्गेस * शॉन कॉटर * सॅम्युएल फ्रेंच ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कॅलेब जस्मत * मालेतिनो मायावा * बेंजामिन मायलाटा * नोआ मीड * सोलोमन नॅश * सॅमसन सोला * फेरेती सुलुलोटो ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सौमानी तिआई * इली तुगागा * [[डॅरियस व्हिसर]] | valign="top" | * बालागे दिलरुक्षा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सगीर अहमद * एडन ब्रूमफिल्ड * कुलदीप गुर्जर * जून ह्युनवू ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अरीब खालिद * आमिर लाल * दाहम मदामपागे * समीरा मदुरंगा * नदीम मुहम्मद * अलेक्स पार्सन्स * ह्योन पार्सन्स * समीरा पिताबेद्दारा * चमित रणसिंघे | colspan="2" valign="top" | * [[जोशुआ रश]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * जॅरिड ॲलन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * बेटन विरालिलिऊ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[टिम कटलर]] * रॉड्रिक लेकाई * [[अँड्रु मानसाले]] * [[पॅट्रिक मटाउटावा]] * [[विल्यमसिंग नलिसा]] * [[नलिन निपिको]] * [[क्लेमेंट टॉमी]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निकोलस व्हेनेबल्स * ज्युनिअर काल्टापाऊ * डॅरेन वोटू * वोमाजो वोटू |} ==गट फेरी== {{Hatnote|सर्व वेळा जपान प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०९:००]]) आहेत.}} ===गट १=== ====गुणतालिका==== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|JPN}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +३.११३ || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|VAN}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || +२.२७५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|FIJ}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −५.९३२ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|FIJ}} | score1 = १६९/४ (२० षटके) | runs1 = [[जोशुआ रश]] ५९ (४९) | wickets1 = जोसाया बालेइसिकोबिया २/२९ (३ षटके) | score2 = ४८ (१४.४ षटके) | runs2 = नोआ अकावेई १३ (१३) | wickets2 = [[विल्यमसिंग नलिसा]] ३/६ (३.४ षटके) | result = व्हानुआतू १२१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532638.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = व्हानुआतूने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = कितिओने तायागा, विलिसोनी वेइक्रावी, सावेनाका वाकाबाका आणि विलियामे वाकावाकाटोगा (फिजी), तसेच निकोलस व्हेनेबल्स (व्हानुआतू) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = १२३ (१९.४ षटके) | runs1 = एसाम रहमान ३० (३६) | wickets1 = [[जोशुआ रश]] ४/२४ (४ षटके) | score2 = ९३/६ (२० षटके) | runs2 = ज्युनिअर काल्टापाऊ ३७[[नाबाद|*]] (३८) | wickets2 = अब्दुल समद २/४ (४ षटके) | result = जपान ३० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532641.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|JPN}} | score1 = ७४ (१९.४ षटके) | runs1 = जोसाया बालेइसिकोबिया ३९ (५७) | wickets1 = इब्राहिम ताकाहाशी ३/४ (१.४ षटके) | score2 = ७५/२ (७.१ षटके) | runs2 = एसाम रहमान ४७[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = सेरू टुपोउ १/१६ (२ षटके) | result = जपान ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532644.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = एसाम रहमान (जपान) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = तालेइवुली जिकोइबुरे (फिजी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ===गट २=== ====गुणतालिका==== <section begin=group2 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|SAM}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +४.७८० || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|IDN}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || −१.६९५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|PHI}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −२.६७५ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=group2 /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|IDN}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १३२/९ (२० षटके) | runs1 = कादेक गामांटिका ४५ (३५) | wickets1 = जोनाथन टफिन २/१७ (४ षटके) | score2 = १२१/६ (२० षटके) | runs2 = [[हेन्री टायलर]] ४२[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = कादेक गामांटिका २/१७ (४ षटके) | result = इंडोनेशिया ११ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532637.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि ख्रिस थर्गेट (जपान) | motm = कादेक गामांटिका (इंडोनेशिया) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = युधा व्हर्डियन (इंडोनेशिया) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|IDN}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = ९२/८ (२० षटके) | runs1 = कविन चड्ढा २५ (३३) | wickets1 = सोलोमन नॅश ३/६ (४ षटके) | score2 = ९३/१ (९.२ षटके) | runs2 = [[डॅरियस व्हिसर]] ५८ (२६) | wickets2 = कादेक गामांटिका १/१० (१.२ षटके) | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532640.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = सोलोमन नॅश (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १६६/७ (२० षटके) | runs1 = शॉन सोलिआ ७४ (५६) | wickets1 = अमनप्रीत सिराह २/३१ (४ षटके) | score2 = ७० (१४.४ षटके) | runs2 = अँड्र्यू डोनोव्हन २५ (२५) | wickets2 = सोलोमन नॅश ४/१२ (३ षटके) | result = समोआ ९६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532643.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = शॉन सोलिआ (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ===गट ३=== ====गुणतालिका==== <section begin=group3 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|PNG}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +४.६२५ || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|COK}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || +१.९९५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|KOR}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −७.२७३ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=group3 /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|KOR}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = ४७ (१६.२ षटके) | runs1 = सगीर अहमद २० (३०) | wickets1 = क्विन स्टीफन्स ३/४ (३ षटके) | score2 = ४९/१ (४.४ षटके) | runs2 = थॉमस परिमा २१[[नाबाद|*]] (१०) | wickets2 = नदीम मुहम्मद १/१० (१ षटक) | result = कूक द्वीपसमूह ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532639.html धावफलक] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = क्विन स्टीफन्स (कूक द्वीपसमूह) | toss = कूक द्वीपसमूहने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = लुका ग्रेस, जेरेमाया शिल्ड्स आणि क्विन स्टीफन्स (कूक द्वीपसमूह), तसेच सगीर अहमद, एडन ब्रूमफिल्ड, मुहम्मद नदीम आणि चमित रणसिंघे (दक्षिण कोरिया) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १९७/३ (२० षटके) | runs1 = [[टोनी उरा]] १०६[[नाबाद|*]] (५५) | wickets1 = दाहम मदामपागे १/१४ (२ षटके) | score2 = ६१ (१९.४ षटके) | runs2 = दाहम मदामपागे १६ (३०) | wickets2 = आउए ओरू ४/११ (४ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी १३६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532642.html धावफलक] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[टोनी उरा]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = रायन अनी आणि आउए ओरू (पापुआ न्यू गिनी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = २०४/५ (२० षटके) | runs1 = [[लेगा सियाका]] ८०[[नाबाद|*]] (५०) | wickets1 = कोरी डिक्सन २/२९ (४ षटके) | score2 = १५५/६ (२० षटके) | runs2 = हेडन डिक्सन ५० (३२) | wickets2 = [[सेसे बाऊ]] २/२२ (३ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी ४९ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532645.html धावफलक] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[लेगा सियाका]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628 क्रिकइन्फो वरील मालिका पृष्ठ] * [https://www.cricket.or.jp/en/tournaments/icc-men-s-t20-world-cup-eap-qualifier जपान क्रिकेट असोसिएशन वरील स्पर्धा पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] ocp1sdwdlcbolxb3qagudwvxpy7weag 2704344 2704343 2026-08-22T01:03:52Z Ganesh591 62733 /* गट फेरी */ 2704344 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक<br/>पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता | image = | fromdate = ८ | todate = १८ मे २०२६ | administrator = [[आयसीसी पूर्व आशिया-प्रशांत]] | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] पद्धतीतील सुपर सिक्स | host = {{ध्वज|जपान}} | champions = {{cr|PNG}} | runners-up = {{cr|JPN}} | participants = ९ | matches = २१ | most runs = {{cricon|SAM}} [[डॅरियस व्हिसर]] (२६७) | most wickets = {{cricon|VAN}} जोशुआ रासू (१५) | previous_year = [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता अ|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता अ]]<br> [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता ब|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता ब]] | next_year = }} '''२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत (ईएपी) उप-प्रादेशिक पात्रता''' ही २०२८ पुरुष टी२० विश्वचषकाच्या पात्रता प्रक्रियेचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा होती. ही स्पर्धा मे २०२६ मध्ये [[जपान]]मध्ये आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-eap-qualifier-2026/ |title=Japan Cricket to host 2028 ICC Men's T20 World Cup EAP Qualifier in May 2026 |work=Czarsportz |date=२६ जानेवारी २०२६ |access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricketwinner.com/cricket-news/2028-t20-world-cup-qualification-japan-to-host-regional-event-in-may-2026/ |title=2028 T20 World Cup qualification: Japan to host regional event in May 2026 |work=Cricket Winner |date=११ डिसेंबर २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६}}</ref> नऊ सहभागी संघांची प्रत्येकी तीन संघांच्या तीन गटांत विभागणी करण्यात आली होती आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र ठरले.<ref name="format">{{cite web |url=https://emergingcricket.com/insight/east-asia-pacific-qualifier-in-japan-confirmed-though-t20-world-cup-path-unclear/ |title=East Asia-Pacific Qualifier in Japan confirmed, though T20 World Cup path unclear |work=Emerging Cricket |date=२७ जानेवारी २०२६ |access-date=२८ जानेवारी २०२६}}</ref> गट फेरीनंतर बाहेर पडलेल्या तीन संघांनी तिरंगी मालिका खेळली.<ref>{{cite web |url=https://cricket.or.jp/en/t20wc-eap-qualifier-japan-announcement/ |title=Japan To Host ICC Men’s T20WC EAP Sub-Regional Qualifier in Sano and Nisshin |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=१३ मार्च २०२६ |access-date=१४ मार्च २०२६}}</ref> या प्रदेशाला टी२० विश्वचषकासाठी पुन्हा थेट पात्रतेचे स्थान मिळेल की संघ संयुक्त आशिया–पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता स्पर्धेत पुढे जातील, याबाबत अद्याप कोणताही निर्णय घेण्यात आलेला नव्हता.<ref name="format"/> ==मैदाने== स्पर्धेसाठी खालील मैदाने निश्चित करण्यात आली होती: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! सानो, तोचिगी ! निश्शिन, आइची |- | सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान | कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क |- | [[चित्र:Sano-International-Cricket-ground.jpg|220px|सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]] | |- | प्रेक्षक क्षमता: '''२,०००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''३००''' |- | सामने: २१{{efn|यामध्ये '''सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २''' येथे खेळवलेल्या सामन्यांचाही समावेश आहे.}} | सामने: ६ |} {{Location map+|Japan | width = 300 | float = center | caption = स्पर्धेतील मैदानांची ठिकाणे | places = {{Location map~|Japan | lat = 36.357592 | long = 139.592318 | label = सानो | position = top }} {{Location map~|Japan | lat = 35.167030 | long = 137.049190 | label = निश्शिन | position = bottom }} }} ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto; white-space:nowrap" |- ! {{cr|COK}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1DrTvPstq8/ |title=TEAM ANNOUNCEMENT; Cook Islands Men’s International Squad – East Asia Pacific T20 World Cup Qualifiers |date=५ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[कूक द्वीपसमूह क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{cr|FIJ}} ! {{cr|IDN}} ! {{cr|JPN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.or.jp/en/news/men-s-team-for-icc-men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-announced |title=Men’s Team for ICC Men’s T20 World Cup East Asia-Pacific Qualifier Announced |date=६ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]]}}</ref> ! {{cr|PNG}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/184mqKttXg/ |title=MEDIA UPDATE: PNG Barramundis Squad Confirmed for Japan |date=२८ एप्रिल २०२६ |access-date=३० एप्रिल २०२६ |work=[[क्रिकेट पीएनजी]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[माआरा अवे]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कोरी डिक्सन (उपकर्णधार) * पॉल कमिंग्स * हेडन डिक्सन * लुका ग्रेस * आउए परिमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * थॉमस परिमा * जेम्स पिकरिंग ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * तेआउते रावरुआ * ॲडिसन रो * जेरेमाया शिल्ड्स * क्विन स्टीफन्स * ऑस्कर टेलर * जॅरेड टुट्टी | valign="top" | * सेरू टुपोउ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * नोआ अकावेई * जोसाया बालेइसिकोबिया * [[मेतुसेला बीटाकी]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * पेनी डाकाइनिवानुआ * लेदुआ गाउना * तालेइवुली जिकोइबुरे * मनासे रावुला * सितेरी ताबुइसुलू * कितिओने तायागा * विलिसोनी वेइक्रावी * [[पेनी वुनिवाका]] * सावेनाका वाकाबाका * विलियामे वाकावाकाटोगा | valign="top" | * डॅनिल्सन हावोए ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * गेदे आर्ता * केतुत आर्तावान * फर्डिनांडो बानुनाएक * कविन चड्ढा * कादेक गामांटिका * सुधाकर जेगन्नाथन * धर्मा केसुमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * संपत खारवी * गेदे प्रियंदाना * अप्रिलियांडी राहायु * धनेश शेट्टी * अंजार तदारुस * गौरव तिवारी * युधा व्हर्डियन | valign="top" | * [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अभिषेक आनंद * चार्ली हारा-हिन्झे * बेंजामिन इटो-डेव्हिस * वातरू मियाउची ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * एसाम रहमान * सबाओरिश रविचंद्रन * रेओ साकुरानो-थॉमस * अब्दुल समद * अलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * शोमा सुगाया-स्लेटर * डेक्लन सुझुकी * इब्राहिम ताकाहाशी * माकोतो तानियामा | valign="top" | * [[आसाद वल्ला]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * रायन अनी * [[सेसे बाऊ]] * मायकेल चार्ली * गाबा फ्रँक * [[जॉन कारिको]] * [[कबुआ मोरिया]] * [[आले नाओ]] * पॅट्रिक नाऊ * आउए ओरू * बोइओ रे * [[लेगा सियाका]] * [[टोनी उरा]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * हिला वारे |- ! {{cr|PHI}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1JR4pe9Msc/ |title=The Philippine Carabaos are set |date=७ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[फिलिपाईन क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{cr|SAM}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DWVHw5VEzWv/ |title=Japan on ways |date=२६ मार्च २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६ |work=[[सामोआ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> ! {{cr|KOR}}<ref>{{cite web |url=http://cricket.or.kr/bbs/board.php?bo_table=5&wr_id=953 |title=2026년 대한크리켓협회 남자 ICC 월드컵 지역예선 출전 국가대표 선수 최종 명단 |trans-title=२०२६ आयसीसी पुरुष विश्वचषक प्रादेशिक पात्रता स्पर्धेसाठी राष्ट्रीय संघातील खेळाडूंची अंतिम यादी |date=१० एप्रिल २०२६ |access-date=५ मे २०२६ |work=[[कोरिया क्रिकेट असोसिएशन]] |language=ko}}</ref> ! colspan="2" | {{cr|VAN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.vu/post/alpha-insurance-vanuatu-national-men-s-cricket-team-departs-for-japan-for-icc-men-s-t20-world-cup-qu |title=Alpha Insurance Vanuatu National Men’s Cricket Team departs for Japan for ICC Men’s T20 World Cup Qualifier |date=५ मे २०२६ |access-date=५ मे २०२६ |work=[[व्हानुआतू क्रिकेट]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[हेन्री टायलर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * रीस बुरिनागा * गुरभुपिंदर चोहान * जोसेफ डॉक्टोरा * अँड्र्यू डोनोव्हन * हुजैफा मोहम्मद * अरशदीप समरा * कुलविंदरजीत सिंग * सुरिंदर सिंग * अमनप्रीत सिराह * [[डॅनियेल स्मिथ]] * ख्रिस्तोफर स्टॅम्प ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निवेक टॅनर * जोनाथन टफिन | valign="top" | * शॉन सोलिआ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * डॅनियल बर्गेस * शॉन कॉटर * सॅम्युएल फ्रेंच ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कॅलेब जस्मत * मालेतिनो मायावा * बेंजामिन मायलाटा * नोआ मीड * सोलोमन नॅश * सॅमसन सोला * फेरेती सुलुलोटो ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सौमानी तिआई * इली तुगागा * [[डॅरियस व्हिसर]] | valign="top" | * बालागे दिलरुक्षा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सगीर अहमद * एडन ब्रूमफिल्ड * कुलदीप गुर्जर * जून ह्युनवू ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अरीब खालिद * आमिर लाल * दाहम मदामपागे * समीरा मदुरंगा * नदीम मुहम्मद * अलेक्स पार्सन्स * ह्योन पार्सन्स * समीरा पिताबेद्दारा * चमित रणसिंघे | colspan="2" valign="top" | * [[जोशुआ रश]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * जॅरिड ॲलन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * बेटन विरालिलिऊ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[टिम कटलर]] * रॉड्रिक लेकाई * [[अँड्रु मानसाले]] * [[पॅट्रिक मटाउटावा]] * [[विल्यमसिंग नलिसा]] * [[नलिन निपिको]] * [[क्लेमेंट टॉमी]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निकोलस व्हेनेबल्स * ज्युनिअर काल्टापाऊ * डॅरेन वोटू * वोमाजो वोटू |} ==गट फेरी== {{Hatnote|सर्व वेळा जपान प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०९:००]]) आहेत.}} ===गट १=== ====गुणतालिका==== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|JPN}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +३.११३ || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|VAN}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || +२.२७५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|FIJ}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −५.९३२ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|FIJ}} | score1 = १६९/४ (२० षटके) | runs1 = [[जोशुआ रश]] ५९ (४९) | wickets1 = जोसाया बालेइसिकोबिया २/२९ (३ षटके) | score2 = ४८ (१४.४ षटके) | runs2 = नोआ अकावेई १३ (१३) | wickets2 = [[विल्यमसिंग नलिसा]] ३/६ (३.४ षटके) | result = व्हानुआतू १२१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532638.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = व्हानुआतूने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = कितिओने तायागा, विलिसोनी वेइक्रावी, सावेनाका वाकाबाका आणि विलियामे वाकावाकाटोगा (फिजी), तसेच निकोलस व्हेनेबल्स (व्हानुआतू) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = १२३ (१९.४ षटके) | runs1 = एसाम रहमान ३० (३६) | wickets1 = [[जोशुआ रश]] ४/२४ (४ षटके) | score2 = ९३/६ (२० षटके) | runs2 = ज्युनिअर काल्टापाऊ ३७[[नाबाद|*]] (३८) | wickets2 = अब्दुल समद २/४ (४ षटके) | result = जपान ३० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532641.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|JPN}} | score1 = ७४ (१९.४ षटके) | runs1 = जोसाया बालेइसिकोबिया ३९ (५७) | wickets1 = इब्राहिम ताकाहाशी ३/४ (१.४ षटके) | score2 = ७५/२ (७.१ षटके) | runs2 = एसाम रहमान ४७[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = सेरू टुपोउ १/१६ (२ षटके) | result = जपान ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532644.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = एसाम रहमान (जपान) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = तालेइवुली जिकोइबुरे (फिजी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ===गट २=== ====गुणतालिका==== <section begin=group2 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|SAM}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +४.७८० || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|IDN}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || −१.६९५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|PHI}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −२.६७५ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=group2 /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|IDN}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १३२/९ (२० षटके) | runs1 = कादेक गामांटिका ४५ (३५) | wickets1 = जोनाथन टफिन २/१७ (४ षटके) | score2 = १२१/६ (२० षटके) | runs2 = [[हेन्री टायलर]] ४२[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = कादेक गामांटिका २/१७ (४ षटके) | result = इंडोनेशिया ११ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532637.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि ख्रिस थर्गेट (जपान) | motm = कादेक गामांटिका (इंडोनेशिया) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = युधा व्हर्डियन (इंडोनेशिया) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|IDN}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = ९२/८ (२० षटके) | runs1 = कविन चड्ढा २५ (३३) | wickets1 = सोलोमन नॅश ३/६ (४ षटके) | score2 = ९३/१ (९.२ षटके) | runs2 = [[डॅरियस व्हिसर]] ५८ (२६) | wickets2 = कादेक गामांटिका १/१० (१.२ षटके) | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532640.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = सोलोमन नॅश (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १६६/७ (२० षटके) | runs1 = शॉन सोलिआ ७४ (५६) | wickets1 = अमनप्रीत सिराह २/३१ (४ षटके) | score2 = ७० (१४.४ षटके) | runs2 = अँड्र्यू डोनोव्हन २५ (२५) | wickets2 = सोलोमन नॅश ४/१२ (३ षटके) | result = समोआ ९६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532643.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = शॉन सोलिआ (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ===गट ३=== ====गुणतालिका==== <section begin=group3 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|PNG}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +४.६२५ || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|COK}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || +१.९९५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|KOR}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −७.२७३ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=group3 /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|KOR}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = ४७ (१६.२ षटके) | runs1 = सगीर अहमद २० (३०) | wickets1 = क्विन स्टीफन्स ३/४ (३ षटके) | score2 = ४९/१ (४.४ षटके) | runs2 = थॉमस परिमा २१[[नाबाद|*]] (१०) | wickets2 = नदीम मुहम्मद १/१० (१ षटक) | result = कूक द्वीपसमूह ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532639.html धावफलक] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = क्विन स्टीफन्स (कूक द्वीपसमूह) | toss = कूक द्वीपसमूहने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = लुका ग्रेस, जेरेमाया शिल्ड्स आणि क्विन स्टीफन्स (कूक द्वीपसमूह), तसेच सगीर अहमद, एडन ब्रूमफिल्ड, मुहम्मद नदीम आणि चमित रणसिंघे (दक्षिण कोरिया) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १९७/३ (२० षटके) | runs1 = [[टोनी उरा]] १०६[[नाबाद|*]] (५५) | wickets1 = दाहम मदामपागे १/१४ (२ षटके) | score2 = ६१ (१९.४ षटके) | runs2 = दाहम मदामपागे १६ (३०) | wickets2 = आउए ओरू ४/११ (४ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी १३६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532642.html धावफलक] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[टोनी उरा]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = रायन अनी आणि आउए ओरू (पापुआ न्यू गिनी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = २०४/५ (२० षटके) | runs1 = [[लेगा सियाका]] ८०[[नाबाद|*]] (५०) | wickets1 = कोरी डिक्सन २/२९ (४ षटके) | score2 = १५५/६ (२० षटके) | runs2 = हेडन डिक्सन ५० (३२) | wickets2 = [[सेसे बाऊ]] २/२२ (३ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी ४९ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532645.html धावफलक] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[लेगा सियाका]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==सुपर सिक्स== {{Hatnote|सर्व वेळा जपान प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०९:००]]) आहेत.}} ===गुणतालिका=== <section begin=super6 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- | १ || style="text-align:left;" | {{cr|PNG}} || ५ || ४ || १ || ० || '''८''' || +२.८९२ || विजेता |- | २ || style="text-align:left;" | {{cr|JPN}} || ५ || ४ || १ || ० || '''८''' || +१.९५४ || उपविजेता |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|SAM}} || ५ || ३ || २ || ० || '''६''' || +१.८३० || rowspan="4" | स्पर्धेतून बाहेर |- | ४ || style="text-align:left;" | {{cr|COK}} || ५ || ३ || २ || ० || '''६''' || +०.६४८ |- | ५ || style="text-align:left;" | {{cr|VAN}} || ५ || १ || ४ || ० || '''२''' || −२.५६० |- | ६ || style="text-align:left;" | {{cr|IDN}} || ५ || ० || ५ || ० || '''०''' || −२.१३९ |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=super6 /> ===सामने=== {{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = १२९/८ (२० षटके) | runs1 = ज्युनिअर काल्टापाऊ ३७[[नाबाद|*]] (२३) | wickets1 = सौमानी तिआई ४/२५ (४ षटके) | score2 = १३२/१ (१५.३ षटके) | runs2 = [[डॅरियस व्हिसर]] ७५[[नाबाद|*]] (५१) | wickets2 = [[जोशुआ रश]] १/२४ (४ षटके) | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532646.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[डॅरियस व्हिसर]] (समोआ) | toss = व्हानुआतूने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १४२/७ (२० षटके) | runs1 = अलेक्स शिराई-पॅटमोर ५२ (४९) | wickets1 = फर्डिनांडो बानुनाएक २/१७ (३ षटके) | score2 = १०१ (१९.१ षटके) | runs2 = कादेक गामांटिका ३३ (२७) | wickets2 = माकोतो तानियामा २/११ (१.१ षटके) | result = जपान ४१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532648.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = अलेक्स शिराई-पॅटमोर (जपान) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|PNG}} | score1 = ११२ (२० षटके) | runs1 = [[डॅरियस व्हिसर]] ३१ (२४) | wickets1 = [[जॉन कारिको]] ३/१५ (४ षटके) | score2 = ११५/८ (२० षटके) | runs2 = [[आसाद वल्ला]] २६ (२२) | wickets2 = सौमानी तिआई ४/२२ (४ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी २ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532650.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[आले नाओ]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|COK}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = १६३/७ (२० षटके) | runs1 = आउए परिमा ६४ (४५) | wickets1 = [[टिम कटलर]] २/१९ (४ षटके) | score2 = ६९/५ (८ षटके) | runs2 = [[जोशुआ रश]] २२ (१५) | wickets2 = जॅरेड टुट्टी २/८ (२ षटके) | result = कूक द्वीपसमूह ११ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धतीने]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532651.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = हेडन डिक्सन (कूक द्वीपसमूह) | toss = कूक द्वीपसमूहने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे व्हानुआतूसाठी ८ षटकांत ८१ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १३०/७ (२० षटके) | runs1 = [[आसाद वल्ला]] ३४ (३३) | wickets1 = सुधाकर जेगन्नाथन २/१४ (४ षटके) | score2 = ९२ (१९ षटके) | runs2 = कविन चड्ढा ३० (३२) | wickets2 = आउए ओरू ४/१३ (३ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी ३८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532653.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[आसाद वल्ला]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = ९० (१८.५ षटके) | runs1 = रेओ साकुरानो-थॉमस १९ (१७) | wickets1 = [[माआरा अवे]] ३/४ (२ षटके) | score2 = ९४/७ (२० षटके) | runs2 = थॉमस परिमा ४८[[नाबाद|*]] (४९) | wickets2 = चार्ली हारा-हिन्झे ३/७ (४ षटके) | result = कूक द्वीपसमूह ३ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532654.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = थॉमस परिमा (कूक द्वीपसमूह) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १०२/९ (२० षटके) | runs1 = [[क्लेमेंट टॉमी]] २७ (२०) | wickets1 = कविन चड्ढा ३/१३ (४ षटके) | score2 = १०१/९ (२० षटके) | runs2 = सुधाकर जेगन्नाथन ३८ (५०) | wickets2 = [[जोशुआ रश]] ४/३२ (४ षटके) | result = व्हानुआतू १ धावेने विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532655.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|JPN}} | score1 = ८१ (१८.५ षटके) | runs1 = [[डॅरियस व्हिसर]] ४२ (४८) | wickets1 = सबाओरिश रविचंद्रन ५/११ (४ षटके) | score2 = ८२/१ (११.१ षटके) | runs2 = [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ३७[[नाबाद|*]] (३४) | wickets2 = [[डॅरियस व्हिसर]] १/२१ (२.१ षटके) | result = जपान ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532656.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = सबाओरिश रविचंद्रन (जपान) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|COK}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १२८/६ (१६ षटके) | runs1 = [[माआरा अवे]] ५६ (३४) | wickets1 = सुधाकर जेगन्नाथन २/१५ (४ षटके) | score2 = ७८/६ (१६ षटके) | runs2 = कविन चड्ढा ४५ (५२) | wickets2 = कोरी डिक्सन २/१६ (३ षटके) | result = कूक द्वीपसमूह ५० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532659.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[माआरा अवे]] (कूक द्वीपसमूह) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी १६ षटकांचा करण्यात आला. | notes = पॉल कमिंग्स (कूक द्वीपसमूह) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = २०७/५ (२० षटके) | runs1 = [[लेगा सियाका]] ८५ (४६) | wickets1 = [[जोशुआ रश]] २/३९ (४ षटके) | score2 = ६० (१४.२ षटके) | runs2 = [[क्लेमेंट टॉमी]] १९ (१९) | wickets2 = सेसे बाऊ ३/६ (२.२ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी १४७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532660.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[लेगा सियाका]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = गाबा फ्रँक (पापुआ न्यू गिनी) आणि रॉड्रिक लेकाई (व्हानुआतू) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|COK}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = ७५ (१९.१ षटके) | runs1 = आउए परिमा २४ (१८) | wickets1 = सॅमसन सोला ३/२० (४ षटके) | score2 = ७९/१ (११.२ षटके) | runs2 = बेंजामिन मायलाटा ३०[[नाबाद|*]] (२७) | wickets2 = | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532662.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = [[डॅरियस व्हिसर]] (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|PNG}} | score1 = १२१/७ (२० षटके) | runs1 = [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ४५ (३३) | wickets1 = सेसे बाऊ ३/२४ (४ षटके) | score2 = ९५/८ (२० षटके) | runs2 = [[लेगा सियाका]] २२ (३६) | wickets2 = चार्ली हारा-हिन्झे २/१८ (४ षटके) | result = जपान २६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532663.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] (जपान) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628 क्रिकइन्फो वरील मालिका पृष्ठ] * [https://www.cricket.or.jp/en/tournaments/icc-men-s-t20-world-cup-eap-qualifier जपान क्रिकेट असोसिएशन वरील स्पर्धा पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] 8o13jps4goyt27ifewullslx7lzh8fx 2704345 2704344 2026-08-22T01:07:21Z Ganesh591 62733 /* सुपर सिक्स */ 2704345 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक<br/>पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता | image = | fromdate = ८ | todate = १८ मे २०२६ | administrator = [[आयसीसी पूर्व आशिया-प्रशांत]] | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] पद्धतीतील सुपर सिक्स | host = {{ध्वज|जपान}} | champions = {{cr|PNG}} | runners-up = {{cr|JPN}} | participants = ९ | matches = २१ | most runs = {{cricon|SAM}} [[डॅरियस व्हिसर]] (२६७) | most wickets = {{cricon|VAN}} जोशुआ रासू (१५) | previous_year = [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता अ|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता अ]]<br> [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता ब|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता ब]] | next_year = }} '''२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत (ईएपी) उप-प्रादेशिक पात्रता''' ही २०२८ पुरुष टी२० विश्वचषकाच्या पात्रता प्रक्रियेचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा होती. ही स्पर्धा मे २०२६ मध्ये [[जपान]]मध्ये आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-eap-qualifier-2026/ |title=Japan Cricket to host 2028 ICC Men's T20 World Cup EAP Qualifier in May 2026 |work=Czarsportz |date=२६ जानेवारी २०२६ |access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricketwinner.com/cricket-news/2028-t20-world-cup-qualification-japan-to-host-regional-event-in-may-2026/ |title=2028 T20 World Cup qualification: Japan to host regional event in May 2026 |work=Cricket Winner |date=११ डिसेंबर २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६}}</ref> नऊ सहभागी संघांची प्रत्येकी तीन संघांच्या तीन गटांत विभागणी करण्यात आली होती आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र ठरले.<ref name="format">{{cite web |url=https://emergingcricket.com/insight/east-asia-pacific-qualifier-in-japan-confirmed-though-t20-world-cup-path-unclear/ |title=East Asia-Pacific Qualifier in Japan confirmed, though T20 World Cup path unclear |work=Emerging Cricket |date=२७ जानेवारी २०२६ |access-date=२८ जानेवारी २०२६}}</ref> गट फेरीनंतर बाहेर पडलेल्या तीन संघांनी तिरंगी मालिका खेळली.<ref>{{cite web |url=https://cricket.or.jp/en/t20wc-eap-qualifier-japan-announcement/ |title=Japan To Host ICC Men’s T20WC EAP Sub-Regional Qualifier in Sano and Nisshin |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=१३ मार्च २०२६ |access-date=१४ मार्च २०२६}}</ref> या प्रदेशाला टी२० विश्वचषकासाठी पुन्हा थेट पात्रतेचे स्थान मिळेल की संघ संयुक्त आशिया–पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता स्पर्धेत पुढे जातील, याबाबत अद्याप कोणताही निर्णय घेण्यात आलेला नव्हता.<ref name="format"/> ==मैदाने== स्पर्धेसाठी खालील मैदाने निश्चित करण्यात आली होती: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! सानो, तोचिगी ! निश्शिन, आइची |- | सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान | कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क |- | [[चित्र:Sano-International-Cricket-ground.jpg|220px|सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]] | |- | प्रेक्षक क्षमता: '''२,०००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''३००''' |- | सामने: २१{{efn|यामध्ये '''सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २''' येथे खेळवलेल्या सामन्यांचाही समावेश आहे.}} | सामने: ६ |} {{Location map+|Japan | width = 300 | float = center | caption = स्पर्धेतील मैदानांची ठिकाणे | places = {{Location map~|Japan | lat = 36.357592 | long = 139.592318 | label = सानो | position = top }} {{Location map~|Japan | lat = 35.167030 | long = 137.049190 | label = निश्शिन | position = bottom }} }} ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto; white-space:nowrap" |- ! {{cr|COK}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1DrTvPstq8/ |title=TEAM ANNOUNCEMENT; Cook Islands Men’s International Squad – East Asia Pacific T20 World Cup Qualifiers |date=५ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[कूक द्वीपसमूह क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{cr|FIJ}} ! {{cr|IDN}} ! {{cr|JPN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.or.jp/en/news/men-s-team-for-icc-men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-announced |title=Men’s Team for ICC Men’s T20 World Cup East Asia-Pacific Qualifier Announced |date=६ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]]}}</ref> ! {{cr|PNG}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/184mqKttXg/ |title=MEDIA UPDATE: PNG Barramundis Squad Confirmed for Japan |date=२८ एप्रिल २०२६ |access-date=३० एप्रिल २०२६ |work=[[क्रिकेट पीएनजी]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[माआरा अवे]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कोरी डिक्सन (उपकर्णधार) * पॉल कमिंग्स * हेडन डिक्सन * लुका ग्रेस * आउए परिमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * थॉमस परिमा * जेम्स पिकरिंग ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * तेआउते रावरुआ * ॲडिसन रो * जेरेमाया शिल्ड्स * क्विन स्टीफन्स * ऑस्कर टेलर * जॅरेड टुट्टी | valign="top" | * सेरू टुपोउ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * नोआ अकावेई * जोसाया बालेइसिकोबिया * [[मेतुसेला बीटाकी]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * पेनी डाकाइनिवानुआ * लेदुआ गाउना * तालेइवुली जिकोइबुरे * मनासे रावुला * सितेरी ताबुइसुलू * कितिओने तायागा * विलिसोनी वेइक्रावी * [[पेनी वुनिवाका]] * सावेनाका वाकाबाका * विलियामे वाकावाकाटोगा | valign="top" | * डॅनिल्सन हावोए ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * गेदे आर्ता * केतुत आर्तावान * फर्डिनांडो बानुनाएक * कविन चड्ढा * कादेक गामांटिका * सुधाकर जेगन्नाथन * धर्मा केसुमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * संपत खारवी * गेदे प्रियंदाना * अप्रिलियांडी राहायु * धनेश शेट्टी * अंजार तदारुस * गौरव तिवारी * युधा व्हर्डियन | valign="top" | * [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अभिषेक आनंद * चार्ली हारा-हिन्झे * बेंजामिन इटो-डेव्हिस * वातरू मियाउची ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * एसाम रहमान * सबाओरिश रविचंद्रन * रेओ साकुरानो-थॉमस * अब्दुल समद * अलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * शोमा सुगाया-स्लेटर * डेक्लन सुझुकी * इब्राहिम ताकाहाशी * माकोतो तानियामा | valign="top" | * [[आसाद वल्ला]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * रायन अनी * [[सेसे बाऊ]] * मायकेल चार्ली * गाबा फ्रँक * [[जॉन कारिको]] * [[कबुआ मोरिया]] * [[आले नाओ]] * पॅट्रिक नाऊ * आउए ओरू * बोइओ रे * [[लेगा सियाका]] * [[टोनी उरा]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * हिला वारे |- ! {{cr|PHI}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1JR4pe9Msc/ |title=The Philippine Carabaos are set |date=७ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[फिलिपाईन क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{cr|SAM}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DWVHw5VEzWv/ |title=Japan on ways |date=२६ मार्च २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६ |work=[[सामोआ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> ! {{cr|KOR}}<ref>{{cite web |url=http://cricket.or.kr/bbs/board.php?bo_table=5&wr_id=953 |title=2026년 대한크리켓협회 남자 ICC 월드컵 지역예선 출전 국가대표 선수 최종 명단 |trans-title=२०२६ आयसीसी पुरुष विश्वचषक प्रादेशिक पात्रता स्पर्धेसाठी राष्ट्रीय संघातील खेळाडूंची अंतिम यादी |date=१० एप्रिल २०२६ |access-date=५ मे २०२६ |work=[[कोरिया क्रिकेट असोसिएशन]] |language=ko}}</ref> ! colspan="2" | {{cr|VAN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.vu/post/alpha-insurance-vanuatu-national-men-s-cricket-team-departs-for-japan-for-icc-men-s-t20-world-cup-qu |title=Alpha Insurance Vanuatu National Men’s Cricket Team departs for Japan for ICC Men’s T20 World Cup Qualifier |date=५ मे २०२६ |access-date=५ मे २०२६ |work=[[व्हानुआतू क्रिकेट]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[हेन्री टायलर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * रीस बुरिनागा * गुरभुपिंदर चोहान * जोसेफ डॉक्टोरा * अँड्र्यू डोनोव्हन * हुजैफा मोहम्मद * अरशदीप समरा * कुलविंदरजीत सिंग * सुरिंदर सिंग * अमनप्रीत सिराह * [[डॅनियेल स्मिथ]] * ख्रिस्तोफर स्टॅम्प ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निवेक टॅनर * जोनाथन टफिन | valign="top" | * शॉन सोलिआ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * डॅनियल बर्गेस * शॉन कॉटर * सॅम्युएल फ्रेंच ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कॅलेब जस्मत * मालेतिनो मायावा * बेंजामिन मायलाटा * नोआ मीड * सोलोमन नॅश * सॅमसन सोला * फेरेती सुलुलोटो ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सौमानी तिआई * इली तुगागा * [[डॅरियस व्हिसर]] | valign="top" | * बालागे दिलरुक्षा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सगीर अहमद * एडन ब्रूमफिल्ड * कुलदीप गुर्जर * जून ह्युनवू ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अरीब खालिद * आमिर लाल * दाहम मदामपागे * समीरा मदुरंगा * नदीम मुहम्मद * अलेक्स पार्सन्स * ह्योन पार्सन्स * समीरा पिताबेद्दारा * चमित रणसिंघे | colspan="2" valign="top" | * [[जोशुआ रश]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * जॅरिड ॲलन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * बेटन विरालिलिऊ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[टिम कटलर]] * रॉड्रिक लेकाई * [[अँड्रु मानसाले]] * [[पॅट्रिक मटाउटावा]] * [[विल्यमसिंग नलिसा]] * [[नलिन निपिको]] * [[क्लेमेंट टॉमी]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निकोलस व्हेनेबल्स * ज्युनिअर काल्टापाऊ * डॅरेन वोटू * वोमाजो वोटू |} ==गट फेरी== {{Hatnote|सर्व वेळा जपान प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०९:००]]) आहेत.}} ===गट १=== ====गुणतालिका==== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|JPN}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +३.११३ || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|VAN}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || +२.२७५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|FIJ}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −५.९३२ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|FIJ}} | score1 = १६९/४ (२० षटके) | runs1 = [[जोशुआ रश]] ५९ (४९) | wickets1 = जोसाया बालेइसिकोबिया २/२९ (३ षटके) | score2 = ४८ (१४.४ षटके) | runs2 = नोआ अकावेई १३ (१३) | wickets2 = [[विल्यमसिंग नलिसा]] ३/६ (३.४ षटके) | result = व्हानुआतू १२१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532638.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = व्हानुआतूने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = कितिओने तायागा, विलिसोनी वेइक्रावी, सावेनाका वाकाबाका आणि विलियामे वाकावाकाटोगा (फिजी), तसेच निकोलस व्हेनेबल्स (व्हानुआतू) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = १२३ (१९.४ षटके) | runs1 = एसाम रहमान ३० (३६) | wickets1 = [[जोशुआ रश]] ४/२४ (४ षटके) | score2 = ९३/६ (२० षटके) | runs2 = ज्युनिअर काल्टापाऊ ३७[[नाबाद|*]] (३८) | wickets2 = अब्दुल समद २/४ (४ षटके) | result = जपान ३० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532641.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|JPN}} | score1 = ७४ (१९.४ षटके) | runs1 = जोसाया बालेइसिकोबिया ३९ (५७) | wickets1 = इब्राहिम ताकाहाशी ३/४ (१.४ षटके) | score2 = ७५/२ (७.१ षटके) | runs2 = एसाम रहमान ४७[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = सेरू टुपोउ १/१६ (२ षटके) | result = जपान ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532644.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = एसाम रहमान (जपान) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = तालेइवुली जिकोइबुरे (फिजी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ===गट २=== ====गुणतालिका==== <section begin=group2 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|SAM}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +४.७८० || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|IDN}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || −१.६९५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|PHI}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −२.६७५ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=group2 /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|IDN}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १३२/९ (२० षटके) | runs1 = कादेक गामांटिका ४५ (३५) | wickets1 = जोनाथन टफिन २/१७ (४ षटके) | score2 = १२१/६ (२० षटके) | runs2 = [[हेन्री टायलर]] ४२[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = कादेक गामांटिका २/१७ (४ षटके) | result = इंडोनेशिया ११ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532637.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि ख्रिस थर्गेट (जपान) | motm = कादेक गामांटिका (इंडोनेशिया) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = युधा व्हर्डियन (इंडोनेशिया) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|IDN}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = ९२/८ (२० षटके) | runs1 = कविन चड्ढा २५ (३३) | wickets1 = सोलोमन नॅश ३/६ (४ षटके) | score2 = ९३/१ (९.२ षटके) | runs2 = [[डॅरियस व्हिसर]] ५८ (२६) | wickets2 = कादेक गामांटिका १/१० (१.२ षटके) | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532640.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = सोलोमन नॅश (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १६६/७ (२० षटके) | runs1 = शॉन सोलिआ ७४ (५६) | wickets1 = अमनप्रीत सिराह २/३१ (४ षटके) | score2 = ७० (१४.४ षटके) | runs2 = अँड्र्यू डोनोव्हन २५ (२५) | wickets2 = सोलोमन नॅश ४/१२ (३ षटके) | result = समोआ ९६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532643.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = शॉन सोलिआ (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ===गट ३=== ====गुणतालिका==== <section begin=group3 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|PNG}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +४.६२५ || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|COK}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || +१.९९५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|KOR}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −७.२७३ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=group3 /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|KOR}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = ४७ (१६.२ षटके) | runs1 = सगीर अहमद २० (३०) | wickets1 = क्विन स्टीफन्स ३/४ (३ षटके) | score2 = ४९/१ (४.४ षटके) | runs2 = थॉमस परिमा २१[[नाबाद|*]] (१०) | wickets2 = नदीम मुहम्मद १/१० (१ षटक) | result = कूक द्वीपसमूह ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532639.html धावफलक] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = क्विन स्टीफन्स (कूक द्वीपसमूह) | toss = कूक द्वीपसमूहने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = लुका ग्रेस, जेरेमाया शिल्ड्स आणि क्विन स्टीफन्स (कूक द्वीपसमूह), तसेच सगीर अहमद, एडन ब्रूमफिल्ड, मुहम्मद नदीम आणि चमित रणसिंघे (दक्षिण कोरिया) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १९७/३ (२० षटके) | runs1 = [[टोनी उरा]] १०६[[नाबाद|*]] (५५) | wickets1 = दाहम मदामपागे १/१४ (२ षटके) | score2 = ६१ (१९.४ षटके) | runs2 = दाहम मदामपागे १६ (३०) | wickets2 = आउए ओरू ४/११ (४ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी १३६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532642.html धावफलक] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[टोनी उरा]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = रायन अनी आणि आउए ओरू (पापुआ न्यू गिनी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = २०४/५ (२० षटके) | runs1 = [[लेगा सियाका]] ८०[[नाबाद|*]] (५०) | wickets1 = कोरी डिक्सन २/२९ (४ षटके) | score2 = १५५/६ (२० षटके) | runs2 = हेडन डिक्सन ५० (३२) | wickets2 = [[सेसे बाऊ]] २/२२ (३ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी ४९ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532645.html धावफलक] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[लेगा सियाका]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==सुपर सिक्स== {{Hatnote|सर्व वेळा जपान प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०९:००]]) आहेत.}} ===गुणतालिका=== <section begin=super6 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- | १ || style="text-align:left;" | {{cr|PNG}} || ५ || ४ || १ || ० || '''८''' || +२.८९२ || विजेता |- | २ || style="text-align:left;" | {{cr|JPN}} || ५ || ४ || १ || ० || '''८''' || +१.९५४ || उपविजेता |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|SAM}} || ५ || ३ || २ || ० || '''६''' || +१.८३० || rowspan="4" | स्पर्धेतून बाहेर |- | ४ || style="text-align:left;" | {{cr|COK}} || ५ || ३ || २ || ० || '''६''' || +०.६४८ |- | ५ || style="text-align:left;" | {{cr|VAN}} || ५ || १ || ४ || ० || '''२''' || −२.५६० |- | ६ || style="text-align:left;" | {{cr|IDN}} || ५ || ० || ५ || ० || '''०''' || −२.१३९ |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=super6 /> ===सामने=== {{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = १२९/८ (२० षटके) | runs1 = ज्युनिअर काल्टापाऊ ३७[[नाबाद|*]] (२३) | wickets1 = सौमानी तिआई ४/२५ (४ षटके) | score2 = १३२/१ (१५.३ षटके) | runs2 = [[डॅरियस व्हिसर]] ७५[[नाबाद|*]] (५१) | wickets2 = [[जोशुआ रश]] १/२४ (४ षटके) | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532646.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[डॅरियस व्हिसर]] (समोआ) | toss = व्हानुआतूने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १४२/७ (२० षटके) | runs1 = अलेक्स शिराई-पॅटमोर ५२ (४९) | wickets1 = फर्डिनांडो बानुनाएक २/१७ (३ षटके) | score2 = १०१ (१९.१ षटके) | runs2 = कादेक गामांटिका ३३ (२७) | wickets2 = माकोतो तानियामा २/११ (१.१ षटके) | result = जपान ४१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532648.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = अलेक्स शिराई-पॅटमोर (जपान) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|PNG}} | score1 = ११२ (२० षटके) | runs1 = [[डॅरियस व्हिसर]] ३१ (२४) | wickets1 = [[जॉन कारिको]] ३/१५ (४ षटके) | score2 = ११५/८ (२० षटके) | runs2 = [[आसाद वल्ला]] २६ (२२) | wickets2 = सौमानी तिआई ४/२२ (४ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी २ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532650.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[आले नाओ]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|COK}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = १६३/७ (२० षटके) | runs1 = आउए परिमा ६४ (४५) | wickets1 = [[टिम कटलर]] २/१९ (४ षटके) | score2 = ६९/५ (८ षटके) | runs2 = [[जोशुआ रश]] २२ (१५) | wickets2 = जॅरेड टुट्टी २/८ (२ षटके) | result = कूक द्वीपसमूह ११ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धतीने]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532651.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = हेडन डिक्सन (कूक द्वीपसमूह) | toss = कूक द्वीपसमूहने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे व्हानुआतूसाठी ८ षटकांत ८१ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १३०/७ (२० षटके) | runs1 = [[आसाद वल्ला]] ३४ (३३) | wickets1 = सुधाकर जेगन्नाथन २/१४ (४ षटके) | score2 = ९२ (१९ षटके) | runs2 = कविन चड्ढा ३० (३२) | wickets2 = आउए ओरू ४/१३ (३ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी ३८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532653.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[आसाद वल्ला]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = ९० (१८.५ षटके) | runs1 = रेओ साकुरानो-थॉमस १९ (१७) | wickets1 = [[माआरा अवे]] ३/४ (२ षटके) | score2 = ९४/७ (२० षटके) | runs2 = थॉमस परिमा ४८[[नाबाद|*]] (४९) | wickets2 = चार्ली हारा-हिन्झे ३/७ (४ षटके) | result = कूक द्वीपसमूह ३ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532654.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = थॉमस परिमा (कूक द्वीपसमूह) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १०२/९ (२० षटके) | runs1 = [[क्लेमेंट टॉमी]] २७ (२०) | wickets1 = कविन चड्ढा ३/१३ (४ षटके) | score2 = १०१/९ (२० षटके) | runs2 = सुधाकर जेगन्नाथन ३८ (५०) | wickets2 = [[जोशुआ रश]] ४/३२ (४ षटके) | result = व्हानुआतू १ धावेने विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532655.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|JPN}} | score1 = ८१ (१८.५ षटके) | runs1 = [[डॅरियस व्हिसर]] ४२ (४८) | wickets1 = सबाओरिश रविचंद्रन ५/११ (४ षटके) | score2 = ८२/१ (११.१ षटके) | runs2 = [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ३७[[नाबाद|*]] (३४) | wickets2 = [[डॅरियस व्हिसर]] १/२१ (२.१ षटके) | result = जपान ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532656.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = सबाओरिश रविचंद्रन (जपान) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|COK}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १२८/६ (१६ षटके) | runs1 = [[माआरा अवे]] ५६ (३४) | wickets1 = सुधाकर जेगन्नाथन २/१५ (४ षटके) | score2 = ७८/६ (१६ षटके) | runs2 = कविन चड्ढा ४५ (५२) | wickets2 = कोरी डिक्सन २/१६ (३ षटके) | result = कूक द्वीपसमूह ५० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532659.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[माआरा अवे]] (कूक द्वीपसमूह) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी १६ षटकांचा करण्यात आला. | notes = पॉल कमिंग्स (कूक द्वीपसमूह) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = २०७/५ (२० षटके) | runs1 = [[लेगा सियाका]] ८५ (४६) | wickets1 = [[जोशुआ रश]] २/३९ (४ षटके) | score2 = ६० (१४.२ षटके) | runs2 = [[क्लेमेंट टॉमी]] १९ (१९) | wickets2 = सेसे बाऊ ३/६ (२.२ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी १४७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532660.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[लेगा सियाका]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = गाबा फ्रँक (पापुआ न्यू गिनी) आणि रॉड्रिक लेकाई (व्हानुआतू) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|COK}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = ७५ (१९.१ षटके) | runs1 = आउए परिमा २४ (१८) | wickets1 = सॅमसन सोला ३/२० (४ षटके) | score2 = ७९/१ (११.२ षटके) | runs2 = बेंजामिन मायलाटा ३०[[नाबाद|*]] (२७) | wickets2 = | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532662.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = [[डॅरियस व्हिसर]] (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|PNG}} | score1 = १२१/७ (२० षटके) | runs1 = [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ४५ (३३) | wickets1 = सेसे बाऊ ३/२४ (४ षटके) | score2 = ९५/८ (२० षटके) | runs2 = [[लेगा सियाका]] २२ (३६) | wickets2 = चार्ली हारा-हिन्झे २/१८ (४ षटके) | result = जपान २६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532663.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] (जपान) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==तिरंगी मालिका== {{माहितीचौकट क्रिकेट मालिका | series = २०२६ जपान तिरंगी मालिका | image = | दिनांक = १२–१८ मे २०२६ | स्थळ = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २, सानो | निकाल = दक्षिण कोरियाने स्पर्धा जिंकली | मालिकावीर = | संघ१ = {{cr|FIJ}} | संघ२ = {{cr|PHI}} | संघ३ = {{cr|KOR}} | संघनायक१ = सेरू टुपोउ | संघनायक२ = [[हेन्री टायलर]] | संघनायक३ = बालागे दिलरुक्षा | धावा१ = [[पेनी वुनिवाका]] (१०८) | धावा२ = अँड्र्यू डोनोव्हन (११४) | धावा३ = सगीर अहमद (१४२) | बळी१ = सेरू टुपोउ (४) | बळी२ = अमनप्रीत सिराह (११) | बळी३ = ह्योन पार्सन्स (६) | notes = | previous_tournament = | next_tournament = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628 क्रिकइन्फो वरील मालिका पृष्ठ] * [https://www.cricket.or.jp/en/tournaments/icc-men-s-t20-world-cup-eap-qualifier जपान क्रिकेट असोसिएशन वरील स्पर्धा पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] ku22g4gre3c1atf4f3wej5oxp5zwmpd 2704346 2704345 2026-08-22T01:08:31Z Ganesh591 62733 /* तिरंगी मालिका */ 2704346 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक<br/>पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता | image = | fromdate = ८ | todate = १८ मे २०२६ | administrator = [[आयसीसी पूर्व आशिया-प्रशांत]] | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] पद्धतीतील सुपर सिक्स | host = {{ध्वज|जपान}} | champions = {{cr|PNG}} | runners-up = {{cr|JPN}} | participants = ९ | matches = २१ | most runs = {{cricon|SAM}} [[डॅरियस व्हिसर]] (२६७) | most wickets = {{cricon|VAN}} जोशुआ रासू (१५) | previous_year = [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता अ|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता अ]]<br> [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता ब|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता ब]] | next_year = }} '''२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत (ईएपी) उप-प्रादेशिक पात्रता''' ही २०२८ पुरुष टी२० विश्वचषकाच्या पात्रता प्रक्रियेचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा होती. ही स्पर्धा मे २०२६ मध्ये [[जपान]]मध्ये आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-eap-qualifier-2026/ |title=Japan Cricket to host 2028 ICC Men's T20 World Cup EAP Qualifier in May 2026 |work=Czarsportz |date=२६ जानेवारी २०२६ |access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricketwinner.com/cricket-news/2028-t20-world-cup-qualification-japan-to-host-regional-event-in-may-2026/ |title=2028 T20 World Cup qualification: Japan to host regional event in May 2026 |work=Cricket Winner |date=११ डिसेंबर २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६}}</ref> नऊ सहभागी संघांची प्रत्येकी तीन संघांच्या तीन गटांत विभागणी करण्यात आली होती आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र ठरले.<ref name="format">{{cite web |url=https://emergingcricket.com/insight/east-asia-pacific-qualifier-in-japan-confirmed-though-t20-world-cup-path-unclear/ |title=East Asia-Pacific Qualifier in Japan confirmed, though T20 World Cup path unclear |work=Emerging Cricket |date=२७ जानेवारी २०२६ |access-date=२८ जानेवारी २०२६}}</ref> गट फेरीनंतर बाहेर पडलेल्या तीन संघांनी तिरंगी मालिका खेळली.<ref>{{cite web |url=https://cricket.or.jp/en/t20wc-eap-qualifier-japan-announcement/ |title=Japan To Host ICC Men’s T20WC EAP Sub-Regional Qualifier in Sano and Nisshin |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=१३ मार्च २०२६ |access-date=१४ मार्च २०२६}}</ref> या प्रदेशाला टी२० विश्वचषकासाठी पुन्हा थेट पात्रतेचे स्थान मिळेल की संघ संयुक्त आशिया–पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता स्पर्धेत पुढे जातील, याबाबत अद्याप कोणताही निर्णय घेण्यात आलेला नव्हता.<ref name="format"/> ==मैदाने== स्पर्धेसाठी खालील मैदाने निश्चित करण्यात आली होती: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! सानो, तोचिगी ! निश्शिन, आइची |- | सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान | कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क |- | [[चित्र:Sano-International-Cricket-ground.jpg|220px|सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]] | |- | प्रेक्षक क्षमता: '''२,०००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''३००''' |- | सामने: २१{{efn|यामध्ये '''सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २''' येथे खेळवलेल्या सामन्यांचाही समावेश आहे.}} | सामने: ६ |} {{Location map+|Japan | width = 300 | float = center | caption = स्पर्धेतील मैदानांची ठिकाणे | places = {{Location map~|Japan | lat = 36.357592 | long = 139.592318 | label = सानो | position = top }} {{Location map~|Japan | lat = 35.167030 | long = 137.049190 | label = निश्शिन | position = bottom }} }} ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto; white-space:nowrap" |- ! {{cr|COK}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1DrTvPstq8/ |title=TEAM ANNOUNCEMENT; Cook Islands Men’s International Squad – East Asia Pacific T20 World Cup Qualifiers |date=५ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[कूक द्वीपसमूह क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{cr|FIJ}} ! {{cr|IDN}} ! {{cr|JPN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.or.jp/en/news/men-s-team-for-icc-men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-announced |title=Men’s Team for ICC Men’s T20 World Cup East Asia-Pacific Qualifier Announced |date=६ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]]}}</ref> ! {{cr|PNG}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/184mqKttXg/ |title=MEDIA UPDATE: PNG Barramundis Squad Confirmed for Japan |date=२८ एप्रिल २०२६ |access-date=३० एप्रिल २०२६ |work=[[क्रिकेट पीएनजी]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[माआरा अवे]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कोरी डिक्सन (उपकर्णधार) * पॉल कमिंग्स * हेडन डिक्सन * लुका ग्रेस * आउए परिमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * थॉमस परिमा * जेम्स पिकरिंग ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * तेआउते रावरुआ * ॲडिसन रो * जेरेमाया शिल्ड्स * क्विन स्टीफन्स * ऑस्कर टेलर * जॅरेड टुट्टी | valign="top" | * सेरू टुपोउ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * नोआ अकावेई * जोसाया बालेइसिकोबिया * [[मेतुसेला बीटाकी]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * पेनी डाकाइनिवानुआ * लेदुआ गाउना * तालेइवुली जिकोइबुरे * मनासे रावुला * सितेरी ताबुइसुलू * कितिओने तायागा * विलिसोनी वेइक्रावी * [[पेनी वुनिवाका]] * सावेनाका वाकाबाका * विलियामे वाकावाकाटोगा | valign="top" | * डॅनिल्सन हावोए ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * गेदे आर्ता * केतुत आर्तावान * फर्डिनांडो बानुनाएक * कविन चड्ढा * कादेक गामांटिका * सुधाकर जेगन्नाथन * धर्मा केसुमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * संपत खारवी * गेदे प्रियंदाना * अप्रिलियांडी राहायु * धनेश शेट्टी * अंजार तदारुस * गौरव तिवारी * युधा व्हर्डियन | valign="top" | * [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अभिषेक आनंद * चार्ली हारा-हिन्झे * बेंजामिन इटो-डेव्हिस * वातरू मियाउची ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * एसाम रहमान * सबाओरिश रविचंद्रन * रेओ साकुरानो-थॉमस * अब्दुल समद * अलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * शोमा सुगाया-स्लेटर * डेक्लन सुझुकी * इब्राहिम ताकाहाशी * माकोतो तानियामा | valign="top" | * [[आसाद वल्ला]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * रायन अनी * [[सेसे बाऊ]] * मायकेल चार्ली * गाबा फ्रँक * [[जॉन कारिको]] * [[कबुआ मोरिया]] * [[आले नाओ]] * पॅट्रिक नाऊ * आउए ओरू * बोइओ रे * [[लेगा सियाका]] * [[टोनी उरा]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * हिला वारे |- ! {{cr|PHI}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1JR4pe9Msc/ |title=The Philippine Carabaos are set |date=७ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[फिलिपाईन क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{cr|SAM}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DWVHw5VEzWv/ |title=Japan on ways |date=२६ मार्च २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६ |work=[[सामोआ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> ! {{cr|KOR}}<ref>{{cite web |url=http://cricket.or.kr/bbs/board.php?bo_table=5&wr_id=953 |title=2026년 대한크리켓협회 남자 ICC 월드컵 지역예선 출전 국가대표 선수 최종 명단 |trans-title=२०२६ आयसीसी पुरुष विश्वचषक प्रादेशिक पात्रता स्पर्धेसाठी राष्ट्रीय संघातील खेळाडूंची अंतिम यादी |date=१० एप्रिल २०२६ |access-date=५ मे २०२६ |work=[[कोरिया क्रिकेट असोसिएशन]] |language=ko}}</ref> ! colspan="2" | {{cr|VAN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.vu/post/alpha-insurance-vanuatu-national-men-s-cricket-team-departs-for-japan-for-icc-men-s-t20-world-cup-qu |title=Alpha Insurance Vanuatu National Men’s Cricket Team departs for Japan for ICC Men’s T20 World Cup Qualifier |date=५ मे २०२६ |access-date=५ मे २०२६ |work=[[व्हानुआतू क्रिकेट]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[हेन्री टायलर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * रीस बुरिनागा * गुरभुपिंदर चोहान * जोसेफ डॉक्टोरा * अँड्र्यू डोनोव्हन * हुजैफा मोहम्मद * अरशदीप समरा * कुलविंदरजीत सिंग * सुरिंदर सिंग * अमनप्रीत सिराह * [[डॅनियेल स्मिथ]] * ख्रिस्तोफर स्टॅम्प ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निवेक टॅनर * जोनाथन टफिन | valign="top" | * शॉन सोलिआ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * डॅनियल बर्गेस * शॉन कॉटर * सॅम्युएल फ्रेंच ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कॅलेब जस्मत * मालेतिनो मायावा * बेंजामिन मायलाटा * नोआ मीड * सोलोमन नॅश * सॅमसन सोला * फेरेती सुलुलोटो ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सौमानी तिआई * इली तुगागा * [[डॅरियस व्हिसर]] | valign="top" | * बालागे दिलरुक्षा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सगीर अहमद * एडन ब्रूमफिल्ड * कुलदीप गुर्जर * जून ह्युनवू ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अरीब खालिद * आमिर लाल * दाहम मदामपागे * समीरा मदुरंगा * नदीम मुहम्मद * अलेक्स पार्सन्स * ह्योन पार्सन्स * समीरा पिताबेद्दारा * चमित रणसिंघे | colspan="2" valign="top" | * [[जोशुआ रश]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * जॅरिड ॲलन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * बेटन विरालिलिऊ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[टिम कटलर]] * रॉड्रिक लेकाई * [[अँड्रु मानसाले]] * [[पॅट्रिक मटाउटावा]] * [[विल्यमसिंग नलिसा]] * [[नलिन निपिको]] * [[क्लेमेंट टॉमी]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निकोलस व्हेनेबल्स * ज्युनिअर काल्टापाऊ * डॅरेन वोटू * वोमाजो वोटू |} ==गट फेरी== {{Hatnote|सर्व वेळा जपान प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०९:००]]) आहेत.}} ===गट १=== ====गुणतालिका==== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|JPN}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +३.११३ || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|VAN}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || +२.२७५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|FIJ}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −५.९३२ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|FIJ}} | score1 = १६९/४ (२० षटके) | runs1 = [[जोशुआ रश]] ५९ (४९) | wickets1 = जोसाया बालेइसिकोबिया २/२९ (३ षटके) | score2 = ४८ (१४.४ षटके) | runs2 = नोआ अकावेई १३ (१३) | wickets2 = [[विल्यमसिंग नलिसा]] ३/६ (३.४ षटके) | result = व्हानुआतू १२१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532638.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = व्हानुआतूने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = कितिओने तायागा, विलिसोनी वेइक्रावी, सावेनाका वाकाबाका आणि विलियामे वाकावाकाटोगा (फिजी), तसेच निकोलस व्हेनेबल्स (व्हानुआतू) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = १२३ (१९.४ षटके) | runs1 = एसाम रहमान ३० (३६) | wickets1 = [[जोशुआ रश]] ४/२४ (४ षटके) | score2 = ९३/६ (२० षटके) | runs2 = ज्युनिअर काल्टापाऊ ३७[[नाबाद|*]] (३८) | wickets2 = अब्दुल समद २/४ (४ षटके) | result = जपान ३० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532641.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|JPN}} | score1 = ७४ (१९.४ षटके) | runs1 = जोसाया बालेइसिकोबिया ३९ (५७) | wickets1 = इब्राहिम ताकाहाशी ३/४ (१.४ षटके) | score2 = ७५/२ (७.१ षटके) | runs2 = एसाम रहमान ४७[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = सेरू टुपोउ १/१६ (२ षटके) | result = जपान ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532644.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = एसाम रहमान (जपान) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = तालेइवुली जिकोइबुरे (फिजी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ===गट २=== ====गुणतालिका==== <section begin=group2 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|SAM}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +४.७८० || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|IDN}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || −१.६९५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|PHI}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −२.६७५ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=group2 /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|IDN}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १३२/९ (२० षटके) | runs1 = कादेक गामांटिका ४५ (३५) | wickets1 = जोनाथन टफिन २/१७ (४ षटके) | score2 = १२१/६ (२० षटके) | runs2 = [[हेन्री टायलर]] ४२[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = कादेक गामांटिका २/१७ (४ षटके) | result = इंडोनेशिया ११ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532637.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि ख्रिस थर्गेट (जपान) | motm = कादेक गामांटिका (इंडोनेशिया) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = युधा व्हर्डियन (इंडोनेशिया) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|IDN}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = ९२/८ (२० षटके) | runs1 = कविन चड्ढा २५ (३३) | wickets1 = सोलोमन नॅश ३/६ (४ षटके) | score2 = ९३/१ (९.२ षटके) | runs2 = [[डॅरियस व्हिसर]] ५८ (२६) | wickets2 = कादेक गामांटिका १/१० (१.२ षटके) | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532640.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = सोलोमन नॅश (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १६६/७ (२० षटके) | runs1 = शॉन सोलिआ ७४ (५६) | wickets1 = अमनप्रीत सिराह २/३१ (४ षटके) | score2 = ७० (१४.४ षटके) | runs2 = अँड्र्यू डोनोव्हन २५ (२५) | wickets2 = सोलोमन नॅश ४/१२ (३ षटके) | result = समोआ ९६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532643.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = शॉन सोलिआ (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ===गट ३=== ====गुणतालिका==== <section begin=group3 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|PNG}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +४.६२५ || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|COK}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || +१.९९५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|KOR}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −७.२७३ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=group3 /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|KOR}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = ४७ (१६.२ षटके) | runs1 = सगीर अहमद २० (३०) | wickets1 = क्विन स्टीफन्स ३/४ (३ षटके) | score2 = ४९/१ (४.४ षटके) | runs2 = थॉमस परिमा २१[[नाबाद|*]] (१०) | wickets2 = नदीम मुहम्मद १/१० (१ षटक) | result = कूक द्वीपसमूह ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532639.html धावफलक] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = क्विन स्टीफन्स (कूक द्वीपसमूह) | toss = कूक द्वीपसमूहने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = लुका ग्रेस, जेरेमाया शिल्ड्स आणि क्विन स्टीफन्स (कूक द्वीपसमूह), तसेच सगीर अहमद, एडन ब्रूमफिल्ड, मुहम्मद नदीम आणि चमित रणसिंघे (दक्षिण कोरिया) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १९७/३ (२० षटके) | runs1 = [[टोनी उरा]] १०६[[नाबाद|*]] (५५) | wickets1 = दाहम मदामपागे १/१४ (२ षटके) | score2 = ६१ (१९.४ षटके) | runs2 = दाहम मदामपागे १६ (३०) | wickets2 = आउए ओरू ४/११ (४ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी १३६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532642.html धावफलक] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[टोनी उरा]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = रायन अनी आणि आउए ओरू (पापुआ न्यू गिनी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = २०४/५ (२० षटके) | runs1 = [[लेगा सियाका]] ८०[[नाबाद|*]] (५०) | wickets1 = कोरी डिक्सन २/२९ (४ षटके) | score2 = १५५/६ (२० षटके) | runs2 = हेडन डिक्सन ५० (३२) | wickets2 = [[सेसे बाऊ]] २/२२ (३ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी ४९ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532645.html धावफलक] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[लेगा सियाका]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==सुपर सिक्स== {{Hatnote|सर्व वेळा जपान प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०९:००]]) आहेत.}} ===गुणतालिका=== <section begin=super6 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- | १ || style="text-align:left;" | {{cr|PNG}} || ५ || ४ || १ || ० || '''८''' || +२.८९२ || विजेता |- | २ || style="text-align:left;" | {{cr|JPN}} || ५ || ४ || १ || ० || '''८''' || +१.९५४ || उपविजेता |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|SAM}} || ५ || ३ || २ || ० || '''६''' || +१.८३० || rowspan="4" | स्पर्धेतून बाहेर |- | ४ || style="text-align:left;" | {{cr|COK}} || ५ || ३ || २ || ० || '''६''' || +०.६४८ |- | ५ || style="text-align:left;" | {{cr|VAN}} || ५ || १ || ४ || ० || '''२''' || −२.५६० |- | ६ || style="text-align:left;" | {{cr|IDN}} || ५ || ० || ५ || ० || '''०''' || −२.१३९ |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=super6 /> ===सामने=== {{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = १२९/८ (२० षटके) | runs1 = ज्युनिअर काल्टापाऊ ३७[[नाबाद|*]] (२३) | wickets1 = सौमानी तिआई ४/२५ (४ षटके) | score2 = १३२/१ (१५.३ षटके) | runs2 = [[डॅरियस व्हिसर]] ७५[[नाबाद|*]] (५१) | wickets2 = [[जोशुआ रश]] १/२४ (४ षटके) | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532646.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[डॅरियस व्हिसर]] (समोआ) | toss = व्हानुआतूने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १४२/७ (२० षटके) | runs1 = अलेक्स शिराई-पॅटमोर ५२ (४९) | wickets1 = फर्डिनांडो बानुनाएक २/१७ (३ षटके) | score2 = १०१ (१९.१ षटके) | runs2 = कादेक गामांटिका ३३ (२७) | wickets2 = माकोतो तानियामा २/११ (१.१ षटके) | result = जपान ४१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532648.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = अलेक्स शिराई-पॅटमोर (जपान) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|PNG}} | score1 = ११२ (२० षटके) | runs1 = [[डॅरियस व्हिसर]] ३१ (२४) | wickets1 = [[जॉन कारिको]] ३/१५ (४ षटके) | score2 = ११५/८ (२० षटके) | runs2 = [[आसाद वल्ला]] २६ (२२) | wickets2 = सौमानी तिआई ४/२२ (४ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी २ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532650.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[आले नाओ]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|COK}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = १६३/७ (२० षटके) | runs1 = आउए परिमा ६४ (४५) | wickets1 = [[टिम कटलर]] २/१९ (४ षटके) | score2 = ६९/५ (८ षटके) | runs2 = [[जोशुआ रश]] २२ (१५) | wickets2 = जॅरेड टुट्टी २/८ (२ षटके) | result = कूक द्वीपसमूह ११ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धतीने]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532651.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = हेडन डिक्सन (कूक द्वीपसमूह) | toss = कूक द्वीपसमूहने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे व्हानुआतूसाठी ८ षटकांत ८१ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १३०/७ (२० षटके) | runs1 = [[आसाद वल्ला]] ३४ (३३) | wickets1 = सुधाकर जेगन्नाथन २/१४ (४ षटके) | score2 = ९२ (१९ षटके) | runs2 = कविन चड्ढा ३० (३२) | wickets2 = आउए ओरू ४/१३ (३ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी ३८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532653.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[आसाद वल्ला]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = ९० (१८.५ षटके) | runs1 = रेओ साकुरानो-थॉमस १९ (१७) | wickets1 = [[माआरा अवे]] ३/४ (२ षटके) | score2 = ९४/७ (२० षटके) | runs2 = थॉमस परिमा ४८[[नाबाद|*]] (४९) | wickets2 = चार्ली हारा-हिन्झे ३/७ (४ षटके) | result = कूक द्वीपसमूह ३ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532654.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = थॉमस परिमा (कूक द्वीपसमूह) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १०२/९ (२० षटके) | runs1 = [[क्लेमेंट टॉमी]] २७ (२०) | wickets1 = कविन चड्ढा ३/१३ (४ षटके) | score2 = १०१/९ (२० षटके) | runs2 = सुधाकर जेगन्नाथन ३८ (५०) | wickets2 = [[जोशुआ रश]] ४/३२ (४ षटके) | result = व्हानुआतू १ धावेने विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532655.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|JPN}} | score1 = ८१ (१८.५ षटके) | runs1 = [[डॅरियस व्हिसर]] ४२ (४८) | wickets1 = सबाओरिश रविचंद्रन ५/११ (४ षटके) | score2 = ८२/१ (११.१ षटके) | runs2 = [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ३७[[नाबाद|*]] (३४) | wickets2 = [[डॅरियस व्हिसर]] १/२१ (२.१ षटके) | result = जपान ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532656.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = सबाओरिश रविचंद्रन (जपान) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|COK}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १२८/६ (१६ षटके) | runs1 = [[माआरा अवे]] ५६ (३४) | wickets1 = सुधाकर जेगन्नाथन २/१५ (४ षटके) | score2 = ७८/६ (१६ षटके) | runs2 = कविन चड्ढा ४५ (५२) | wickets2 = कोरी डिक्सन २/१६ (३ षटके) | result = कूक द्वीपसमूह ५० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532659.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[माआरा अवे]] (कूक द्वीपसमूह) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी १६ षटकांचा करण्यात आला. | notes = पॉल कमिंग्स (कूक द्वीपसमूह) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = २०७/५ (२० षटके) | runs1 = [[लेगा सियाका]] ८५ (४६) | wickets1 = [[जोशुआ रश]] २/३९ (४ षटके) | score2 = ६० (१४.२ षटके) | runs2 = [[क्लेमेंट टॉमी]] १९ (१९) | wickets2 = सेसे बाऊ ३/६ (२.२ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी १४७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532660.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[लेगा सियाका]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = गाबा फ्रँक (पापुआ न्यू गिनी) आणि रॉड्रिक लेकाई (व्हानुआतू) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|COK}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = ७५ (१९.१ षटके) | runs1 = आउए परिमा २४ (१८) | wickets1 = सॅमसन सोला ३/२० (४ षटके) | score2 = ७९/१ (११.२ षटके) | runs2 = बेंजामिन मायलाटा ३०[[नाबाद|*]] (२७) | wickets2 = | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532662.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = [[डॅरियस व्हिसर]] (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|PNG}} | score1 = १२१/७ (२० षटके) | runs1 = [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ४५ (३३) | wickets1 = सेसे बाऊ ३/२४ (४ षटके) | score2 = ९५/८ (२० षटके) | runs2 = [[लेगा सियाका]] २२ (३६) | wickets2 = चार्ली हारा-हिन्झे २/१८ (४ षटके) | result = जपान २६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532663.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] (जपान) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==तिरंगी मालिका== {{माहितीचौकट क्रिकेट मालिका | series = २०२६ जपान तिरंगी मालिका | image = | दिनांक = १२–१८ मे २०२६ | स्थळ = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २, सानो | निकाल = दक्षिण कोरियाने स्पर्धा जिंकली | मालिकावीर = | संघ१ = {{cr|FIJ}} | संघ२ = {{cr|PHI}} | संघ३ = {{cr|KOR}} | संघनायक१ = सेरू टुपोउ | संघनायक२ = [[हेन्री टायलर]] | संघनायक३ = बालागे दिलरुक्षा | धावा१ = [[पेनी वुनिवाका]] (१०८) | धावा२ = अँड्र्यू डोनोव्हन (११४) | धावा३ = सगीर अहमद (१४२) | बळी१ = सेरू टुपोउ (४) | बळी२ = अमनप्रीत सिराह (११) | बळी३ = ह्योन पार्सन्स (६) | notes = | previous_tournament = | next_tournament = }} ===गुणतालिका=== <section begin=triNation /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती |- | १ || style="text-align:left;" | {{cr|KOR}} || ४ || ३ || १ || ० || '''६''' || +१.१०५ |- | २ || style="text-align:left;" | {{cr|PHI}} || ४ || ३ || १ || ० || '''६''' || +०.३१९ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|FIJ}} || ४ || ० || ४ || ० || '''०''' || −१.४४० |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/japan-twenty20-tri-series-2026-1536276/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=triNation /> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628 क्रिकइन्फो वरील मालिका पृष्ठ] * [https://www.cricket.or.jp/en/tournaments/icc-men-s-t20-world-cup-eap-qualifier जपान क्रिकेट असोसिएशन वरील स्पर्धा पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] 6knx04eivkra0vgo3zmwkcjx1q88hoy 2704347 2704346 2026-08-22T01:10:53Z Ganesh591 62733 /* तिरंगी मालिका */ 2704347 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक<br/>पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता | image = | fromdate = ८ | todate = १८ मे २०२६ | administrator = [[आयसीसी पूर्व आशिया-प्रशांत]] | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] पद्धतीतील सुपर सिक्स | host = {{ध्वज|जपान}} | champions = {{cr|PNG}} | runners-up = {{cr|JPN}} | participants = ९ | matches = २१ | most runs = {{cricon|SAM}} [[डॅरियस व्हिसर]] (२६७) | most wickets = {{cricon|VAN}} जोशुआ रासू (१५) | previous_year = [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता अ|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता अ]]<br> [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता ब|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता ब]] | next_year = }} '''२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत (ईएपी) उप-प्रादेशिक पात्रता''' ही २०२८ पुरुष टी२० विश्वचषकाच्या पात्रता प्रक्रियेचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा होती. ही स्पर्धा मे २०२६ मध्ये [[जपान]]मध्ये आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-eap-qualifier-2026/ |title=Japan Cricket to host 2028 ICC Men's T20 World Cup EAP Qualifier in May 2026 |work=Czarsportz |date=२६ जानेवारी २०२६ |access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricketwinner.com/cricket-news/2028-t20-world-cup-qualification-japan-to-host-regional-event-in-may-2026/ |title=2028 T20 World Cup qualification: Japan to host regional event in May 2026 |work=Cricket Winner |date=११ डिसेंबर २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६}}</ref> नऊ सहभागी संघांची प्रत्येकी तीन संघांच्या तीन गटांत विभागणी करण्यात आली होती आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र ठरले.<ref name="format">{{cite web |url=https://emergingcricket.com/insight/east-asia-pacific-qualifier-in-japan-confirmed-though-t20-world-cup-path-unclear/ |title=East Asia-Pacific Qualifier in Japan confirmed, though T20 World Cup path unclear |work=Emerging Cricket |date=२७ जानेवारी २०२६ |access-date=२८ जानेवारी २०२६}}</ref> गट फेरीनंतर बाहेर पडलेल्या तीन संघांनी तिरंगी मालिका खेळली.<ref>{{cite web |url=https://cricket.or.jp/en/t20wc-eap-qualifier-japan-announcement/ |title=Japan To Host ICC Men’s T20WC EAP Sub-Regional Qualifier in Sano and Nisshin |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=१३ मार्च २०२६ |access-date=१४ मार्च २०२६}}</ref> या प्रदेशाला टी२० विश्वचषकासाठी पुन्हा थेट पात्रतेचे स्थान मिळेल की संघ संयुक्त आशिया–पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता स्पर्धेत पुढे जातील, याबाबत अद्याप कोणताही निर्णय घेण्यात आलेला नव्हता.<ref name="format"/> ==मैदाने== स्पर्धेसाठी खालील मैदाने निश्चित करण्यात आली होती: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! सानो, तोचिगी ! निश्शिन, आइची |- | सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान | कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क |- | [[चित्र:Sano-International-Cricket-ground.jpg|220px|सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]] | |- | प्रेक्षक क्षमता: '''२,०००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''३००''' |- | सामने: २१{{efn|यामध्ये '''सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २''' येथे खेळवलेल्या सामन्यांचाही समावेश आहे.}} | सामने: ६ |} {{Location map+|Japan | width = 300 | float = center | caption = स्पर्धेतील मैदानांची ठिकाणे | places = {{Location map~|Japan | lat = 36.357592 | long = 139.592318 | label = सानो | position = top }} {{Location map~|Japan | lat = 35.167030 | long = 137.049190 | label = निश्शिन | position = bottom }} }} ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto; white-space:nowrap" |- ! {{cr|COK}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1DrTvPstq8/ |title=TEAM ANNOUNCEMENT; Cook Islands Men’s International Squad – East Asia Pacific T20 World Cup Qualifiers |date=५ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[कूक द्वीपसमूह क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{cr|FIJ}} ! {{cr|IDN}} ! {{cr|JPN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.or.jp/en/news/men-s-team-for-icc-men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-announced |title=Men’s Team for ICC Men’s T20 World Cup East Asia-Pacific Qualifier Announced |date=६ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]]}}</ref> ! {{cr|PNG}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/184mqKttXg/ |title=MEDIA UPDATE: PNG Barramundis Squad Confirmed for Japan |date=२८ एप्रिल २०२६ |access-date=३० एप्रिल २०२६ |work=[[क्रिकेट पीएनजी]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[माआरा अवे]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कोरी डिक्सन (उपकर्णधार) * पॉल कमिंग्स * हेडन डिक्सन * लुका ग्रेस * आउए परिमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * थॉमस परिमा * जेम्स पिकरिंग ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * तेआउते रावरुआ * ॲडिसन रो * जेरेमाया शिल्ड्स * क्विन स्टीफन्स * ऑस्कर टेलर * जॅरेड टुट्टी | valign="top" | * सेरू टुपोउ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * नोआ अकावेई * जोसाया बालेइसिकोबिया * [[मेतुसेला बीटाकी]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * पेनी डाकाइनिवानुआ * लेदुआ गाउना * तालेइवुली जिकोइबुरे * मनासे रावुला * सितेरी ताबुइसुलू * कितिओने तायागा * विलिसोनी वेइक्रावी * [[पेनी वुनिवाका]] * सावेनाका वाकाबाका * विलियामे वाकावाकाटोगा | valign="top" | * डॅनिल्सन हावोए ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * गेदे आर्ता * केतुत आर्तावान * फर्डिनांडो बानुनाएक * कविन चड्ढा * कादेक गामांटिका * सुधाकर जेगन्नाथन * धर्मा केसुमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * संपत खारवी * गेदे प्रियंदाना * अप्रिलियांडी राहायु * धनेश शेट्टी * अंजार तदारुस * गौरव तिवारी * युधा व्हर्डियन | valign="top" | * [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अभिषेक आनंद * चार्ली हारा-हिन्झे * बेंजामिन इटो-डेव्हिस * वातरू मियाउची ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * एसाम रहमान * सबाओरिश रविचंद्रन * रेओ साकुरानो-थॉमस * अब्दुल समद * अलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * शोमा सुगाया-स्लेटर * डेक्लन सुझुकी * इब्राहिम ताकाहाशी * माकोतो तानियामा | valign="top" | * [[आसाद वल्ला]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * रायन अनी * [[सेसे बाऊ]] * मायकेल चार्ली * गाबा फ्रँक * [[जॉन कारिको]] * [[कबुआ मोरिया]] * [[आले नाओ]] * पॅट्रिक नाऊ * आउए ओरू * बोइओ रे * [[लेगा सियाका]] * [[टोनी उरा]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * हिला वारे |- ! {{cr|PHI}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1JR4pe9Msc/ |title=The Philippine Carabaos are set |date=७ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[फिलिपाईन क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{cr|SAM}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DWVHw5VEzWv/ |title=Japan on ways |date=२६ मार्च २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६ |work=[[सामोआ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> ! {{cr|KOR}}<ref>{{cite web |url=http://cricket.or.kr/bbs/board.php?bo_table=5&wr_id=953 |title=2026년 대한크리켓협회 남자 ICC 월드컵 지역예선 출전 국가대표 선수 최종 명단 |trans-title=२०२६ आयसीसी पुरुष विश्वचषक प्रादेशिक पात्रता स्पर्धेसाठी राष्ट्रीय संघातील खेळाडूंची अंतिम यादी |date=१० एप्रिल २०२६ |access-date=५ मे २०२६ |work=[[कोरिया क्रिकेट असोसिएशन]] |language=ko}}</ref> ! colspan="2" | {{cr|VAN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.vu/post/alpha-insurance-vanuatu-national-men-s-cricket-team-departs-for-japan-for-icc-men-s-t20-world-cup-qu |title=Alpha Insurance Vanuatu National Men’s Cricket Team departs for Japan for ICC Men’s T20 World Cup Qualifier |date=५ मे २०२६ |access-date=५ मे २०२६ |work=[[व्हानुआतू क्रिकेट]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[हेन्री टायलर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * रीस बुरिनागा * गुरभुपिंदर चोहान * जोसेफ डॉक्टोरा * अँड्र्यू डोनोव्हन * हुजैफा मोहम्मद * अरशदीप समरा * कुलविंदरजीत सिंग * सुरिंदर सिंग * अमनप्रीत सिराह * [[डॅनियेल स्मिथ]] * ख्रिस्तोफर स्टॅम्प ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निवेक टॅनर * जोनाथन टफिन | valign="top" | * शॉन सोलिआ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * डॅनियल बर्गेस * शॉन कॉटर * सॅम्युएल फ्रेंच ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कॅलेब जस्मत * मालेतिनो मायावा * बेंजामिन मायलाटा * नोआ मीड * सोलोमन नॅश * सॅमसन सोला * फेरेती सुलुलोटो ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सौमानी तिआई * इली तुगागा * [[डॅरियस व्हिसर]] | valign="top" | * बालागे दिलरुक्षा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सगीर अहमद * एडन ब्रूमफिल्ड * कुलदीप गुर्जर * जून ह्युनवू ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अरीब खालिद * आमिर लाल * दाहम मदामपागे * समीरा मदुरंगा * नदीम मुहम्मद * अलेक्स पार्सन्स * ह्योन पार्सन्स * समीरा पिताबेद्दारा * चमित रणसिंघे | colspan="2" valign="top" | * [[जोशुआ रश]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * जॅरिड ॲलन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * बेटन विरालिलिऊ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[टिम कटलर]] * रॉड्रिक लेकाई * [[अँड्रु मानसाले]] * [[पॅट्रिक मटाउटावा]] * [[विल्यमसिंग नलिसा]] * [[नलिन निपिको]] * [[क्लेमेंट टॉमी]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निकोलस व्हेनेबल्स * ज्युनिअर काल्टापाऊ * डॅरेन वोटू * वोमाजो वोटू |} ==गट फेरी== {{Hatnote|सर्व वेळा जपान प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०९:००]]) आहेत.}} ===गट १=== ====गुणतालिका==== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|JPN}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +३.११३ || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|VAN}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || +२.२७५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|FIJ}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −५.९३२ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|FIJ}} | score1 = १६९/४ (२० षटके) | runs1 = [[जोशुआ रश]] ५९ (४९) | wickets1 = जोसाया बालेइसिकोबिया २/२९ (३ षटके) | score2 = ४८ (१४.४ षटके) | runs2 = नोआ अकावेई १३ (१३) | wickets2 = [[विल्यमसिंग नलिसा]] ३/६ (३.४ षटके) | result = व्हानुआतू १२१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532638.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = व्हानुआतूने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = कितिओने तायागा, विलिसोनी वेइक्रावी, सावेनाका वाकाबाका आणि विलियामे वाकावाकाटोगा (फिजी), तसेच निकोलस व्हेनेबल्स (व्हानुआतू) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = १२३ (१९.४ षटके) | runs1 = एसाम रहमान ३० (३६) | wickets1 = [[जोशुआ रश]] ४/२४ (४ षटके) | score2 = ९३/६ (२० षटके) | runs2 = ज्युनिअर काल्टापाऊ ३७[[नाबाद|*]] (३८) | wickets2 = अब्दुल समद २/४ (४ षटके) | result = जपान ३० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532641.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|JPN}} | score1 = ७४ (१९.४ षटके) | runs1 = जोसाया बालेइसिकोबिया ३९ (५७) | wickets1 = इब्राहिम ताकाहाशी ३/४ (१.४ षटके) | score2 = ७५/२ (७.१ षटके) | runs2 = एसाम रहमान ४७[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = सेरू टुपोउ १/१६ (२ षटके) | result = जपान ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532644.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = एसाम रहमान (जपान) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = तालेइवुली जिकोइबुरे (फिजी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ===गट २=== ====गुणतालिका==== <section begin=group2 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|SAM}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +४.७८० || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|IDN}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || −१.६९५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|PHI}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −२.६७५ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=group2 /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|IDN}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १३२/९ (२० षटके) | runs1 = कादेक गामांटिका ४५ (३५) | wickets1 = जोनाथन टफिन २/१७ (४ षटके) | score2 = १२१/६ (२० षटके) | runs2 = [[हेन्री टायलर]] ४२[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = कादेक गामांटिका २/१७ (४ षटके) | result = इंडोनेशिया ११ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532637.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि ख्रिस थर्गेट (जपान) | motm = कादेक गामांटिका (इंडोनेशिया) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = युधा व्हर्डियन (इंडोनेशिया) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|IDN}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = ९२/८ (२० षटके) | runs1 = कविन चड्ढा २५ (३३) | wickets1 = सोलोमन नॅश ३/६ (४ षटके) | score2 = ९३/१ (९.२ षटके) | runs2 = [[डॅरियस व्हिसर]] ५८ (२६) | wickets2 = कादेक गामांटिका १/१० (१.२ षटके) | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532640.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = सोलोमन नॅश (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १६६/७ (२० षटके) | runs1 = शॉन सोलिआ ७४ (५६) | wickets1 = अमनप्रीत सिराह २/३१ (४ षटके) | score2 = ७० (१४.४ षटके) | runs2 = अँड्र्यू डोनोव्हन २५ (२५) | wickets2 = सोलोमन नॅश ४/१२ (३ षटके) | result = समोआ ९६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532643.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = शॉन सोलिआ (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ===गट ३=== ====गुणतालिका==== <section begin=group3 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|PNG}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +४.६२५ || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|COK}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || +१.९९५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|KOR}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −७.२७३ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=group3 /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|KOR}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = ४७ (१६.२ षटके) | runs1 = सगीर अहमद २० (३०) | wickets1 = क्विन स्टीफन्स ३/४ (३ षटके) | score2 = ४९/१ (४.४ षटके) | runs2 = थॉमस परिमा २१[[नाबाद|*]] (१०) | wickets2 = नदीम मुहम्मद १/१० (१ षटक) | result = कूक द्वीपसमूह ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532639.html धावफलक] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = क्विन स्टीफन्स (कूक द्वीपसमूह) | toss = कूक द्वीपसमूहने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = लुका ग्रेस, जेरेमाया शिल्ड्स आणि क्विन स्टीफन्स (कूक द्वीपसमूह), तसेच सगीर अहमद, एडन ब्रूमफिल्ड, मुहम्मद नदीम आणि चमित रणसिंघे (दक्षिण कोरिया) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १९७/३ (२० षटके) | runs1 = [[टोनी उरा]] १०६[[नाबाद|*]] (५५) | wickets1 = दाहम मदामपागे १/१४ (२ षटके) | score2 = ६१ (१९.४ षटके) | runs2 = दाहम मदामपागे १६ (३०) | wickets2 = आउए ओरू ४/११ (४ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी १३६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532642.html धावफलक] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[टोनी उरा]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = रायन अनी आणि आउए ओरू (पापुआ न्यू गिनी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = २०४/५ (२० षटके) | runs1 = [[लेगा सियाका]] ८०[[नाबाद|*]] (५०) | wickets1 = कोरी डिक्सन २/२९ (४ षटके) | score2 = १५५/६ (२० षटके) | runs2 = हेडन डिक्सन ५० (३२) | wickets2 = [[सेसे बाऊ]] २/२२ (३ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी ४९ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532645.html धावफलक] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[लेगा सियाका]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==सुपर सिक्स== {{Hatnote|सर्व वेळा जपान प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०९:००]]) आहेत.}} ===गुणतालिका=== <section begin=super6 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- | १ || style="text-align:left;" | {{cr|PNG}} || ५ || ४ || १ || ० || '''८''' || +२.८९२ || विजेता |- | २ || style="text-align:left;" | {{cr|JPN}} || ५ || ४ || १ || ० || '''८''' || +१.९५४ || उपविजेता |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|SAM}} || ५ || ३ || २ || ० || '''६''' || +१.८३० || rowspan="4" | स्पर्धेतून बाहेर |- | ४ || style="text-align:left;" | {{cr|COK}} || ५ || ३ || २ || ० || '''६''' || +०.६४८ |- | ५ || style="text-align:left;" | {{cr|VAN}} || ५ || १ || ४ || ० || '''२''' || −२.५६० |- | ६ || style="text-align:left;" | {{cr|IDN}} || ५ || ० || ५ || ० || '''०''' || −२.१३९ |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=super6 /> ===सामने=== {{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = १२९/८ (२० षटके) | runs1 = ज्युनिअर काल्टापाऊ ३७[[नाबाद|*]] (२३) | wickets1 = सौमानी तिआई ४/२५ (४ षटके) | score2 = १३२/१ (१५.३ षटके) | runs2 = [[डॅरियस व्हिसर]] ७५[[नाबाद|*]] (५१) | wickets2 = [[जोशुआ रश]] १/२४ (४ षटके) | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532646.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[डॅरियस व्हिसर]] (समोआ) | toss = व्हानुआतूने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १४२/७ (२० षटके) | runs1 = अलेक्स शिराई-पॅटमोर ५२ (४९) | wickets1 = फर्डिनांडो बानुनाएक २/१७ (३ षटके) | score2 = १०१ (१९.१ षटके) | runs2 = कादेक गामांटिका ३३ (२७) | wickets2 = माकोतो तानियामा २/११ (१.१ षटके) | result = जपान ४१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532648.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = अलेक्स शिराई-पॅटमोर (जपान) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|PNG}} | score1 = ११२ (२० षटके) | runs1 = [[डॅरियस व्हिसर]] ३१ (२४) | wickets1 = [[जॉन कारिको]] ३/१५ (४ षटके) | score2 = ११५/८ (२० षटके) | runs2 = [[आसाद वल्ला]] २६ (२२) | wickets2 = सौमानी तिआई ४/२२ (४ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी २ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532650.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[आले नाओ]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|COK}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = १६३/७ (२० षटके) | runs1 = आउए परिमा ६४ (४५) | wickets1 = [[टिम कटलर]] २/१९ (४ षटके) | score2 = ६९/५ (८ षटके) | runs2 = [[जोशुआ रश]] २२ (१५) | wickets2 = जॅरेड टुट्टी २/८ (२ षटके) | result = कूक द्वीपसमूह ११ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धतीने]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532651.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = हेडन डिक्सन (कूक द्वीपसमूह) | toss = कूक द्वीपसमूहने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे व्हानुआतूसाठी ८ षटकांत ८१ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १३०/७ (२० षटके) | runs1 = [[आसाद वल्ला]] ३४ (३३) | wickets1 = सुधाकर जेगन्नाथन २/१४ (४ षटके) | score2 = ९२ (१९ षटके) | runs2 = कविन चड्ढा ३० (३२) | wickets2 = आउए ओरू ४/१३ (३ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी ३८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532653.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[आसाद वल्ला]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = ९० (१८.५ षटके) | runs1 = रेओ साकुरानो-थॉमस १९ (१७) | wickets1 = [[माआरा अवे]] ३/४ (२ षटके) | score2 = ९४/७ (२० षटके) | runs2 = थॉमस परिमा ४८[[नाबाद|*]] (४९) | wickets2 = चार्ली हारा-हिन्झे ३/७ (४ षटके) | result = कूक द्वीपसमूह ३ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532654.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = थॉमस परिमा (कूक द्वीपसमूह) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १०२/९ (२० षटके) | runs1 = [[क्लेमेंट टॉमी]] २७ (२०) | wickets1 = कविन चड्ढा ३/१३ (४ षटके) | score2 = १०१/९ (२० षटके) | runs2 = सुधाकर जेगन्नाथन ३८ (५०) | wickets2 = [[जोशुआ रश]] ४/३२ (४ षटके) | result = व्हानुआतू १ धावेने विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532655.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|JPN}} | score1 = ८१ (१८.५ षटके) | runs1 = [[डॅरियस व्हिसर]] ४२ (४८) | wickets1 = सबाओरिश रविचंद्रन ५/११ (४ षटके) | score2 = ८२/१ (११.१ षटके) | runs2 = [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ३७[[नाबाद|*]] (३४) | wickets2 = [[डॅरियस व्हिसर]] १/२१ (२.१ षटके) | result = जपान ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532656.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = सबाओरिश रविचंद्रन (जपान) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|COK}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १२८/६ (१६ षटके) | runs1 = [[माआरा अवे]] ५६ (३४) | wickets1 = सुधाकर जेगन्नाथन २/१५ (४ षटके) | score2 = ७८/६ (१६ षटके) | runs2 = कविन चड्ढा ४५ (५२) | wickets2 = कोरी डिक्सन २/१६ (३ षटके) | result = कूक द्वीपसमूह ५० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532659.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[माआरा अवे]] (कूक द्वीपसमूह) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी १६ षटकांचा करण्यात आला. | notes = पॉल कमिंग्स (कूक द्वीपसमूह) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = २०७/५ (२० षटके) | runs1 = [[लेगा सियाका]] ८५ (४६) | wickets1 = [[जोशुआ रश]] २/३९ (४ षटके) | score2 = ६० (१४.२ षटके) | runs2 = [[क्लेमेंट टॉमी]] १९ (१९) | wickets2 = सेसे बाऊ ३/६ (२.२ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी १४७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532660.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[लेगा सियाका]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = गाबा फ्रँक (पापुआ न्यू गिनी) आणि रॉड्रिक लेकाई (व्हानुआतू) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|COK}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = ७५ (१९.१ षटके) | runs1 = आउए परिमा २४ (१८) | wickets1 = सॅमसन सोला ३/२० (४ षटके) | score2 = ७९/१ (११.२ षटके) | runs2 = बेंजामिन मायलाटा ३०[[नाबाद|*]] (२७) | wickets2 = | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532662.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = [[डॅरियस व्हिसर]] (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|PNG}} | score1 = १२१/७ (२० षटके) | runs1 = [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ४५ (३३) | wickets1 = सेसे बाऊ ३/२४ (४ षटके) | score2 = ९५/८ (२० षटके) | runs2 = [[लेगा सियाका]] २२ (३६) | wickets2 = चार्ली हारा-हिन्झे २/१८ (४ षटके) | result = जपान २६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532663.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] (जपान) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==तिरंगी मालिका== {{माहितीचौकट क्रिकेट मालिका | series = २०२६ जपान तिरंगी मालिका | image = | दिनांक = १२–१८ मे २०२६ | स्थळ = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २, सानो | निकाल = दक्षिण कोरियाने स्पर्धा जिंकली | मालिकावीर = | संघ१ = {{cr|FIJ}} | संघ२ = {{cr|PHI}} | संघ३ = {{cr|KOR}} | संघनायक१ = सेरू टुपोउ | संघनायक२ = [[हेन्री टायलर]] | संघनायक३ = बालागे दिलरुक्षा | धावा१ = [[पेनी वुनिवाका]] (१०८) | धावा२ = अँड्र्यू डोनोव्हन (११४) | धावा३ = सगीर अहमद (१४२) | बळी१ = सेरू टुपोउ (४) | बळी२ = अमनप्रीत सिराह (११) | बळी३ = ह्योन पार्सन्स (६) | notes = | previous_tournament = | next_tournament = }} ===गुणतालिका=== <section begin=triNation /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती |- | १ || style="text-align:left;" | {{cr|KOR}} || ४ || ३ || १ || ० || '''६''' || +१.१०५ |- | २ || style="text-align:left;" | {{cr|PHI}} || ४ || ३ || १ || ० || '''६''' || +०.३१९ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|FIJ}} || ४ || ० || ४ || ० || '''०''' || −१.४४० |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/japan-twenty20-tri-series-2026-1536276/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=triNation /> ===सामने=== {{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|PHI}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १६३/४ (२० षटके) | runs1 = निवेक टॅनर ६०[[नाबाद|*]] (४१) | wickets1 = दाहम मदामपागे २/३२ (४ षटके) | score2 = १४०/८ (२० षटके) | runs2 = सगीर अहमद ४३ (३२) | wickets2 = अमनप्रीत सिराह ३/१४ (४ षटके) | result = फिलिपिन्स २३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532647.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = दक्षिणामूर्ती नटराजन (जपान) आणि ख्रिस थर्गेट (जपान) | motm = अमनप्रीत सिराह (फिलिपिन्स) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १४० (१९.५ षटके) | runs1 = [[पेनी वुनिवाका]] ५९ (४४) | wickets1 = ह्योन पार्सन्स ६/३१ (३.५ षटके) | score2 = १४१/४ (१८ षटके) | runs2 = सगीर अहमद ३७ (३१) | wickets2 = [[पेनी वुनिवाका]] २/२९ (४ षटके) | result = दक्षिण कोरिया ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532649.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = दक्षिणामूर्ती नटराजन (जपान) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = ह्योन पार्सन्स (दक्षिण कोरिया) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = ह्योन पार्सन्स पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यात पाच बळी घेणारा दक्षिण कोरियाचा पहिला खेळाडू ठरला. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ मे २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = ११६ (१८.४ षटके) | runs1 = [[पेनी वुनिवाका]] ४२ (३१) | wickets1 = अमनप्रीत सिराह ४/१४ (३.४ षटके) | score2 = ११७/६ (१८.२ षटके) | runs2 = जोसेफ डॉक्टोरा ४२[[नाबाद|*]] (३३) | wickets2 = सेरू टुपोउ २/२९ (४ षटके) | result = फिलिपिन्स ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532652.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = दक्षिणामूर्ती नटराजन (जपान) आणि [[डॉनॉव्हन कॉख]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = अमनप्रीत सिराह (फिलिपिन्स) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = मनासे रावुला (फिजी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|PHI}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = ९४/८ (२० षटके) | runs1 = [[हेन्री टायलर]] ४६[[नाबाद|*]] (४७) | wickets1 = कुलदीप गुर्जर २/९ (४ षटके) | score2 = ९५/२ (१३.२ षटके) | runs2 = सगीर अहमद ५६ (३९) | wickets2 = सुरिंदर सिंग १/१ (१ षटक) | result = दक्षिण कोरिया ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532657.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि रॉब न्यूमन (जपान) | motm = सगीर अहमद (दक्षिण कोरिया) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १०७/७ (२० षटके) | runs1 = मनासे रावुला ४७[[नाबाद|*]] (४५) | wickets1 = समीरा मदुरंगा ३/१८ (४ षटके) | score2 = १०९/३ (१४.१ षटके) | runs2 = बालागे दिलरुक्षा ६२[[नाबाद|*]] (४९) | wickets2 = सावेनाका वाकाबाका २/१९ (३ षटके) | result = दक्षिण कोरिया ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532658.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) आणि विपिन सुखवाल (जपान) | motm = बालागे दिलरुक्षा (दक्षिण कोरिया) | toss = दक्षिण कोरियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ मे २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १३६ (२० षटके) | runs1 = मनासे रावुला ४० (३९) | wickets1 = [[डॅनियेल स्मिथ]] ४/२० (४ षटके) | score2 = १४१/१ (१५.४ षटके) | runs2 = अँड्र्यू डोनोव्हन ८१[[नाबाद|*]] (५६) | wickets2 = सितेरी ताबुइसुलू १/१९ (३ षटके) | result = फिलिपिन्स ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532661.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = मुमताज आलम (जपान) आणि [[तबारक दर]] (हाँग काँग) | motm = अँड्र्यू डोनोव्हन (फिलिपिन्स) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628 क्रिकइन्फो वरील मालिका पृष्ठ] * [https://www.cricket.or.jp/en/tournaments/icc-men-s-t20-world-cup-eap-qualifier जपान क्रिकेट असोसिएशन वरील स्पर्धा पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] 8krehoqfx16hxqwmo4u4ye32gkl0jsx 2704348 2704347 2026-08-22T01:12:08Z Ganesh591 62733 /* तिरंगी मालिका */ 2704348 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक<br/>पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता | image = | fromdate = ८ | todate = १८ मे २०२६ | administrator = [[आयसीसी पूर्व आशिया-प्रशांत]] | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] पद्धतीतील सुपर सिक्स | host = {{ध्वज|जपान}} | champions = {{cr|PNG}} | runners-up = {{cr|JPN}} | participants = ९ | matches = २१ | most runs = {{cricon|SAM}} [[डॅरियस व्हिसर]] (२६७) | most wickets = {{cricon|VAN}} जोशुआ रासू (१५) | previous_year = [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता अ|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता अ]]<br> [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता ब|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता ब]] | next_year = }} '''२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत (ईएपी) उप-प्रादेशिक पात्रता''' ही २०२८ पुरुष टी२० विश्वचषकाच्या पात्रता प्रक्रियेचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा होती. ही स्पर्धा मे २०२६ मध्ये [[जपान]]मध्ये आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-eap-qualifier-2026/ |title=Japan Cricket to host 2028 ICC Men's T20 World Cup EAP Qualifier in May 2026 |work=Czarsportz |date=२६ जानेवारी २०२६ |access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricketwinner.com/cricket-news/2028-t20-world-cup-qualification-japan-to-host-regional-event-in-may-2026/ |title=2028 T20 World Cup qualification: Japan to host regional event in May 2026 |work=Cricket Winner |date=११ डिसेंबर २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६}}</ref> नऊ सहभागी संघांची प्रत्येकी तीन संघांच्या तीन गटांत विभागणी करण्यात आली होती आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र ठरले.<ref name="format">{{cite web |url=https://emergingcricket.com/insight/east-asia-pacific-qualifier-in-japan-confirmed-though-t20-world-cup-path-unclear/ |title=East Asia-Pacific Qualifier in Japan confirmed, though T20 World Cup path unclear |work=Emerging Cricket |date=२७ जानेवारी २०२६ |access-date=२८ जानेवारी २०२६}}</ref> गट फेरीनंतर बाहेर पडलेल्या तीन संघांनी तिरंगी मालिका खेळली.<ref>{{cite web |url=https://cricket.or.jp/en/t20wc-eap-qualifier-japan-announcement/ |title=Japan To Host ICC Men’s T20WC EAP Sub-Regional Qualifier in Sano and Nisshin |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=१३ मार्च २०२६ |access-date=१४ मार्च २०२६}}</ref> या प्रदेशाला टी२० विश्वचषकासाठी पुन्हा थेट पात्रतेचे स्थान मिळेल की संघ संयुक्त आशिया–पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता स्पर्धेत पुढे जातील, याबाबत अद्याप कोणताही निर्णय घेण्यात आलेला नव्हता.<ref name="format"/> ==मैदाने== स्पर्धेसाठी खालील मैदाने निश्चित करण्यात आली होती: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! सानो, तोचिगी ! निश्शिन, आइची |- | सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान | कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क |- | [[चित्र:Sano-International-Cricket-ground.jpg|220px|सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]] | |- | प्रेक्षक क्षमता: '''२,०००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''३००''' |- | सामने: २१{{efn|यामध्ये '''सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २''' येथे खेळवलेल्या सामन्यांचाही समावेश आहे.}} | सामने: ६ |} {{Location map+|Japan | width = 300 | float = center | caption = स्पर्धेतील मैदानांची ठिकाणे | places = {{Location map~|Japan | lat = 36.357592 | long = 139.592318 | label = सानो | position = top }} {{Location map~|Japan | lat = 35.167030 | long = 137.049190 | label = निश्शिन | position = bottom }} }} ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto; white-space:nowrap" |- ! {{cr|COK}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1DrTvPstq8/ |title=TEAM ANNOUNCEMENT; Cook Islands Men’s International Squad – East Asia Pacific T20 World Cup Qualifiers |date=५ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[कूक द्वीपसमूह क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{cr|FIJ}} ! {{cr|IDN}} ! {{cr|JPN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.or.jp/en/news/men-s-team-for-icc-men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-announced |title=Men’s Team for ICC Men’s T20 World Cup East Asia-Pacific Qualifier Announced |date=६ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]]}}</ref> ! {{cr|PNG}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/184mqKttXg/ |title=MEDIA UPDATE: PNG Barramundis Squad Confirmed for Japan |date=२८ एप्रिल २०२६ |access-date=३० एप्रिल २०२६ |work=[[क्रिकेट पीएनजी]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[माआरा अवे]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कोरी डिक्सन (उपकर्णधार) * पॉल कमिंग्स * हेडन डिक्सन * लुका ग्रेस * आउए परिमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * थॉमस परिमा * जेम्स पिकरिंग ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * तेआउते रावरुआ * ॲडिसन रो * जेरेमाया शिल्ड्स * क्विन स्टीफन्स * ऑस्कर टेलर * जॅरेड टुट्टी | valign="top" | * सेरू टुपोउ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * नोआ अकावेई * जोसाया बालेइसिकोबिया * [[मेतुसेला बीटाकी]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * पेनी डाकाइनिवानुआ * लेदुआ गाउना * तालेइवुली जिकोइबुरे * मनासे रावुला * सितेरी ताबुइसुलू * कितिओने तायागा * विलिसोनी वेइक्रावी * [[पेनी वुनिवाका]] * सावेनाका वाकाबाका * विलियामे वाकावाकाटोगा | valign="top" | * डॅनिल्सन हावोए ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * गेदे आर्ता * केतुत आर्तावान * फर्डिनांडो बानुनाएक * कविन चड्ढा * कादेक गामांटिका * सुधाकर जेगन्नाथन * धर्मा केसुमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * संपत खारवी * गेदे प्रियंदाना * अप्रिलियांडी राहायु * धनेश शेट्टी * अंजार तदारुस * गौरव तिवारी * युधा व्हर्डियन | valign="top" | * [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अभिषेक आनंद * चार्ली हारा-हिन्झे * बेंजामिन इटो-डेव्हिस * वातरू मियाउची ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * एसाम रहमान * सबाओरिश रविचंद्रन * रेओ साकुरानो-थॉमस * अब्दुल समद * अलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * शोमा सुगाया-स्लेटर * डेक्लन सुझुकी * इब्राहिम ताकाहाशी * माकोतो तानियामा | valign="top" | * [[आसाद वल्ला]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * रायन अनी * [[सेसे बाऊ]] * मायकेल चार्ली * गाबा फ्रँक * [[जॉन कारिको]] * [[कबुआ मोरिया]] * [[आले नाओ]] * पॅट्रिक नाऊ * आउए ओरू * बोइओ रे * [[लेगा सियाका]] * [[टोनी उरा]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * हिला वारे |- ! {{cr|PHI}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1JR4pe9Msc/ |title=The Philippine Carabaos are set |date=७ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[फिलिपाईन क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{cr|SAM}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DWVHw5VEzWv/ |title=Japan on ways |date=२६ मार्च २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६ |work=[[सामोआ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> ! {{cr|KOR}}<ref>{{cite web |url=http://cricket.or.kr/bbs/board.php?bo_table=5&wr_id=953 |title=2026년 대한크리켓협회 남자 ICC 월드컵 지역예선 출전 국가대표 선수 최종 명단 |trans-title=२०२६ आयसीसी पुरुष विश्वचषक प्रादेशिक पात्रता स्पर्धेसाठी राष्ट्रीय संघातील खेळाडूंची अंतिम यादी |date=१० एप्रिल २०२६ |access-date=५ मे २०२६ |work=[[कोरिया क्रिकेट असोसिएशन]] |language=ko}}</ref> ! colspan="2" | {{cr|VAN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.vu/post/alpha-insurance-vanuatu-national-men-s-cricket-team-departs-for-japan-for-icc-men-s-t20-world-cup-qu |title=Alpha Insurance Vanuatu National Men’s Cricket Team departs for Japan for ICC Men’s T20 World Cup Qualifier |date=५ मे २०२६ |access-date=५ मे २०२६ |work=[[व्हानुआतू क्रिकेट]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[हेन्री टायलर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * रीस बुरिनागा * गुरभुपिंदर चोहान * जोसेफ डॉक्टोरा * अँड्र्यू डोनोव्हन * हुजैफा मोहम्मद * अरशदीप समरा * कुलविंदरजीत सिंग * सुरिंदर सिंग * अमनप्रीत सिराह * [[डॅनियेल स्मिथ]] * ख्रिस्तोफर स्टॅम्प ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निवेक टॅनर * जोनाथन टफिन | valign="top" | * शॉन सोलिआ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * डॅनियल बर्गेस * शॉन कॉटर * सॅम्युएल फ्रेंच ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कॅलेब जस्मत * मालेतिनो मायावा * बेंजामिन मायलाटा * नोआ मीड * सोलोमन नॅश * सॅमसन सोला * फेरेती सुलुलोटो ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सौमानी तिआई * इली तुगागा * [[डॅरियस व्हिसर]] | valign="top" | * बालागे दिलरुक्षा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सगीर अहमद * एडन ब्रूमफिल्ड * कुलदीप गुर्जर * जून ह्युनवू ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अरीब खालिद * आमिर लाल * दाहम मदामपागे * समीरा मदुरंगा * नदीम मुहम्मद * अलेक्स पार्सन्स * ह्योन पार्सन्स * समीरा पिताबेद्दारा * चमित रणसिंघे | colspan="2" valign="top" | * [[जोशुआ रश]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * जॅरिड ॲलन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * बेटन विरालिलिऊ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[टिम कटलर]] * रॉड्रिक लेकाई * [[अँड्रु मानसाले]] * [[पॅट्रिक मटाउटावा]] * [[विल्यमसिंग नलिसा]] * [[नलिन निपिको]] * [[क्लेमेंट टॉमी]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निकोलस व्हेनेबल्स * ज्युनिअर काल्टापाऊ * डॅरेन वोटू * वोमाजो वोटू |} ==गट फेरी== {{Hatnote|सर्व वेळा जपान प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०९:००]]) आहेत.}} ===गट १=== ====गुणतालिका==== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|JPN}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +३.११३ || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|VAN}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || +२.२७५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|FIJ}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −५.९३२ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|FIJ}} | score1 = १६९/४ (२० षटके) | runs1 = [[जोशुआ रश]] ५९ (४९) | wickets1 = जोसाया बालेइसिकोबिया २/२९ (३ षटके) | score2 = ४८ (१४.४ षटके) | runs2 = नोआ अकावेई १३ (१३) | wickets2 = [[विल्यमसिंग नलिसा]] ३/६ (३.४ षटके) | result = व्हानुआतू १२१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532638.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = व्हानुआतूने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = कितिओने तायागा, विलिसोनी वेइक्रावी, सावेनाका वाकाबाका आणि विलियामे वाकावाकाटोगा (फिजी), तसेच निकोलस व्हेनेबल्स (व्हानुआतू) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = १२३ (१९.४ षटके) | runs1 = एसाम रहमान ३० (३६) | wickets1 = [[जोशुआ रश]] ४/२४ (४ षटके) | score2 = ९३/६ (२० षटके) | runs2 = ज्युनिअर काल्टापाऊ ३७[[नाबाद|*]] (३८) | wickets2 = अब्दुल समद २/४ (४ षटके) | result = जपान ३० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532641.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|JPN}} | score1 = ७४ (१९.४ षटके) | runs1 = जोसाया बालेइसिकोबिया ३९ (५७) | wickets1 = इब्राहिम ताकाहाशी ३/४ (१.४ षटके) | score2 = ७५/२ (७.१ षटके) | runs2 = एसाम रहमान ४७[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = सेरू टुपोउ १/१६ (२ षटके) | result = जपान ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532644.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = एसाम रहमान (जपान) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = तालेइवुली जिकोइबुरे (फिजी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ===गट २=== ====गुणतालिका==== <section begin=group2 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|SAM}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +४.७८० || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|IDN}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || −१.६९५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|PHI}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −२.६७५ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=group2 /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|IDN}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १३२/९ (२० षटके) | runs1 = कादेक गामांटिका ४५ (३५) | wickets1 = जोनाथन टफिन २/१७ (४ षटके) | score2 = १२१/६ (२० षटके) | runs2 = [[हेन्री टायलर]] ४२[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = कादेक गामांटिका २/१७ (४ षटके) | result = इंडोनेशिया ११ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532637.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि ख्रिस थर्गेट (जपान) | motm = कादेक गामांटिका (इंडोनेशिया) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = युधा व्हर्डियन (इंडोनेशिया) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|IDN}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = ९२/८ (२० षटके) | runs1 = कविन चड्ढा २५ (३३) | wickets1 = सोलोमन नॅश ३/६ (४ षटके) | score2 = ९३/१ (९.२ षटके) | runs2 = [[डॅरियस व्हिसर]] ५८ (२६) | wickets2 = कादेक गामांटिका १/१० (१.२ षटके) | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532640.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = सोलोमन नॅश (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १६६/७ (२० षटके) | runs1 = शॉन सोलिआ ७४ (५६) | wickets1 = अमनप्रीत सिराह २/३१ (४ षटके) | score2 = ७० (१४.४ षटके) | runs2 = अँड्र्यू डोनोव्हन २५ (२५) | wickets2 = सोलोमन नॅश ४/१२ (३ षटके) | result = समोआ ९६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532643.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = शॉन सोलिआ (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ===गट ३=== ====गुणतालिका==== <section begin=group3 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|PNG}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +४.६२५ || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|COK}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || +१.९९५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|KOR}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −७.२७३ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=group3 /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|KOR}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = ४७ (१६.२ षटके) | runs1 = सगीर अहमद २० (३०) | wickets1 = क्विन स्टीफन्स ३/४ (३ षटके) | score2 = ४९/१ (४.४ षटके) | runs2 = थॉमस परिमा २१[[नाबाद|*]] (१०) | wickets2 = नदीम मुहम्मद १/१० (१ षटक) | result = कूक द्वीपसमूह ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532639.html धावफलक] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = क्विन स्टीफन्स (कूक द्वीपसमूह) | toss = कूक द्वीपसमूहने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = लुका ग्रेस, जेरेमाया शिल्ड्स आणि क्विन स्टीफन्स (कूक द्वीपसमूह), तसेच सगीर अहमद, एडन ब्रूमफिल्ड, मुहम्मद नदीम आणि चमित रणसिंघे (दक्षिण कोरिया) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १९७/३ (२० षटके) | runs1 = [[टोनी उरा]] १०६[[नाबाद|*]] (५५) | wickets1 = दाहम मदामपागे १/१४ (२ षटके) | score2 = ६१ (१९.४ षटके) | runs2 = दाहम मदामपागे १६ (३०) | wickets2 = आउए ओरू ४/११ (४ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी १३६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532642.html धावफलक] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[टोनी उरा]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = रायन अनी आणि आउए ओरू (पापुआ न्यू गिनी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = २०४/५ (२० षटके) | runs1 = [[लेगा सियाका]] ८०[[नाबाद|*]] (५०) | wickets1 = कोरी डिक्सन २/२९ (४ षटके) | score2 = १५५/६ (२० षटके) | runs2 = हेडन डिक्सन ५० (३२) | wickets2 = [[सेसे बाऊ]] २/२२ (३ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी ४९ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532645.html धावफलक] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[लेगा सियाका]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==सुपर सिक्स== {{Hatnote|सर्व वेळा जपान प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०९:००]]) आहेत.}} ===गुणतालिका=== <section begin=super6 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- | १ || style="text-align:left;" | {{cr|PNG}} || ५ || ४ || १ || ० || '''८''' || +२.८९२ || विजेता |- | २ || style="text-align:left;" | {{cr|JPN}} || ५ || ४ || १ || ० || '''८''' || +१.९५४ || उपविजेता |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|SAM}} || ५ || ३ || २ || ० || '''६''' || +१.८३० || rowspan="4" | स्पर्धेतून बाहेर |- | ४ || style="text-align:left;" | {{cr|COK}} || ५ || ३ || २ || ० || '''६''' || +०.६४८ |- | ५ || style="text-align:left;" | {{cr|VAN}} || ५ || १ || ४ || ० || '''२''' || −२.५६० |- | ६ || style="text-align:left;" | {{cr|IDN}} || ५ || ० || ५ || ० || '''०''' || −२.१३९ |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=super6 /> ===सामने=== {{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = १२९/८ (२० षटके) | runs1 = ज्युनिअर काल्टापाऊ ३७[[नाबाद|*]] (२३) | wickets1 = सौमानी तिआई ४/२५ (४ षटके) | score2 = १३२/१ (१५.३ षटके) | runs2 = [[डॅरियस व्हिसर]] ७५[[नाबाद|*]] (५१) | wickets2 = [[जोशुआ रश]] १/२४ (४ षटके) | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532646.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[डॅरियस व्हिसर]] (समोआ) | toss = व्हानुआतूने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १४२/७ (२० षटके) | runs1 = अलेक्स शिराई-पॅटमोर ५२ (४९) | wickets1 = फर्डिनांडो बानुनाएक २/१७ (३ षटके) | score2 = १०१ (१९.१ षटके) | runs2 = कादेक गामांटिका ३३ (२७) | wickets2 = माकोतो तानियामा २/११ (१.१ षटके) | result = जपान ४१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532648.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = अलेक्स शिराई-पॅटमोर (जपान) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|PNG}} | score1 = ११२ (२० षटके) | runs1 = [[डॅरियस व्हिसर]] ३१ (२४) | wickets1 = [[जॉन कारिको]] ३/१५ (४ षटके) | score2 = ११५/८ (२० षटके) | runs2 = [[आसाद वल्ला]] २६ (२२) | wickets2 = सौमानी तिआई ४/२२ (४ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी २ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532650.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[आले नाओ]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|COK}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = १६३/७ (२० षटके) | runs1 = आउए परिमा ६४ (४५) | wickets1 = [[टिम कटलर]] २/१९ (४ षटके) | score2 = ६९/५ (८ षटके) | runs2 = [[जोशुआ रश]] २२ (१५) | wickets2 = जॅरेड टुट्टी २/८ (२ षटके) | result = कूक द्वीपसमूह ११ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धतीने]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532651.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = हेडन डिक्सन (कूक द्वीपसमूह) | toss = कूक द्वीपसमूहने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे व्हानुआतूसाठी ८ षटकांत ८१ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १३०/७ (२० षटके) | runs1 = [[आसाद वल्ला]] ३४ (३३) | wickets1 = सुधाकर जेगन्नाथन २/१४ (४ षटके) | score2 = ९२ (१९ षटके) | runs2 = कविन चड्ढा ३० (३२) | wickets2 = आउए ओरू ४/१३ (३ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी ३८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532653.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[आसाद वल्ला]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = ९० (१८.५ षटके) | runs1 = रेओ साकुरानो-थॉमस १९ (१७) | wickets1 = [[माआरा अवे]] ३/४ (२ षटके) | score2 = ९४/७ (२० षटके) | runs2 = थॉमस परिमा ४८[[नाबाद|*]] (४९) | wickets2 = चार्ली हारा-हिन्झे ३/७ (४ षटके) | result = कूक द्वीपसमूह ३ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532654.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = थॉमस परिमा (कूक द्वीपसमूह) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १०२/९ (२० षटके) | runs1 = [[क्लेमेंट टॉमी]] २७ (२०) | wickets1 = कविन चड्ढा ३/१३ (४ षटके) | score2 = १०१/९ (२० षटके) | runs2 = सुधाकर जेगन्नाथन ३८ (५०) | wickets2 = [[जोशुआ रश]] ४/३२ (४ षटके) | result = व्हानुआतू १ धावेने विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532655.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|JPN}} | score1 = ८१ (१८.५ षटके) | runs1 = [[डॅरियस व्हिसर]] ४२ (४८) | wickets1 = सबाओरिश रविचंद्रन ५/११ (४ षटके) | score2 = ८२/१ (११.१ षटके) | runs2 = [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ३७[[नाबाद|*]] (३४) | wickets2 = [[डॅरियस व्हिसर]] १/२१ (२.१ षटके) | result = जपान ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532656.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = सबाओरिश रविचंद्रन (जपान) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|COK}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १२८/६ (१६ षटके) | runs1 = [[माआरा अवे]] ५६ (३४) | wickets1 = सुधाकर जेगन्नाथन २/१५ (४ षटके) | score2 = ७८/६ (१६ षटके) | runs2 = कविन चड्ढा ४५ (५२) | wickets2 = कोरी डिक्सन २/१६ (३ षटके) | result = कूक द्वीपसमूह ५० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532659.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[माआरा अवे]] (कूक द्वीपसमूह) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी १६ षटकांचा करण्यात आला. | notes = पॉल कमिंग्स (कूक द्वीपसमूह) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = २०७/५ (२० षटके) | runs1 = [[लेगा सियाका]] ८५ (४६) | wickets1 = [[जोशुआ रश]] २/३९ (४ षटके) | score2 = ६० (१४.२ षटके) | runs2 = [[क्लेमेंट टॉमी]] १९ (१९) | wickets2 = सेसे बाऊ ३/६ (२.२ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी १४७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532660.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[लेगा सियाका]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = गाबा फ्रँक (पापुआ न्यू गिनी) आणि रॉड्रिक लेकाई (व्हानुआतू) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|COK}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = ७५ (१९.१ षटके) | runs1 = आउए परिमा २४ (१८) | wickets1 = सॅमसन सोला ३/२० (४ षटके) | score2 = ७९/१ (११.२ षटके) | runs2 = बेंजामिन मायलाटा ३०[[नाबाद|*]] (२७) | wickets2 = | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532662.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = [[डॅरियस व्हिसर]] (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|PNG}} | score1 = १२१/७ (२० षटके) | runs1 = [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ४५ (३३) | wickets1 = सेसे बाऊ ३/२४ (४ षटके) | score2 = ९५/८ (२० षटके) | runs2 = [[लेगा सियाका]] २२ (३६) | wickets2 = चार्ली हारा-हिन्झे २/१८ (४ षटके) | result = जपान २६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532663.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] (जपान) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==तिरंगी मालिका== {{माहितीचौकट क्रिकेट मालिका | series = २०२६ जपान तिरंगी मालिका | image = | दिनांक = १२–१८ मे २०२६ | स्थळ = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २, सानो | निकाल = दक्षिण कोरियाने स्पर्धा जिंकली | मालिकावीर = | संघ१ = {{cr|FIJ}} | संघ२ = {{cr|PHI}} | संघ३ = {{cr|KOR}} | संघनायक१ = सेरू टुपोउ | संघनायक२ = [[हेन्री टायलर]] | संघनायक३ = बालागे दिलरुक्षा | धावा१ = [[पेनी वुनिवाका]] (१०८) | धावा२ = अँड्र्यू डोनोव्हन (११४) | धावा३ = सगीर अहमद (१४२) | बळी१ = सेरू टुपोउ (४) | बळी२ = अमनप्रीत सिराह (११) | बळी३ = ह्योन पार्सन्स (६) | notes = | previous_tournament = | next_tournament = }} ===गुणतालिका=== <section begin=triNation /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती |- | १ || style="text-align:left;" | {{cr|KOR}} || ४ || ३ || १ || ० || '''६''' || +१.१०५ |- | २ || style="text-align:left;" | {{cr|PHI}} || ४ || ३ || १ || ० || '''६''' || +०.३१९ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|FIJ}} || ४ || ० || ४ || ० || '''०''' || −१.४४० |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/japan-twenty20-tri-series-2026-1536276/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=triNation /> ===सामने=== {{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|PHI}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १६३/४ (२० षटके) | runs1 = निवेक टॅनर ६०[[नाबाद|*]] (४१) | wickets1 = दाहम मदामपागे २/३२ (४ षटके) | score2 = १४०/८ (२० षटके) | runs2 = सगीर अहमद ४३ (३२) | wickets2 = अमनप्रीत सिराह ३/१४ (४ षटके) | result = फिलिपिन्स २३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532647.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = दक्षिणामूर्ती नटराजन (जपान) आणि ख्रिस थर्गेट (जपान) | motm = अमनप्रीत सिराह (फिलिपिन्स) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १४० (१९.५ षटके) | runs1 = [[पेनी वुनिवाका]] ५९ (४४) | wickets1 = ह्योन पार्सन्स ६/३१ (३.५ षटके) | score2 = १४१/४ (१८ षटके) | runs2 = सगीर अहमद ३७ (३१) | wickets2 = [[पेनी वुनिवाका]] २/२९ (४ षटके) | result = दक्षिण कोरिया ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532649.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = दक्षिणामूर्ती नटराजन (जपान) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = ह्योन पार्सन्स (दक्षिण कोरिया) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = ह्योन पार्सन्स पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यात पाच बळी घेणारा दक्षिण कोरियाचा पहिला खेळाडू ठरला. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ मे २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = ११६ (१८.४ षटके) | runs1 = [[पेनी वुनिवाका]] ४२ (३१) | wickets1 = अमनप्रीत सिराह ४/१४ (३.४ षटके) | score2 = ११७/६ (१८.२ षटके) | runs2 = जोसेफ डॉक्टोरा ४२[[नाबाद|*]] (३३) | wickets2 = सेरू टुपोउ २/२९ (४ षटके) | result = फिलिपिन्स ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532652.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = दक्षिणामूर्ती नटराजन (जपान) आणि [[डॉनॉव्हन कॉख]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = अमनप्रीत सिराह (फिलिपिन्स) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = मनासे रावुला (फिजी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|PHI}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = ९४/८ (२० षटके) | runs1 = [[हेन्री टायलर]] ४६[[नाबाद|*]] (४७) | wickets1 = कुलदीप गुर्जर २/९ (४ षटके) | score2 = ९५/२ (१३.२ षटके) | runs2 = सगीर अहमद ५६ (३९) | wickets2 = सुरिंदर सिंग १/१ (१ षटक) | result = दक्षिण कोरिया ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532657.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि रॉब न्यूमन (जपान) | motm = सगीर अहमद (दक्षिण कोरिया) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १०७/७ (२० षटके) | runs1 = मनासे रावुला ४७[[नाबाद|*]] (४५) | wickets1 = समीरा मदुरंगा ३/१८ (४ षटके) | score2 = १०९/३ (१४.१ षटके) | runs2 = बालागे दिलरुक्षा ६२[[नाबाद|*]] (४९) | wickets2 = सावेनाका वाकाबाका २/१९ (३ षटके) | result = दक्षिण कोरिया ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532658.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) आणि विपिन सुखवाल (जपान) | motm = बालागे दिलरुक्षा (दक्षिण कोरिया) | toss = दक्षिण कोरियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ मे २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १३६ (२० षटके) | runs1 = मनासे रावुला ४० (३९) | wickets1 = [[डॅनियेल स्मिथ]] ४/२० (४ षटके) | score2 = १४१/१ (१५.४ षटके) | runs2 = अँड्र्यू डोनोव्हन ८१[[नाबाद|*]] (५६) | wickets2 = सितेरी ताबुइसुलू १/१९ (३ षटके) | result = फिलिपिन्स ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532661.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = मुमताज आलम (जपान) आणि [[तबारक दर]] (हाँग काँग) | motm = अँड्र्यू डोनोव्हन (फिलिपिन्स) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==स्पर्धेतील सर्वोत्तम संघ== * {{cricon|SAM}} [[डॅरियस व्हिसर]] * {{cricon|PNG}} [[टोनी उरा]] * {{cricon|SAM}} शॉन सोलिआ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * {{cricon|PNG}} [[लेगा सियाका]] * {{cricon|COK}} हेडन डिक्सन * {{cricon|VAN}} [[जोशुआ रश]] * {{cricon|PNG}} [[सेसे बाउ]] * {{cricon|JPN}} सबाओरिश रविचंद्रन * {{cricon|JPN}} अलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * {{cricon|SAM}} सौमानी तिआई * {{cricon|PNG}} [[जॉन कारिको]] * {{cricon|IDN}} कविन चड्ढा (बारावा खेळाडू) ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628 क्रिकइन्फो वरील मालिका पृष्ठ] * [https://www.cricket.or.jp/en/tournaments/icc-men-s-t20-world-cup-eap-qualifier जपान क्रिकेट असोसिएशन वरील स्पर्धा पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] bum60kzryefz2if81gu3sdvjxfts80f 2704349 2704348 2026-08-22T01:14:01Z Ganesh591 62733 /* बाह्य दुवे */ 2704349 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक<br/>पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता | image = | fromdate = ८ | todate = १८ मे २०२६ | administrator = [[आयसीसी पूर्व आशिया-प्रशांत]] | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] पद्धतीतील सुपर सिक्स | host = {{ध्वज|जपान}} | champions = {{cr|PNG}} | runners-up = {{cr|JPN}} | participants = ९ | matches = २१ | most runs = {{cricon|SAM}} [[डॅरियस व्हिसर]] (२६७) | most wickets = {{cricon|VAN}} जोशुआ रासू (१५) | previous_year = [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता अ|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता अ]]<br> [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता ब|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता ब]] | next_year = }} '''२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत (ईएपी) उप-प्रादेशिक पात्रता''' ही २०२८ पुरुष टी२० विश्वचषकाच्या पात्रता प्रक्रियेचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा होती. ही स्पर्धा मे २०२६ मध्ये [[जपान]]मध्ये आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-eap-qualifier-2026/ |title=Japan Cricket to host 2028 ICC Men's T20 World Cup EAP Qualifier in May 2026 |work=Czarsportz |date=२६ जानेवारी २०२६ |access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricketwinner.com/cricket-news/2028-t20-world-cup-qualification-japan-to-host-regional-event-in-may-2026/ |title=2028 T20 World Cup qualification: Japan to host regional event in May 2026 |work=Cricket Winner |date=११ डिसेंबर २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६}}</ref> नऊ सहभागी संघांची प्रत्येकी तीन संघांच्या तीन गटांत विभागणी करण्यात आली होती आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र ठरले.<ref name="format">{{cite web |url=https://emergingcricket.com/insight/east-asia-pacific-qualifier-in-japan-confirmed-though-t20-world-cup-path-unclear/ |title=East Asia-Pacific Qualifier in Japan confirmed, though T20 World Cup path unclear |work=Emerging Cricket |date=२७ जानेवारी २०२६ |access-date=२८ जानेवारी २०२६}}</ref> गट फेरीनंतर बाहेर पडलेल्या तीन संघांनी तिरंगी मालिका खेळली.<ref>{{cite web |url=https://cricket.or.jp/en/t20wc-eap-qualifier-japan-announcement/ |title=Japan To Host ICC Men’s T20WC EAP Sub-Regional Qualifier in Sano and Nisshin |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=१३ मार्च २०२६ |access-date=१४ मार्च २०२६}}</ref> या प्रदेशाला टी२० विश्वचषकासाठी पुन्हा थेट पात्रतेचे स्थान मिळेल की संघ संयुक्त आशिया–पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता स्पर्धेत पुढे जातील, याबाबत अद्याप कोणताही निर्णय घेण्यात आलेला नव्हता.<ref name="format"/> ==मैदाने== स्पर्धेसाठी खालील मैदाने निश्चित करण्यात आली होती: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! सानो, तोचिगी ! निश्शिन, आइची |- | सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान | कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क |- | [[चित्र:Sano-International-Cricket-ground.jpg|220px|सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]] | |- | प्रेक्षक क्षमता: '''२,०००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''३००''' |- | सामने: २१{{efn|यामध्ये '''सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २''' येथे खेळवलेल्या सामन्यांचाही समावेश आहे.}} | सामने: ६ |} {{Location map+|Japan | width = 300 | float = center | caption = स्पर्धेतील मैदानांची ठिकाणे | places = {{Location map~|Japan | lat = 36.357592 | long = 139.592318 | label = सानो | position = top }} {{Location map~|Japan | lat = 35.167030 | long = 137.049190 | label = निश्शिन | position = bottom }} }} ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto; white-space:nowrap" |- ! {{cr|COK}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1DrTvPstq8/ |title=TEAM ANNOUNCEMENT; Cook Islands Men’s International Squad – East Asia Pacific T20 World Cup Qualifiers |date=५ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[कूक द्वीपसमूह क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{cr|FIJ}} ! {{cr|IDN}} ! {{cr|JPN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.or.jp/en/news/men-s-team-for-icc-men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-announced |title=Men’s Team for ICC Men’s T20 World Cup East Asia-Pacific Qualifier Announced |date=६ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]]}}</ref> ! {{cr|PNG}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/184mqKttXg/ |title=MEDIA UPDATE: PNG Barramundis Squad Confirmed for Japan |date=२८ एप्रिल २०२६ |access-date=३० एप्रिल २०२६ |work=[[क्रिकेट पीएनजी]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[माआरा अवे]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कोरी डिक्सन (उपकर्णधार) * पॉल कमिंग्स * हेडन डिक्सन * लुका ग्रेस * आउए परिमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * थॉमस परिमा * जेम्स पिकरिंग ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * तेआउते रावरुआ * ॲडिसन रो * जेरेमाया शिल्ड्स * क्विन स्टीफन्स * ऑस्कर टेलर * जॅरेड टुट्टी | valign="top" | * सेरू टुपोउ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * नोआ अकावेई * जोसाया बालेइसिकोबिया * [[मेतुसेला बीटाकी]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * पेनी डाकाइनिवानुआ * लेदुआ गाउना * तालेइवुली जिकोइबुरे * मनासे रावुला * सितेरी ताबुइसुलू * कितिओने तायागा * विलिसोनी वेइक्रावी * [[पेनी वुनिवाका]] * सावेनाका वाकाबाका * विलियामे वाकावाकाटोगा | valign="top" | * डॅनिल्सन हावोए ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * गेदे आर्ता * केतुत आर्तावान * फर्डिनांडो बानुनाएक * कविन चड्ढा * कादेक गामांटिका * सुधाकर जेगन्नाथन * धर्मा केसुमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * संपत खारवी * गेदे प्रियंदाना * अप्रिलियांडी राहायु * धनेश शेट्टी * अंजार तदारुस * गौरव तिवारी * युधा व्हर्डियन | valign="top" | * [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अभिषेक आनंद * चार्ली हारा-हिन्झे * बेंजामिन इटो-डेव्हिस * वातरू मियाउची ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * एसाम रहमान * सबाओरिश रविचंद्रन * रेओ साकुरानो-थॉमस * अब्दुल समद * अलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * शोमा सुगाया-स्लेटर * डेक्लन सुझुकी * इब्राहिम ताकाहाशी * माकोतो तानियामा | valign="top" | * [[आसाद वल्ला]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * रायन अनी * [[सेसे बाऊ]] * मायकेल चार्ली * गाबा फ्रँक * [[जॉन कारिको]] * [[कबुआ मोरिया]] * [[आले नाओ]] * पॅट्रिक नाऊ * आउए ओरू * बोइओ रे * [[लेगा सियाका]] * [[टोनी उरा]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * हिला वारे |- ! {{cr|PHI}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1JR4pe9Msc/ |title=The Philippine Carabaos are set |date=७ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[फिलिपाईन क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{cr|SAM}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DWVHw5VEzWv/ |title=Japan on ways |date=२६ मार्च २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६ |work=[[सामोआ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> ! {{cr|KOR}}<ref>{{cite web |url=http://cricket.or.kr/bbs/board.php?bo_table=5&wr_id=953 |title=2026년 대한크리켓협회 남자 ICC 월드컵 지역예선 출전 국가대표 선수 최종 명단 |trans-title=२०२६ आयसीसी पुरुष विश्वचषक प्रादेशिक पात्रता स्पर्धेसाठी राष्ट्रीय संघातील खेळाडूंची अंतिम यादी |date=१० एप्रिल २०२६ |access-date=५ मे २०२६ |work=[[कोरिया क्रिकेट असोसिएशन]] |language=ko}}</ref> ! colspan="2" | {{cr|VAN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.vu/post/alpha-insurance-vanuatu-national-men-s-cricket-team-departs-for-japan-for-icc-men-s-t20-world-cup-qu |title=Alpha Insurance Vanuatu National Men’s Cricket Team departs for Japan for ICC Men’s T20 World Cup Qualifier |date=५ मे २०२६ |access-date=५ मे २०२६ |work=[[व्हानुआतू क्रिकेट]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[हेन्री टायलर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * रीस बुरिनागा * गुरभुपिंदर चोहान * जोसेफ डॉक्टोरा * अँड्र्यू डोनोव्हन * हुजैफा मोहम्मद * अरशदीप समरा * कुलविंदरजीत सिंग * सुरिंदर सिंग * अमनप्रीत सिराह * [[डॅनियेल स्मिथ]] * ख्रिस्तोफर स्टॅम्प ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निवेक टॅनर * जोनाथन टफिन | valign="top" | * शॉन सोलिआ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * डॅनियल बर्गेस * शॉन कॉटर * सॅम्युएल फ्रेंच ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कॅलेब जस्मत * मालेतिनो मायावा * बेंजामिन मायलाटा * नोआ मीड * सोलोमन नॅश * सॅमसन सोला * फेरेती सुलुलोटो ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सौमानी तिआई * इली तुगागा * [[डॅरियस व्हिसर]] | valign="top" | * बालागे दिलरुक्षा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सगीर अहमद * एडन ब्रूमफिल्ड * कुलदीप गुर्जर * जून ह्युनवू ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अरीब खालिद * आमिर लाल * दाहम मदामपागे * समीरा मदुरंगा * नदीम मुहम्मद * अलेक्स पार्सन्स * ह्योन पार्सन्स * समीरा पिताबेद्दारा * चमित रणसिंघे | colspan="2" valign="top" | * [[जोशुआ रश]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * जॅरिड ॲलन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * बेटन विरालिलिऊ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[टिम कटलर]] * रॉड्रिक लेकाई * [[अँड्रु मानसाले]] * [[पॅट्रिक मटाउटावा]] * [[विल्यमसिंग नलिसा]] * [[नलिन निपिको]] * [[क्लेमेंट टॉमी]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निकोलस व्हेनेबल्स * ज्युनिअर काल्टापाऊ * डॅरेन वोटू * वोमाजो वोटू |} ==गट फेरी== {{Hatnote|सर्व वेळा जपान प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०९:००]]) आहेत.}} ===गट १=== ====गुणतालिका==== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|JPN}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +३.११३ || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|VAN}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || +२.२७५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|FIJ}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −५.९३२ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|FIJ}} | score1 = १६९/४ (२० षटके) | runs1 = [[जोशुआ रश]] ५९ (४९) | wickets1 = जोसाया बालेइसिकोबिया २/२९ (३ षटके) | score2 = ४८ (१४.४ षटके) | runs2 = नोआ अकावेई १३ (१३) | wickets2 = [[विल्यमसिंग नलिसा]] ३/६ (३.४ षटके) | result = व्हानुआतू १२१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532638.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = व्हानुआतूने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = कितिओने तायागा, विलिसोनी वेइक्रावी, सावेनाका वाकाबाका आणि विलियामे वाकावाकाटोगा (फिजी), तसेच निकोलस व्हेनेबल्स (व्हानुआतू) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = १२३ (१९.४ षटके) | runs1 = एसाम रहमान ३० (३६) | wickets1 = [[जोशुआ रश]] ४/२४ (४ षटके) | score2 = ९३/६ (२० षटके) | runs2 = ज्युनिअर काल्टापाऊ ३७[[नाबाद|*]] (३८) | wickets2 = अब्दुल समद २/४ (४ षटके) | result = जपान ३० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532641.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|JPN}} | score1 = ७४ (१९.४ षटके) | runs1 = जोसाया बालेइसिकोबिया ३९ (५७) | wickets1 = इब्राहिम ताकाहाशी ३/४ (१.४ षटके) | score2 = ७५/२ (७.१ षटके) | runs2 = एसाम रहमान ४७[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = सेरू टुपोउ १/१६ (२ षटके) | result = जपान ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532644.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = एसाम रहमान (जपान) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = तालेइवुली जिकोइबुरे (फिजी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ===गट २=== ====गुणतालिका==== <section begin=group2 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|SAM}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +४.७८० || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|IDN}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || −१.६९५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|PHI}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −२.६७५ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=group2 /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|IDN}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १३२/९ (२० षटके) | runs1 = कादेक गामांटिका ४५ (३५) | wickets1 = जोनाथन टफिन २/१७ (४ षटके) | score2 = १२१/६ (२० षटके) | runs2 = [[हेन्री टायलर]] ४२[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = कादेक गामांटिका २/१७ (४ षटके) | result = इंडोनेशिया ११ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532637.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि ख्रिस थर्गेट (जपान) | motm = कादेक गामांटिका (इंडोनेशिया) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = युधा व्हर्डियन (इंडोनेशिया) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|IDN}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = ९२/८ (२० षटके) | runs1 = कविन चड्ढा २५ (३३) | wickets1 = सोलोमन नॅश ३/६ (४ षटके) | score2 = ९३/१ (९.२ षटके) | runs2 = [[डॅरियस व्हिसर]] ५८ (२६) | wickets2 = कादेक गामांटिका १/१० (१.२ षटके) | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532640.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = सोलोमन नॅश (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १६६/७ (२० षटके) | runs1 = शॉन सोलिआ ७४ (५६) | wickets1 = अमनप्रीत सिराह २/३१ (४ षटके) | score2 = ७० (१४.४ षटके) | runs2 = अँड्र्यू डोनोव्हन २५ (२५) | wickets2 = सोलोमन नॅश ४/१२ (३ षटके) | result = समोआ ९६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532643.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = शॉन सोलिआ (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ===गट ३=== ====गुणतालिका==== <section begin=group3 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|PNG}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +४.६२५ || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|COK}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || +१.९९५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|KOR}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −७.२७३ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=group3 /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|KOR}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = ४७ (१६.२ षटके) | runs1 = सगीर अहमद २० (३०) | wickets1 = क्विन स्टीफन्स ३/४ (३ षटके) | score2 = ४९/१ (४.४ षटके) | runs2 = थॉमस परिमा २१[[नाबाद|*]] (१०) | wickets2 = नदीम मुहम्मद १/१० (१ षटक) | result = कूक द्वीपसमूह ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532639.html धावफलक] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = क्विन स्टीफन्स (कूक द्वीपसमूह) | toss = कूक द्वीपसमूहने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = लुका ग्रेस, जेरेमाया शिल्ड्स आणि क्विन स्टीफन्स (कूक द्वीपसमूह), तसेच सगीर अहमद, एडन ब्रूमफिल्ड, मुहम्मद नदीम आणि चमित रणसिंघे (दक्षिण कोरिया) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १९७/३ (२० षटके) | runs1 = [[टोनी उरा]] १०६[[नाबाद|*]] (५५) | wickets1 = दाहम मदामपागे १/१४ (२ षटके) | score2 = ६१ (१९.४ षटके) | runs2 = दाहम मदामपागे १६ (३०) | wickets2 = आउए ओरू ४/११ (४ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी १३६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532642.html धावफलक] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[टोनी उरा]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = रायन अनी आणि आउए ओरू (पापुआ न्यू गिनी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = २०४/५ (२० षटके) | runs1 = [[लेगा सियाका]] ८०[[नाबाद|*]] (५०) | wickets1 = कोरी डिक्सन २/२९ (४ षटके) | score2 = १५५/६ (२० षटके) | runs2 = हेडन डिक्सन ५० (३२) | wickets2 = [[सेसे बाऊ]] २/२२ (३ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी ४९ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532645.html धावफलक] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[लेगा सियाका]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==सुपर सिक्स== {{Hatnote|सर्व वेळा जपान प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०९:००]]) आहेत.}} ===गुणतालिका=== <section begin=super6 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- | १ || style="text-align:left;" | {{cr|PNG}} || ५ || ४ || १ || ० || '''८''' || +२.८९२ || विजेता |- | २ || style="text-align:left;" | {{cr|JPN}} || ५ || ४ || १ || ० || '''८''' || +१.९५४ || उपविजेता |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|SAM}} || ५ || ३ || २ || ० || '''६''' || +१.८३० || rowspan="4" | स्पर्धेतून बाहेर |- | ४ || style="text-align:left;" | {{cr|COK}} || ५ || ३ || २ || ० || '''६''' || +०.६४८ |- | ५ || style="text-align:left;" | {{cr|VAN}} || ५ || १ || ४ || ० || '''२''' || −२.५६० |- | ६ || style="text-align:left;" | {{cr|IDN}} || ५ || ० || ५ || ० || '''०''' || −२.१३९ |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=super6 /> ===सामने=== {{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = १२९/८ (२० षटके) | runs1 = ज्युनिअर काल्टापाऊ ३७[[नाबाद|*]] (२३) | wickets1 = सौमानी तिआई ४/२५ (४ षटके) | score2 = १३२/१ (१५.३ षटके) | runs2 = [[डॅरियस व्हिसर]] ७५[[नाबाद|*]] (५१) | wickets2 = [[जोशुआ रश]] १/२४ (४ षटके) | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532646.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[डॅरियस व्हिसर]] (समोआ) | toss = व्हानुआतूने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १४२/७ (२० षटके) | runs1 = अलेक्स शिराई-पॅटमोर ५२ (४९) | wickets1 = फर्डिनांडो बानुनाएक २/१७ (३ षटके) | score2 = १०१ (१९.१ षटके) | runs2 = कादेक गामांटिका ३३ (२७) | wickets2 = माकोतो तानियामा २/११ (१.१ षटके) | result = जपान ४१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532648.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = अलेक्स शिराई-पॅटमोर (जपान) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|PNG}} | score1 = ११२ (२० षटके) | runs1 = [[डॅरियस व्हिसर]] ३१ (२४) | wickets1 = [[जॉन कारिको]] ३/१५ (४ षटके) | score2 = ११५/८ (२० षटके) | runs2 = [[आसाद वल्ला]] २६ (२२) | wickets2 = सौमानी तिआई ४/२२ (४ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी २ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532650.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[आले नाओ]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|COK}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = १६३/७ (२० षटके) | runs1 = आउए परिमा ६४ (४५) | wickets1 = [[टिम कटलर]] २/१९ (४ षटके) | score2 = ६९/५ (८ षटके) | runs2 = [[जोशुआ रश]] २२ (१५) | wickets2 = जॅरेड टुट्टी २/८ (२ षटके) | result = कूक द्वीपसमूह ११ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धतीने]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532651.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = हेडन डिक्सन (कूक द्वीपसमूह) | toss = कूक द्वीपसमूहने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे व्हानुआतूसाठी ८ षटकांत ८१ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १३०/७ (२० षटके) | runs1 = [[आसाद वल्ला]] ३४ (३३) | wickets1 = सुधाकर जेगन्नाथन २/१४ (४ षटके) | score2 = ९२ (१९ षटके) | runs2 = कविन चड्ढा ३० (३२) | wickets2 = आउए ओरू ४/१३ (३ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी ३८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532653.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[आसाद वल्ला]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = ९० (१८.५ षटके) | runs1 = रेओ साकुरानो-थॉमस १९ (१७) | wickets1 = [[माआरा अवे]] ३/४ (२ षटके) | score2 = ९४/७ (२० षटके) | runs2 = थॉमस परिमा ४८[[नाबाद|*]] (४९) | wickets2 = चार्ली हारा-हिन्झे ३/७ (४ षटके) | result = कूक द्वीपसमूह ३ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532654.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = थॉमस परिमा (कूक द्वीपसमूह) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १०२/९ (२० षटके) | runs1 = [[क्लेमेंट टॉमी]] २७ (२०) | wickets1 = कविन चड्ढा ३/१३ (४ षटके) | score2 = १०१/९ (२० षटके) | runs2 = सुधाकर जेगन्नाथन ३८ (५०) | wickets2 = [[जोशुआ रश]] ४/३२ (४ षटके) | result = व्हानुआतू १ धावेने विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532655.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|JPN}} | score1 = ८१ (१८.५ षटके) | runs1 = [[डॅरियस व्हिसर]] ४२ (४८) | wickets1 = सबाओरिश रविचंद्रन ५/११ (४ षटके) | score2 = ८२/१ (११.१ षटके) | runs2 = [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ३७[[नाबाद|*]] (३४) | wickets2 = [[डॅरियस व्हिसर]] १/२१ (२.१ षटके) | result = जपान ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532656.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = सबाओरिश रविचंद्रन (जपान) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|COK}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १२८/६ (१६ षटके) | runs1 = [[माआरा अवे]] ५६ (३४) | wickets1 = सुधाकर जेगन्नाथन २/१५ (४ षटके) | score2 = ७८/६ (१६ षटके) | runs2 = कविन चड्ढा ४५ (५२) | wickets2 = कोरी डिक्सन २/१६ (३ षटके) | result = कूक द्वीपसमूह ५० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532659.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[माआरा अवे]] (कूक द्वीपसमूह) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी १६ षटकांचा करण्यात आला. | notes = पॉल कमिंग्स (कूक द्वीपसमूह) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = २०७/५ (२० षटके) | runs1 = [[लेगा सियाका]] ८५ (४६) | wickets1 = [[जोशुआ रश]] २/३९ (४ षटके) | score2 = ६० (१४.२ षटके) | runs2 = [[क्लेमेंट टॉमी]] १९ (१९) | wickets2 = सेसे बाऊ ३/६ (२.२ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी १४७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532660.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[लेगा सियाका]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = गाबा फ्रँक (पापुआ न्यू गिनी) आणि रॉड्रिक लेकाई (व्हानुआतू) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|COK}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = ७५ (१९.१ षटके) | runs1 = आउए परिमा २४ (१८) | wickets1 = सॅमसन सोला ३/२० (४ षटके) | score2 = ७९/१ (११.२ षटके) | runs2 = बेंजामिन मायलाटा ३०[[नाबाद|*]] (२७) | wickets2 = | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532662.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = [[डॅरियस व्हिसर]] (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|PNG}} | score1 = १२१/७ (२० षटके) | runs1 = [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ४५ (३३) | wickets1 = सेसे बाऊ ३/२४ (४ षटके) | score2 = ९५/८ (२० षटके) | runs2 = [[लेगा सियाका]] २२ (३६) | wickets2 = चार्ली हारा-हिन्झे २/१८ (४ षटके) | result = जपान २६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532663.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] (जपान) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==तिरंगी मालिका== {{माहितीचौकट क्रिकेट मालिका | series = २०२६ जपान तिरंगी मालिका | image = | दिनांक = १२–१८ मे २०२६ | स्थळ = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २, सानो | निकाल = दक्षिण कोरियाने स्पर्धा जिंकली | मालिकावीर = | संघ१ = {{cr|FIJ}} | संघ२ = {{cr|PHI}} | संघ३ = {{cr|KOR}} | संघनायक१ = सेरू टुपोउ | संघनायक२ = [[हेन्री टायलर]] | संघनायक३ = बालागे दिलरुक्षा | धावा१ = [[पेनी वुनिवाका]] (१०८) | धावा२ = अँड्र्यू डोनोव्हन (११४) | धावा३ = सगीर अहमद (१४२) | बळी१ = सेरू टुपोउ (४) | बळी२ = अमनप्रीत सिराह (११) | बळी३ = ह्योन पार्सन्स (६) | notes = | previous_tournament = | next_tournament = }} ===गुणतालिका=== <section begin=triNation /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती |- | १ || style="text-align:left;" | {{cr|KOR}} || ४ || ३ || १ || ० || '''६''' || +१.१०५ |- | २ || style="text-align:left;" | {{cr|PHI}} || ४ || ३ || १ || ० || '''६''' || +०.३१९ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|FIJ}} || ४ || ० || ४ || ० || '''०''' || −१.४४० |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/japan-twenty20-tri-series-2026-1536276/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=triNation /> ===सामने=== {{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|PHI}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १६३/४ (२० षटके) | runs1 = निवेक टॅनर ६०[[नाबाद|*]] (४१) | wickets1 = दाहम मदामपागे २/३२ (४ षटके) | score2 = १४०/८ (२० षटके) | runs2 = सगीर अहमद ४३ (३२) | wickets2 = अमनप्रीत सिराह ३/१४ (४ षटके) | result = फिलिपिन्स २३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532647.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = दक्षिणामूर्ती नटराजन (जपान) आणि ख्रिस थर्गेट (जपान) | motm = अमनप्रीत सिराह (फिलिपिन्स) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १४० (१९.५ षटके) | runs1 = [[पेनी वुनिवाका]] ५९ (४४) | wickets1 = ह्योन पार्सन्स ६/३१ (३.५ षटके) | score2 = १४१/४ (१८ षटके) | runs2 = सगीर अहमद ३७ (३१) | wickets2 = [[पेनी वुनिवाका]] २/२९ (४ षटके) | result = दक्षिण कोरिया ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532649.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = दक्षिणामूर्ती नटराजन (जपान) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = ह्योन पार्सन्स (दक्षिण कोरिया) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = ह्योन पार्सन्स पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यात पाच बळी घेणारा दक्षिण कोरियाचा पहिला खेळाडू ठरला. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ मे २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = ११६ (१८.४ षटके) | runs1 = [[पेनी वुनिवाका]] ४२ (३१) | wickets1 = अमनप्रीत सिराह ४/१४ (३.४ षटके) | score2 = ११७/६ (१८.२ षटके) | runs2 = जोसेफ डॉक्टोरा ४२[[नाबाद|*]] (३३) | wickets2 = सेरू टुपोउ २/२९ (४ षटके) | result = फिलिपिन्स ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532652.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = दक्षिणामूर्ती नटराजन (जपान) आणि [[डॉनॉव्हन कॉख]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = अमनप्रीत सिराह (फिलिपिन्स) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = मनासे रावुला (फिजी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|PHI}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = ९४/८ (२० षटके) | runs1 = [[हेन्री टायलर]] ४६[[नाबाद|*]] (४७) | wickets1 = कुलदीप गुर्जर २/९ (४ षटके) | score2 = ९५/२ (१३.२ षटके) | runs2 = सगीर अहमद ५६ (३९) | wickets2 = सुरिंदर सिंग १/१ (१ षटक) | result = दक्षिण कोरिया ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532657.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि रॉब न्यूमन (जपान) | motm = सगीर अहमद (दक्षिण कोरिया) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १०७/७ (२० षटके) | runs1 = मनासे रावुला ४७[[नाबाद|*]] (४५) | wickets1 = समीरा मदुरंगा ३/१८ (४ षटके) | score2 = १०९/३ (१४.१ षटके) | runs2 = बालागे दिलरुक्षा ६२[[नाबाद|*]] (४९) | wickets2 = सावेनाका वाकाबाका २/१९ (३ षटके) | result = दक्षिण कोरिया ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532658.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) आणि विपिन सुखवाल (जपान) | motm = बालागे दिलरुक्षा (दक्षिण कोरिया) | toss = दक्षिण कोरियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ मे २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १३६ (२० षटके) | runs1 = मनासे रावुला ४० (३९) | wickets1 = [[डॅनियेल स्मिथ]] ४/२० (४ षटके) | score2 = १४१/१ (१५.४ षटके) | runs2 = अँड्र्यू डोनोव्हन ८१[[नाबाद|*]] (५६) | wickets2 = सितेरी ताबुइसुलू १/१९ (३ षटके) | result = फिलिपिन्स ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532661.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = मुमताज आलम (जपान) आणि [[तबारक दर]] (हाँग काँग) | motm = अँड्र्यू डोनोव्हन (फिलिपिन्स) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==स्पर्धेतील सर्वोत्तम संघ== * {{cricon|SAM}} [[डॅरियस व्हिसर]] * {{cricon|PNG}} [[टोनी उरा]] * {{cricon|SAM}} शॉन सोलिआ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * {{cricon|PNG}} [[लेगा सियाका]] * {{cricon|COK}} हेडन डिक्सन * {{cricon|VAN}} [[जोशुआ रश]] * {{cricon|PNG}} [[सेसे बाउ]] * {{cricon|JPN}} सबाओरिश रविचंद्रन * {{cricon|JPN}} अलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * {{cricon|SAM}} सौमानी तिआई * {{cricon|PNG}} [[जॉन कारिको]] * {{cricon|IDN}} कविन चड्ढा (बारावा खेळाडू) ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628 क्रिकइन्फो वरील मालिका पृष्ठ (पात्रता)] * [https://www.espncricinfo.com/series/japan-twenty20-tri-series-2026-1536276 क्रिकइन्फो वरील मालिका पृष्ठ (सातव्या स्थानासाठी तिरंगी मालिका)] <!--{{२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक}}-->{{आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] k0bvcq96runavb6nqfnhd2dnvvg36rv 2704350 2704349 2026-08-22T01:16:37Z Ganesh591 62733 /* संदर्भ */ 2704350 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक<br/>पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता | image = | fromdate = ८ | todate = १८ मे २०२६ | administrator = [[आयसीसी पूर्व आशिया-प्रशांत]] | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] पद्धतीतील सुपर सिक्स | host = {{ध्वज|जपान}} | champions = {{cr|PNG}} | runners-up = {{cr|JPN}} | participants = ९ | matches = २१ | most runs = {{cricon|SAM}} [[डॅरियस व्हिसर]] (२६७) | most wickets = {{cricon|VAN}} जोशुआ रासू (१५) | previous_year = [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता अ|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता अ]]<br> [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता ब|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता ब]] | next_year = }} '''२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत (ईएपी) उप-प्रादेशिक पात्रता''' ही २०२८ पुरुष टी२० विश्वचषकाच्या पात्रता प्रक्रियेचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा होती. ही स्पर्धा मे २०२६ मध्ये [[जपान]]मध्ये आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-eap-qualifier-2026/ |title=Japan Cricket to host 2028 ICC Men's T20 World Cup EAP Qualifier in May 2026 |work=Czarsportz |date=२६ जानेवारी २०२६ |access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricketwinner.com/cricket-news/2028-t20-world-cup-qualification-japan-to-host-regional-event-in-may-2026/ |title=2028 T20 World Cup qualification: Japan to host regional event in May 2026 |work=Cricket Winner |date=११ डिसेंबर २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६}}</ref> नऊ सहभागी संघांची प्रत्येकी तीन संघांच्या तीन गटांत विभागणी करण्यात आली होती आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र ठरले.<ref name="format">{{cite web |url=https://emergingcricket.com/insight/east-asia-pacific-qualifier-in-japan-confirmed-though-t20-world-cup-path-unclear/ |title=East Asia-Pacific Qualifier in Japan confirmed, though T20 World Cup path unclear |work=Emerging Cricket |date=२७ जानेवारी २०२६ |access-date=२८ जानेवारी २०२६}}</ref> गट फेरीनंतर बाहेर पडलेल्या तीन संघांनी तिरंगी मालिका खेळली.<ref>{{cite web |url=https://cricket.or.jp/en/t20wc-eap-qualifier-japan-announcement/ |title=Japan To Host ICC Men’s T20WC EAP Sub-Regional Qualifier in Sano and Nisshin |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=१३ मार्च २०२६ |access-date=१४ मार्च २०२६}}</ref> या प्रदेशाला टी२० विश्वचषकासाठी पुन्हा थेट पात्रतेचे स्थान मिळेल की संघ संयुक्त आशिया–पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता स्पर्धेत पुढे जातील, याबाबत अद्याप कोणताही निर्णय घेण्यात आलेला नव्हता.<ref name="format"/> ==मैदाने== स्पर्धेसाठी खालील मैदाने निश्चित करण्यात आली होती: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! सानो, तोचिगी ! निश्शिन, आइची |- | सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान | कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क |- | [[चित्र:Sano-International-Cricket-ground.jpg|220px|सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]] | |- | प्रेक्षक क्षमता: '''२,०००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''३००''' |- | सामने: २१{{efn|यामध्ये '''सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २''' येथे खेळवलेल्या सामन्यांचाही समावेश आहे.}} | सामने: ६ |} {{Location map+|Japan | width = 300 | float = center | caption = स्पर्धेतील मैदानांची ठिकाणे | places = {{Location map~|Japan | lat = 36.357592 | long = 139.592318 | label = सानो | position = top }} {{Location map~|Japan | lat = 35.167030 | long = 137.049190 | label = निश्शिन | position = bottom }} }} ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto; white-space:nowrap" |- ! {{cr|COK}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1DrTvPstq8/ |title=TEAM ANNOUNCEMENT; Cook Islands Men’s International Squad – East Asia Pacific T20 World Cup Qualifiers |date=५ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[कूक द्वीपसमूह क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{cr|FIJ}} ! {{cr|IDN}} ! {{cr|JPN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.or.jp/en/news/men-s-team-for-icc-men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-announced |title=Men’s Team for ICC Men’s T20 World Cup East Asia-Pacific Qualifier Announced |date=६ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]]}}</ref> ! {{cr|PNG}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/184mqKttXg/ |title=MEDIA UPDATE: PNG Barramundis Squad Confirmed for Japan |date=२८ एप्रिल २०२६ |access-date=३० एप्रिल २०२६ |work=[[क्रिकेट पीएनजी]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[माआरा अवे]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कोरी डिक्सन (उपकर्णधार) * पॉल कमिंग्स * हेडन डिक्सन * लुका ग्रेस * आउए परिमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * थॉमस परिमा * जेम्स पिकरिंग ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * तेआउते रावरुआ * ॲडिसन रो * जेरेमाया शिल्ड्स * क्विन स्टीफन्स * ऑस्कर टेलर * जॅरेड टुट्टी | valign="top" | * सेरू टुपोउ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * नोआ अकावेई * जोसाया बालेइसिकोबिया * [[मेतुसेला बीटाकी]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * पेनी डाकाइनिवानुआ * लेदुआ गाउना * तालेइवुली जिकोइबुरे * मनासे रावुला * सितेरी ताबुइसुलू * कितिओने तायागा * विलिसोनी वेइक्रावी * [[पेनी वुनिवाका]] * सावेनाका वाकाबाका * विलियामे वाकावाकाटोगा | valign="top" | * डॅनिल्सन हावोए ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * गेदे आर्ता * केतुत आर्तावान * फर्डिनांडो बानुनाएक * कविन चड्ढा * कादेक गामांटिका * सुधाकर जेगन्नाथन * धर्मा केसुमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * संपत खारवी * गेदे प्रियंदाना * अप्रिलियांडी राहायु * धनेश शेट्टी * अंजार तदारुस * गौरव तिवारी * युधा व्हर्डियन | valign="top" | * [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अभिषेक आनंद * चार्ली हारा-हिन्झे * बेंजामिन इटो-डेव्हिस * वातरू मियाउची ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * एसाम रहमान * सबाओरिश रविचंद्रन * रेओ साकुरानो-थॉमस * अब्दुल समद * अलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * शोमा सुगाया-स्लेटर * डेक्लन सुझुकी * इब्राहिम ताकाहाशी * माकोतो तानियामा | valign="top" | * [[आसाद वल्ला]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * रायन अनी * [[सेसे बाऊ]] * मायकेल चार्ली * गाबा फ्रँक * [[जॉन कारिको]] * [[कबुआ मोरिया]] * [[आले नाओ]] * पॅट्रिक नाऊ * आउए ओरू * बोइओ रे * [[लेगा सियाका]] * [[टोनी उरा]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * हिला वारे |- ! {{cr|PHI}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1JR4pe9Msc/ |title=The Philippine Carabaos are set |date=७ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[फिलिपाईन क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{cr|SAM}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DWVHw5VEzWv/ |title=Japan on ways |date=२६ मार्च २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६ |work=[[सामोआ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> ! {{cr|KOR}}<ref>{{cite web |url=http://cricket.or.kr/bbs/board.php?bo_table=5&wr_id=953 |title=2026년 대한크리켓협회 남자 ICC 월드컵 지역예선 출전 국가대표 선수 최종 명단 |trans-title=२०२६ आयसीसी पुरुष विश्वचषक प्रादेशिक पात्रता स्पर्धेसाठी राष्ट्रीय संघातील खेळाडूंची अंतिम यादी |date=१० एप्रिल २०२६ |access-date=५ मे २०२६ |work=[[कोरिया क्रिकेट असोसिएशन]] |language=ko}}</ref> ! colspan="2" | {{cr|VAN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.vu/post/alpha-insurance-vanuatu-national-men-s-cricket-team-departs-for-japan-for-icc-men-s-t20-world-cup-qu |title=Alpha Insurance Vanuatu National Men’s Cricket Team departs for Japan for ICC Men’s T20 World Cup Qualifier |date=५ मे २०२६ |access-date=५ मे २०२६ |work=[[व्हानुआतू क्रिकेट]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[हेन्री टायलर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * रीस बुरिनागा * गुरभुपिंदर चोहान * जोसेफ डॉक्टोरा * अँड्र्यू डोनोव्हन * हुजैफा मोहम्मद * अरशदीप समरा * कुलविंदरजीत सिंग * सुरिंदर सिंग * अमनप्रीत सिराह * [[डॅनियेल स्मिथ]] * ख्रिस्तोफर स्टॅम्प ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निवेक टॅनर * जोनाथन टफिन | valign="top" | * शॉन सोलिआ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * डॅनियल बर्गेस * शॉन कॉटर * सॅम्युएल फ्रेंच ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कॅलेब जस्मत * मालेतिनो मायावा * बेंजामिन मायलाटा * नोआ मीड * सोलोमन नॅश * सॅमसन सोला * फेरेती सुलुलोटो ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सौमानी तिआई * इली तुगागा * [[डॅरियस व्हिसर]] | valign="top" | * बालागे दिलरुक्षा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सगीर अहमद * एडन ब्रूमफिल्ड * कुलदीप गुर्जर * जून ह्युनवू ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अरीब खालिद * आमिर लाल * दाहम मदामपागे * समीरा मदुरंगा * नदीम मुहम्मद * अलेक्स पार्सन्स * ह्योन पार्सन्स * समीरा पिताबेद्दारा * चमित रणसिंघे | colspan="2" valign="top" | * [[जोशुआ रश]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * जॅरिड ॲलन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * बेटन विरालिलिऊ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[टिम कटलर]] * रॉड्रिक लेकाई * [[अँड्रु मानसाले]] * [[पॅट्रिक मटाउटावा]] * [[विल्यमसिंग नलिसा]] * [[नलिन निपिको]] * [[क्लेमेंट टॉमी]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निकोलस व्हेनेबल्स * ज्युनिअर काल्टापाऊ * डॅरेन वोटू * वोमाजो वोटू |} ==गट फेरी== {{Hatnote|सर्व वेळा जपान प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०९:००]]) आहेत.}} ===गट १=== ====गुणतालिका==== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|JPN}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +३.११३ || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|VAN}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || +२.२७५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|FIJ}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −५.९३२ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|FIJ}} | score1 = १६९/४ (२० षटके) | runs1 = [[जोशुआ रश]] ५९ (४९) | wickets1 = जोसाया बालेइसिकोबिया २/२९ (३ षटके) | score2 = ४८ (१४.४ षटके) | runs2 = नोआ अकावेई १३ (१३) | wickets2 = [[विल्यमसिंग नलिसा]] ३/६ (३.४ षटके) | result = व्हानुआतू १२१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532638.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = व्हानुआतूने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = कितिओने तायागा, विलिसोनी वेइक्रावी, सावेनाका वाकाबाका आणि विलियामे वाकावाकाटोगा (फिजी), तसेच निकोलस व्हेनेबल्स (व्हानुआतू) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = १२३ (१९.४ षटके) | runs1 = एसाम रहमान ३० (३६) | wickets1 = [[जोशुआ रश]] ४/२४ (४ षटके) | score2 = ९३/६ (२० षटके) | runs2 = ज्युनिअर काल्टापाऊ ३७[[नाबाद|*]] (३८) | wickets2 = अब्दुल समद २/४ (४ षटके) | result = जपान ३० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532641.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|JPN}} | score1 = ७४ (१९.४ षटके) | runs1 = जोसाया बालेइसिकोबिया ३९ (५७) | wickets1 = इब्राहिम ताकाहाशी ३/४ (१.४ षटके) | score2 = ७५/२ (७.१ षटके) | runs2 = एसाम रहमान ४७[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = सेरू टुपोउ १/१६ (२ षटके) | result = जपान ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532644.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = एसाम रहमान (जपान) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = तालेइवुली जिकोइबुरे (फिजी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ===गट २=== ====गुणतालिका==== <section begin=group2 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|SAM}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +४.७८० || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|IDN}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || −१.६९५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|PHI}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −२.६७५ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=group2 /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|IDN}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १३२/९ (२० षटके) | runs1 = कादेक गामांटिका ४५ (३५) | wickets1 = जोनाथन टफिन २/१७ (४ षटके) | score2 = १२१/६ (२० षटके) | runs2 = [[हेन्री टायलर]] ४२[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = कादेक गामांटिका २/१७ (४ षटके) | result = इंडोनेशिया ११ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532637.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि ख्रिस थर्गेट (जपान) | motm = कादेक गामांटिका (इंडोनेशिया) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = युधा व्हर्डियन (इंडोनेशिया) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|IDN}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = ९२/८ (२० षटके) | runs1 = कविन चड्ढा २५ (३३) | wickets1 = सोलोमन नॅश ३/६ (४ षटके) | score2 = ९३/१ (९.२ षटके) | runs2 = [[डॅरियस व्हिसर]] ५८ (२६) | wickets2 = कादेक गामांटिका १/१० (१.२ षटके) | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532640.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = सोलोमन नॅश (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १६६/७ (२० षटके) | runs1 = शॉन सोलिआ ७४ (५६) | wickets1 = अमनप्रीत सिराह २/३१ (४ षटके) | score2 = ७० (१४.४ षटके) | runs2 = अँड्र्यू डोनोव्हन २५ (२५) | wickets2 = सोलोमन नॅश ४/१२ (३ षटके) | result = समोआ ९६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532643.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = शॉन सोलिआ (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ===गट ३=== ====गुणतालिका==== <section begin=group3 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|PNG}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +४.६२५ || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|COK}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || +१.९९५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|KOR}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −७.२७३ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=group3 /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|KOR}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = ४७ (१६.२ षटके) | runs1 = सगीर अहमद २० (३०) | wickets1 = क्विन स्टीफन्स ३/४ (३ षटके) | score2 = ४९/१ (४.४ षटके) | runs2 = थॉमस परिमा २१[[नाबाद|*]] (१०) | wickets2 = नदीम मुहम्मद १/१० (१ षटक) | result = कूक द्वीपसमूह ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532639.html धावफलक] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = क्विन स्टीफन्स (कूक द्वीपसमूह) | toss = कूक द्वीपसमूहने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = लुका ग्रेस, जेरेमाया शिल्ड्स आणि क्विन स्टीफन्स (कूक द्वीपसमूह), तसेच सगीर अहमद, एडन ब्रूमफिल्ड, मुहम्मद नदीम आणि चमित रणसिंघे (दक्षिण कोरिया) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १९७/३ (२० षटके) | runs1 = [[टोनी उरा]] १०६[[नाबाद|*]] (५५) | wickets1 = दाहम मदामपागे १/१४ (२ षटके) | score2 = ६१ (१९.४ षटके) | runs2 = दाहम मदामपागे १६ (३०) | wickets2 = आउए ओरू ४/११ (४ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी १३६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532642.html धावफलक] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[टोनी उरा]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = रायन अनी आणि आउए ओरू (पापुआ न्यू गिनी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = २०४/५ (२० षटके) | runs1 = [[लेगा सियाका]] ८०[[नाबाद|*]] (५०) | wickets1 = कोरी डिक्सन २/२९ (४ षटके) | score2 = १५५/६ (२० षटके) | runs2 = हेडन डिक्सन ५० (३२) | wickets2 = [[सेसे बाऊ]] २/२२ (३ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी ४९ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532645.html धावफलक] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[लेगा सियाका]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==सुपर सिक्स== {{Hatnote|सर्व वेळा जपान प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०९:००]]) आहेत.}} ===गुणतालिका=== <section begin=super6 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- | १ || style="text-align:left;" | {{cr|PNG}} || ५ || ४ || १ || ० || '''८''' || +२.८९२ || विजेता |- | २ || style="text-align:left;" | {{cr|JPN}} || ५ || ४ || १ || ० || '''८''' || +१.९५४ || उपविजेता |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|SAM}} || ५ || ३ || २ || ० || '''६''' || +१.८३० || rowspan="4" | स्पर्धेतून बाहेर |- | ४ || style="text-align:left;" | {{cr|COK}} || ५ || ३ || २ || ० || '''६''' || +०.६४८ |- | ५ || style="text-align:left;" | {{cr|VAN}} || ५ || १ || ४ || ० || '''२''' || −२.५६० |- | ६ || style="text-align:left;" | {{cr|IDN}} || ५ || ० || ५ || ० || '''०''' || −२.१३९ |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=super6 /> ===सामने=== {{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = १२९/८ (२० षटके) | runs1 = ज्युनिअर काल्टापाऊ ३७[[नाबाद|*]] (२३) | wickets1 = सौमानी तिआई ४/२५ (४ षटके) | score2 = १३२/१ (१५.३ षटके) | runs2 = [[डॅरियस व्हिसर]] ७५[[नाबाद|*]] (५१) | wickets2 = [[जोशुआ रश]] १/२४ (४ षटके) | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532646.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[डॅरियस व्हिसर]] (समोआ) | toss = व्हानुआतूने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १४२/७ (२० षटके) | runs1 = अलेक्स शिराई-पॅटमोर ५२ (४९) | wickets1 = फर्डिनांडो बानुनाएक २/१७ (३ षटके) | score2 = १०१ (१९.१ षटके) | runs2 = कादेक गामांटिका ३३ (२७) | wickets2 = माकोतो तानियामा २/११ (१.१ षटके) | result = जपान ४१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532648.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = अलेक्स शिराई-पॅटमोर (जपान) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|PNG}} | score1 = ११२ (२० षटके) | runs1 = [[डॅरियस व्हिसर]] ३१ (२४) | wickets1 = [[जॉन कारिको]] ३/१५ (४ षटके) | score2 = ११५/८ (२० षटके) | runs2 = [[आसाद वल्ला]] २६ (२२) | wickets2 = सौमानी तिआई ४/२२ (४ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी २ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532650.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[आले नाओ]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|COK}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = १६३/७ (२० षटके) | runs1 = आउए परिमा ६४ (४५) | wickets1 = [[टिम कटलर]] २/१९ (४ षटके) | score2 = ६९/५ (८ षटके) | runs2 = [[जोशुआ रश]] २२ (१५) | wickets2 = जॅरेड टुट्टी २/८ (२ षटके) | result = कूक द्वीपसमूह ११ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धतीने]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532651.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = हेडन डिक्सन (कूक द्वीपसमूह) | toss = कूक द्वीपसमूहने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे व्हानुआतूसाठी ८ षटकांत ८१ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १३०/७ (२० षटके) | runs1 = [[आसाद वल्ला]] ३४ (३३) | wickets1 = सुधाकर जेगन्नाथन २/१४ (४ षटके) | score2 = ९२ (१९ षटके) | runs2 = कविन चड्ढा ३० (३२) | wickets2 = आउए ओरू ४/१३ (३ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी ३८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532653.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[आसाद वल्ला]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = ९० (१८.५ षटके) | runs1 = रेओ साकुरानो-थॉमस १९ (१७) | wickets1 = [[माआरा अवे]] ३/४ (२ षटके) | score2 = ९४/७ (२० षटके) | runs2 = थॉमस परिमा ४८[[नाबाद|*]] (४९) | wickets2 = चार्ली हारा-हिन्झे ३/७ (४ षटके) | result = कूक द्वीपसमूह ३ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532654.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = थॉमस परिमा (कूक द्वीपसमूह) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १०२/९ (२० षटके) | runs1 = [[क्लेमेंट टॉमी]] २७ (२०) | wickets1 = कविन चड्ढा ३/१३ (४ षटके) | score2 = १०१/९ (२० षटके) | runs2 = सुधाकर जेगन्नाथन ३८ (५०) | wickets2 = [[जोशुआ रश]] ४/३२ (४ षटके) | result = व्हानुआतू १ धावेने विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532655.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|JPN}} | score1 = ८१ (१८.५ षटके) | runs1 = [[डॅरियस व्हिसर]] ४२ (४८) | wickets1 = सबाओरिश रविचंद्रन ५/११ (४ षटके) | score2 = ८२/१ (११.१ षटके) | runs2 = [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ३७[[नाबाद|*]] (३४) | wickets2 = [[डॅरियस व्हिसर]] १/२१ (२.१ षटके) | result = जपान ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532656.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = सबाओरिश रविचंद्रन (जपान) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|COK}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १२८/६ (१६ षटके) | runs1 = [[माआरा अवे]] ५६ (३४) | wickets1 = सुधाकर जेगन्नाथन २/१५ (४ षटके) | score2 = ७८/६ (१६ षटके) | runs2 = कविन चड्ढा ४५ (५२) | wickets2 = कोरी डिक्सन २/१६ (३ षटके) | result = कूक द्वीपसमूह ५० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532659.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[माआरा अवे]] (कूक द्वीपसमूह) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी १६ षटकांचा करण्यात आला. | notes = पॉल कमिंग्स (कूक द्वीपसमूह) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = २०७/५ (२० षटके) | runs1 = [[लेगा सियाका]] ८५ (४६) | wickets1 = [[जोशुआ रश]] २/३९ (४ षटके) | score2 = ६० (१४.२ षटके) | runs2 = [[क्लेमेंट टॉमी]] १९ (१९) | wickets2 = सेसे बाऊ ३/६ (२.२ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी १४७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532660.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[लेगा सियाका]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = गाबा फ्रँक (पापुआ न्यू गिनी) आणि रॉड्रिक लेकाई (व्हानुआतू) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|COK}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = ७५ (१९.१ षटके) | runs1 = आउए परिमा २४ (१८) | wickets1 = सॅमसन सोला ३/२० (४ षटके) | score2 = ७९/१ (११.२ षटके) | runs2 = बेंजामिन मायलाटा ३०[[नाबाद|*]] (२७) | wickets2 = | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532662.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = [[डॅरियस व्हिसर]] (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|PNG}} | score1 = १२१/७ (२० षटके) | runs1 = [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ४५ (३३) | wickets1 = सेसे बाऊ ३/२४ (४ षटके) | score2 = ९५/८ (२० षटके) | runs2 = [[लेगा सियाका]] २२ (३६) | wickets2 = चार्ली हारा-हिन्झे २/१८ (४ षटके) | result = जपान २६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532663.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] (जपान) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==तिरंगी मालिका== {{माहितीचौकट क्रिकेट मालिका | series = २०२६ जपान तिरंगी मालिका | image = | दिनांक = १२–१८ मे २०२६ | स्थळ = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २, सानो | निकाल = दक्षिण कोरियाने स्पर्धा जिंकली | मालिकावीर = | संघ१ = {{cr|FIJ}} | संघ२ = {{cr|PHI}} | संघ३ = {{cr|KOR}} | संघनायक१ = सेरू टुपोउ | संघनायक२ = [[हेन्री टायलर]] | संघनायक३ = बालागे दिलरुक्षा | धावा१ = [[पेनी वुनिवाका]] (१०८) | धावा२ = अँड्र्यू डोनोव्हन (११४) | धावा३ = सगीर अहमद (१४२) | बळी१ = सेरू टुपोउ (४) | बळी२ = अमनप्रीत सिराह (११) | बळी३ = ह्योन पार्सन्स (६) | notes = | previous_tournament = | next_tournament = }} ===गुणतालिका=== <section begin=triNation /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती |- | १ || style="text-align:left;" | {{cr|KOR}} || ४ || ३ || १ || ० || '''६''' || +१.१०५ |- | २ || style="text-align:left;" | {{cr|PHI}} || ४ || ३ || १ || ० || '''६''' || +०.३१९ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|FIJ}} || ४ || ० || ४ || ० || '''०''' || −१.४४० |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/japan-twenty20-tri-series-2026-1536276/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=triNation /> ===सामने=== {{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|PHI}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १६३/४ (२० षटके) | runs1 = निवेक टॅनर ६०[[नाबाद|*]] (४१) | wickets1 = दाहम मदामपागे २/३२ (४ षटके) | score2 = १४०/८ (२० षटके) | runs2 = सगीर अहमद ४३ (३२) | wickets2 = अमनप्रीत सिराह ३/१४ (४ षटके) | result = फिलिपिन्स २३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532647.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = दक्षिणामूर्ती नटराजन (जपान) आणि ख्रिस थर्गेट (जपान) | motm = अमनप्रीत सिराह (फिलिपिन्स) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १४० (१९.५ षटके) | runs1 = [[पेनी वुनिवाका]] ५९ (४४) | wickets1 = ह्योन पार्सन्स ६/३१ (३.५ षटके) | score2 = १४१/४ (१८ षटके) | runs2 = सगीर अहमद ३७ (३१) | wickets2 = [[पेनी वुनिवाका]] २/२९ (४ षटके) | result = दक्षिण कोरिया ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532649.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = दक्षिणामूर्ती नटराजन (जपान) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = ह्योन पार्सन्स (दक्षिण कोरिया) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = ह्योन पार्सन्स पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यात पाच बळी घेणारा दक्षिण कोरियाचा पहिला खेळाडू ठरला. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ मे २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = ११६ (१८.४ षटके) | runs1 = [[पेनी वुनिवाका]] ४२ (३१) | wickets1 = अमनप्रीत सिराह ४/१४ (३.४ षटके) | score2 = ११७/६ (१८.२ षटके) | runs2 = जोसेफ डॉक्टोरा ४२[[नाबाद|*]] (३३) | wickets2 = सेरू टुपोउ २/२९ (४ षटके) | result = फिलिपिन्स ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532652.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = दक्षिणामूर्ती नटराजन (जपान) आणि [[डॉनॉव्हन कॉख]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = अमनप्रीत सिराह (फिलिपिन्स) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = मनासे रावुला (फिजी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|PHI}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = ९४/८ (२० षटके) | runs1 = [[हेन्री टायलर]] ४६[[नाबाद|*]] (४७) | wickets1 = कुलदीप गुर्जर २/९ (४ षटके) | score2 = ९५/२ (१३.२ षटके) | runs2 = सगीर अहमद ५६ (३९) | wickets2 = सुरिंदर सिंग १/१ (१ षटक) | result = दक्षिण कोरिया ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532657.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि रॉब न्यूमन (जपान) | motm = सगीर अहमद (दक्षिण कोरिया) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १०७/७ (२० षटके) | runs1 = मनासे रावुला ४७[[नाबाद|*]] (४५) | wickets1 = समीरा मदुरंगा ३/१८ (४ षटके) | score2 = १०९/३ (१४.१ षटके) | runs2 = बालागे दिलरुक्षा ६२[[नाबाद|*]] (४९) | wickets2 = सावेनाका वाकाबाका २/१९ (३ षटके) | result = दक्षिण कोरिया ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532658.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) आणि विपिन सुखवाल (जपान) | motm = बालागे दिलरुक्षा (दक्षिण कोरिया) | toss = दक्षिण कोरियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ मे २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १३६ (२० षटके) | runs1 = मनासे रावुला ४० (३९) | wickets1 = [[डॅनियेल स्मिथ]] ४/२० (४ षटके) | score2 = १४१/१ (१५.४ षटके) | runs2 = अँड्र्यू डोनोव्हन ८१[[नाबाद|*]] (५६) | wickets2 = सितेरी ताबुइसुलू १/१९ (३ षटके) | result = फिलिपिन्स ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532661.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = मुमताज आलम (जपान) आणि [[तबारक दर]] (हाँग काँग) | motm = अँड्र्यू डोनोव्हन (फिलिपिन्स) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==स्पर्धेतील सर्वोत्तम संघ== * {{cricon|SAM}} [[डॅरियस व्हिसर]] * {{cricon|PNG}} [[टोनी उरा]] * {{cricon|SAM}} शॉन सोलिआ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * {{cricon|PNG}} [[लेगा सियाका]] * {{cricon|COK}} हेडन डिक्सन * {{cricon|VAN}} [[जोशुआ रश]] * {{cricon|PNG}} [[सेसे बाउ]] * {{cricon|JPN}} सबाओरिश रविचंद्रन * {{cricon|JPN}} अलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * {{cricon|SAM}} सौमानी तिआई * {{cricon|PNG}} [[जॉन कारिको]] * {{cricon|IDN}} कविन चड्ढा (बारावा खेळाडू) ==नोंदी== {{Notelist}} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628 क्रिकइन्फो वरील मालिका पृष्ठ (पात्रता)] * [https://www.espncricinfo.com/series/japan-twenty20-tri-series-2026-1536276 क्रिकइन्फो वरील मालिका पृष्ठ (सातव्या स्थानासाठी तिरंगी मालिका)] <!--{{२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक}}-->{{आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] svpmqx5k3xqqdcw18mhwye7bpnqpqzh 0 383129 2704351 2026-08-22T01:22:49Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = फिनलंड क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Cyprus.svg | team1_name = सायप्रस | team2_image = Flag of Finland.svg | team2_name = फिनलंड | from_date = ८... 2704351 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = फिनलंड क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Cyprus.svg | team1_name = सायप्रस | team2_image = Flag of Finland.svg | team2_name = फिनलंड | from_date = ८ | to_date = ९ मे २०२६ | team1_captain = रोमन माझुमदर <small>(पहिला टी२०आ)</small><br>अलेक्झांडर सेन <small>(दुसरा–चौथा टी२०आ)</small> | team2_captain = जॉर्डन ओ'ब्रायन <small>(पहिला टी२०आ)</small><br>अमजद शेर <small>(दुसरा–चौथा टी२०आ)</small> | no_of_twenty20s = ४ | team1_twenty20s_won = १ | team2_twenty20s_won = ३ | team1_twenty20s_most_runs = अलेक्झांडर सेन (१०१) | team2_twenty20s_most_runs = फराज मेहती अब्बास (१०९) | team1_twenty20s_most_wickets = ॲडम सेन (८) | team2_twenty20s_most_wickets = अमजद शेर (९) }} [[फिनलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|फिनलंड पुरुष क्रिकेट संघाने]] मे २०२६ मध्ये [[सायप्रस राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|सायप्रस]] विरुद्ध चार [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी सायप्रसचा दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12103/finland-tour-of-cyprus-2026/matches |title=Finland tour of Cyprus, 2026 - Schedule and Results |work=Cricbuzz |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> हे सर्व सामने ८ आणि ९ मे २०२६ रोजी हॅपी व्हॅली ग्राउंड, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] येथे खेळवण्यात आले. सायप्रसने पहिला सामना जिंकल्यानंतर फिनलंडने उर्वरित तीन सामने जिंकून मालिका ३–१ ने जिंकली.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12103/finland-tour-of-cyprus-2026 |title=Finland tour of Cyprus, 2026 |work=Cricbuzz |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> फिनलंडच्या फराज मेहती अब्बासने मालिकेत सर्वाधिक १०९ धावा केल्या, तर अमजद शेरने सर्वाधिक ९ बळी घेतले.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12103/finland-tour-of-cyprus-2026/stats |title=Finland tour of Cyprus, 2026 Statistics |work=Cricbuzz |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12103/finland-tour-of-cyprus-2026 Cricbuzz वरील मालिका पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:फिनलंड क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] earccj5004dpvjjzsmphpp0lswjvese 2704352 2704351 2026-08-22T01:23:46Z Ganesh591 62733 /* बाह्य दुवे */ 2704352 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = फिनलंड क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Cyprus.svg | team1_name = सायप्रस | team2_image = Flag of Finland.svg | team2_name = फिनलंड | from_date = ८ | to_date = ९ मे २०२६ | team1_captain = रोमन माझुमदर <small>(पहिला टी२०आ)</small><br>अलेक्झांडर सेन <small>(दुसरा–चौथा टी२०आ)</small> | team2_captain = जॉर्डन ओ'ब्रायन <small>(पहिला टी२०आ)</small><br>अमजद शेर <small>(दुसरा–चौथा टी२०आ)</small> | no_of_twenty20s = ४ | team1_twenty20s_won = १ | team2_twenty20s_won = ३ | team1_twenty20s_most_runs = अलेक्झांडर सेन (१०१) | team2_twenty20s_most_runs = फराज मेहती अब्बास (१०९) | team1_twenty20s_most_wickets = ॲडम सेन (८) | team2_twenty20s_most_wickets = अमजद शेर (९) }} [[फिनलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|फिनलंड पुरुष क्रिकेट संघाने]] मे २०२६ मध्ये [[सायप्रस राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|सायप्रस]] विरुद्ध चार [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी सायप्रसचा दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12103/finland-tour-of-cyprus-2026/matches |title=Finland tour of Cyprus, 2026 - Schedule and Results |work=Cricbuzz |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> हे सर्व सामने ८ आणि ९ मे २०२६ रोजी हॅपी व्हॅली ग्राउंड, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] येथे खेळवण्यात आले. सायप्रसने पहिला सामना जिंकल्यानंतर फिनलंडने उर्वरित तीन सामने जिंकून मालिका ३–१ ने जिंकली.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12103/finland-tour-of-cyprus-2026 |title=Finland tour of Cyprus, 2026 |work=Cricbuzz |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> फिनलंडच्या फराज मेहती अब्बासने मालिकेत सर्वाधिक १०९ धावा केल्या, तर अमजद शेरने सर्वाधिक ९ बळी घेतले.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12103/finland-tour-of-cyprus-2026/stats |title=Finland tour of Cyprus, 2026 Statistics |work=Cricbuzz |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12103/finland-tour-of-cyprus-2026 क्रिकबझ वरील मालिका पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:फिनलंड क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] 596vpc1kzb11jrdmmhawk5s0zws09ro 2704353 2704352 2026-08-22T01:26:40Z Ganesh591 62733 2704353 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = फिनलंड क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Cyprus.svg | team1_name = सायप्रस | team2_image = Flag of Finland.svg | team2_name = फिनलंड | from_date = ८ | to_date = ९ मे २०२६ | team1_captain = रोमन माझुमदर <small>(पहिला टी२०आ)</small><br>अलेक्झांडर सेन <small>(दुसरा–चौथा टी२०आ)</small> | team2_captain = जॉर्डन ओ'ब्रायन <small>(पहिला टी२०आ)</small><br>अमजद शेर <small>(दुसरा–चौथा टी२०आ)</small> | no_of_twenty20s = ४ | team1_twenty20s_won = १ | team2_twenty20s_won = ३ | team1_twenty20s_most_runs = अलेक्झांडर सेन (१०१) | team2_twenty20s_most_runs = फराज मेहती अब्बास (१०९) | team1_twenty20s_most_wickets = ॲडम सेन (८) | team2_twenty20s_most_wickets = अमजद शेर (९) }} [[फिनलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|फिनलंड पुरुष क्रिकेट संघाने]] मे २०२६ मध्ये [[सायप्रस राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|सायप्रस]] विरुद्ध चार [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी सायप्रसचा दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12103/finland-tour-of-cyprus-2026/matches |title=Finland tour of Cyprus, 2026 - Schedule and Results |work=Cricbuzz |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> हे सर्व सामने ८ आणि ९ मे २०२६ रोजी हॅपी व्हॅली ग्राउंड, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] येथे खेळवण्यात आले. सायप्रसने पहिला सामना जिंकल्यानंतर फिनलंडने उर्वरित तीन सामने जिंकून मालिका ३–१ ने जिंकली.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12103/finland-tour-of-cyprus-2026 |title=Finland tour of Cyprus, 2026 |work=Cricbuzz |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> फिनलंडच्या फराज मेहती अब्बासने मालिकेत सर्वाधिक १०९ धावा केल्या, तर अमजद शेरने सर्वाधिक ९ बळी घेतले.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12103/finland-tour-of-cyprus-2026/stats |title=Finland tour of Cyprus, 2026 Statistics |work=Cricbuzz |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto; white-space:nowrap" |- ! {{cr|CYP}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-squads/154102/cyp-vs-fin-4th-t20i-finland-tour-of-cyprus-2026 |title=Cyprus vs Finland, 4th T20I, Finland tour of Cyprus, 2026 - Squads |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ! {{cr|FIN}}<ref>{{cite web |url=https://cricketfinland.com/squadannouncement-cyprusfinland2026/ |title=Squad Announcement – Cyprus vs Finland T20I Series |work=[[क्रिकेट फिनलंड]] |date=६ मे २०२६ |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * रोमन मजुमदार ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अलेक्झांडर सेन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * आशिष बाम ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सचित्रा पथिराना ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सचित्रा थरंगा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * ॲडम सेन * अकिला कलुगला * ॲरन फ्रेम * अर्जुन शाही * करण सिंग * लवदीप सिंग * मंगला गुणसेकरा * रोशन सिरिवर्देना * रुएल ब्रेथवेट * स्कॉट ऑस्टिन * सुब्बारेड्डी अलावला * तरनजीत सिंग | * अमजद शेर ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * निकोलस सालोनेन (उपकर्णधार) * जॉर्डन ओ'ब्रायन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कैफ जमादार * फराज अब्बास * जाहिदुल्लाह कमाल * हमदुल्लाह शिनवारी * महेश तांबे * पियुमल ईश्वरा आचारिगे करुणारत्ने * फहीम नेल्लांचेरी * अनिकेत पुस्थाय * जुनैद खान * वनराज पधाल * पवन कुमारपेली |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12103/finland-tour-of-cyprus-2026 क्रिकबझ वरील मालिका पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:फिनलंड क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] 6paijdednk6y6vnd3aa0libfqc19mpi 2704354 2704353 2026-08-22T01:29:54Z Ganesh591 62733 /* खेळाडू */ 2704354 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = फिनलंड क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Cyprus.svg | team1_name = सायप्रस | team2_image = Flag of Finland.svg | team2_name = फिनलंड | from_date = ८ | to_date = ९ मे २०२६ | team1_captain = रोमन माझुमदर <small>(पहिला टी२०आ)</small><br>अलेक्झांडर सेन <small>(दुसरा–चौथा टी२०आ)</small> | team2_captain = जॉर्डन ओ'ब्रायन <small>(पहिला टी२०आ)</small><br>अमजद शेर <small>(दुसरा–चौथा टी२०आ)</small> | no_of_twenty20s = ४ | team1_twenty20s_won = १ | team2_twenty20s_won = ३ | team1_twenty20s_most_runs = अलेक्झांडर सेन (१०१) | team2_twenty20s_most_runs = फराज मेहती अब्बास (१०९) | team1_twenty20s_most_wickets = ॲडम सेन (८) | team2_twenty20s_most_wickets = अमजद शेर (९) }} [[फिनलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|फिनलंड पुरुष क्रिकेट संघाने]] मे २०२६ मध्ये [[सायप्रस राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|सायप्रस]] विरुद्ध चार [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी सायप्रसचा दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12103/finland-tour-of-cyprus-2026/matches |title=Finland tour of Cyprus, 2026 - Schedule and Results |work=Cricbuzz |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> हे सर्व सामने ८ आणि ९ मे २०२६ रोजी हॅपी व्हॅली ग्राउंड, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] येथे खेळवण्यात आले. सायप्रसने पहिला सामना जिंकल्यानंतर फिनलंडने उर्वरित तीन सामने जिंकून मालिका ३–१ ने जिंकली.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12103/finland-tour-of-cyprus-2026 |title=Finland tour of Cyprus, 2026 |work=Cricbuzz |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> फिनलंडच्या फराज मेहती अब्बासने मालिकेत सर्वाधिक १०९ धावा केल्या, तर अमजद शेरने सर्वाधिक ९ बळी घेतले.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12103/finland-tour-of-cyprus-2026/stats |title=Finland tour of Cyprus, 2026 Statistics |work=Cricbuzz |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto; white-space:nowrap" |- ! {{cr|CYP}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-squads/154102/cyp-vs-fin-4th-t20i-finland-tour-of-cyprus-2026 |title=Cyprus vs Finland, 4th T20I, Finland tour of Cyprus, 2026 - Squads |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ! {{cr|FIN}}<ref>{{cite web |url=https://cricketfinland.com/squadannouncement-cyprusfinland2026/ |title=Squad Announcement – Cyprus vs Finland T20I Series |work=[[क्रिकेट फिनलंड]] |date=६ मे २०२६ |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * रोमन मजुमदार ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अलेक्झांडर सेन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * आशिष बाम ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सचित्रा पथिराना ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सचित्रा थरंगा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * ॲडम सेन * अकिला कलुगला * ॲरन फ्रेम * अर्जुन शाही * करण सिंग * लवदीप सिंग * मंगला गुणसेकरा * रोशन सिरिवर्देना * रुएल ब्रेथवेट * स्कॉट ऑस्टिन * सुब्बारेड्डी अलावला * तरनजीत सिंग | * अमजद शेर ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * निकोलस सालोनेन (उपकर्णधार) * जॉर्डन ओ'ब्रायन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कैफ जमादार * फराज अब्बास * जाहिदुल्लाह कमाल * हमदुल्लाह शिनवारी * महेश तांबे * पियुमल ईश्वरा आचारिगे करुणारत्ने * फहीम नेल्लांचेरी * अनिकेत पुस्थाय * जुनैद खान * वनराज पधाल * पवन कुमारपेली |} ==टी२०आ मालिका== {{Hatnote|सर्व वेळा सायप्रसच्या स्थानिक वेळेनुसार ([[यूटीसी+०३:००]]) आहेत.}} ===पहिला टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{cr-rt|CYP}} | team2 = {{cr|FIN}} | score1 = १६५/३ (२० षटके) | runs1 = अलेक्झांडर सेन ६१[[नाबाद|*]] (४७) | wickets1 = अमजद शेर २/१५ (४ षटके) | score2 = १३९ (१८.३ षटके) | runs2 = झाहिदुल्लाह कमाल ३९ (३६) | wickets2 = ॲडम सेन ४/१८ (४ षटके) | result = सायप्रस २६ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/154069/cyp-vs-fin-1st-t20i-finland-tour-of-cyprus-2026 धावफलक] | venue = हॅपी व्हॅली ग्राउंड, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] | umpires = मार्क डफी (सायप्रस) आणि सुजित तेनाकून (सायप्रस) | motm = अलेक्झांडर सेन (सायप्रस) | toss = सायप्रसने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ===दुसरा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = १५:३० | team1 = {{cr-rt|CYP}} | team2 = {{cr|FIN}} | score1 = ११२/७ (२० षटके) | runs1 = अशिष बाम २६ (३१) | wickets1 = अमजद शेर ३/२५ (४ षटके) | score2 = ११३/३ (१५ षटके) | runs2 = कैफ जमादार ४८ (२९) | wickets2 = तरनजीत सिंग १/१२ (४ षटके) | result = फिनलंड ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/154080/cyp-vs-fin-2nd-t20i-finland-tour-of-cyprus-2026 धावफलक] | venue = हॅपी व्हॅली ग्राउंड, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] | umpires = मार्क डफी (सायप्रस) आणि सुजित तेनाकून (सायप्रस) | motm = कैफ जमादार (फिनलंड) | toss = सायप्रसने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = अशिष बाम (सायप्रस) २६ धावांवर दुखापतीमुळे निवृत्त झाला. }} ===तिसरा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{cr-rt|FIN}} | team2 = {{cr|CYP}} | score1 = १६३ (२० षटके) | runs1 = फराज मेहती अब्बास ५० (३६) | wickets1 = अर्जुन शाही ३/२० (२ षटके) | score2 = २५ (९.४ षटके) | runs2 = रोशन सिरिवर्देना ५[[नाबाद|*]] (८) | wickets2 = हमदुल्लाह शिनवारी ६/७ (४ षटके) | result = फिनलंड १३८ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/154091/cyp-vs-fin-3rd-t20i-finland-tour-of-cyprus-2026 धावफलक] | venue = हॅपी व्हॅली ग्राउंड, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] | umpires = मार्क डफी (सायप्रस) आणि पंकज परवेश (भारत) | motm = हमदुल्लाह शिनवारी (फिनलंड) | toss = फिनलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ===चौथा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = १५:३० | team1 = {{cr-rt|FIN}} | team2 = {{cr|CYP}} | score1 = १६७/७ (२० षटके) | runs1 = निकोलस सालोनेन ४४ (२५) | wickets1 = ॲडम सेन २/२४ (४ षटके) | score2 = १२९/९ (२० षटके) | runs2 = अर्जुन शाही ४४ (३३) | wickets2 = अमजद शेर ३/१६ (४ षटके) | result = फिनलंड ३८ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/154102/fin-vs-cyp-4th-t20i-finland-tour-of-cyprus-2026 धावफलक] | venue = हॅपी व्हॅली ग्राउंड, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] | umpires = अब्दुल रहमान (सायप्रस) आणि सुजित तेनाकून (सायप्रस) | motm = अमजद शेर (फिनलंड) | toss = फिनलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12103/finland-tour-of-cyprus-2026 क्रिकबझ वरील मालिका पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:फिनलंड क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] 1wol63inlsscyum3nsgoz8ec1vc6lak 0 383130 2704355 2026-08-22T01:34:15Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = बल्गेरिया क्रिकेट संघाचा रोमानिया दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Romania.svg | team1_name = रोमानिया | team2_image = Flag of Bulgaria.svg | team2_name = बल्गेरिया | from_date... 2704355 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = बल्गेरिया क्रिकेट संघाचा रोमानिया दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Romania.svg | team1_name = रोमानिया | team2_image = Flag of Bulgaria.svg | team2_name = बल्गेरिया | from_date = ८ | to_date = १० मे २०२६ | team1_captain = वासू सैनी | team2_captain = ख्रिस ह्रिस्तो लाकोव | no_of_twenty20s = ५ | team1_twenty20s_won = ४ | team2_twenty20s_won = ० | team1_twenty20s_most_runs = रमेश सतीशन (१४२) | team2_twenty20s_most_runs = इसा झरू (१२३) | team1_twenty20s_most_wickets = दिलुम फर्नांडो (५) | team2_twenty20s_most_wickets = प्रकाश मिश्रा (५)<br>जेकब गुल (५) }} [[बल्गेरिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|बल्गेरिया पुरुष क्रिकेट संघाने]] मे २०२६ मध्ये [[रोमेनिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|रोमानिया]] विरुद्ध पाच [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी रोमानियाचा दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12173/bulgaria-tour-of-romania-2026/matches |title=Bulgaria tour of Romania 2026 - Schedule and Results |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> हे सामने ८ ते १० मे २०२६ दरम्यान इल्फोव्ह काउंटी येथील मोआरा व्लासिएई क्रिकेट मैदानावर खेळवण्यात आले. रोमानियाने पहिला, दुसरा, तिसरा आणि पाचवा सामना जिंकून मालिका ४–० ने जिंकली, तर चौथा सामना पावसामुळे एकही चेंडू न टाकता रद्द झाला.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12173/bulgaria-tour-of-romania-2026 |title=Bulgaria tour of Romania 2026 |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> रोमानियाच्या रमेश सतीशनने मालिकेत सर्वाधिक १४२ धावा केल्या, तर बल्गेरियासाठी इसा झरूने सर्वाधिक १२३ धावा केल्या. गोलंदाजीत रोमानियाच्या दिलुम फर्नांडो आणि बल्गेरियाच्या प्रकाश मिश्रा व जेकब गुल यांनी प्रत्येकी पाच बळी घेतले.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12173/bulgaria-tour-of-romania-2026/stats |title=Bulgaria tour of Romania 2026 Statistics |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12173/bulgaria-tour-of-romania-2026 क्रिकबझ वरील मालिका पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:बल्गेरिया क्रिकेट संघाचा रोमानिया दौरा, २०२६}} [[वर्ग:बल्गेरिया क्रिकेट संघाचे रोमेनिया दौरे]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] 75v4udv75uqcdzl0cjgyr4h8c786hcz 2704356 2704355 2026-08-22T01:34:59Z Ganesh591 62733 2704356 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = बल्गेरिया क्रिकेट संघाचा रोमानिया दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Romania.svg | team1_name = रोमानिया | team2_image = Flag of Bulgaria.svg | team2_name = बल्गेरिया | from_date = ८ | to_date = १० मे २०२६ | team1_captain = वासू सैनी | team2_captain = ख्रिस ह्रिस्तो लाकोव | no_of_twenty20s = 5 | team1_twenty20s_won = 4 | team2_twenty20s_won = 0 | team1_twenty20s_most_runs = रमेश सतीशन (१४२) | team2_twenty20s_most_runs = इसा झरू (१२३) | team1_twenty20s_most_wickets = दिलुम फर्नांडो (५) | team2_twenty20s_most_wickets = प्रकाश मिश्रा (५)<br>जेकब गुल (५) }} [[बल्गेरिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|बल्गेरिया पुरुष क्रिकेट संघाने]] मे २०२६ मध्ये [[रोमेनिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|रोमानिया]] विरुद्ध पाच [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी रोमानियाचा दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12173/bulgaria-tour-of-romania-2026/matches |title=Bulgaria tour of Romania 2026 - Schedule and Results |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> हे सामने ८ ते १० मे २०२६ दरम्यान इल्फोव्ह काउंटी येथील मोआरा व्लासिएई क्रिकेट मैदानावर खेळवण्यात आले. रोमानियाने पहिला, दुसरा, तिसरा आणि पाचवा सामना जिंकून मालिका ४–० ने जिंकली, तर चौथा सामना पावसामुळे एकही चेंडू न टाकता रद्द झाला.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12173/bulgaria-tour-of-romania-2026 |title=Bulgaria tour of Romania 2026 |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> रोमानियाच्या रमेश सतीशनने मालिकेत सर्वाधिक १४२ धावा केल्या, तर बल्गेरियासाठी इसा झरूने सर्वाधिक १२३ धावा केल्या. गोलंदाजीत रोमानियाच्या दिलुम फर्नांडो आणि बल्गेरियाच्या प्रकाश मिश्रा व जेकब गुल यांनी प्रत्येकी पाच बळी घेतले.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12173/bulgaria-tour-of-romania-2026/stats |title=Bulgaria tour of Romania 2026 Statistics |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12173/bulgaria-tour-of-romania-2026 क्रिकबझ वरील मालिका पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:बल्गेरिया क्रिकेट संघाचा रोमानिया दौरा, २०२६}} [[वर्ग:बल्गेरिया क्रिकेट संघाचे रोमेनिया दौरे]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] muedwdes9qzlplaji5o7eiqwlm397uw 2704357 2704356 2026-08-22T01:38:05Z Ganesh591 62733 2704357 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = बल्गेरिया क्रिकेट संघाचा रोमानिया दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Romania.svg | team1_name = रोमानिया | team2_image = Flag of Bulgaria.svg | team2_name = बल्गेरिया | from_date = ८ | to_date = १० मे २०२६ | team1_captain = वासू सैनी | team2_captain = ख्रिस ह्रिस्तो लाकोव | no_of_twenty20s = 5 | team1_twenty20s_won = 4 | team2_twenty20s_won = 0 | team1_twenty20s_most_runs = रमेश सतीशन (१४२) | team2_twenty20s_most_runs = इसा झरू (१२३) | team1_twenty20s_most_wickets = दिलुम फर्नांडो (५) | team2_twenty20s_most_wickets = प्रकाश मिश्रा (५)<br>जेकब गुल (५) }} [[बल्गेरिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|बल्गेरिया पुरुष क्रिकेट संघाने]] मे २०२६ मध्ये [[रोमेनिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|रोमानिया]] विरुद्ध पाच [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी रोमानियाचा दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12173/bulgaria-tour-of-romania-2026/matches |title=Bulgaria tour of Romania 2026 - Schedule and Results |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> हे सामने ८ ते १० मे २०२६ दरम्यान इल्फोव्ह काउंटी येथील मोआरा व्लासिएई क्रिकेट मैदानावर खेळवण्यात आले. रोमानियाने पहिला, दुसरा, तिसरा आणि पाचवा सामना जिंकून मालिका ४–० ने जिंकली, तर चौथा सामना पावसामुळे एकही चेंडू न टाकता रद्द झाला.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12173/bulgaria-tour-of-romania-2026 |title=Bulgaria tour of Romania 2026 |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> रोमानियाच्या रमेश सतीशनने मालिकेत सर्वाधिक १४२ धावा केल्या, तर बल्गेरियासाठी इसा झरूने सर्वाधिक १२३ धावा केल्या. गोलंदाजीत रोमानियाच्या दिलुम फर्नांडो आणि बल्गेरियाच्या प्रकाश मिश्रा व जेकब गुल यांनी प्रत्येकी पाच बळी घेतले.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12173/bulgaria-tour-of-romania-2026/stats |title=Bulgaria tour of Romania 2026 Statistics |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto; white-space:nowrap" |- ! {{cr|ROM}}<ref name="squad1">{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-squads/155250/rom-vs-bgr-1st-t20i-bulgaria-tour-of-romania-2026 |title=Romania vs Bulgaria, 1st T20I, Bulgaria tour of Romania 2026 - Squads |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref><ref name="squad5">{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-squads/155294/rom-vs-bgr-5th-t20i-bulgaria-tour-of-romania-2026 |title=Romania vs Bulgaria, 5th T20I, Bulgaria tour of Romania 2026 - Squads |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ! {{cr|BGR}}<ref name="squad1" /><ref name="squad3">{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-squads/155272/rom-vs-bgr-3rd-t20i-bulgaria-tour-of-romania-2026 |title=Romania vs Bulgaria, 3rd T20I, Bulgaria tour of Romania 2026 - Squads |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * वासु सैनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * एरंगा डी सिल्वा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * राजेंद्र पिसाळ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * रोहित कुमार ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * तरनजीत सिंग * रमेश सठेसन * अविष्का इरोशन * इरफान रिंगकू * थरिंदू संदुरुवान * शंतनू वशिष्ठ * जोसाक खडका * चमल्का फर्नांडो * दिलुम फर्नांडो * जनिथा फर्नांडो * मनमीत कोळी * शिवकुमार पेरियालवार * लुका पेट्रे * मोहम्मद अरियान * गोहर मनन * परवीन कुमार | * ख्रिस ह्रिस्तो लाकोव्ह ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * कुशाल कृष्णकुमार ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मनन बशीर ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * इसा झारू * मिलेन गोगेव * फिरास हुसेन * जाकोब गुल * अँथनी डौलिंग * जोशुआ डौलिंग * ऑस्कर डफ * प्रकाश मिश्रा * डिमो निकोलोव्ह * दान्याल राजा * गगनदीप सिंग * झिरक चुगताई * हुजैफ युसूफ |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12173/bulgaria-tour-of-romania-2026 क्रिकबझ वरील मालिका पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:बल्गेरिया क्रिकेट संघाचा रोमानिया दौरा, २०२६}} [[वर्ग:बल्गेरिया क्रिकेट संघाचे रोमेनिया दौरे]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] o31e3nbx4o5qfox0qqi6d4ffaxa1xe9 2704358 2704357 2026-08-22T01:41:04Z Ganesh591 62733 /* खेळाडू */ 2704358 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = बल्गेरिया क्रिकेट संघाचा रोमानिया दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Romania.svg | team1_name = रोमानिया | team2_image = Flag of Bulgaria.svg | team2_name = बल्गेरिया | from_date = ८ | to_date = १० मे २०२६ | team1_captain = वासू सैनी | team2_captain = ख्रिस ह्रिस्तो लाकोव | no_of_twenty20s = 5 | team1_twenty20s_won = 4 | team2_twenty20s_won = 0 | team1_twenty20s_most_runs = रमेश सतीशन (१४२) | team2_twenty20s_most_runs = इसा झरू (१२३) | team1_twenty20s_most_wickets = दिलुम फर्नांडो (५) | team2_twenty20s_most_wickets = प्रकाश मिश्रा (५)<br>जेकब गुल (५) }} [[बल्गेरिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|बल्गेरिया पुरुष क्रिकेट संघाने]] मे २०२६ मध्ये [[रोमेनिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|रोमानिया]] विरुद्ध पाच [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी रोमानियाचा दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12173/bulgaria-tour-of-romania-2026/matches |title=Bulgaria tour of Romania 2026 - Schedule and Results |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> हे सामने ८ ते १० मे २०२६ दरम्यान इल्फोव्ह काउंटी येथील मोआरा व्लासिएई क्रिकेट मैदानावर खेळवण्यात आले. रोमानियाने पहिला, दुसरा, तिसरा आणि पाचवा सामना जिंकून मालिका ४–० ने जिंकली, तर चौथा सामना पावसामुळे एकही चेंडू न टाकता रद्द झाला.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12173/bulgaria-tour-of-romania-2026 |title=Bulgaria tour of Romania 2026 |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> रोमानियाच्या रमेश सतीशनने मालिकेत सर्वाधिक १४२ धावा केल्या, तर बल्गेरियासाठी इसा झरूने सर्वाधिक १२३ धावा केल्या. गोलंदाजीत रोमानियाच्या दिलुम फर्नांडो आणि बल्गेरियाच्या प्रकाश मिश्रा व जेकब गुल यांनी प्रत्येकी पाच बळी घेतले.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12173/bulgaria-tour-of-romania-2026/stats |title=Bulgaria tour of Romania 2026 Statistics |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto; white-space:nowrap" |- ! {{cr|ROM}}<ref name="squad1">{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-squads/155250/rom-vs-bgr-1st-t20i-bulgaria-tour-of-romania-2026 |title=Romania vs Bulgaria, 1st T20I, Bulgaria tour of Romania 2026 - Squads |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref><ref name="squad5">{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-squads/155294/rom-vs-bgr-5th-t20i-bulgaria-tour-of-romania-2026 |title=Romania vs Bulgaria, 5th T20I, Bulgaria tour of Romania 2026 - Squads |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ! {{cr|BGR}}<ref name="squad1" /><ref name="squad3">{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-squads/155272/rom-vs-bgr-3rd-t20i-bulgaria-tour-of-romania-2026 |title=Romania vs Bulgaria, 3rd T20I, Bulgaria tour of Romania 2026 - Squads |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * वासु सैनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * एरंगा डी सिल्वा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * राजेंद्र पिसाळ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * रोहित कुमार ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * तरनजीत सिंग * रमेश सठेसन * अविष्का इरोशन * इरफान रिंगकू * थरिंदू संदुरुवान * शंतनू वशिष्ठ * जोसाक खडका * चमल्का फर्नांडो * दिलुम फर्नांडो * जनिथा फर्नांडो * मनमीत कोळी * शिवकुमार पेरियालवार * लुका पेट्रे * मोहम्मद अरियान * गोहर मनन * परवीन कुमार | * ख्रिस ह्रिस्तो लाकोव्ह ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * कुशाल कृष्णकुमार ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मनन बशीर ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * इसा झारू * मिलेन गोगेव * फिरास हुसेन * जाकोब गुल * अँथनी डौलिंग * जोशुआ डौलिंग * ऑस्कर डफ * प्रकाश मिश्रा * डिमो निकोलोव्ह * दान्याल राजा * गगनदीप सिंग * झिरक चुगताई * हुजैफ युसूफ |} ==टी२०आ मालिका== {{Hatnote|सर्व वेळा स्थानिक वेळेनुसार ([[यूटीसी+०३:००]]) आहेत.}} ===पहिला टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = १५:०० | team1 = {{cr-rt|ROM}} | team2 = {{cr|BGR}} | score1 = १६४ (१९.२ षटके) | runs1 = इरफान रिंगकू ४० (२३) | wickets1 = अँथनी डौलिंग ४/२८ (३.२ षटके) | score2 = १३३/६ (२० षटके) | runs2 = इसा झारू ४९ (४७) | wickets2 = जोसाक खडका २/२० (४ षटके) | result = रोमानिया ३१ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/155250/rom-vs-bgr-1st-t20i-bulgaria-tour-of-romania-2026 धावफलक] | venue = मोआरा व्लासिएई क्रिकेट मैदान, इल्फोव्ह काउंटी | umpires = मुहम्मद झका (पाकिस्तान) | motm = इरफान रिंगकू (रोमानिया) | toss = रोमानियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ===दुसरा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|ROM}} | team2 = {{cr|BGR}} | score1 = १९१/३ (१५ षटके) | runs1 = रमेश सठेसन ६५[[नाबाद|*]] (३५) | wickets1 = जाकोब गुल २/४७ (३ षटके) | score2 = १५३/४ (१५ षटके) | runs2 = मनन बशीर ५६[[नाबाद|*]] (२८) | wickets2 = दिलुम फर्नांडो ३/१९ (३ षटके) | result = रोमानिया ३८ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/155261/rom-vs-bgr-2nd-t20i-bulgaria-tour-of-romania-2026 धावफलक] | venue = मोआरा व्लासिएई क्रिकेट मैदान, इल्फोव्ह काउंटी | umpires = | motm = रमेश सठेसन (रोमानिया) | toss = रोमानियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ===तिसरा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|ROM}} | team2 = {{cr|BGR}} | score1 = १९८/३ (१७ षटके) | runs1 = रमेश सठेसन ५४ (३५) | wickets1 = जाकोब गुल १/२० (२ षटके) | score2 = ५८/३ (५ षटके) | runs2 = कुशाल कृष्णकुमार ३२ (१४) | wickets2 = लुका पेट्रे २/१० (१ षटक) | result = रोमानिया १७ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धतीने]]) | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/155272/rom-vs-bgr-3rd-t20i-bulgaria-tour-of-romania-2026 धावफलक] | venue = मोआरा व्लासिएई क्रिकेट मैदान, इल्फोव्ह काउंटी | umpires = | motm = रमेश सठेसन (रोमानिया) | toss = रोमानियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना कमी करण्यात आला आणि बल्गेरियाला ५ षटकांत ७६ धावांचे सुधारित लक्ष्य देण्यात आले. }} ===चौथा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = ०९:०० | team1 = {{cr-rt|ROM}} | team2 = {{cr|BGR}} | score1 = | score2 = | result = सामना रद्द | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/155283/rom-vs-bgr-4th-t20i-bulgaria-tour-of-romania-2026 धावफलक] | venue = मोआरा व्लासिएई क्रिकेट मैदान, इल्फोव्ह काउंटी | umpires = | motm = | toss = नाणेफेक झाली नाही. | rain = पावसामुळे एकही चेंडू टाकता आला नाही. }} ===पाचवा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = १३:०० | team1 = {{cr-rt|ROM}} | team2 = {{cr|BGR}} | score1 = १५४/९ (२० षटके) | runs1 = वासु सैनी ७२ (५१) | wickets1 = ख्रिस ह्रिस्तो लाकोव्ह २/११ (२ षटके) | score2 = १२४/९ (२० षटके) | runs2 = जाकोब गुल ३० (२०) | wickets2 = वासु सैनी २/११ (२ षटके) | result = रोमानिया ३० धावांनी विजयी | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/155294/rom-vs-bgr-5th-t20i-bulgaria-tour-of-romania-2026 धावफलक] | venue = मोआरा व्लासिएई क्रिकेट मैदान, इल्फोव्ह काउंटी | umpires = | motm = वासु सैनी (रोमानिया) | toss = रोमानियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12173/bulgaria-tour-of-romania-2026 क्रिकबझ वरील मालिका पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:बल्गेरिया क्रिकेट संघाचा रोमानिया दौरा, २०२६}} [[वर्ग:बल्गेरिया क्रिकेट संघाचे रोमेनिया दौरे]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] q85heealqht66g9vi0t0ufcrd7akje9 0 383131 2704359 2026-08-22T01:44:05Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = डेन्मार्क महिला क्रिकेट संघाचा ग्रीस दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Greece.svg | team1_name = ग्रीस | team2_image = Flag of Denmark.svg | team2_name = डेन्मार्क | from_date... 2704359 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = डेन्मार्क महिला क्रिकेट संघाचा ग्रीस दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Greece.svg | team1_name = ग्रीस | team2_image = Flag of Denmark.svg | team2_name = डेन्मार्क | from_date = ९ | to_date = १० मे २०२६ | team1_captain = अगेलिकी साव्वानी | team2_captain = लिने ओस्टरगार्ड | no_of_twenty20s = ४ | team1_twenty20s_won = १ | team2_twenty20s_won = ३ | team1_twenty20s_most_runs = मारिया सिरिओती (५८)<br>अदमांतिया माक्री (५८) | team2_twenty20s_most_runs = अॅन ओस्टरगार्ड (१३४) | team1_twenty20s_most_wickets = मारिया सिरिओती (४) | team2_twenty20s_most_wickets = अॅन-सोफी स्लेबसेगर (८) | player_of_twenty20_series = }} [[डेन्मार्क राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|डेन्मार्क महिला क्रिकेट संघाने]] मे २०२६ मध्ये [[ग्रीस राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|ग्रीस]] विरुद्ध चार [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी ग्रीसचा दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12092/denmark-women-tour-of-greece-2026/matches |title=Denmark Women tour of Greece, 2026 - Schedule and Results |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> सर्व सामने ९ आणि १० मे २०२६ रोजी [[कोर्फू]] येथील मरीना ग्राउंडवर खेळवण्यात आले. ग्रीसने पहिला सामना ३ धावांनी जिंकला, तर डेन्मार्कने उर्वरित तीन सामने जिंकून मालिका ३–१ ने जिंकली.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12092/denmark-women-tour-of-greece-2026 |title=Denmark Women tour of Greece, 2026 |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> डेन्मार्कच्या अॅन ओस्टरगार्डने मालिकेत सर्वाधिक १३४ धावा केल्या, तर अॅन-सोफी स्लेबसेगरने सर्वाधिक ८ बळी घेतले.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12092/denmark-women-tour-of-greece-2026/stats |title=Denmark Women tour of Greece, 2026 Statistics |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12092/denmark-women-tour-of-greece-2026 क्रिकबझ वरील मालिका पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:डेन्मार्क महिला क्रिकेट संघाचा ग्रीस दौरा, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] njlql14tn114rtgt53dirb00hcz6qet 2704360 2704359 2026-08-22T01:48:46Z Ganesh591 62733 2704360 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = डेन्मार्क महिला क्रिकेट संघाचा ग्रीस दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Greece.svg | team1_name = ग्रीस | team2_image = Flag of Denmark.svg | team2_name = डेन्मार्क | from_date = ९ | to_date = १० मे २०२६ | team1_captain = अगेलिकी साव्वानी | team2_captain = लिने ओस्टरगार्ड | no_of_twenty20s = ४ | team1_twenty20s_won = १ | team2_twenty20s_won = ३ | team1_twenty20s_most_runs = मारिया सिरिओती (५८)<br>अदमांतिया माक्री (५८) | team2_twenty20s_most_runs = अॅन ओस्टरगार्ड (१३४) | team1_twenty20s_most_wickets = मारिया सिरिओती (४) | team2_twenty20s_most_wickets = अॅन-सोफी स्लेबसेगर (८) | player_of_twenty20_series = }} [[डेन्मार्क राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|डेन्मार्क महिला क्रिकेट संघाने]] मे २०२६ मध्ये [[ग्रीस राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|ग्रीस]] विरुद्ध चार [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी ग्रीसचा दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12092/denmark-women-tour-of-greece-2026/matches |title=Denmark Women tour of Greece, 2026 - Schedule and Results |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> सर्व सामने ९ आणि १० मे २०२६ रोजी [[कोर्फू]] येथील मरीना ग्राउंडवर खेळवण्यात आले. ग्रीसने पहिला सामना ३ धावांनी जिंकला, तर डेन्मार्कने उर्वरित तीन सामने जिंकून मालिका ३–१ ने जिंकली.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12092/denmark-women-tour-of-greece-2026 |title=Denmark Women tour of Greece, 2026 |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> डेन्मार्कच्या अॅन ओस्टरगार्डने मालिकेत सर्वाधिक १३४ धावा केल्या, तर अॅन-सोफी स्लेबसेगरने सर्वाधिक ८ बळी घेतले.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12092/denmark-women-tour-of-greece-2026/stats |title=Denmark Women tour of Greece, 2026 Statistics |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto; white-space:nowrap" |- ! {{crw|GRC}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/153989/grcw-vs-denw-4th-t20i-denmark-women-tour-of-greece-2026 |title=Greece Women vs Denmark Women, 4th T20I, Denmark Women tour of Greece, 2026 - Scorecard |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ! {{crw|DEN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricketworld.com/denmark-women-tour-of-greece-2026-teams-player-squads-fixtures-schedule-and-all-you-need-to-know/110399.htm |title=Denmark Women Tour of Greece 2026: Teams, Squads, Fixtures, Schedule and Series Guide |work=Cricket World |date=९ मे २०२६ |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * अगेलिकी साव्वानी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अगेलिकी-इओआना आर्गिरोपोलू ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * थियोडोरा पारिसी-मेसिमेरी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अदमांतिया माक्री * मारिया सिरिओती * सोफिया नेफेली गेओर्गोटा * रंदिमा अप्पुहांगिगे * मारिया-अफ्रोदिती व्हेर्वित्सिओती * मारिया पॉलिमेरी * अलेक्झांड्रा कूर्कूलू * एलपिडा कालूस * मारिया पेन्ना * थियोपुला स्कोर्डिली | * लिने ओस्टरगार्ड ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * मारिया कार्ल्सेन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सारा होयहोल्ट ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * ॲन ओस्टरगार्ड * ॲन-सोफी स्लेबसेगर * कॅमिला ओस्टरगार्ड * दिव्या गोलेच्छा * फरहत अफ्रोज * कॅथरीन ब्रॉक-नील्सेन * किआया पांड्या * नीता डालगार्ड * सोफी ओस्टरगार्ड * लुईस होल्मगार्ड |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12092/denmark-women-tour-of-greece-2026 क्रिकबझ वरील मालिका पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:डेन्मार्क महिला क्रिकेट संघाचा ग्रीस दौरा, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] tkrp5lx5z0q7ly9a40q9chnv6aphqo7 2704361 2704360 2026-08-22T01:51:19Z Ganesh591 62733 /* खेळाडू */ 2704361 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = डेन्मार्क महिला क्रिकेट संघाचा ग्रीस दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Greece.svg | team1_name = ग्रीस | team2_image = Flag of Denmark.svg | team2_name = डेन्मार्क | from_date = ९ | to_date = १० मे २०२६ | team1_captain = अगेलिकी साव्वानी | team2_captain = लिने ओस्टरगार्ड | no_of_twenty20s = ४ | team1_twenty20s_won = १ | team2_twenty20s_won = ३ | team1_twenty20s_most_runs = मारिया सिरिओती (५८)<br>अदमांतिया माक्री (५८) | team2_twenty20s_most_runs = अॅन ओस्टरगार्ड (१३४) | team1_twenty20s_most_wickets = मारिया सिरिओती (४) | team2_twenty20s_most_wickets = अॅन-सोफी स्लेबसेगर (८) | player_of_twenty20_series = }} [[डेन्मार्क राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|डेन्मार्क महिला क्रिकेट संघाने]] मे २०२६ मध्ये [[ग्रीस राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|ग्रीस]] विरुद्ध चार [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी ग्रीसचा दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12092/denmark-women-tour-of-greece-2026/matches |title=Denmark Women tour of Greece, 2026 - Schedule and Results |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> सर्व सामने ९ आणि १० मे २०२६ रोजी [[कोर्फू]] येथील मरीना ग्राउंडवर खेळवण्यात आले. ग्रीसने पहिला सामना ३ धावांनी जिंकला, तर डेन्मार्कने उर्वरित तीन सामने जिंकून मालिका ३–१ ने जिंकली.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12092/denmark-women-tour-of-greece-2026 |title=Denmark Women tour of Greece, 2026 |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> डेन्मार्कच्या अॅन ओस्टरगार्डने मालिकेत सर्वाधिक १३४ धावा केल्या, तर अॅन-सोफी स्लेबसेगरने सर्वाधिक ८ बळी घेतले.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12092/denmark-women-tour-of-greece-2026/stats |title=Denmark Women tour of Greece, 2026 Statistics |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto; white-space:nowrap" |- ! {{crw|GRC}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/153989/grcw-vs-denw-4th-t20i-denmark-women-tour-of-greece-2026 |title=Greece Women vs Denmark Women, 4th T20I, Denmark Women tour of Greece, 2026 - Scorecard |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ! {{crw|DEN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricketworld.com/denmark-women-tour-of-greece-2026-teams-player-squads-fixtures-schedule-and-all-you-need-to-know/110399.htm |title=Denmark Women Tour of Greece 2026: Teams, Squads, Fixtures, Schedule and Series Guide |work=Cricket World |date=९ मे २०२६ |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * अगेलिकी साव्वानी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अगेलिकी-इओआना आर्गिरोपोलू ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * थियोडोरा पारिसी-मेसिमेरी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अदमांतिया माक्री * मारिया सिरिओती * सोफिया नेफेली गेओर्गोटा * रंदिमा अप्पुहांगिगे * मारिया-अफ्रोदिती व्हेर्वित्सिओती * मारिया पॉलिमेरी * अलेक्झांड्रा कूर्कूलू * एलपिडा कालूस * मारिया पेन्ना * थियोपुला स्कोर्डिली | * लिने ओस्टरगार्ड ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * मारिया कार्ल्सेन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सारा होयहोल्ट ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * ॲन ओस्टरगार्ड * ॲन-सोफी स्लेबसेगर * कॅमिला ओस्टरगार्ड * दिव्या गोलेच्छा * फरहत अफ्रोज * कॅथरीन ब्रॉक-नील्सेन * किआया पांड्या * नीता डालगार्ड * सोफी ओस्टरगार्ड * लुईस होल्मगार्ड |} ==महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका== {{Hatnote|सर्व वेळा स्थानिक वेळेनुसार ([[यूटीसी+०३:००]]) आहेत.}} ===पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{crw-rt|GRC}} | team2 = {{crw|DEN}} | score1 = १२२/६ (२० षटके) | runs1 = मारिया सिरिओती २५ (३६) | wickets1 = दिव्या गोलेच्छा २/१८ (४ षटके) | score2 = ११९/७ (२० षटके) | runs2 = ॲन ओस्टरगार्ड ४२ (५३) | wickets2 = अगेलिकी साव्वानी ३/२७ (४ षटके) | result = ग्रीस ३ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/153959/grcw-vs-denw-1st-t20i-denmark-women-tour-of-greece-2026 धावफलक] | venue = मरीना ग्राउंड, [[कोर्फू]] | umpires = | motm = | toss = ग्रीसने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ===दुसरा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = १५:०० | team1 = {{crw-rt|DEN}} | team2 = {{crw|GRC}} | score1 = १३८/७ (२० षटके) | runs1 = ॲन ओस्टरगार्ड ५४ (५०) | wickets1 = मारिया-अफ्रोदिती व्हेर्वित्सिओती २/१७ (३ षटके) | score2 = ६७ (१४.५ षटके) | runs2 = मारिया सिरिओती १२ (१९) | wickets2 = ॲन-सोफी स्लेबसेगर ३/१६ (२ षटके) | result = डेन्मार्क ७१ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/153967/grcw-vs-denw-2nd-t20i-denmark-women-tour-of-greece-2026 धावफलक] | venue = मरीना ग्राउंड, [[कोर्फू]] | umpires = | motm = | toss = डेन्मार्कने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ===तिसरा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{crw-rt|GRC}} | team2 = {{crw|DEN}} | score1 = ९८/९ (२० षटके) | runs1 = अदमांतिया माक्री २० (२७) | wickets1 = सोफी ओस्टरगार्ड २/१० (२ षटके) | score2 = १०२/३ (१६.२ षटके) | runs2 = सारा होयहोल्ट ३०[[नाबाद|*]] (४४) | wickets2 = अदमांतिया माक्री १/२१ (४ षटके) | result = डेन्मार्क ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/153978/grcw-vs-denw-3rd-t20i-denmark-women-tour-of-greece-2026 धावफलक] | venue = मरीना ग्राउंड, [[कोर्फू]] | umpires = | motm = | toss = ग्रीसने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ===चौथा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = १५:०० | team1 = {{crw-rt|GRC}} | team2 = {{crw|DEN}} | score1 = ८६ (२० षटके) | runs1 = अगेलिकी-इओआना आर्गिरोपोलू २६ (३१) | wickets1 = ॲन-सोफी स्लेबसेगर ४/१६ (४ षटके) | score2 = ८७/३ (१२.३ षटके) | runs2 = मारिया कार्ल्सेन २६ (२६) | wickets2 = अदमांतिया माक्री २/२६ (४ षटके) | result = डेन्मार्क ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/153989/grcw-vs-denw-4th-t20i-denmark-women-tour-of-greece-2026 धावफलक] | venue = मरीना ग्राउंड, [[कोर्फू]] | umpires = | motm = | toss = ग्रीसने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12092/denmark-women-tour-of-greece-2026 क्रिकबझ वरील मालिका पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:डेन्मार्क महिला क्रिकेट संघाचा ग्रीस दौरा, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] igaspwwne0rpd82t9uxekt0cu7l9jpx 0 383132 2704396 2026-08-22T07:50:53Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता | fromdate = २६ | todate = ३१ मे २०२६ | administrator = [[मलेशिया क्रिकेट असोसिएशन]] | cricket format = महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आ... 2704396 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता | fromdate = २६ | todate = ३१ मे २०२६ | administrator = [[मलेशिया क्रिकेट असोसिएशन]] | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]] | host = {{ध्वज|मलेशिया}} | champions = {{cr|THA}} | runners-up = {{cr|MAS}} | participants = ६ | matches = १० | most runs = {{cricon|THA}} [[नत्ताकन चांतम]] (१९६) | most wickets = {{cricon|THA}} [[ओन्निचा कांचोम्पू]] (८)<br>{{cricon|NEP}} रिया शर्मा (८) }} '''२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता''' ही २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील महिला क्रिकेट स्पर्धेसाठी पात्र संघ निश्चित करण्यासाठी मे २०२६ मध्ये [[मलेशिया]] येथे आयोजित केलेली [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] क्रिकेट स्पर्धा होती.<ref>{{cite web |url=https://www.cricketthailand.org/thailand-about-to-take-part-in-the-womens-cricket-qualifier-for-the-asian-games/ |title=Thailand about to take part in the women’s cricket qualifier for the Asian Games |work=Cricket Association of Thailand |date=२६ मे २०२६ |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> स्पर्धेत सहा संघ सहभागी झाले होते आणि त्यांची प्रत्येकी तीन संघांच्या दोन गटांत विभागणी करण्यात आली होती. प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ उपांत्य फेरीसाठी पात्र ठरले. दोन्ही उपांत्य फेरीतील विजेते आणि तिसऱ्या स्थानाच्या सामन्यातील विजेता अशा तीन संघांना आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी पात्रता मिळणार होती.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/asian-games-womens-cricket-qualifier-2026/ |title=Malaysia Cricket to host Asian Games Women’s Qualifier in May 2026 |work=Czarsportz |date=२६ मे २०२६ |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> [[थायलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|थायलंडने]] अंतिम सामन्यात [[मलेशिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|मलेशियाचा]] नऊ गडी राखून पराभव करून स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12272/asian-games-womens-t20i-qualifier-2026 |title=Asian Games Women's T20I Qualifier 2026 |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> [[चीन राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|चीनने]] तिसऱ्या स्थानाच्या सामन्यात नेपाळचा डीएलएस पद्धतीने पाच गडी राखून पराभव केला. त्यामुळे थायलंड, मलेशिया आणि चीन हे तीन संघ २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी पात्र ठरले.<ref>{{cite web |url=https://news.cgtn.com/news/2026-06-01/China-qualifies-for-women-s-cricket-at-Asian-Games-with-win-over-Nepal-1NCc7I5tv8I/p.html |title=China qualifies for women's cricket at Asian Games with win over Nepal |work=CGTN |date=१ जून २०२६ |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> [[नत्ताकन चांतम]]ने स्पर्धेत सर्वाधिक १९६ धावा केल्या, तर [[ओन्निचा कांचोम्पू]] आणि रिया शर्मा यांनी प्रत्येकी आठ बळी घेतले.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12272/asian-games-womens-t20i-qualifier-2026/stats |title=Asian Games Women's T20I Qualifier 2026 Statistics |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12272/asian-games-womens-t20i-qualifier-2026 क्रिकबझ वरील मालिका पृष्ठ] * [https://www.cricketarchive.com/Archive/Events/41/Asian_Games_Womens_Qualifier_2026.html क्रिकेटआर्काइव्ह वरील स्पर्धा पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] mwqgn9u5huyn8da1pokisbvjh4d7xms 2704398 2704396 2026-08-22T07:56:41Z Ganesh591 62733 2704398 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता | fromdate = २६ | todate = ३१ मे २०२६ | administrator = आशियाई ऑलिम्पिक परिषद | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गटातील [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]] | host = {{ध्वज|मलेशिया}} | champions = {{crw|THA}} | runners-up = {{crw|MAS}} | participants = ६ | matches = १० | most runs = {{crwicon|THA}} [[नत्ताकन चांतम]] (१९६) | most wickets = {{crwicon|THA}} [[ओन्निचा कांचोम्पू]] (८)<br />{{crwicon|NEP}} रिया शर्मा (८) | player of the series = {{crwicon|THA}} [[नत्ताकन चांतम]] | previous_year = | previous_tournament = | next_year = }} '''२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता''' ही २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील महिला क्रिकेट स्पर्धेसाठीची पात्रता स्पर्धा होती. ही स्पर्धा २६ ते ३१ मे २०२६ दरम्यान [[मलेशिया]] येथे आयोजित करण्यात आली होती आणि सामने [[क्वालालंपूर]] येथील [[बायुएमास ओव्हल]]वर खेळवण्यात आले.<ref>{{cite web |title=Malaysia Cricket to host Asian Games Women's Qualifier in May 2026 |url=https://czarsportzauto.com/asian-games-womens-cricket-qualifier-2026/ |date=१४ मे २०२६ |website=Czarsportz |access-date=२२ मे २०२६}}</ref><ref>{{cite web |title=Nepali Women National Cricket team announced for Asian Games |url=https://english.nepalnews.com/s/sports/nepali-women-national-cricket-team-announced-for-asian-games/ |date=६ मे २०२६ |website=Nepal News |access-date=२२ मे २०२६}}</ref> या स्पर्धेद्वारे [[नागोया]], जपान येथे होणाऱ्या मुख्य स्पर्धेसाठी पात्र ठरणारे अंतिम तीन संघ निश्चित करण्यात आले. पात्रता प्रक्रियेद्वारे आठ संघांची अंतिम यादी निश्चित करण्यात आली. यजमान [[जपान]] आणि या प्रदेशातील आयसीसीचे चार पूर्ण सदस्य अशा पाच संघांना थेट स्थान मिळाले होते. उर्वरित तीन संघ या स्पर्धेद्वारे निश्चित करण्यात आले. सहा संघांची प्रत्येकी तीन संघांच्या दोन गटांत विभागणी करण्यात आली आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरी]]साठी पात्र ठरले. दोन्ही उपांत्य फेरीतील विजेते आणि पराभूत उपांत्य फेरीतील संघांमध्ये झालेल्या [[#तिसऱ्या स्थानाचा सामना|तिसऱ्या स्थानाच्या सामन्यातील]] विजेता असे तीन संघ जपानमधील मुख्य स्पर्धेसाठी पात्र ठरले.<ref>{{cite web |title=Asian Games 2026 cricket qualifiers: Race to Aichi-Nagoya begins in Malaysia and Singapore |url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-t20-cricket-qualifiers-schedule-fixtures-match-list |date=२५ मे २०२६ |access-date=३० मे २०२६ |work=Olympics}}</ref> [[थायलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|थायलंड]] आणि [[मलेशिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|मलेशिया]] यांनी आपापल्या [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीतील]] सामने जिंकून मुख्य स्पर्धेसाठी पात्रता मिळवली. त्यानंतर [[चीन राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|चीनने]] [[नेपाळ राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|नेपाळचा]] [[#तिसऱ्या स्थानाचा सामना|तिसऱ्या स्थानाच्या सामन्यात]] पराभव करून पात्र ठरणारा अंतिम संघ म्हणून स्थान मिळवले.<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/thailand-malaysia-and-china-qualify-for-asian-games-women-s-competition-1539028 |title=Thailand, Malaysia and China qualify for Asian Games women's competition |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३१ मे २०२६ |access-date=४ जून २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/womens-cricket-thailand-malaysia-and-china-qualify-for-asian-games-event20260531171129/ |title=Women's cricket: Thailand, Malaysia and China qualify for Asian Games event |work=Asian News International |date=३१ मे २०२६ |access-date=४ जून २०२६}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12272/asian-games-womens-t20i-qualifier-2026 क्रिकबझ वरील मालिका पृष्ठ] * [https://www.cricketarchive.com/Archive/Events/41/Asian_Games_Womens_Qualifier_2026.html क्रिकेटआर्काइव्ह वरील स्पर्धा पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] tvyqvzfarr046jvuslrfkgdb5wsxzhf 2704399 2704398 2026-08-22T08:00:21Z Ganesh591 62733 2704399 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता | fromdate = २६ | todate = ३१ मे २०२६ | administrator = आशियाई ऑलिम्पिक परिषद | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गटातील [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]] | host = {{ध्वज|मलेशिया}} | champions = {{crw|THA}} | runners-up = {{crw|MAS}} | participants = ६ | matches = १० | most runs = {{crwicon|THA}} [[नत्ताकन चांतम]] (१९६) | most wickets = {{crwicon|THA}} [[ओन्निचा कांचोम्पू]] (८)<br />{{crwicon|NEP}} रिया शर्मा (८) | player of the series = {{crwicon|THA}} [[नत्ताकन चांतम]] | previous_year = | previous_tournament = | next_year = }} '''२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता''' ही २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील महिला क्रिकेट स्पर्धेसाठीची पात्रता स्पर्धा होती. ही स्पर्धा २६ ते ३१ मे २०२६ दरम्यान [[मलेशिया]] येथे आयोजित करण्यात आली होती आणि सामने [[क्वालालंपूर]] येथील [[बायुएमास ओव्हल]]वर खेळवण्यात आले.<ref>{{cite web |title=Malaysia Cricket to host Asian Games Women's Qualifier in May 2026 |url=https://czarsportzauto.com/asian-games-womens-cricket-qualifier-2026/ |date=१४ मे २०२६ |website=Czarsportz |access-date=२२ मे २०२६}}</ref><ref>{{cite web |title=Nepali Women National Cricket team announced for Asian Games |url=https://english.nepalnews.com/s/sports/nepali-women-national-cricket-team-announced-for-asian-games/ |date=६ मे २०२६ |website=Nepal News |access-date=२२ मे २०२६}}</ref> या स्पर्धेद्वारे [[नागोया]], जपान येथे होणाऱ्या मुख्य स्पर्धेसाठी पात्र ठरणारे अंतिम तीन संघ निश्चित करण्यात आले. पात्रता प्रक्रियेद्वारे आठ संघांची अंतिम यादी निश्चित करण्यात आली. यजमान [[जपान]] आणि या प्रदेशातील आयसीसीचे चार पूर्ण सदस्य अशा पाच संघांना थेट स्थान मिळाले होते. उर्वरित तीन संघ या स्पर्धेद्वारे निश्चित करण्यात आले. सहा संघांची प्रत्येकी तीन संघांच्या दोन गटांत विभागणी करण्यात आली आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरी]]साठी पात्र ठरले. दोन्ही उपांत्य फेरीतील विजेते आणि पराभूत उपांत्य फेरीतील संघांमध्ये झालेल्या [[#तिसऱ्या स्थानाचा सामना|तिसऱ्या स्थानाच्या सामन्यातील]] विजेता असे तीन संघ जपानमधील मुख्य स्पर्धेसाठी पात्र ठरले.<ref>{{cite web |title=Asian Games 2026 cricket qualifiers: Race to Aichi-Nagoya begins in Malaysia and Singapore |url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-t20-cricket-qualifiers-schedule-fixtures-match-list |date=२५ मे २०२६ |access-date=३० मे २०२६ |work=Olympics}}</ref> [[थायलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|थायलंड]] आणि [[मलेशिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|मलेशिया]] यांनी आपापल्या [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीतील]] सामने जिंकून मुख्य स्पर्धेसाठी पात्रता मिळवली. त्यानंतर [[चीन राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|चीनने]] [[नेपाळ राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|नेपाळचा]] [[#तिसऱ्या स्थानाचा सामना|तिसऱ्या स्थानाच्या सामन्यात]] पराभव करून पात्र ठरणारा अंतिम संघ म्हणून स्थान मिळवले.<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/thailand-malaysia-and-china-qualify-for-asian-games-women-s-competition-1539028 |title=Thailand, Malaysia and China qualify for Asian Games women's competition |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३१ मे २०२६ |access-date=४ जून २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/womens-cricket-thailand-malaysia-and-china-qualify-for-asian-games-event20260531171129/ |title=Women's cricket: Thailand, Malaysia and China qualify for Asian Games event |work=Asian News International |date=३१ मे २०२६ |access-date=४ जून २०२६}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto; white-space:nowrap; font-size:90%" |- ! {{crw|CHN}} ! {{crw|HK}}<ref>{{cite web |title=Hong Kong, China Women head to Malaysia for Women's Asian Games Qualifier |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/4803/Hong-Kong,-China-Women-head-to-Malaysia-for-Women's-Asian-Games-Qualifier |date=२१ मे २०२६ |access-date=२६ मे २०२६ |work=[[हाँग काँग क्रिकेट असोसिएशन]]}}</ref> ! {{crw|IDN}} |- | valign="top" | * मिंग्युए झू ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * काई युझी * चेन शिन्यू * फेंग चियान * गोंग युटिंग * हाँग याली * जियांग चुक्विन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * जियापिंग ली * ल्यू यीहान * मा रुईके * वांग हुइयिंग * वेई हैटिंग * शिए वेनयान * झाओ यीहान | valign="top" | * [[नताशा माइल्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * मरियम बिबी (उपकर्णधार) * शिंग चॅन * [[कॅरी चॅन]] * शार्लट चॅन * अमांडा च्युंग * हिउ यिंग च्युंग ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[एम्मा लाई]] * मेगन ल्युङ * सिएना पून * शांझीन शहजाद ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * ॲलिसन सिउ * व्हेनेसा सो * हेली वोंग | valign="top" | * नी पुतू आयू नंदा साकारिनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * नी अरियानी * देर्नी बांगी * नी लुह देवी * किसी कासे * लिए चिआओ * सांग मायप्रियानी * रहमावती पांगेस्तुती * दारा परमिथा * कादेक विंदा प्रास्तिनी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * नी पुत्री * नी कादेक फित्रिया रादा रानी * नी मादे पुत्री सुवांदेवी * देसी वुलंदारी |- ! {{crw|MAS}}<ref>{{cite web |title=Here's our Malaysia Women's Squad ready for the qualifiers |url=https://www.facebook.com/share/p/18oaVmYA9A/ |date=२६ मे २०२६ |access-date=२६ मे २०२६ |work=[[मलेशिया क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{crw|NEP}}<ref>{{cite web |title=Nepali Women National Cricket team announced for Asian Games |url=https://risingnepaldaily.com/news/79838 |date=६ मे २०२६ |access-date=१९ मे २०२६ |website=The Rising Nepal}}</ref> ! {{crw|THA}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1CkvsRFLfd/ |title=Thailand Women’s Squad ready for the Asian Games Qualifier 2026. Wishing the girls the very best as they represent the nation on the big stage |date=२५ मे २०२६ |access-date=२६ मे २०२६ |work=[[क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंड]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[मास एलिसा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[माहिरा इज्जती इस्माईल]] (उपकर्णधार) * [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] * [[ऐस्या एलिसा]] * [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] * [[एल्सा हंटर]] * नूरिन इमानिना * [[वॅन ज्युलिया]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[धनुश्री मुहुनन]] * इर्दिना बेह नबिल * [[आयना नजवा]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[नूर एरियाना नत्स्या]] * नूर कलिशा * [[नूर दानिया स्युहदा]] | valign="top" | * इंदू बर्मा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[पूजा महतो]] (उपकर्णधार) * रुबिना क्षेत्री * [[कविता जोशी]] * अनु कडायत * सीमाना केसी * [[समझाना खडका]] * [[कविता कुंवर]] * सोनी पाख्रिन * रुबी पोद्दार ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[सीता राणा मगर]] * [[बिंदू रावळ]] * रिया शर्मा * मनीषा उपाध्याय | valign="top" | * [[नरुएमोल चैवाई]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * नन्नाफत चैहान * [[नत्ताकन चांतम]] * सुनिदा चातुरोंगरत्ताना * [[ओन्निचा कांचोम्पू]] * [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[सुलीपोर्न लाओमी]] * [[फन्नीता माया]] * चायानिसा फेंगपेन * [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] * अरिकान फुएंगखो * [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] * [[अपिसरा सुवांचनरोती]] * कोरानित सुवांचनरोती |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12272/asian-games-womens-t20i-qualifier-2026 क्रिकबझ वरील मालिका पृष्ठ] * [https://www.cricketarchive.com/Archive/Events/41/Asian_Games_Womens_Qualifier_2026.html क्रिकेटआर्काइव्ह वरील स्पर्धा पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] nuomcl0cujhvwnpme6xt720291cxvwb 2704401 2704399 2026-08-22T08:03:51Z Ganesh591 62733 /* खेळाडू */ 2704401 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता | fromdate = २६ | todate = ३१ मे २०२६ | administrator = आशियाई ऑलिम्पिक परिषद | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गटातील [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]] | host = {{ध्वज|मलेशिया}} | champions = {{crw|THA}} | runners-up = {{crw|MAS}} | participants = ६ | matches = १० | most runs = {{crwicon|THA}} [[नत्ताकन चांतम]] (१९६) | most wickets = {{crwicon|THA}} [[ओन्निचा कांचोम्पू]] (८)<br />{{crwicon|NEP}} रिया शर्मा (८) | player of the series = {{crwicon|THA}} [[नत्ताकन चांतम]] | previous_year = | previous_tournament = | next_year = }} '''२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता''' ही २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील महिला क्रिकेट स्पर्धेसाठीची पात्रता स्पर्धा होती. ही स्पर्धा २६ ते ३१ मे २०२६ दरम्यान [[मलेशिया]] येथे आयोजित करण्यात आली होती आणि सामने [[क्वालालंपूर]] येथील [[बायुएमास ओव्हल]]वर खेळवण्यात आले.<ref>{{cite web |title=Malaysia Cricket to host Asian Games Women's Qualifier in May 2026 |url=https://czarsportzauto.com/asian-games-womens-cricket-qualifier-2026/ |date=१४ मे २०२६ |website=Czarsportz |access-date=२२ मे २०२६}}</ref><ref>{{cite web |title=Nepali Women National Cricket team announced for Asian Games |url=https://english.nepalnews.com/s/sports/nepali-women-national-cricket-team-announced-for-asian-games/ |date=६ मे २०२६ |website=Nepal News |access-date=२२ मे २०२६}}</ref> या स्पर्धेद्वारे [[नागोया]], जपान येथे होणाऱ्या मुख्य स्पर्धेसाठी पात्र ठरणारे अंतिम तीन संघ निश्चित करण्यात आले. पात्रता प्रक्रियेद्वारे आठ संघांची अंतिम यादी निश्चित करण्यात आली. यजमान [[जपान]] आणि या प्रदेशातील आयसीसीचे चार पूर्ण सदस्य अशा पाच संघांना थेट स्थान मिळाले होते. उर्वरित तीन संघ या स्पर्धेद्वारे निश्चित करण्यात आले. सहा संघांची प्रत्येकी तीन संघांच्या दोन गटांत विभागणी करण्यात आली आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरी]]साठी पात्र ठरले. दोन्ही उपांत्य फेरीतील विजेते आणि पराभूत उपांत्य फेरीतील संघांमध्ये झालेल्या [[#तिसऱ्या स्थानाचा सामना|तिसऱ्या स्थानाच्या सामन्यातील]] विजेता असे तीन संघ जपानमधील मुख्य स्पर्धेसाठी पात्र ठरले.<ref>{{cite web |title=Asian Games 2026 cricket qualifiers: Race to Aichi-Nagoya begins in Malaysia and Singapore |url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-t20-cricket-qualifiers-schedule-fixtures-match-list |date=२५ मे २०२६ |access-date=३० मे २०२६ |work=Olympics}}</ref> [[थायलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|थायलंड]] आणि [[मलेशिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|मलेशिया]] यांनी आपापल्या [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीतील]] सामने जिंकून मुख्य स्पर्धेसाठी पात्रता मिळवली. त्यानंतर [[चीन राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|चीनने]] [[नेपाळ राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|नेपाळचा]] [[#तिसऱ्या स्थानाचा सामना|तिसऱ्या स्थानाच्या सामन्यात]] पराभव करून पात्र ठरणारा अंतिम संघ म्हणून स्थान मिळवले.<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/thailand-malaysia-and-china-qualify-for-asian-games-women-s-competition-1539028 |title=Thailand, Malaysia and China qualify for Asian Games women's competition |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३१ मे २०२६ |access-date=४ जून २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/womens-cricket-thailand-malaysia-and-china-qualify-for-asian-games-event20260531171129/ |title=Women's cricket: Thailand, Malaysia and China qualify for Asian Games event |work=Asian News International |date=३१ मे २०२६ |access-date=४ जून २०२६}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto; white-space:nowrap; font-size:90%" |- ! {{crw|CHN}} ! {{crw|HK}}<ref>{{cite web |title=Hong Kong, China Women head to Malaysia for Women's Asian Games Qualifier |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/4803/Hong-Kong,-China-Women-head-to-Malaysia-for-Women's-Asian-Games-Qualifier |date=२१ मे २०२६ |access-date=२६ मे २०२६ |work=[[हाँग काँग क्रिकेट असोसिएशन]]}}</ref> ! {{crw|IDN}} |- | valign="top" | * मिंग्युए झू ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * काई युझी * चेन शिन्यू * फेंग चियान * गोंग युटिंग * हाँग याली * जियांग चुक्विन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * जियापिंग ली * ल्यू यीहान * मा रुईके * वांग हुइयिंग * वेई हैटिंग * शिए वेनयान * झाओ यीहान | valign="top" | * [[नताशा माइल्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * मरियम बिबी (उपकर्णधार) * शिंग चॅन * [[कॅरी चॅन]] * शार्लट चॅन * अमांडा च्युंग * हिउ यिंग च्युंग ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[एम्मा लाई]] * मेगन ल्युङ * सिएना पून * शांझीन शहजाद ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * ॲलिसन सिउ * व्हेनेसा सो * हेली वोंग | valign="top" | * नी पुतू आयू नंदा साकारिनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * नी अरियानी * देर्नी बांगी * नी लुह देवी * किसी कासे * लिए चिआओ * सांग मायप्रियानी * रहमावती पांगेस्तुती * दारा परमिथा * कादेक विंदा प्रास्तिनी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * नी पुत्री * नी कादेक फित्रिया रादा रानी * नी मादे पुत्री सुवांदेवी * देसी वुलंदारी |- ! {{crw|MAS}}<ref>{{cite web |title=Here's our Malaysia Women's Squad ready for the qualifiers |url=https://www.facebook.com/share/p/18oaVmYA9A/ |date=२६ मे २०२६ |access-date=२६ मे २०२६ |work=[[मलेशिया क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{crw|NEP}}<ref>{{cite web |title=Nepali Women National Cricket team announced for Asian Games |url=https://risingnepaldaily.com/news/79838 |date=६ मे २०२६ |access-date=१९ मे २०२६ |website=The Rising Nepal}}</ref> ! {{crw|THA}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1CkvsRFLfd/ |title=Thailand Women’s Squad ready for the Asian Games Qualifier 2026. Wishing the girls the very best as they represent the nation on the big stage |date=२५ मे २०२६ |access-date=२६ मे २०२६ |work=[[क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंड]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[मास एलिसा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[माहिरा इज्जती इस्माईल]] (उपकर्णधार) * [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] * [[ऐस्या एलिसा]] * [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] * [[एल्सा हंटर]] * नूरिन इमानिना * [[वॅन ज्युलिया]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[धनुश्री मुहुनन]] * इर्दिना बेह नबिल * [[आयना नजवा]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[नूर एरियाना नत्स्या]] * नूर कलिशा * [[नूर दानिया स्युहदा]] | valign="top" | * इंदू बर्मा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[पूजा महतो]] (उपकर्णधार) * रुबिना क्षेत्री * [[कविता जोशी]] * अनु कडायत * सीमाना केसी * [[समझाना खडका]] * [[कविता कुंवर]] * सोनी पाख्रिन * रुबी पोद्दार ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[सीता राणा मगर]] * [[बिंदू रावळ]] * रिया शर्मा * मनीषा उपाध्याय | valign="top" | * [[नरुएमोल चैवाई]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * नन्नाफत चैहान * [[नत्ताकन चांतम]] * सुनिदा चातुरोंगरत्ताना * [[ओन्निचा कांचोम्पू]] * [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[सुलीपोर्न लाओमी]] * [[फन्नीता माया]] * चायानिसा फेंगपेन * [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] * अरिकान फुएंगखो * [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] * [[अपिसरा सुवांचनरोती]] * कोरानित सुवांचनरोती |} ==तयारी== ===इंडोनेशिया महिला संघाचा मलेशिया दौरा=== {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = इंडोनेशिया महिला क्रिकेट संघाचा मलेशिया दौरा, २०२६ | team2_image = Flag of Indonesia.svg | team2_name = इंडोनेशिया | team1_image = Flag of Malaysia.svg | team1_name = मलेशिया | from_date = १५ मे | to_date = १७ मे २०२६ | team2_captain = नी पुतू आयू नंदा साकारिनी | team1_captain = [[मास एलिसा]] | no_of_twenty20s = 2 | team2_twenty20s_won = 2 | team1_twenty20s_won = 0 | team2_twenty20s_most_runs = नी लुह देवी (६१) | team1_twenty20s_most_runs = [[मास एलिसा]] (५०) | team2_twenty20s_most_wickets = दारा परमिथा (५) | team1_twenty20s_most_wickets = [[नूर दानिया स्युहदा]] (२)<br />[[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] (२)<br />[[माहिरा इज्जती इस्माईल]] (२) }} स्पर्धेपूर्वी [[इंडोनेशिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|इंडोनेशिया]] आणि [[मलेशिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|मलेशिया]] यांनी मँटिन येथील कोलेज तुआंकू जाफर क्रिकेट ओव्हलवर दोन सामन्यांची [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] मालिका खेळली. {{Hatnote|सर्व वेळा मलेशिया प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०८:००]]) आहेत.}} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12272/asian-games-womens-t20i-qualifier-2026 क्रिकबझ वरील मालिका पृष्ठ] * [https://www.cricketarchive.com/Archive/Events/41/Asian_Games_Womens_Qualifier_2026.html क्रिकेटआर्काइव्ह वरील स्पर्धा पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] p8z4q9a2nv7cvetrifi48jlgw8crzxb 2704402 2704401 2026-08-22T08:08:05Z Ganesh591 62733 /* तयारी */ 2704402 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता | fromdate = २६ | todate = ३१ मे २०२६ | administrator = आशियाई ऑलिम्पिक परिषद | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गटातील [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]] | host = {{ध्वज|मलेशिया}} | champions = {{crw|THA}} | runners-up = {{crw|MAS}} | participants = ६ | matches = १० | most runs = {{crwicon|THA}} [[नत्ताकन चांतम]] (१९६) | most wickets = {{crwicon|THA}} [[ओन्निचा कांचोम्पू]] (८)<br />{{crwicon|NEP}} रिया शर्मा (८) | player of the series = {{crwicon|THA}} [[नत्ताकन चांतम]] | previous_year = | previous_tournament = | next_year = }} '''२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता''' ही २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील महिला क्रिकेट स्पर्धेसाठीची पात्रता स्पर्धा होती. ही स्पर्धा २६ ते ३१ मे २०२६ दरम्यान [[मलेशिया]] येथे आयोजित करण्यात आली होती आणि सामने [[क्वालालंपूर]] येथील [[बायुएमास ओव्हल]]वर खेळवण्यात आले.<ref>{{cite web |title=Malaysia Cricket to host Asian Games Women's Qualifier in May 2026 |url=https://czarsportzauto.com/asian-games-womens-cricket-qualifier-2026/ |date=१४ मे २०२६ |website=Czarsportz |access-date=२२ मे २०२६}}</ref><ref>{{cite web |title=Nepali Women National Cricket team announced for Asian Games |url=https://english.nepalnews.com/s/sports/nepali-women-national-cricket-team-announced-for-asian-games/ |date=६ मे २०२६ |website=Nepal News |access-date=२२ मे २०२६}}</ref> या स्पर्धेद्वारे [[नागोया]], जपान येथे होणाऱ्या मुख्य स्पर्धेसाठी पात्र ठरणारे अंतिम तीन संघ निश्चित करण्यात आले. पात्रता प्रक्रियेद्वारे आठ संघांची अंतिम यादी निश्चित करण्यात आली. यजमान [[जपान]] आणि या प्रदेशातील आयसीसीचे चार पूर्ण सदस्य अशा पाच संघांना थेट स्थान मिळाले होते. उर्वरित तीन संघ या स्पर्धेद्वारे निश्चित करण्यात आले. सहा संघांची प्रत्येकी तीन संघांच्या दोन गटांत विभागणी करण्यात आली आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरी]]साठी पात्र ठरले. दोन्ही उपांत्य फेरीतील विजेते आणि पराभूत उपांत्य फेरीतील संघांमध्ये झालेल्या [[#तिसऱ्या स्थानाचा सामना|तिसऱ्या स्थानाच्या सामन्यातील]] विजेता असे तीन संघ जपानमधील मुख्य स्पर्धेसाठी पात्र ठरले.<ref>{{cite web |title=Asian Games 2026 cricket qualifiers: Race to Aichi-Nagoya begins in Malaysia and Singapore |url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-t20-cricket-qualifiers-schedule-fixtures-match-list |date=२५ मे २०२६ |access-date=३० मे २०२६ |work=Olympics}}</ref> [[थायलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|थायलंड]] आणि [[मलेशिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|मलेशिया]] यांनी आपापल्या [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीतील]] सामने जिंकून मुख्य स्पर्धेसाठी पात्रता मिळवली. त्यानंतर [[चीन राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|चीनने]] [[नेपाळ राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|नेपाळचा]] [[#तिसऱ्या स्थानाचा सामना|तिसऱ्या स्थानाच्या सामन्यात]] पराभव करून पात्र ठरणारा अंतिम संघ म्हणून स्थान मिळवले.<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/thailand-malaysia-and-china-qualify-for-asian-games-women-s-competition-1539028 |title=Thailand, Malaysia and China qualify for Asian Games women's competition |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३१ मे २०२६ |access-date=४ जून २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/womens-cricket-thailand-malaysia-and-china-qualify-for-asian-games-event20260531171129/ |title=Women's cricket: Thailand, Malaysia and China qualify for Asian Games event |work=Asian News International |date=३१ मे २०२६ |access-date=४ जून २०२६}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto; white-space:nowrap; font-size:90%" |- ! {{crw|CHN}} ! {{crw|HK}}<ref>{{cite web |title=Hong Kong, China Women head to Malaysia for Women's Asian Games Qualifier |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/4803/Hong-Kong,-China-Women-head-to-Malaysia-for-Women's-Asian-Games-Qualifier |date=२१ मे २०२६ |access-date=२६ मे २०२६ |work=[[हाँग काँग क्रिकेट असोसिएशन]]}}</ref> ! {{crw|IDN}} |- | valign="top" | * मिंग्युए झू ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * काई युझी * चेन शिन्यू * फेंग चियान * गोंग युटिंग * हाँग याली * जियांग चुक्विन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * जियापिंग ली * ल्यू यीहान * मा रुईके * वांग हुइयिंग * वेई हैटिंग * शिए वेनयान * झाओ यीहान | valign="top" | * [[नताशा माइल्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * मरियम बिबी (उपकर्णधार) * शिंग चॅन * [[कॅरी चॅन]] * शार्लट चॅन * अमांडा च्युंग * हिउ यिंग च्युंग ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[एम्मा लाई]] * मेगन ल्युङ * सिएना पून * शांझीन शहजाद ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * ॲलिसन सिउ * व्हेनेसा सो * हेली वोंग | valign="top" | * नी पुतू आयू नंदा साकारिनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * नी अरियानी * देर्नी बांगी * नी लुह देवी * किसी कासे * लिए चिआओ * सांग मायप्रियानी * रहमावती पांगेस्तुती * दारा परमिथा * कादेक विंदा प्रास्तिनी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * नी पुत्री * नी कादेक फित्रिया रादा रानी * नी मादे पुत्री सुवांदेवी * देसी वुलंदारी |- ! {{crw|MAS}}<ref>{{cite web |title=Here's our Malaysia Women's Squad ready for the qualifiers |url=https://www.facebook.com/share/p/18oaVmYA9A/ |date=२६ मे २०२६ |access-date=२६ मे २०२६ |work=[[मलेशिया क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{crw|NEP}}<ref>{{cite web |title=Nepali Women National Cricket team announced for Asian Games |url=https://risingnepaldaily.com/news/79838 |date=६ मे २०२६ |access-date=१९ मे २०२६ |website=The Rising Nepal}}</ref> ! {{crw|THA}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1CkvsRFLfd/ |title=Thailand Women’s Squad ready for the Asian Games Qualifier 2026. Wishing the girls the very best as they represent the nation on the big stage |date=२५ मे २०२६ |access-date=२६ मे २०२६ |work=[[क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंड]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[मास एलिसा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[माहिरा इज्जती इस्माईल]] (उपकर्णधार) * [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] * [[ऐस्या एलिसा]] * [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] * [[एल्सा हंटर]] * नूरिन इमानिना * [[वॅन ज्युलिया]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[धनुश्री मुहुनन]] * इर्दिना बेह नबिल * [[आयना नजवा]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[नूर एरियाना नत्स्या]] * नूर कलिशा * [[नूर दानिया स्युहदा]] | valign="top" | * इंदू बर्मा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[पूजा महतो]] (उपकर्णधार) * रुबिना क्षेत्री * [[कविता जोशी]] * अनु कडायत * सीमाना केसी * [[समझाना खडका]] * [[कविता कुंवर]] * सोनी पाख्रिन * रुबी पोद्दार ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[सीता राणा मगर]] * [[बिंदू रावळ]] * रिया शर्मा * मनीषा उपाध्याय | valign="top" | * [[नरुएमोल चैवाई]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * नन्नाफत चैहान * [[नत्ताकन चांतम]] * सुनिदा चातुरोंगरत्ताना * [[ओन्निचा कांचोम्पू]] * [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[सुलीपोर्न लाओमी]] * [[फन्नीता माया]] * चायानिसा फेंगपेन * [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] * अरिकान फुएंगखो * [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] * [[अपिसरा सुवांचनरोती]] * कोरानित सुवांचनरोती |} ==तयारी== ===इंडोनेशिया महिला संघाचा मलेशिया दौरा=== {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = इंडोनेशिया महिला क्रिकेट संघाचा मलेशिया दौरा, २०२६ | team2_image = Flag of Indonesia.svg | team2_name = इंडोनेशिया | team1_image = Flag of Malaysia.svg | team1_name = मलेशिया | from_date = १५ मे | to_date = १७ मे २०२६ | team2_captain = नी पुतू आयू नंदा साकारिनी | team1_captain = [[मास एलिसा]] | no_of_twenty20s = 2 | team2_twenty20s_won = 2 | team1_twenty20s_won = 0 | team2_twenty20s_most_runs = नी लुह देवी (६१) | team1_twenty20s_most_runs = [[मास एलिसा]] (५०) | team2_twenty20s_most_wickets = दारा परमिथा (५) | team1_twenty20s_most_wickets = [[नूर दानिया स्युहदा]] (२)<br />[[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] (२)<br />[[माहिरा इज्जती इस्माईल]] (२) }} स्पर्धेपूर्वी [[इंडोनेशिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|इंडोनेशिया]] आणि [[मलेशिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|मलेशिया]] यांनी मँटिन येथील कोलेज तुआंकू जाफर क्रिकेट ओव्हलवर दोन सामन्यांची [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] मालिका खेळली. {{Hatnote|सर्व वेळा मलेशिया प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०८:००]]) आहेत.}} ====पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना==== {{Single-innings cricket match | date = १५ मे २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{crw-rt|MAS}} | team2 = {{crw|IDN}} | score1 = ८६/८ (२० षटके) | runs1 = [[मास एलिसा]] ४६ (४९) | wickets1 = दारा परमिथा ३/९ (४ षटके) | score2 = ८७/३ (१३.५ षटके) | runs2 = नी साकारिनी २८[[नाबाद|*]] (२०) | wickets2 = [[माहिरा इज्जती इस्माईल]] २/१८ (३ षटके) | result = इंडोनेशिया ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536971.html धावफलक] | venue = कोलेज तुआंकू जाफर क्रिकेट ओव्हल, मँटिन | umpires = मोहम्मद फहादली (मलेशिया) आणि खैरुल इमान (मलेशिया) | motm = दारा परमिथा (इंडोनेशिया) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = आयना उमायरा (मलेशिया) हिने महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ====दुसरा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना==== {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{crw-rt|IDN}} | team2 = {{crw|MAS}} | score1 = १३५/६ (२० षटके) | runs1 = नी लुह देवी ३९ (३३) | wickets1 = [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] २/२४ (४ षटके) | score2 = ९९/४ (२० षटके) | runs2 = [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] ३८[[नाबाद|*]] (६१) | wickets2 = दारा परमिथा २/१९ (४ षटके) | result = इंडोनेशिया ३६ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536972.html धावफलक] | venue = कोलेज तुआंकू जाफर क्रिकेट ओव्हल, मँटिन | umpires = मोहम्मद फहादली (मलेशिया) आणि खैरुल इमान (मलेशिया) | motm = नी लुह देवी वेसिका (इंडोनेशिया) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = देर्नी बांगी (इंडोनेशिया) हिने महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ===नेपाळ महिला संघाचा मलेशिया दौरा=== {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = नेपाळ महिला क्रिकेट संघाचा मलेशिया दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Malaysia.svg | team1_name = मलेशिया | team2_image = Flag of Nepal.svg | team2_name = नेपाळ | from_date = २० मे | to_date = २२ मे २०२६ | team1_captain = [[मास एलिसा]] | team2_captain = [[इंदू बर्मा]] | no_of_twenty20s = २ | team1_twenty20s_won = ० | team2_twenty20s_won = २ | team1_twenty20s_most_runs = [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] (२४) | team2_twenty20s_most_runs = [[समझाना खडका]] (७१) | team1_twenty20s_most_wickets = [[ऐस्या एलिसा]] (३) | team2_twenty20s_most_wickets = रिया शर्मा (४)<br />[[पूजा महतो]] (४) }} स्पर्धेपूर्वी [[नेपाळ राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|नेपाळ]] आणि [[मलेशिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|मलेशिया]] यांनी पांडामारान येथील [[बायुएमास ओव्हल]]वर दोन सामन्यांची [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] मालिका खेळली.<ref>{{cite web |title=Nepal Women to Play Two T20Is Against Malaysia Ahead of Asian Games Qualifier 2026 |url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/89125-nepal-women-to-play-two-t20is-against-malaysia-ahead-of-asian-games-qualifier-2026.html |date=१८ मे २०२६ |website=Female Cricket |access-date=२२ मे २०२६}}</ref><ref>{{cite web |title=Nepal Women's Cricket Team to Play Two T20 Practice Matches Against Malaysia |url=https://english.ratopati.com/story/63201/nepali-womens-team-playing-two-t20-matches-against-malaysia |date=२४ मे २०२६ |work=Ratopati |access-date=२२ मे २०२६}}</ref> {{Hatnote|सर्व वेळा मलेशिया प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०८:००]]) आहेत.}} ====पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना==== {{Single-innings cricket match | date = २० मे २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{crw-rt|MAS}} | team2 = {{crw|NEP}} | score1 = ६७ (१६.५ षटके) | runs1 = [[एल्सा हंटर]] १० (१४) | wickets1 = [[पूजा महतो]] ३/१३ (४ षटके) | score2 = ७१/८ (१७.३ षटके) | runs2 = [[समझाना खडका]] ३२ (३९) | wickets2 = नूर कलिशा ३/२१ (४ षटके) | result = नेपाळ २ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536409.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], पांडामारान | umpires = मोहम्मद फहादली (मलेशिया) आणि खैरुल इमान (मलेशिया) | motm = [[पूजा महतो]] (नेपाळ) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ====दुसरा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना==== {{Single-innings cricket match | date = २२ मे २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{crw-rt|MAS}} | team2 = {{crw|NEP}} | score1 = ८२/९ (२० षटके) | runs1 = [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] १७ (३०) | wickets1 = [[रुबिना छेत्री]] २/५ (२ षटके) | score2 = ८३/३ (१६ षटके) | runs2 = [[समझाना खडका]] ३९[[नाबाद|*]] (३७) | wickets2 = [[ऐस्या एलिसा]] १/५ (३ षटके) | result = नेपाळ ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536410.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], पांडामारान | umpires = मोहम्मद फहादली (मलेशिया) आणि खैरुल इमान (मलेशिया) | motm = [[कविता कुंवर]] (नेपाळ) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12272/asian-games-womens-t20i-qualifier-2026 क्रिकबझ वरील मालिका पृष्ठ] * [https://www.cricketarchive.com/Archive/Events/41/Asian_Games_Womens_Qualifier_2026.html क्रिकेटआर्काइव्ह वरील स्पर्धा पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] 2m300xj046ju3b0ep4mnlfsd536g4rf 2704403 2704402 2026-08-22T08:09:47Z Ganesh591 62733 /* तयारी */ 2704403 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता | fromdate = २६ | todate = ३१ मे २०२६ | administrator = आशियाई ऑलिम्पिक परिषद | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गटातील [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]] | host = {{ध्वज|मलेशिया}} | champions = {{crw|THA}} | runners-up = {{crw|MAS}} | participants = ६ | matches = १० | most runs = {{crwicon|THA}} [[नत्ताकन चांतम]] (१९६) | most wickets = {{crwicon|THA}} [[ओन्निचा कांचोम्पू]] (८)<br />{{crwicon|NEP}} रिया शर्मा (८) | player of the series = {{crwicon|THA}} [[नत्ताकन चांतम]] | previous_year = | previous_tournament = | next_year = }} '''२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता''' ही २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील महिला क्रिकेट स्पर्धेसाठीची पात्रता स्पर्धा होती. ही स्पर्धा २६ ते ३१ मे २०२६ दरम्यान [[मलेशिया]] येथे आयोजित करण्यात आली होती आणि सामने [[क्वालालंपूर]] येथील [[बायुएमास ओव्हल]]वर खेळवण्यात आले.<ref>{{cite web |title=Malaysia Cricket to host Asian Games Women's Qualifier in May 2026 |url=https://czarsportzauto.com/asian-games-womens-cricket-qualifier-2026/ |date=१४ मे २०२६ |website=Czarsportz |access-date=२२ मे २०२६}}</ref><ref>{{cite web |title=Nepali Women National Cricket team announced for Asian Games |url=https://english.nepalnews.com/s/sports/nepali-women-national-cricket-team-announced-for-asian-games/ |date=६ मे २०२६ |website=Nepal News |access-date=२२ मे २०२६}}</ref> या स्पर्धेद्वारे [[नागोया]], जपान येथे होणाऱ्या मुख्य स्पर्धेसाठी पात्र ठरणारे अंतिम तीन संघ निश्चित करण्यात आले. पात्रता प्रक्रियेद्वारे आठ संघांची अंतिम यादी निश्चित करण्यात आली. यजमान [[जपान]] आणि या प्रदेशातील आयसीसीचे चार पूर्ण सदस्य अशा पाच संघांना थेट स्थान मिळाले होते. उर्वरित तीन संघ या स्पर्धेद्वारे निश्चित करण्यात आले. सहा संघांची प्रत्येकी तीन संघांच्या दोन गटांत विभागणी करण्यात आली आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरी]]साठी पात्र ठरले. दोन्ही उपांत्य फेरीतील विजेते आणि पराभूत उपांत्य फेरीतील संघांमध्ये झालेल्या [[#तिसऱ्या स्थानाचा सामना|तिसऱ्या स्थानाच्या सामन्यातील]] विजेता असे तीन संघ जपानमधील मुख्य स्पर्धेसाठी पात्र ठरले.<ref>{{cite web |title=Asian Games 2026 cricket qualifiers: Race to Aichi-Nagoya begins in Malaysia and Singapore |url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-t20-cricket-qualifiers-schedule-fixtures-match-list |date=२५ मे २०२६ |access-date=३० मे २०२६ |work=Olympics}}</ref> [[थायलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|थायलंड]] आणि [[मलेशिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|मलेशिया]] यांनी आपापल्या [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीतील]] सामने जिंकून मुख्य स्पर्धेसाठी पात्रता मिळवली. त्यानंतर [[चीन राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|चीनने]] [[नेपाळ राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|नेपाळचा]] [[#तिसऱ्या स्थानाचा सामना|तिसऱ्या स्थानाच्या सामन्यात]] पराभव करून पात्र ठरणारा अंतिम संघ म्हणून स्थान मिळवले.<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/thailand-malaysia-and-china-qualify-for-asian-games-women-s-competition-1539028 |title=Thailand, Malaysia and China qualify for Asian Games women's competition |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३१ मे २०२६ |access-date=४ जून २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/womens-cricket-thailand-malaysia-and-china-qualify-for-asian-games-event20260531171129/ |title=Women's cricket: Thailand, Malaysia and China qualify for Asian Games event |work=Asian News International |date=३१ मे २०२६ |access-date=४ जून २०२६}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto; white-space:nowrap; font-size:90%" |- ! {{crw|CHN}} ! {{crw|HK}}<ref>{{cite web |title=Hong Kong, China Women head to Malaysia for Women's Asian Games Qualifier |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/4803/Hong-Kong,-China-Women-head-to-Malaysia-for-Women's-Asian-Games-Qualifier |date=२१ मे २०२६ |access-date=२६ मे २०२६ |work=[[हाँग काँग क्रिकेट असोसिएशन]]}}</ref> ! {{crw|IDN}} |- | valign="top" | * मिंग्युए झू ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * काई युझी * चेन शिन्यू * फेंग चियान * गोंग युटिंग * हाँग याली * जियांग चुक्विन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * जियापिंग ली * ल्यू यीहान * मा रुईके * वांग हुइयिंग * वेई हैटिंग * शिए वेनयान * झाओ यीहान | valign="top" | * [[नताशा माइल्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * मरियम बिबी (उपकर्णधार) * शिंग चॅन * [[कॅरी चॅन]] * शार्लट चॅन * अमांडा च्युंग * हिउ यिंग च्युंग ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[एम्मा लाई]] * मेगन ल्युङ * सिएना पून * शांझीन शहजाद ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * ॲलिसन सिउ * व्हेनेसा सो * हेली वोंग | valign="top" | * नी पुतू आयू नंदा साकारिनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * नी अरियानी * देर्नी बांगी * नी लुह देवी * किसी कासे * लिए चिआओ * सांग मायप्रियानी * रहमावती पांगेस्तुती * दारा परमिथा * कादेक विंदा प्रास्तिनी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * नी पुत्री * नी कादेक फित्रिया रादा रानी * नी मादे पुत्री सुवांदेवी * देसी वुलंदारी |- ! {{crw|MAS}}<ref>{{cite web |title=Here's our Malaysia Women's Squad ready for the qualifiers |url=https://www.facebook.com/share/p/18oaVmYA9A/ |date=२६ मे २०२६ |access-date=२६ मे २०२६ |work=[[मलेशिया क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{crw|NEP}}<ref>{{cite web |title=Nepali Women National Cricket team announced for Asian Games |url=https://risingnepaldaily.com/news/79838 |date=६ मे २०२६ |access-date=१९ मे २०२६ |website=The Rising Nepal}}</ref> ! {{crw|THA}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1CkvsRFLfd/ |title=Thailand Women’s Squad ready for the Asian Games Qualifier 2026. Wishing the girls the very best as they represent the nation on the big stage |date=२५ मे २०२६ |access-date=२६ मे २०२६ |work=[[क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंड]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[मास एलिसा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[माहिरा इज्जती इस्माईल]] (उपकर्णधार) * [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] * [[ऐस्या एलिसा]] * [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] * [[एल्सा हंटर]] * नूरिन इमानिना * [[वॅन ज्युलिया]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[धनुश्री मुहुनन]] * इर्दिना बेह नबिल * [[आयना नजवा]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[नूर एरियाना नत्स्या]] * नूर कलिशा * [[नूर दानिया स्युहदा]] | valign="top" | * इंदू बर्मा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[पूजा महतो]] (उपकर्णधार) * रुबिना क्षेत्री * [[कविता जोशी]] * अनु कडायत * सीमाना केसी * [[समझाना खडका]] * [[कविता कुंवर]] * सोनी पाख्रिन * रुबी पोद्दार ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[सीता राणा मगर]] * [[बिंदू रावळ]] * रिया शर्मा * मनीषा उपाध्याय | valign="top" | * [[नरुएमोल चैवाई]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * नन्नाफत चैहान * [[नत्ताकन चांतम]] * सुनिदा चातुरोंगरत्ताना * [[ओन्निचा कांचोम्पू]] * [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[सुलीपोर्न लाओमी]] * [[फन्नीता माया]] * चायानिसा फेंगपेन * [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] * अरिकान फुएंगखो * [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] * [[अपिसरा सुवांचनरोती]] * कोरानित सुवांचनरोती |} ==तयारी== ===इंडोनेशिया महिला संघाचा मलेशिया दौरा=== {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = इंडोनेशिया महिला क्रिकेट संघाचा मलेशिया दौरा, २०२६ | team2_image = Flag of Indonesia.svg | team2_name = इंडोनेशिया | team1_image = Flag of Malaysia.svg | team1_name = मलेशिया | from_date = १५ मे | to_date = १७ मे २०२६ | team2_captain = नी पुतू आयू नंदा साकारिनी | team1_captain = [[मास एलिसा]] | no_of_twenty20s = 2 | team2_twenty20s_won = 2 | team1_twenty20s_won = 0 | team2_twenty20s_most_runs = नी लुह देवी (६१) | team1_twenty20s_most_runs = [[मास एलिसा]] (५०) | team2_twenty20s_most_wickets = दारा परमिथा (५) | team1_twenty20s_most_wickets = [[नूर दानिया स्युहदा]] (२)<br />[[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] (२)<br />[[माहिरा इज्जती इस्माईल]] (२) }} स्पर्धेपूर्वी [[इंडोनेशिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|इंडोनेशिया]] आणि [[मलेशिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|मलेशिया]] यांनी मँटिन येथील कोलेज तुआंकू जाफर क्रिकेट ओव्हलवर दोन सामन्यांची [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] मालिका खेळली. {{Hatnote|सर्व वेळा मलेशिया प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०८:००]]) आहेत.}} ====पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना==== {{Single-innings cricket match | date = १५ मे २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{crw-rt|MAS}} | team2 = {{crw|IDN}} | score1 = ८६/८ (२० षटके) | runs1 = [[मास एलिसा]] ४६ (४९) | wickets1 = दारा परमिथा ३/९ (४ षटके) | score2 = ८७/३ (१३.५ षटके) | runs2 = नी साकारिनी २८[[नाबाद|*]] (२०) | wickets2 = [[माहिरा इज्जती इस्माईल]] २/१८ (३ षटके) | result = इंडोनेशिया ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536971.html धावफलक] | venue = कोलेज तुआंकू जाफर क्रिकेट ओव्हल, मँटिन | umpires = मोहम्मद फहादली (मलेशिया) आणि खैरुल इमान (मलेशिया) | motm = दारा परमिथा (इंडोनेशिया) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = आयना उमायरा (मलेशिया) हिने महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ====दुसरा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना==== {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{crw-rt|IDN}} | team2 = {{crw|MAS}} | score1 = १३५/६ (२० षटके) | runs1 = नी लुह देवी ३९ (३३) | wickets1 = [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] २/२४ (४ षटके) | score2 = ९९/४ (२० षटके) | runs2 = [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] ३८[[नाबाद|*]] (६१) | wickets2 = दारा परमिथा २/१९ (४ षटके) | result = इंडोनेशिया ३६ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536972.html धावफलक] | venue = कोलेज तुआंकू जाफर क्रिकेट ओव्हल, मँटिन | umpires = मोहम्मद फहादली (मलेशिया) आणि खैरुल इमान (मलेशिया) | motm = नी लुह देवी वेसिका (इंडोनेशिया) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = देर्नी बांगी (इंडोनेशिया) हिने महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ===नेपाळ महिला संघाचा मलेशिया दौरा=== {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = नेपाळ महिला क्रिकेट संघाचा मलेशिया दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Malaysia.svg | team1_name = मलेशिया | team2_image = Flag of Nepal.svg | team2_name = नेपाळ | from_date = २० मे | to_date = २२ मे २०२६ | team1_captain = [[मास एलिसा]] | team2_captain = [[इंदू बर्मा]] | no_of_twenty20s = २ | team1_twenty20s_won = ० | team2_twenty20s_won = २ | team1_twenty20s_most_runs = [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] (२४) | team2_twenty20s_most_runs = [[समझाना खडका]] (७१) | team1_twenty20s_most_wickets = [[ऐस्या एलिसा]] (३) | team2_twenty20s_most_wickets = रिया शर्मा (४)<br />[[पूजा महतो]] (४) }} स्पर्धेपूर्वी [[नेपाळ राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|नेपाळ]] आणि [[मलेशिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|मलेशिया]] यांनी पांडामारान येथील [[बायुएमास ओव्हल]]वर दोन सामन्यांची [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] मालिका खेळली.<ref>{{cite web |title=Nepal Women to Play Two T20Is Against Malaysia Ahead of Asian Games Qualifier 2026 |url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/89125-nepal-women-to-play-two-t20is-against-malaysia-ahead-of-asian-games-qualifier-2026.html |date=१८ मे २०२६ |website=Female Cricket |access-date=२२ मे २०२६}}</ref><ref>{{cite web |title=Nepal Women's Cricket Team to Play Two T20 Practice Matches Against Malaysia |url=https://english.ratopati.com/story/63201/nepali-womens-team-playing-two-t20-matches-against-malaysia |date=२४ मे २०२६ |work=Ratopati |access-date=२२ मे २०२६}}</ref> {{Hatnote|सर्व वेळा मलेशिया प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०८:००]]) आहेत.}} ====पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना==== {{Single-innings cricket match | date = २० मे २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{crw-rt|MAS}} | team2 = {{crw|NEP}} | score1 = ६७ (१६.५ षटके) | runs1 = [[एल्सा हंटर]] १० (१४) | wickets1 = [[पूजा महतो]] ३/१३ (४ षटके) | score2 = ७१/८ (१७.३ षटके) | runs2 = [[समझाना खडका]] ३२ (३९) | wickets2 = नूर कलिशा ३/२१ (४ षटके) | result = नेपाळ २ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536409.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], पांडामारान | umpires = मोहम्मद फहादली (मलेशिया) आणि खैरुल इमान (मलेशिया) | motm = [[पूजा महतो]] (नेपाळ) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ====दुसरा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना==== {{Single-innings cricket match | date = २२ मे २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{crw-rt|MAS}} | team2 = {{crw|NEP}} | score1 = ८२/९ (२० षटके) | runs1 = [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] १७ (३०) | wickets1 = [[रुबिना छेत्री]] २/५ (२ षटके) | score2 = ८३/३ (१६ षटके) | runs2 = [[समझाना खडका]] ३९[[नाबाद|*]] (३७) | wickets2 = [[ऐस्या एलिसा]] १/५ (३ षटके) | result = नेपाळ ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536410.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], पांडामारान | umpires = मोहम्मद फहादली (मलेशिया) आणि खैरुल इमान (मलेशिया) | motm = [[कविता कुंवर]] (नेपाळ) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==गट फेरी== ===गट अ=== ====गुणतालिका==== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{crw|THA}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +३.७७१ || rowspan="2" | [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{crw|MAS}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || −०.११३ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{crw|HK}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −३.०७५ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.cricinfo.com/series/asian-games-women-s-qualifier-2026-1536391/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12272/asian-games-womens-t20i-qualifier-2026 क्रिकबझ वरील मालिका पृष्ठ] * [https://www.cricketarchive.com/Archive/Events/41/Asian_Games_Womens_Qualifier_2026.html क्रिकेटआर्काइव्ह वरील स्पर्धा पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] 2a3qiwqbor19eg2m6lbqvw0d8p1fw83 2704404 2704403 2026-08-22T08:11:17Z Ganesh591 62733 /* गट फेरी */ 2704404 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता | fromdate = २६ | todate = ३१ मे २०२६ | administrator = आशियाई ऑलिम्पिक परिषद | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गटातील [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]] | host = {{ध्वज|मलेशिया}} | champions = {{crw|THA}} | runners-up = {{crw|MAS}} | participants = ६ | matches = १० | most runs = {{crwicon|THA}} [[नत्ताकन चांतम]] (१९६) | most wickets = {{crwicon|THA}} [[ओन्निचा कांचोम्पू]] (८)<br />{{crwicon|NEP}} रिया शर्मा (८) | player of the series = {{crwicon|THA}} [[नत्ताकन चांतम]] | previous_year = | previous_tournament = | next_year = }} '''२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता''' ही २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील महिला क्रिकेट स्पर्धेसाठीची पात्रता स्पर्धा होती. ही स्पर्धा २६ ते ३१ मे २०२६ दरम्यान [[मलेशिया]] येथे आयोजित करण्यात आली होती आणि सामने [[क्वालालंपूर]] येथील [[बायुएमास ओव्हल]]वर खेळवण्यात आले.<ref>{{cite web |title=Malaysia Cricket to host Asian Games Women's Qualifier in May 2026 |url=https://czarsportzauto.com/asian-games-womens-cricket-qualifier-2026/ |date=१४ मे २०२६ |website=Czarsportz |access-date=२२ मे २०२६}}</ref><ref>{{cite web |title=Nepali Women National Cricket team announced for Asian Games |url=https://english.nepalnews.com/s/sports/nepali-women-national-cricket-team-announced-for-asian-games/ |date=६ मे २०२६ |website=Nepal News |access-date=२२ मे २०२६}}</ref> या स्पर्धेद्वारे [[नागोया]], जपान येथे होणाऱ्या मुख्य स्पर्धेसाठी पात्र ठरणारे अंतिम तीन संघ निश्चित करण्यात आले. पात्रता प्रक्रियेद्वारे आठ संघांची अंतिम यादी निश्चित करण्यात आली. यजमान [[जपान]] आणि या प्रदेशातील आयसीसीचे चार पूर्ण सदस्य अशा पाच संघांना थेट स्थान मिळाले होते. उर्वरित तीन संघ या स्पर्धेद्वारे निश्चित करण्यात आले. सहा संघांची प्रत्येकी तीन संघांच्या दोन गटांत विभागणी करण्यात आली आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरी]]साठी पात्र ठरले. दोन्ही उपांत्य फेरीतील विजेते आणि पराभूत उपांत्य फेरीतील संघांमध्ये झालेल्या [[#तिसऱ्या स्थानाचा सामना|तिसऱ्या स्थानाच्या सामन्यातील]] विजेता असे तीन संघ जपानमधील मुख्य स्पर्धेसाठी पात्र ठरले.<ref>{{cite web |title=Asian Games 2026 cricket qualifiers: Race to Aichi-Nagoya begins in Malaysia and Singapore |url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-t20-cricket-qualifiers-schedule-fixtures-match-list |date=२५ मे २०२६ |access-date=३० मे २०२६ |work=Olympics}}</ref> [[थायलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|थायलंड]] आणि [[मलेशिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|मलेशिया]] यांनी आपापल्या [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीतील]] सामने जिंकून मुख्य स्पर्धेसाठी पात्रता मिळवली. त्यानंतर [[चीन राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|चीनने]] [[नेपाळ राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|नेपाळचा]] [[#तिसऱ्या स्थानाचा सामना|तिसऱ्या स्थानाच्या सामन्यात]] पराभव करून पात्र ठरणारा अंतिम संघ म्हणून स्थान मिळवले.<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/thailand-malaysia-and-china-qualify-for-asian-games-women-s-competition-1539028 |title=Thailand, Malaysia and China qualify for Asian Games women's competition |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३१ मे २०२६ |access-date=४ जून २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/womens-cricket-thailand-malaysia-and-china-qualify-for-asian-games-event20260531171129/ |title=Women's cricket: Thailand, Malaysia and China qualify for Asian Games event |work=Asian News International |date=३१ मे २०२६ |access-date=४ जून २०२६}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto; white-space:nowrap; font-size:90%" |- ! {{crw|CHN}} ! {{crw|HK}}<ref>{{cite web |title=Hong Kong, China Women head to Malaysia for Women's Asian Games Qualifier |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/4803/Hong-Kong,-China-Women-head-to-Malaysia-for-Women's-Asian-Games-Qualifier |date=२१ मे २०२६ |access-date=२६ मे २०२६ |work=[[हाँग काँग क्रिकेट असोसिएशन]]}}</ref> ! {{crw|IDN}} |- | valign="top" | * मिंग्युए झू ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * काई युझी * चेन शिन्यू * फेंग चियान * गोंग युटिंग * हाँग याली * जियांग चुक्विन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * जियापिंग ली * ल्यू यीहान * मा रुईके * वांग हुइयिंग * वेई हैटिंग * शिए वेनयान * झाओ यीहान | valign="top" | * [[नताशा माइल्स]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * मरियम बिबी (उपकर्णधार) * शिंग चॅन * [[कॅरी चॅन]] * शार्लट चॅन * अमांडा च्युंग * हिउ यिंग च्युंग ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[एम्मा लाई]] * मेगन ल्युङ * सिएना पून * शांझीन शहजाद ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * ॲलिसन सिउ * व्हेनेसा सो * हेली वोंग | valign="top" | * नी पुतू आयू नंदा साकारिनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * नी अरियानी * देर्नी बांगी * नी लुह देवी * किसी कासे * लिए चिआओ * सांग मायप्रियानी * रहमावती पांगेस्तुती * दारा परमिथा * कादेक विंदा प्रास्तिनी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * नी पुत्री * नी कादेक फित्रिया रादा रानी * नी मादे पुत्री सुवांदेवी * देसी वुलंदारी |- ! {{crw|MAS}}<ref>{{cite web |title=Here's our Malaysia Women's Squad ready for the qualifiers |url=https://www.facebook.com/share/p/18oaVmYA9A/ |date=२६ मे २०२६ |access-date=२६ मे २०२६ |work=[[मलेशिया क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{crw|NEP}}<ref>{{cite web |title=Nepali Women National Cricket team announced for Asian Games |url=https://risingnepaldaily.com/news/79838 |date=६ मे २०२६ |access-date=१९ मे २०२६ |website=The Rising Nepal}}</ref> ! {{crw|THA}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1CkvsRFLfd/ |title=Thailand Women’s Squad ready for the Asian Games Qualifier 2026. Wishing the girls the very best as they represent the nation on the big stage |date=२५ मे २०२६ |access-date=२६ मे २०२६ |work=[[क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंड]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[मास एलिसा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[माहिरा इज्जती इस्माईल]] (उपकर्णधार) * [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] * [[ऐस्या एलिसा]] * [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] * [[एल्सा हंटर]] * नूरिन इमानिना * [[वॅन ज्युलिया]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[धनुश्री मुहुनन]] * इर्दिना बेह नबिल * [[आयना नजवा]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[नूर एरियाना नत्स्या]] * नूर कलिशा * [[नूर दानिया स्युहदा]] | valign="top" | * इंदू बर्मा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[पूजा महतो]] (उपकर्णधार) * रुबिना क्षेत्री * [[कविता जोशी]] * अनु कडायत * सीमाना केसी * [[समझाना खडका]] * [[कविता कुंवर]] * सोनी पाख्रिन * रुबी पोद्दार ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[सीता राणा मगर]] * [[बिंदू रावळ]] * रिया शर्मा * मनीषा उपाध्याय | valign="top" | * [[नरुएमोल चैवाई]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * नन्नाफत चैहान * [[नत्ताकन चांतम]] * सुनिदा चातुरोंगरत्ताना * [[ओन्निचा कांचोम्पू]] * [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[सुलीपोर्न लाओमी]] * [[फन्नीता माया]] * चायानिसा फेंगपेन * [[थीपचा पुत्थावॉन्ग]] * अरिकान फुएंगखो * [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] * [[अपिसरा सुवांचनरोती]] * कोरानित सुवांचनरोती |} ==तयारी== ===इंडोनेशिया महिला संघाचा मलेशिया दौरा=== {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = इंडोनेशिया महिला क्रिकेट संघाचा मलेशिया दौरा, २०२६ | team2_image = Flag of Indonesia.svg | team2_name = इंडोनेशिया | team1_image = Flag of Malaysia.svg | team1_name = मलेशिया | from_date = १५ मे | to_date = १७ मे २०२६ | team2_captain = नी पुतू आयू नंदा साकारिनी | team1_captain = [[मास एलिसा]] | no_of_twenty20s = 2 | team2_twenty20s_won = 2 | team1_twenty20s_won = 0 | team2_twenty20s_most_runs = नी लुह देवी (६१) | team1_twenty20s_most_runs = [[मास एलिसा]] (५०) | team2_twenty20s_most_wickets = दारा परमिथा (५) | team1_twenty20s_most_wickets = [[नूर दानिया स्युहदा]] (२)<br />[[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] (२)<br />[[माहिरा इज्जती इस्माईल]] (२) }} स्पर्धेपूर्वी [[इंडोनेशिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|इंडोनेशिया]] आणि [[मलेशिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|मलेशिया]] यांनी मँटिन येथील कोलेज तुआंकू जाफर क्रिकेट ओव्हलवर दोन सामन्यांची [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] मालिका खेळली. {{Hatnote|सर्व वेळा मलेशिया प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०८:००]]) आहेत.}} ====पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना==== {{Single-innings cricket match | date = १५ मे २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{crw-rt|MAS}} | team2 = {{crw|IDN}} | score1 = ८६/८ (२० षटके) | runs1 = [[मास एलिसा]] ४६ (४९) | wickets1 = दारा परमिथा ३/९ (४ षटके) | score2 = ८७/३ (१३.५ षटके) | runs2 = नी साकारिनी २८[[नाबाद|*]] (२०) | wickets2 = [[माहिरा इज्जती इस्माईल]] २/१८ (३ षटके) | result = इंडोनेशिया ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536971.html धावफलक] | venue = कोलेज तुआंकू जाफर क्रिकेट ओव्हल, मँटिन | umpires = मोहम्मद फहादली (मलेशिया) आणि खैरुल इमान (मलेशिया) | motm = दारा परमिथा (इंडोनेशिया) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = आयना उमायरा (मलेशिया) हिने महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ====दुसरा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना==== {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{crw-rt|IDN}} | team2 = {{crw|MAS}} | score1 = १३५/६ (२० षटके) | runs1 = नी लुह देवी ३९ (३३) | wickets1 = [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] २/२४ (४ षटके) | score2 = ९९/४ (२० षटके) | runs2 = [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] ३८[[नाबाद|*]] (६१) | wickets2 = दारा परमिथा २/१९ (४ षटके) | result = इंडोनेशिया ३६ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536972.html धावफलक] | venue = कोलेज तुआंकू जाफर क्रिकेट ओव्हल, मँटिन | umpires = मोहम्मद फहादली (मलेशिया) आणि खैरुल इमान (मलेशिया) | motm = नी लुह देवी वेसिका (इंडोनेशिया) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = देर्नी बांगी (इंडोनेशिया) हिने महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ===नेपाळ महिला संघाचा मलेशिया दौरा=== {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = नेपाळ महिला क्रिकेट संघाचा मलेशिया दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Malaysia.svg | team1_name = मलेशिया | team2_image = Flag of Nepal.svg | team2_name = नेपाळ | from_date = २० मे | to_date = २२ मे २०२६ | team1_captain = [[मास एलिसा]] | team2_captain = [[इंदू बर्मा]] | no_of_twenty20s = २ | team1_twenty20s_won = ० | team2_twenty20s_won = २ | team1_twenty20s_most_runs = [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] (२४) | team2_twenty20s_most_runs = [[समझाना खडका]] (७१) | team1_twenty20s_most_wickets = [[ऐस्या एलिसा]] (३) | team2_twenty20s_most_wickets = रिया शर्मा (४)<br />[[पूजा महतो]] (४) }} स्पर्धेपूर्वी [[नेपाळ राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|नेपाळ]] आणि [[मलेशिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|मलेशिया]] यांनी पांडामारान येथील [[बायुएमास ओव्हल]]वर दोन सामन्यांची [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] मालिका खेळली.<ref>{{cite web |title=Nepal Women to Play Two T20Is Against Malaysia Ahead of Asian Games Qualifier 2026 |url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/89125-nepal-women-to-play-two-t20is-against-malaysia-ahead-of-asian-games-qualifier-2026.html |date=१८ मे २०२६ |website=Female Cricket |access-date=२२ मे २०२६}}</ref><ref>{{cite web |title=Nepal Women's Cricket Team to Play Two T20 Practice Matches Against Malaysia |url=https://english.ratopati.com/story/63201/nepali-womens-team-playing-two-t20-matches-against-malaysia |date=२४ मे २०२६ |work=Ratopati |access-date=२२ मे २०२६}}</ref> {{Hatnote|सर्व वेळा मलेशिया प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०८:००]]) आहेत.}} ====पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना==== {{Single-innings cricket match | date = २० मे २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{crw-rt|MAS}} | team2 = {{crw|NEP}} | score1 = ६७ (१६.५ षटके) | runs1 = [[एल्सा हंटर]] १० (१४) | wickets1 = [[पूजा महतो]] ३/१३ (४ षटके) | score2 = ७१/८ (१७.३ षटके) | runs2 = [[समझाना खडका]] ३२ (३९) | wickets2 = नूर कलिशा ३/२१ (४ षटके) | result = नेपाळ २ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536409.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], पांडामारान | umpires = मोहम्मद फहादली (मलेशिया) आणि खैरुल इमान (मलेशिया) | motm = [[पूजा महतो]] (नेपाळ) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ====दुसरा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना==== {{Single-innings cricket match | date = २२ मे २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{crw-rt|MAS}} | team2 = {{crw|NEP}} | score1 = ८२/९ (२० षटके) | runs1 = [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] १७ (३०) | wickets1 = [[रुबिना छेत्री]] २/५ (२ षटके) | score2 = ८३/३ (१६ षटके) | runs2 = [[समझाना खडका]] ३९[[नाबाद|*]] (३७) | wickets2 = [[ऐस्या एलिसा]] १/५ (३ षटके) | result = नेपाळ ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536410.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], पांडामारान | umpires = मोहम्मद फहादली (मलेशिया) आणि खैरुल इमान (मलेशिया) | motm = [[कविता कुंवर]] (नेपाळ) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==गट फेरी== ===गट अ=== ====गुणतालिका==== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{crw|THA}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +३.७७१ || rowspan="2" | [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{crw|MAS}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || −०.११३ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{crw|HK}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −३.०७५ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.cricinfo.com/series/asian-games-women-s-qualifier-2026-1536391/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> ====सामने==== {{Hatnote|सर्व वेळा मलेशिया प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०८:००]]) आहेत.}} {{Single-innings cricket match | date = २६ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|THA}} | team2 = {{crw|HK}} | score1 = १७०/१ (२० षटके) | runs1 = [[नत्ताकन चांतम]] ९८[[नाबाद|*]] (६५) | wickets1 = [[कॅरी चॅन]] १/२२ (४ षटके) | score2 = ८१/७ (२० षटके) | runs2 = शांझीन शहजाद २१ (३७) | wickets2 = सुनिदा चातुरोंगरत्ताना २/११ (४ षटके)<br />[[ओन्निचा कांचोम्पू]] २/११ (४ षटके) | result = थायलंड ८९ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536399.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], पांडामारान | umpires = रोकेया सुलताना (बांगलादेश) आणि [[सलीमा इम्तियाझ]] (पाकिस्तान) | motm = [[नत्ताकन चांतम]] (थायलंड) | toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = हेली वोंग (हाँग काँग) हिने महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = २७ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|MAS}} | team2 = {{crw|THA}} | score1 = ८२/७ (२० षटके) | runs1 = [[मास एलिसा]] ४५[[नाबाद|*]] (५२) | wickets1 = [[फन्नीता माया]] ४/१४ (४ षटके) | score2 = ८५/३ (१२.३ षटके) | runs2 = [[नत्ताकन चांतम]] ३८ (२५) | wickets2 = [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] २/१२ (३ षटके) | result = थायलंड ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536401.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], पांडामारान | umpires = हुमैरा फराह (पाकिस्तान) आणि अंकिता गुहा (भारत) | motm = [[फन्नीता माया]] (थायलंड) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = या सामन्यातील विजयामुळे थायलंड [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी]] पात्र ठरला.<ref>{{cite web |title=Another strong performance from Thailand makes it two wins in two and they head into the semis with plenty of momentum behind them |url=https://www.facebook.com/share/p/1JPByodY97/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२७ मे २०२६ |access-date=२९ मे २०२६ |via=[[फेसबुक]]}}</ref> }} {{Single-innings cricket match | date = २८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{crw-rt|MAS}} | team2 = {{crw|HK}} | score1 = १०३/६ (२० षटके) | runs1 = [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] ३५ (४६) | wickets1 = [[एम्मा लाई]] २/१८ (४ षटके) | score2 = ६९ (१८.२ षटके) | runs2 = मरियम बिबी १७ (३३) | wickets2 = [[आईन्ना हमीजाह हाशिम]] ३/९ (४ षटके) | result = मलेशिया ३४ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536403.html धावफलक] | venue = [[बायुएमास ओव्हल]], पांडामारान | umpires = अफिया अमीन (पाकिस्तान) आणि [[सलीमा इम्तियाझ]] (पाकिस्तान) | motm = [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] (मलेशिया) | toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = या सामन्यातील विजयामुळे मलेशिया [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी]] पात्र ठरला.<ref>{{cite web |title=The experienced heads stepped up when it mattered most as Malaysia booked their place in the semis and moved one step closer to the main event in Japan |url=https://www.facebook.com/share/p/17oVVynmcz/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२८ मे २०२६ |access-date=३० मे २०२६ |via=[[फेसबुक]]}}</ref> }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12272/asian-games-womens-t20i-qualifier-2026 क्रिकबझ वरील मालिका पृष्ठ] * [https://www.cricketarchive.com/Archive/Events/41/Asian_Games_Womens_Qualifier_2026.html क्रिकेटआर्काइव्ह वरील स्पर्धा पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] a08ey74lgmiu98j3916pqrijxtmbwyq 0 383133 2704411 2026-08-22T09:21:17Z Abhishek.5678 142811 /* */ 2704411 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट बुद्धिबळ खेळाडू |playername = मॅथियास ब्लूबाम |birthname = |image = [[File:MatthiasBluebaum23b.jpg|300px]] |caption = २०२३ मध्ये ब्लूबाम |country = {{flagicon|GER}} [[जर्मनी]] |datebirth = {{birth date and age|1997|04|18}} |placebirth = लेम्गो, [[जर्मनी]] |title = [[ग्रॅंडमास्टर (बुद्धिबळ)|ग्रॅंडमास्टर]] |worldchampion = |womensworldchampion = |rating = [https://ratings.fide.com/profile/24651516 २६८९] <small>(क्र. ३७) (ऑगस्ट २०२६)</small> |peakrating = २६९८ (मार्च २०२६) }} '''मॅथियास ब्लूबाम''' (जन्म : १८ एप्रिल १९९७) हा जर्मनीतला [[बुद्धिबळ]] [[ग्रँडमास्टर]] आहे. त्याने २०२२ आणि २०२५ मध्ये युरोपीय वैयक्तिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा जिंकली. ब्लुबामने वयाच्या सहाव्या वर्षी बुद्धिबळ खेळायला सुरुवात केली. त्याने २०१२ मध्ये आंतरराष्ट्रीय मास्टर पदवी मिळवली आणि २०१५ मध्ये त्याला ग्रँडमास्टर पदवी प्रदान करण्यात आली. २०१५ ची युरोपीय युवा सांघिक अजिंक्यपद स्पर्धा जिंकणाऱ्या जर्मन संघाचा सदस्य म्हणून, त्याने तेव्हापासून युरोपीय सांघिक अजिंक्यपद स्पर्धा आणि [[बुद्धिबळ ऑलिंपियाड]]मध्ये आपल्या देशाचे प्रतिनिधित्व केले आहे. सप्टेंबर २०२५ मध्ये, त्याने [[फिडे ग्रँड स्विस स्पर्धा|फिडे ग्रँड स्विस स्पर्धे]]मध्ये ११ पैकी ७.५ गुण मिळवून दुसरे स्थान पटकावले आणि परिणामी तो २०२६ च्या [[२०२६ कँडिडेट्स स्पर्धा|कॅंडिडेट्स स्पर्धे]]साठी पात्र ठरला.<ref>{{cite web |last1=McGourty (Colin_McGourty) |first1=Colin |title=Giri, Vaishali Win FIDE Grand Swiss; Bluebaum, Lagno Also In Candidates |url=https://www.chess.com/news/view/giri-vaishali-win-2025-fide-grand-swiss |website=Chess.com |access-date=१६ सप्टेंबर २०२५ |date=१५ सप्टेंबर २०२५}}</ref> कँडिडेट्स स्पर्धेत त्याने १४ पैकी ६ गुण मिळवून [[प्रगणानंदा रमेशबाबू|आर प्रज्ञानंदा]]पेक्षा चांगल्या टायब्रेकवर ६वे स्थान पटकावले. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:जर्मन बुद्धिबळपटू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] gzxepuj7p8g1nc59xbnicr273qyqfyj 3 383134 2704422 2026-08-22T10:12:11Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2704422 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Maheshbeauty}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १५:४२, २२ ऑगस्ट २०२६ (IST) dbm6a8c4hwhhpjx8m1vhhdvi1ifm3ok 0 383135 2704434 2026-08-22T10:55:59Z AdvAnantGholam 172574 नवीन पान: '''कोकणातील कुणबी''' हा महाराष्ट्राच्या कोकण प्रदेशातील ऐतिहासिकदृष्ट्या कृषी आणि ग्रामीण जीवनाशी संबंधित असलेला सामाजिक समुदाय आहे. कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाचा संबंध रत्नाग... 2704434 wikitext text/x-wiki '''कोकणातील कुणबी''' हा महाराष्ट्राच्या कोकण प्रदेशातील ऐतिहासिकदृष्ट्या कृषी आणि ग्रामीण जीवनाशी संबंधित असलेला सामाजिक समुदाय आहे. कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाचा संबंध रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्याच्या विविध भागांतील ग्रामीण समाजरचना, शेती, जमीनव्यवस्था आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेशी आढळतो. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर, जनगणना अहवाल तसेच नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय आणि भाषावैज्ञानिक अभ्यासांमध्ये या समुदायाचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref><ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाची सुरुवात एखाद्या विशिष्ट राजवंशापासून किंवा एका निश्चित कालखंडापासून झाली असे निश्चितपणे सांगता येत नाही. महाराष्ट्र आणि कोकणातील कृषीप्रधान ग्रामजीवनाची पार्श्वभूमी प्राचीन आहे; तथापि प्रागैतिहासिक किंवा प्राचीन काळातील कृषक समुदायांना आधुनिक अर्थाने थेट ''कुणबी'' म्हणणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. पुढील काळात कृषी, जमीनव्यवस्था, ग्रामसंस्था, महसूलपद्धती, स्थलांतर आणि सामाजिक ओळखीमधील बदलांच्या प्रक्रियेत कोकणातील कुणबी समाजाची विविध प्रादेशिक रूपे विकसित झाली. १९व्या शतकातील ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि जनगणना अहवाल कोकणातील लोकसंख्या, शेती, जमीनधारणा आणि ग्रामीण समाजरचनेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ऐतिहासिक स्रोत आहेत. रत्नागिरी आणि सावंतवाडी, कोलाबा आणि जंजिरा तसेच ठाणे प्रदेशांच्या गॅझेटियरमध्ये कृषक समाज, जमीनव्यवस्था, महसूल आणि ग्रामीण जीवनाचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८१च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या ३,८१,६४९ होती. त्याच नोंदींमध्ये जन्मस्थान, भाषा, धर्म, वय, लिंग आणि उपविभागनिहाय लोकसंख्येची माहिती देण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteers of the Bombay Presidency — Kolaba: Census Details |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_census.html }}</ref> कोकणातील कुणबी समाज एकसंध आणि अपरिवर्तनीय सामाजिक गट म्हणून राहिलेला नाही. वेगवेगळ्या प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक रचना, विवाहपद्धती, स्थलांतर, आर्थिक परिस्थिती, जमीनधारणा आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांमुळे कुणबीशी संबंधित विविध प्रादेशिक आणि सामाजिक ओळखी आढळतात. ब्रिटिशकालीन जनगणना आणि ethnographic साहित्यामध्ये ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Maratha Kunbi'' तसेच इतर प्रादेशिक संज्ञांचा वापर आढळतो. या संज्ञांचे अर्थ आणि प्रशासकीय वर्गीकरण काळानुसार बदलत गेले असल्यामुळे वेगवेगळ्या जनगणनांतील आकडे थेट परस्पर तुलनीय मानताना सावधगिरी आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासात शेतीला महत्त्वाचे स्थान राहिले असले तरी समुदायाची सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका केवळ शेतीपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबी कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबई आणि इतर मजूर बाजारपेठांकडे हंगामी स्वरूपात जात असल्याची नोंद आहे. त्याच नोंदीमध्ये काही कुणबी सैन्य, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये प्रवेश करून घरी राहिलेल्या कुटुंबीयांना पैसे पाठवत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteers of the Bombay Presidency — Kolaba: Communities |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> पुढील काळात शिक्षण, सरकारी सेवा, व्यवसाय, उद्योग, सहकार आणि शहरी रोजगार यांमध्येही कोकणातील ग्रामीण समाजाचा सहभाग वाढला. या सामाजिक-आर्थिक परिवर्तनाचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाची स्वतंत्र आकडेवारी आणि संपूर्ण ग्रामीण किंवा जिल्हास्तरीय आकडेवारी यांमध्ये फरक ठेवणे आवश्यक आहे. कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील बदल आणि रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर हे आधुनिक काळातील महत्त्वाचे सामाजिक-आर्थिक घटक आहेत. विशेषतः रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्गसारख्या जिल्ह्यांमध्ये शिक्षण आणि रोजगारासाठी मोठ्या शहरी केंद्रांकडे होणाऱ्या स्थलांतराचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला आहे. Kunkeri गावावरील १९६१–१९८७–२०१७ या कालखंडाच्या तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन स्थलांतर, शिक्षणासाठी स्थलांतर, रोजगारातील बदल आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील परिवर्तन यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> आज कोकणातील कुणबींची स्वतंत्र आणि अधिकृत जिल्हानिहाय लोकसंख्या किंवा टक्केवारी उपलब्ध नाही. आधुनिक जनगणनेत सर्व जातींची स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण जिल्हानिहाय लोकसंख्या प्रकाशित झालेली नसल्यामुळे उपलब्ध अनधिकृत अंदाजांना अधिकृत जनगणना आकडे म्हणून मांडता येत नाही. त्यामुळे ऐतिहासिक Censusमधील कुणबी किंवा Maratha-Kunbi वर्गीकरणाची संख्या आणि आजच्या कुणबी समाजाची लोकसंख्या यांची थेट तुलना करणे योग्य नाही. भारत सरकारने २०२७मध्ये जनगणना घेण्याचा निर्णय घेतला असून केंद्र सरकारने २०२५मध्ये या जनगणनेत जातीनिहाय माहिती संकलित करण्याचा निर्णय जाहीर केला आहे. त्यामुळे जनगणना प्रक्रिया पूर्ण होऊन अधिकृत आकडे प्रसिद्ध झाल्यानंतर कुणबी आणि संबंधित सामाजिक वर्गांच्या लोकसंख्येबाबत अधिक व्यापक अधिकृत माहिती उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. मात्र सध्या २०२७ची जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध आहे असे मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Notification declaring Census of India to be taken during 2027 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India, Ministry of Home Affairs |date=16 June 2025 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/45572/download/49769/GAZ_NOTIFICATION_07.pdf }}</ref> या लेखात कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास, नाव आणि संज्ञांची पार्श्वभूमी, भौगोलिक वितरण, मध्ययुगीन आणि ब्रिटिशकालीन ग्रामीण समाज, रत्नागिरी, रायगड आणि उत्तर कोकणातील सामाजिक स्थिती, तिलोरी कुणबी, कुणबी बोली, सामाजिक रचना, शेती आणि अर्थव्यवस्था, स्थलांतर, मराठा-कुणबी संबंध, लोकसंख्याशास्त्रीय बदल, आधुनिक प्रशासकीय स्थिती आणि सामाजिक-आर्थिक परिवर्तन यांचा उपलब्ध विश्वसनीय ऐतिहासिक, शासकीय आणि शैक्षणिक स्रोतांच्या आधारे आढावा घेतला आहे. == व आणि संज्ञा == ‘कुणबी’ ही संज्ञा पश्चिम भारतातील कृषक समुदायांच्या संदर्भात ऐतिहासिकदृष्ट्या वापरली गेली आहे. महाराष्ट्र आणि कोकणाच्या विविध भागांत या समुदायाशी संबंधित ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulambi'', ''Kulwādi'' तसेच काही प्रादेशिक संदर्भांत ''Tilori Kunbi'' यांसारख्या संज्ञा वेगवेगळ्या काळातील स्रोतांमध्ये आढळतात. या संज्ञांचा वापर सर्व प्रदेशांत आणि सर्व काळात समान अर्थाने झाला असे मानता येत नाही. वसाहतकालीन ethnographic साहित्य, जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण प्रदेश आणि काळानुसार बदलत गेले.<ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref><ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> === कुणबी आणि Kunbi === ‘कुणबी’ हे मराठी रूप असून इंग्रजीतील ''Kunbi'' हे त्याचे प्रचलित लिप्यंतरित रूप आहे. वसाहतकालीन ethnographic साहित्यामध्ये ''Kunbi'' हा शब्द महाराष्ट्र आणि पश्चिम भारतातील विविध कृषक समुदायांच्या संदर्भात वापरला गेला आहे. Enthoven यांच्या *The Tribes and Castes of Bombay* मध्ये ''Kunbi'' आणि ''Kanbi'' या संज्ञांचा कृषक समुदायांच्या संदर्भात विचार करण्यात आला आहे.<ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> === Kanbi === ‘कानबी’ किंवा ''Kanbi'' ही संज्ञा विशेषतः गुजरातमधील कृषक समुदायांच्या संदर्भात आढळते. Enthoven यांच्या लेखनात ''Kanbi'' आणि ''Kunbi'' ही रूपे परस्पर संबंधित संज्ञा म्हणून चर्चिली आहेत. Russell आणि Hiralal यांनीही ''Kanbi'' हे गुजरातमधील, तर ''Kunbi'' हे दख्खनमधील प्रचलित रूप असल्याची नोंद केली आहे.<ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref><ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> या नोंदींवरून ‘कानबी’ आणि ‘कुणबी’ ही नावे वेगवेगळ्या प्रदेशांत प्रचलित असलेली भाषिक रूपे असल्याचे दिसते; मात्र केवळ नावातील साम्याच्या आधारे या सर्व समुदायांची एकच ऐतिहासिक उत्पत्ती निश्चित करता येत नाही. === Kulambi आणि कुलंबी === ''Kulambi'' हे रूप जुन्या ethnographic साहित्यात कुणबीशी संबंधित प्रादेशिक रूप म्हणून आढळते. Russell आणि Hiralal यांनी बॉम्बे प्रदेशातील विविध प्रादेशिक रूपांचा उल्लेख करताना दख्खनमध्ये ''Kunbi'' किंवा ''Kulambi'', दक्षिण कोकणात ''Kulwādi'', गुजरातमध्ये ''Kanbi'' आणि बेळगाव परिसरात ''Kulbi'' अशी रूपे नोंदवली आहेत.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> मात्र ‘कुलंबी’ हे ‘कुणबी’चेच मूळ रूप आहे किंवा दोन्ही शब्दांची निर्मिती एकाच ऐतिहासिक प्रक्रियेतून झाली आहे, असे निर्विवादपणे सिद्ध झालेले नाही. त्यामुळे ‘कुलंबी’ आणि ‘कुणबी’ यांचा संबंध मांडताना तो संभाव्य भाषिक संबंध किंवा ऐतिहासिक व्युत्पत्तीविषयक मत म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे. === Kulwadi / कुलवाडी === ‘कुलवाडी’ किंवा ''Kulwādi'' ही संज्ञा विशेषतः दक्षिण कोकणाशी संबंधित प्रादेशिक रूप म्हणून Russell आणि Hiralal यांच्या नोंदीत आढळते. त्याच नोंदीत ''Kunbi'', ''Kulambi'', ''Kulwādi'', ''Kanbi'' आणि ''Kulbi'' ही विविध प्रादेशिक रूपे नमूद केली आहेत.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> कोकणातील सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासात ‘कुलवाडी’ ही संज्ञा स्थानिक संदर्भात स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. ती प्रत्येक ठिकाणी आणि प्रत्येक काळात ‘कुणबी’ची तंतोतंत समानार्थी संज्ञा होती असे गृहीत धरता येत नाही. === Kutumbika / कुटुम्बिक === ‘कुटुम्बिक’ किंवा ''Kutumbika'' या प्राचीन संज्ञेचा ‘कुणबी’ या आधुनिक सामाजिक नावाशी संबंध जोडणारे मत जुन्या ethnographic साहित्यात आढळते. Russell आणि Hiralal यांनी बॉम्बे प्रदेशातील ''Kunbi'' आणि ''Kulambi'' या रूपांचा उल्लेख करताना संस्कृत अभिलेखांमध्ये ''Kutumbika'' हे रूप आढळते आणि त्याचा संबंध ''kutumba'' म्हणजे कुटुंब याच्याशी जोडला जातो, अशी व्युत्पत्तीविषयक मांडणी नोंदवली आहे. त्यांच्या नोंदीनुसार अकराव्या शतकातील एका वृत्तांतात ''Kutumbiks'' या संज्ञेचा ग्रामांतील कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला होता.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> Russell आणि Hiralal यांनी ''Kutumbika''पासून कुणबी नावाची व्युत्पत्ती होऊ शकते, अशी मांडणी नोंदवली असली तरी त्यांनी इतर व्युत्पत्तीविषयक मतेही दिली आहेत. त्यामुळे ''Kutumbika'' → ''Kulambi'' → ''Kunbi'' हा क्रम निश्चित आणि निर्विवाद ऐतिहासिक व्युत्पत्ती म्हणून मांडता येत नाही.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> ‘कुटुम्बिक’ आणि आधुनिक ‘कुणबी’ यांच्यातील संबंधाबाबत भाषिक आणि सामाजिक-ऐतिहासिक असे दोन स्वतंत्र प्रश्न विचारात घेणे आवश्यक आहे. भाषिकदृष्ट्या संभाव्य व्युत्पत्तीचे मत उपलब्ध आहे; मात्र प्राचीन ''Kutumbika'' आणि आधुनिक कुणबी हा एकच अखंड सामाजिक समुदाय असल्याचा निर्णायक पुरावा उपलब्ध आहे, असे मानता येत नाही. === Tilori / Tillori Kunbi === ‘तिलोरी कुणबी’ किंवा ''Tilori Kunbi'' ही संज्ञा रत्नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित ऐतिहासिक प्रशासकीय नोंदींमध्ये विशेषत्वाने आढळते. २३ एप्रिल १९४२च्या तत्कालीन बॉम्बे सरकारच्या ठरावात ''Kunbi (except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' असा उल्लेख करण्यात आला होता, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही स्वतंत्र नोंद इतर मागास समुदायांच्या यादीत करण्यात आली होती. मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२च्या *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या निर्णयात १९४२च्या ठरावासह १९५०, १९५६ आणि १९६१च्या संबंधित शासन ठरावांमध्ये ही प्रशासकीय स्थिती कायम राहिल्याची नोंद केली आहे. १३ ऑक्टोबर १९६७च्या महाराष्ट्र शासनाच्या ठरावात ''Kunbi caste'' ही स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आल्याचेही न्यायालयाने नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |access-date=22 August 2026 }}</ref> तिलोरी कुणबीशी संबंधित भाषिक अभ्यासही करण्यात आला आहे. A. M. Ghatge यांनी *Kunbi of Mahad* या ग्रंथात महाड परिसरातील कुणबी बोलीचे भाषिक वर्णन केले आहे. हा ग्रंथ *A Survey of Marathi Dialects* या मालिकेतील Series III म्हणून १९६६मध्ये Bombay State Board for Literature and Cultureने प्रकाशित केला होता.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=3 |publisher=Bombay State Board for Literature and Culture |location=Bombay |year=1966 }}</ref> ‘तिलोरी कुणबी’, ‘तिल्लोरी कुणबी’ आणि इतर संबंधित संज्ञांचा वापर करताना ऐतिहासिक सामाजिक ओळख, भाषिक रूप आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण यांमध्ये फरक करणे आवश्यक आहे. आधुनिक शासनाच्या वर्गीकरणात वापरली जाणारी संज्ञा आणि जुन्या ethnographic किंवा Census स्रोतांतील संज्ञा एकाच अर्थाने वापरल्या गेल्या आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. === Maratha-Kunbi आणि Kunbi-Maratha === ‘Maratha-Kunbi’ आणि ‘Kunbi-Maratha’ या संज्ञांचा वापर विविध ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय संदर्भांत आढळतो. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये Maratha आणि Kunbi या वर्गीकरणांमधील सीमा नेहमी स्पष्ट राहिल्या नाहीत. १९११च्या बॉम्बे जनगणनेत ''Kunbi Maratha'' हा गट ''Kunbi''च्या वर्गात स्वतंत्रपणे दाखविण्यात आला होता. १९५१च्या बॉम्बे जनगणना-आधारित अधिकृत अहवालात १९०१मध्ये ''Mahratha Kunbis'' यांची गणना ''Mahrathas''मध्ये, तर १९११मध्ये त्यांची गणना ''Kunbis''मध्ये करण्यात आल्याचे स्पष्टपणे नमूद केले आहे.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1911: Bombay |volume=7 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1912 }}</ref><ref>{{cite web |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Census of India |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> या वर्गीकरणातील बदलामुळे वेगवेगळ्या जनगणनांतील Maratha आणि Kunbi यांच्या लोकसंख्येची थेट तुलना करताना त्या-त्या जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. १९२१च्या बॉम्बे जनगणना अहवालातही Maratha म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या व्यक्तींच्या संख्येची तुलना Kunbiशी करताना अशीच अडचण असल्याचे नमूद करण्यात आले होते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1921: Bombay |volume=9 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> १९३१च्या बॉम्बे जनगणना अहवालाने Maratha आणि Kunbi या संज्ञांच्या वापराबाबत स्पष्ट वर्गीकरणीय अडचण नोंदवली होती. अहवालानुसार त्या जनगणनेतील Maratha लोकसंख्येतील वाढीचा एक भाग Kunbi म्हणून नोंदवल्या जाणाऱ्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंधित असू शकतो. अहवालात ''Maratha'' आणि ''Kunbi'' या संज्ञांच्या वापराबाबत असलेल्या गोंधळामुळे या बाबतीत समाधानकारक सांख्यिक तुलना करण्यासाठी संज्ञांची अधिक स्पष्ट व्याख्या आवश्यक असल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Census of India |year=1933 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf }}</ref> १९३१च्या जनगणनेतील या वर्गीकरणीय समस्येवरून Maratha आणि Kunbi या सामाजिक संज्ञांचा वापर सर्व प्रदेशांत एकसारखा होता असे दिसत नाही. त्यामुळे या जनगणना नोंदींच्या आधारे ‘Maratha हीच Kunbi जात आहे’ किंवा ‘Kunbi हीच Maratha जात आहे’ असा सार्वत्रिक ऐतिहासिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध Census नोंदी मात्र या दोन संज्ञांमध्ये काही प्रदेशांत सामाजिक आणि प्रशासकीय सीमारेषा बदलत्या स्वरूपाच्या होत्या, हे दर्शवतात.<ref>{{cite web |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Census of India |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Census of India |year=1933 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf }}</ref> === संज्ञा, सामाजिक ओळख आणि प्रशासकीय वर्गीकरण === कुणबीशी संबंधित संज्ञांचा इतिहास पाहताना भाषिक रूप, सामाजिक ओळख आणि सरकारी वर्गीकरण या वेगवेगळ्या बाबी स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. एखाद्या काळात एखाद्या समूहासाठी वापरलेले नाव पुढील काळात त्याच अर्थाने वापरले गेले असे आवश्यक नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्येही जातीय वर्गीकरणातील बदलांमुळे लोकसंख्येच्या आकडेवारीत फरक पडल्याचे अधिकृत Census साहित्यामध्ये नोंदविले आहे.<ref>{{cite web |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Census of India |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> आधुनिक महाराष्ट्राच्या प्रशासकीय वर्गीकरणात ‘Kunbi’ ही नोंद इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वर आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५च्या अद्ययावत संकलित यादीत या नोंदीखाली ''Lewa Kunbi'', ''Lewa Patil'', ''Lewa Patidar'', ''Maratha Kunbi'', ''Kunbi Maratha'', ''Tilori Kunbi'', ''Tillori Kunbi'' आणि ''Ti. Kunbi'' या संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्र राज्याची विमुक्त जाती, भटक्या जमाती, इतर मागासवर्ग व विशेष मागासवर्गाची इंग्रजी भाषांतरित यादी |publisher=इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग, महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> ही यादी प्रशासकीय आणि आरक्षणाच्या संदर्भातील वर्गीकरण आहे. तिच्यातील उपसंज्ञा आणि ऐतिहासिक Census किंवा ethnographic साहित्यामध्ये वापरलेल्या सामाजिक संज्ञा यांना परस्परांचे थेट समानार्थी मानता येत नाही. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५च्या परिपत्रकातही सदर यादी ही संकलित स्वरूपाची असून संबंधित जात किंवा जमातीचा समावेश ज्या शासन निर्णय किंवा आदेशाद्वारे करण्यात आला आहे, ते मूळ शासन निर्णय किंवा आदेश ग्राह्य धरावेत, असे स्पष्ट केले आहे.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्र राज्याची विमुक्त जाती, भटक्या जमाती, इतर मागासवर्ग व विशेष मागासवर्गाची इंग्रजी भाषांतरित यादी |publisher=इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग, महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> === व्युत्पत्तीबाबत निष्कर्ष === ‘कुणबी’ या शब्दाची व्युत्पत्ती निश्चितपणे एका स्रोताने किंवा एका सिद्धांताने स्पष्ट झालेली नाही. ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulambi'' आणि ''Kulwādi'' ही विविध प्रादेशिक रूपे जुन्या ethnographic साहित्यात नोंदविण्यात आली आहेत. त्याच साहित्यात ''Kutumbika'' या प्राचीन संज्ञेशी ‘कुणबी’चा संबंध जोडणारे व्युत्पत्तीविषयक मतही आढळते.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> मात्र ''Kutumbika'' ही प्राचीन संज्ञा आणि आधुनिक ‘कुणबी’ हा सामाजिक समुदाय यांच्यात थेट, अखंड आणि निर्विवाद वंशसंबंध सिद्ध झालेला आहे, असे उपलब्ध पुराव्यांवरून म्हणता येत नाही. त्यामुळे ‘कुटुम्बिक → कुलंबी → कुणबी’ ही मांडणी या लेखात '''संभाव्य व्युत्पत्तीविषयक मत''' म्हणूनच नमूद करणे उचित आहे; '''सिद्ध ऐतिहासिक वंशावळ''' म्हणून नव्हे.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> == प्राचीन आणि पूर्व-मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज == कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी त्यापूर्वीच्या कोकणातील मानवी वस्ती, उपजीविका, कृषी, पशुपालन, ग्रामजीवन आणि प्रारंभिक ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची पार्श्वभूमी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. मात्र प्रागैतिहासिक किंवा प्राचीन काळातील कृषक समुदायांना आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणून ओळखणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. आधुनिक ‘कुणबी’ ही सामाजिक ओळख नंतरच्या ऐतिहासिक प्रक्रियांमध्ये विकसित झालेली आहे. त्यामुळे या विभागात प्राचीन कृषक संस्कृती आणि आधुनिक कुणबी समाज यांच्यात थेट वंशपरंपरेचा दावा केला जात नाही. === कोकणातील प्राचीन मानवी वस्ती === कोकणात प्रागैतिहासिक मानवी उपस्थितीचे पुरावे विविध स्वरूपात आढळतात. विशेषतः महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील लेटराइट पठारांवर आढळणाऱ्या भूरूपचित्रांचा (geoglyphs) अभ्यास कोकणातील प्रागैतिहासिक मानवी क्रियाशीलतेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा ठरला आहे. युनेस्कोच्या तात्पुरत्या जागतिक वारसा यादीतील नोंदीनुसार कोकणातील भूरूपचित्रांचा कालपट मेसोलिथिक काळापासून आरंभीच्या ऐतिहासिक काळापर्यंत पसरलेला आहे. या भूरूपचित्रांमध्ये प्राणी, मानवी आकृती आणि भूमितीय चिन्हांसह विविध प्रकारच्या आकृत्या आढळतात.<ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> कोकणातील भूरूपचित्रांच्या समूहामुळे या प्रदेशात दीर्घकालीन मानवी व सांस्कृतिक क्रियाशीलतेचे पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. तथापि या पुराव्यांच्या आधारे त्या काळातील लोकसंख्येला आधुनिक काळातील कोणत्याही विशिष्ट जातीय किंवा सामाजिक समुदायाशी जोडता येत नाही. UNESCOच्या नोंदीनुसार या भूरूपचित्रांचा संबंध मेसोलिथिक ते आरंभीच्या ऐतिहासिक काळातील मानवी सांस्कृतिक प्रक्रियांशी जोडला जातो; त्यामुळे त्यांचा उपयोग प्राचीन कोकणातील मानवी उपस्थितीच्या पुराव्यांपुरताच करणे अधिक योग्य ठरते.<ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> कोकणाची भौगोलिक रचना सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांपासून अरबी समुद्रापर्यंत पसरलेल्या अरुंद किनारी प्रदेशाची आहे. नद्या, खाड्या, डोंगर, पठारे आणि समुद्रकिनारा यांमुळे येथील मानवी वस्ती आणि उपजीविकेचे स्वरूप प्रदेशानुसार बदलत गेले. त्यामुळे कोकणातील प्रागैतिहासिक समाजाचा अभ्यास करताना दख्खनच्या पठारी प्रदेशातील पुरातत्त्वीय संस्कृतींचे पुरावे थेट कोकणाला लागू न करता कोकणातील स्वतंत्र पुरातत्त्वीय साक्ष विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> === महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषी संस्कृती === महाराष्ट्रातील कृषी आणि स्थिर वस्तीच्या विकासाचा पुरातत्त्वीय इतिहास ताम्रपाषाणकालीन संस्कृतींच्या अभ्यासातून स्पष्ट होतो. सावळदा, मालवा आणि जोर्वे या सांस्कृतिक टप्प्यांमध्ये शेती, पशुपालन, स्थिर वस्ती, मातीची भांडी, दगडी आणि तांब्याची साधने तसेच विविध प्रकारच्या उपजीविकेचे पुरावे आढळतात.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> या काळातील समाजांची अर्थव्यवस्था केवळ शेतीवर आधारित नव्हती. उपलब्ध पुरातत्त्वीय पुराव्यांमध्ये पशुपालन, शिकार, मासेमारी आणि वनस्पतीजन्य अन्नस्रोतांचा वापर यांचाही समावेश आढळतो. त्यामुळे महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषक अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप मिश्र उपजीविकेचे होते.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> === इनामगाव आणि ताम्रपाषाणकालीन कृषी जीवन === इनामगाव हे महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन कृषक वस्तीच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे पुरातत्त्वीय स्थळ आहे. हे स्थळ पुणे जिल्ह्यातील घोड नदीच्या परिसरात आहे. उत्खननातून मालवा, आरंभीचा जोर्वे आणि उत्तर जोर्वे या सांस्कृतिक टप्प्यांतील वस्तीचे पुरावे मिळाले आहेत.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> इनामगावातील पुराव्यांमधून बार्ली, गहू, तांदूळ, नाचणी, ज्वारी, कुळीथ, वाटाणा, मसूर, मूग, उडीद आणि इतर कडधान्यांच्या लागवडीचे पुरावे मिळाले आहेत. पशुपालन आणि शिकार यांचाही अर्थव्यवस्थेत सहभाग होता. या पुराव्यांवरून ताम्रपाषाणकालीन महाराष्ट्रातील कृषी अर्थव्यवस्था विविध पिके, पशुपालन आणि इतर उपजीविकांच्या मिश्र स्वरूपाची होती असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> इनामगावच्या अभ्यासात कृषी व्यवस्थेशी संबंधित पाण्याच्या वापराचे आणि सिंचनाचे पुरावेही नोंदविले गेले आहेत. या पुराव्यांमुळे महाराष्ट्रातील काही ताम्रपाषाणकालीन कृषक समुदायांना पाणी, जमीन आणि पिकांच्या नियोजनाचा अनुभव असल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Early Farming Cultures of the Deccan |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/64222.pdf }}</ref> === कोकण आणि जोर्वे संस्कृती === जोर्वे ही महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन पुरातत्त्वीय संस्कृती असून तिचे प्रमुख केंद्र दख्खनमधील नदीखोऱ्यांत होते. आधुनिक महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनाऱ्याचा, विशेषतः कोकणाचा, जोर्वे संस्कृतीच्या मुख्य विस्तारात समावेश नसल्याचे पुरातत्त्वीय अभ्यासांमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite journal |last=Shinde |first=Vasant |title=Craft specialization and social organization in the Chalcolithic Deccan, India |journal=Antiquity |year=2015 }}</ref><ref>{{cite web |title=Copper and Iron age: Features and Distribution |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/antp03/chapter/copper-and-iron-age-features-and-distribution/ }}</ref> म्हणून महाराष्ट्रातील जोर्वे संस्कृतीचा इतिहास आणि कोकणातील प्राचीन मानवी वस्ती यांचा अभ्यास स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भांत करणे आवश्यक आहे. जोर्वे संस्कृतीचे कृषक जीवन महाराष्ट्रातील प्राचीन कृषी अर्थव्यवस्थेचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे; मात्र ‘जोर्वे संस्कृती म्हणजे कोकणातील कुणबींची पूर्वज संस्कृती’ असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही.<ref>{{cite journal |last=Shinde |first=Vasant |title=Craft specialization and social organization in the Chalcolithic Deccan, India |journal=Antiquity |year=2015 }}</ref> === प्रारंभिक ग्रामजीवन आणि कृषी अर्थव्यवस्था === ताम्रपाषाणकालीन महाराष्ट्रातील पुरातत्त्वीय स्थळांवरून स्थिर किंवा अर्ध-स्थिर वस्ती, घरांची रचना, धान्यसाठवण, शेतीची साधने, पशुपालन आणि विविध प्रकारच्या हस्तकौशल्यांचे पुरावे मिळतात. या पुराव्यांमधून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची प्राथमिक रूपे आणि कृषी उत्पादनाशी संबंधित सामाजिक संघटनांचा विकास झाल्याचे दिसते.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> मात्र अशा प्राचीन वस्तींच्या सामाजिक संरचनेला आधुनिक जातव्यवस्थेतील ‘कुणबी’ या विशिष्ट जातनावाशी थेट जोडण्यासाठी आवश्यक असलेला सलग पुरातत्त्वीय, अभिलेखीय आणि सामाजिक पुरावा उपलब्ध नाही. त्यामुळे प्राचीन कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट पूर्वज होता, असा निष्कर्ष या लेखात मांडलेला नाही. === प्राचीन कृषक समाजापासून ऐतिहासिक ग्रामीण समाजाकडे === कोकणातील प्रागैतिहासिक आणि आरंभीच्या ऐतिहासिक मानवी वस्तीचा पुरावा हा आधुनिक कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा थेट पुरावा नसला, तरी तो पुढील ग्रामीण आणि कृषी समाजाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीचा महत्त्वाचा भाग आहे. कोकणाचा प्राचीन इतिहास हा किनारी वसाहती, नदीखोरे, बंदरे, व्यापारमार्ग आणि सह्याद्रीमार्गे दख्खनशी असलेल्या संपर्काशी संबंधित होता. महाराष्ट्राच्या इतिहासाच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये कोकणातील प्राचीन वस्ती, व्यापारी केंद्रे आणि विविध राजकीय सत्तांच्या प्रभावाचा मागोवा आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Chapter I |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/chapter_1.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> कालांतराने जमीन, शेती, ग्रामसंस्था, उत्पादन, व्यापार, महसूल आणि सामाजिक संबंध यांचे स्वरूप बदलत गेले. पश्चिम दख्खनातील मध्ययुगीन ग्रामसमाजाच्या अभ्यासातून कृषी जमीन, ग्रामस्थळ, सामाईक चराऊ जमीन आणि स्थानिक ग्रामसंस्थांची रचना यांविषयी माहिती मिळते. या ग्रामीण संस्थांचा विकास प्रदेशानुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात झाला असून कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीमुळे तेथील ग्रामजीवन पश्चिम दख्खनच्या अंतर्गत प्रदेशापेक्षा काही बाबतींत वेगळे होते.<ref>{{cite book |last=Fukazawa |first=H. |chapter=The Medieval Deccan and Maharashtra |title=The Cambridge Economic History of India |editor1-last=Raychaudhuri |editor1-first=Tapan |editor2-last=Habib |editor2-first=Irfan |publisher=Cambridge University Press |year=1982 }}</ref> मध्ययुगीन काळात कोकणातील कृषी उत्पादनाबरोबरच किनारी व्यापार आणि बंदरांशी संबंधित आर्थिक व्यवहारांनाही महत्त्व होते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार प्राचीन आणि मध्ययुगीन काळात कोकणातील चौल, कल्याण, सोपारा आणि राजापुरी यांसारख्या बंदरांनी व्यापार आणि बाह्य संपर्कात भूमिका बजावली. कोकणातील भौगोलिक स्थानामुळे सह्याद्रीतील घाटमार्ग आणि समुद्री मार्ग यांच्या माध्यमातून अंतर्गत दख्खन आणि किनारी प्रदेश यांच्यात संपर्क निर्माण झाला.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Chapter I |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/chapter_1.pdf }}</ref> या दीर्घकालीन प्रक्रियांमधून कोकणातील ग्रामीण समाजरचना विकसित होत गेली. तथापि या प्रक्रियेतील प्रत्येक प्राचीन किंवा मध्ययुगीन कृषक समूहाला आधुनिक ‘कुणबी’ या सामाजिक नावाने संबोधता येत नाही. आधुनिक कुणबी ओळख कधी आणि कोणत्या सामाजिक प्रक्रियांमधून अधिक स्पष्ट झाली, याचा अभ्यास करण्यासाठी पुढील मध्ययुगीन, प्रारंभिक आधुनिक आणि विशेषतः वसाहतकालीन प्रशासकीय, जनगणना आणि ethnographic स्रोत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> त्यामुळे आधुनिक कुणबी समाजाचा इतिहास शोधताना प्रागैतिहासिक कृषक संस्कृती, प्राचीन वस्ती, मध्ययुगीन ग्रामीण समाज आणि वसाहतकालीन प्रशासकीय नोंदी यांना एकाच अखंड जातीय वंशावळीत जोडण्याऐवजी स्वतंत्र ऐतिहासिक टप्पे म्हणून तपासणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध पुरावे प्राचीन कोकणातील मानवी व कृषी जीवनाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी स्पष्ट करतात; मात्र त्या आधारे आधुनिक कुणबी समाजाची थेट आणि अखंड वंशपरंपरा सिद्ध होत नाही.<ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref><ref>{{cite book |last=Fukazawa |first=H. |chapter=The Medieval Deccan and Maharashtra |title=The Cambridge Economic History of India |editor1-last=Raychaudhuri |editor1-first=Tapan |editor2-last=Habib |editor2-first=Irfan |publisher=Cambridge University Press |year=1982 }}</ref> === प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील कोकण === इ.स.पूर्व शेवटच्या शतकांपासून इ.स.च्या आरंभीच्या शतकांपर्यंत पश्चिम दख्खन आणि कोकण यांच्यात व्यापारी, राजकीय आणि सांस्कृतिक संपर्क वाढला. या काळात पश्चिम दख्खनातील व्यापारी मार्ग, अंतर्गत बाजारपेठा आणि समुद्रकिनारी बंदरे यांचा विकास झाला. नाशिक, कार्ले आणि कान्हेरी यांसारख्या ठिकाणच्या शिलालेखांमधून त्या काळातील राजकीय सत्ताकेंद्रे, व्यापारी समुदाय, धार्मिक संस्था, दाते आणि विविध सामाजिक-आर्थिक समूहांविषयी माहिती मिळते.<ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> सातवाहनकालीन पश्चिम दख्खनाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी नाशिक, कार्ले आणि इतर शिलालेख महत्त्वाचे आहेत. या शिलालेखांमधून कृषक, व्यापारी, कारागीर, धार्मिक दाते आणि प्रशासकीय घटक यांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील पश्चिम दख्खनातील समाज हा केवळ राजसत्ता आणि धार्मिक संस्थांपुरता मर्यादित नसून विविध आर्थिक आणि सामाजिक समूहांनी बनलेला होता.<ref>{{cite web |title=The History and Inscriptions of the Sātavāhanas and the Western Kshatrapas |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture |url=https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf }}</ref> === कुटुम्बिक, कुटुम्बिन् आणि कृषक समाज === सातवाहनकालीन आणि आरंभीच्या ऐतिहासिक शिलालेखांच्या अभ्यासात ''kuṭumbika'', ''kuṭumbin'', ''gṛhapati'' आणि कृषीशी संबंधित ''halāyudha'' किंवा ''hālakiya'' यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. या संज्ञांचा अर्थ आणि सामाजिक संदर्भ प्रत्येक शिलालेखाच्या संदर्भानुसार तपासणे आवश्यक आहे. उपलब्ध अभ्यासांमध्ये ''kuṭumbin'' किंवा ''gṛhapati'' यांचा संबंध गृहस्थ किंवा कुटुंबप्रमुखाशी, तर ''halāyudha''चा संबंध कृषक व्यवसायाशी जोडला आहे.<ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> पश्चिम दख्खनातील नाशिक परिसराशी संबंधित शिलालेखीय पुराव्यांमध्ये ''kuṭumbika'' या संज्ञेचा वापर आढळतो. एका नोंदीत ''kuṭumbika''चा उल्लेख कृषक किंवा नांगरणी करणाऱ्या व्यक्तीच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. या प्रकारच्या पुराव्यांवरून प्रारंभिक ऐतिहासिक काळात कुटुंब, कृषी उत्पादन, संपत्ती आणि धार्मिक दान यांच्यात परस्परसंबंध असलेले ग्रामीण गृहस्थ अस्तित्वात होते असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Social and Economic Conditions under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17073.pdf }}</ref> सातवाहनकालीन सामाजिक आणि आर्थिक इतिहासाच्या अभ्यासात ''kuṭumbin'' ही संज्ञा आधुनिक ‘कुणबी’ किंवा शेतकरी या शब्दांशी तुलना करण्यासाठी काही वेळा वापरली जाते. मात्र ही तुलना मुख्यतः सामाजिक-आर्थिक भूमिकेच्या संदर्भात आहे. ''kuṭumbin'' आणि आधुनिक ‘कुणबी’ हे एकच सामाजिक समुदाय होते, असा निष्कर्ष या तुलनेतून काढता येत नाही.<ref>{{cite web |title=The History and Inscriptions of the Sātavāhanas and the Western Kshatrapas |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture |url=https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf }}</ref> === प्रारंभिक कृषी व ग्रामजीवनाची पार्श्वभूमी === प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील कृषी अर्थव्यवस्था समजून घेण्यासाठी त्यापूर्वीच्या महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन वस्तींचे पुरावेही महत्त्वाचे आहेत. इनामगावसारख्या स्थळांवर घरांची रचना, धान्यसाठवण, कृषी उत्पादन, पशुपालन आणि कारागिरी यांचे पुरावे मिळाले आहेत. M. K. Dhavalikar यांच्या इनामगाववरील अभ्यासात या स्थळावरील वस्तीच्या आराखड्याच्या आधारे महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषकांच्या वस्तीपद्धतीचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref>{{cite journal |last=Dhavalikar |first=M. K. |title=Inamgaon: The Pattern of Settlement |journal=Man and Environment |volume=1 |year=1977 |pages=46–51 }}</ref> इनामगावचा कालखंड सातवाहनकालापूर्वीचा असल्यामुळे तेथील पुरावे आणि सातवाहनकालीन शिलालेख एकाच ऐतिहासिक टप्प्याचे प्रतिनिधित्व करीत नाहीत. तथापि दोन्ही प्रकारचे पुरावे महाराष्ट्रातील दीर्घकालीन कृषी, वस्ती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासाचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय आणि अभिलेखीय संदर्भ उपलब्ध करून देतात.<ref>{{cite journal |last=Dhavalikar |first=M. K. |title=Inamgaon: The Pattern of Settlement |journal=Man and Environment |volume=1 |year=1977 |pages=46–51 }}</ref><ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> सातवाहनकालीन शिलालेखांमध्ये कृषक, व्यापारी, कारागीर आणि धार्मिक दाते यांचे उल्लेख आढळतात. काही व्यक्तींनी बौद्ध धार्मिक संस्थांना गुहा, निधी किंवा इतर स्वरूपात दाने दिल्याचेही नोंदविले आहे. यावरून कृषी आणि इतर आर्थिक उपक्रमांमधून निर्माण होणाऱ्या संपत्तीचा काही भाग धार्मिक संस्थांच्या आश्रयासाठी वापरला जात असल्याचे दिसते.<ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> === प्राचीन कृषक समाज आणि आधुनिक कुणबी यांच्यातील संबंध === प्राचीन महाराष्ट्रातील कृषक संस्कृती, सातवाहनकालीन ''kuṭumbika'' किंवा ''kuṭumbin'' यांसारख्या संज्ञा आणि आधुनिक ‘कुणबी’ या सामाजिक नावामध्ये भाषिक किंवा सामाजिक साम्य असल्याचे काही जुन्या आणि आधुनिक अभ्यासांमध्ये सूचित केले गेले आहे. मात्र या साम्यांवरून प्रागैतिहासिक किंवा सातवाहनकालीन कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट पूर्वज होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref><ref>{{cite web |title=The History and Inscriptions of the Sātavāhanas and the Western Kshatrapas |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture |url=https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf }}</ref> विशेषतः इ.स.पूर्व दुसऱ्या सहस्रकातील मालवा किंवा जोर्वे संस्कृतीतील कृषकांना ‘कुणबी’ म्हणणे अनैतिहासिक ठरेल. त्याचप्रमाणे सातवाहनकालीन ''kuṭumbika'' किंवा ''kuṭumbin'' या संज्ञा आधुनिक जातीय अर्थाने ‘कुणबी’चे समानार्थी नाव होत्या, असे निश्चितपणे म्हणता येत नाही. ‘कुणबी’ ही सामाजिक ओळख पुढील ऐतिहासिक काळातील सामाजिक संघटन, प्रादेशिक ओळखी, कृषी संबंध, जमीनव्यवस्था आणि नंतरच्या प्रशासकीय व जनगणना प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे दस्तऐवजीकृत होत गेली. त्यामुळे आधुनिक कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी प्राचीन कृषक समाजानंतरच्या मध्ययुगीन, पूर्व-आधुनिक आणि वसाहतकालीन प्रक्रियांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> या अर्थाने प्राचीन कृषक संस्कृतींचा इतिहास हा कोकणातील कुणबींच्या थेट जातीय उत्पत्तीचा पुरावा नसून महाराष्ट्र आणि पश्चिम दख्खनमध्ये कृषी, स्थिर वस्ती, कुटुंब, उत्पादन आणि ग्रामीण जीवन यांची विकसित झालेली दीर्घ ऐतिहासिक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. === ऐतिहासिक आणि आधुनिक वर्गीकरणातील फरक === कुणबी समाजाशी संबंधित संज्ञांचे प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक वर्गीकरण काळानुसार बदलत गेले. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जात, उपजात, जमात किंवा सामाजिक समूहांची नोंद करताना तत्कालीन प्रशासकीय वर्गीकरण, प्रदेश, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि जनगणनेची पद्धत यांचा परिणाम होत असे. त्यामुळे ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratha-Kunbi'' किंवा ''Kunbi-Maratha'' यांसारख्या संज्ञा वेगवेगळ्या काळातील जनगणना नोंदींमध्ये समान पद्धतीने वापरल्या गेल्या नाहीत.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> १९३१च्या बॉम्बे जनगणनेतील विविध तक्त्यांमध्ये ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Lewa or Lewa Kunbi'' आणि ''Maratta-Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी आढळतात. त्याचबरोबर काही तक्त्यांमध्ये ''Maratta, Maratta-Kunbi, Kulwadi or Kanbi, Lewa or Rewa Kunbi of Khandesh'' असा संयुक्त वर्गही वापरण्यात आला होता. या नोंदींवरून तत्कालीन जनगणनांमध्ये संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण तक्त्यानुसार आणि प्रशासकीय संदर्भानुसार वेगवेगळ्या प्रकारे करण्यात आले होते, असे दिसते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> १९३१च्या जनगणना अहवालात Maratha आणि Kunbi या संज्ञांच्या वापराशी संबंधित वर्गीकरणीय अडचणींचाही उल्लेख करण्यात आला होता. त्यामुळे वेगवेगळ्या जनगणना वर्षांतील Maratha आणि Kunbi लोकसंख्येची तुलना करताना संबंधित जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती आणि त्या काळातील संज्ञांचा अर्थ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> स्वातंत्र्योत्तर काळात या वर्गीकरणाला अधिक स्पष्ट प्रशासकीय स्वरूप प्राप्त झाले. मुंबई सरकारने २३ एप्रिल १९४२ रोजी प्रसिद्ध केलेल्या वर्गीकरणात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' ही नोंद ''Intermediate Communities''च्या यादीत, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही नोंद ''Other Backward Communities''च्या यादीत स्वतंत्रपणे केली होती. मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२च्या निर्णयात ही स्थिती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=Bombay High Court |date=24 April 2002 |access-date=2026-08-22 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाने १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांची यादी प्रसिद्ध केली. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नोंदीनुसार या यादीत अनुक्रमांक ८३वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला. न्यायालयाने पुढे नमूद केले की १९६७पासून कुणबी जात महाराष्ट्राच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट झाली.*Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors.*, Writ Petition No. 5345 of 2001, decided on 24 April 2002, 2002 (4) All MR 807. या ऐतिहासिक बदलांमुळे जुन्या जनगणनेतील एखाद्या संज्ञेची संख्या आणि आजच्या प्रशासकीय वर्गातील त्याच संज्ञेची संख्या यांची थेट तुलना करता येत नाही. अशी तुलना करताना संबंधित जनगणनेतील वर्गीकरण, प्रशासकीय सीमा, संज्ञेचा त्या काळातील अर्थ आणि स्थानिक सामाजिक ओळख या सर्व बाबींचा विचार करणे आवश्यक आहे. === संज्ञांच्या वापराबाबत ऐतिहासिक सावधगिरी === कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास लिहिताना ‘कुणबी’, ‘कानबी’, ‘कुलवाडी’, ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘तिलोरी कुणबी’ या संज्ञांचा वापर त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय संदर्भात करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये या संज्ञांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |access-date=22 August 2026 |language=en }}</ref> विशेषतः तिलोरी कुणबीच्या बाबतीत हा फरक स्पष्टपणे दिसतो. १९४२च्या मुंबई सरकारच्या वर्गीकरणात रत्नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना ''Other Backward Communities''च्या यादीत स्वतंत्र स्थान देण्यात आले होते, तर त्याच वेळी इतर कुणबींना ''Intermediate Communities''च्या वर्गात ठेवण्यात आले होते. १९५०, १९५६ आणि १९६१च्या संबंधित सरकारी ठरावांमध्येही ही स्थिती कायम राहिल्याचे मुंबई उच्च न्यायालयाने नमूद केले आहे. १९६७मध्ये मात्र ''Kunbi caste''चा स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |access-date=22 August 2026 |language=en }}</ref> त्यामुळे एखाद्या व्यक्तीची किंवा समूहाची आधुनिक जातीय ओळख केवळ आडनाव, व्यवसाय, गावाचे नाव किंवा जुन्या जनगणनेतील नोंद यावरून निश्चित करता येत नाही. ऐतिहासिक जनगणना ही तत्कालीन प्रशासकीय आणि सामाजिक वर्गीकरणाची नोंद असते; ती प्रत्येक व्यक्तीच्या आधुनिक जातीय ओळखीचा अंतिम पुरावा मानता येत नाही. आधुनिक जातीय किंवा प्रशासकीय दावा तपासताना संबंधित काळातील प्राथमिक दस्तऐवज आणि लागू असलेले प्रशासकीय नियम स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे ''Maratha-Kunbi'' किंवा ''Kunbi-Maratha'' या संज्ञांचा एखाद्या ऐतिहासिक स्रोतामध्ये वापर झाला म्हणून त्या संज्ञांचा प्रत्येक काळात आणि प्रत्येक प्रदेशात एकच सामाजिक अर्थ होता असे मानता येत नाही. १९३१च्या जनगणनेत ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Maratta-Kunbi'' आणि ''Lewa or Lewa Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी तसेच काही ठिकाणी Maratha आणि संबंधित कृषक समूहांना एकत्रित करणारे वर्ग आढळतात.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> या कारणामुळे कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास मांडताना '''भाषिक संज्ञा, सामाजिक ओळख, जनगणनात्मक वर्गीकरण आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण''' या चार बाबी स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित संज्ञांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते, तर स्वातंत्र्योत्तर काळात सरकारी वर्गीकरणातही कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांची प्रशासकीय स्थिती बदलली. त्यामुळे एका काळातील प्रशासकीय वर्गीकरण दुसऱ्या काळातील सामाजिक ओळखीशी तंतोतंत समान मानणे किंवा जुन्या जनगणना अथवा प्रशासकीय नोंदीवरून आधुनिक सामाजिक ओळख निश्चित करणे इतिहासदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |access-date=22 August 2026 |language=en }}</ref> == मध्ययुगीन कोकण == कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात विविध राजकीय सत्तांचा प्रभाव पडला. शिलाहार, यादव, दिल्ली सल्तनत, बहमनी सत्ता आणि त्यानंतरची दख्खनी सल्तनती राज्ये यांच्या काळात कोकणातील राजकीय सीमा, प्रशासकीय व्यवस्था आणि स्थानिक सत्ताकेंद्रे बदलत गेली. या राजकीय बदलांबरोबर जमीन, महसूल, ग्रामव्यवस्था आणि कृषी उत्पादनाशी संबंधित संस्थांमध्येही बदल झाले. मात्र या सर्व कालखंडातील कृषक समाजाला आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणून संबोधणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. उपलब्ध मध्ययुगीन स्रोतांमध्ये ग्रामीण समाजाचे विविध प्रशासकीय, आर्थिक आणि सामाजिक संदर्भ आढळतात; ‘कुणबी’ ही आधुनिक सामाजिक ओळख पुढील ऐतिहासिक प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे दस्तऐवजीकृत झाली.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> === शिलाहार === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहारांचे महत्त्वाचे स्थान आहे. शिलाहारांच्या तीन प्रमुख शाखांपैकी दक्षिण कोकणातील शाखेने साधारण इ.स. ७७० ते १०२०च्या दरम्यान राज्य केले. उत्तर कोकणातील शिलाहार शाखेचे राजकीय क्षेत्र ठाणे, कोलाबा आणि त्याच्या आसपासच्या प्रदेशाशी संबंधित होते. दक्षिण कोकणातील शिलाहार हे सुरुवातीला राष्ट्रकूटांचे आणि नंतर चालुक्य, कदंब व यादव यांसारख्या दख्खनी सत्तांचे मांडलिक होते.<ref>{{cite web |title=Silaharas |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html }}</ref> उत्तर कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय क्षेत्रात आजच्या ठाणे, मुंबई, कोलाबा आणि आसपासच्या प्रदेशांचा समावेश होत होता. त्यांच्या काळात ठाणे, सोपारा, चौल, उरण आणि इतर किनारी केंद्रे व्यापार व राजकीय संपर्कासाठी महत्त्वाची होती. कोकणातील राजकीय आणि आर्थिक जीवनाचा संबंध समुद्री बंदरे तसेच सह्याद्रीमार्गे दख्खनच्या पठाराशी जोडलेल्या मार्गांशी होता.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref> शिलाहारकालीन ताम्रपट आणि शिलालेखांमधून जमीनदान, धार्मिक संस्था आणि स्थानिक सत्ताकेंद्रांमधील संबंधांचा अभ्यास करता येतो. या पुराव्यांमुळे कृषी उत्पादन आणि जमिनीचे उत्पन्न हे तत्कालीन सामाजिक, धार्मिक आणि राजकीय व्यवस्थेतील महत्त्वाचे आर्थिक आधार होते असे दिसते. तथापि या काळातील कृषक समाजाला आधुनिक ‘कुणबी’ या जातनावाने ओळखण्यास पुरेसा थेट पुरावा उपलब्ध नाही.<ref>{{cite web |title=Silaharas |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html }}</ref> === यादव === इ.स. १२व्या आणि १३व्या शतकात देवगिरीच्या यादव सत्तेचा पश्चिम दख्खनावर प्रभाव वाढला. कोकणातील काही भागांवरही यादव सत्तेचे नियंत्रण किंवा प्रभाव होता. उत्तर कोकणात यादवांच्या प्रतिनिधींची प्रशासकीय उपस्थिती असल्याचे ताम्रपट आणि शिलालेखीय पुराव्यांतून दिसते. इ.स. १२७३ आणि १२९१च्या नोंदींमध्ये रामचंद्र यादवाच्या अधिकाऱ्यांनी कल्याण आणि सालसेट परिसरातील गावांच्या दानाचा उल्लेख केला आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref> यादवकालीन महाराष्ट्रातील ग्रामीण समाज आणि प्रशासकीय व्यवस्थेबाबत महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये गावाच्या पातळीवर ग्रामकूट, चौधरी किंवा चौगुला यांसारख्या पदांचा उल्लेख आहे. ग्रामसमिती आणि तिचे सदस्य महत्तर म्हणून ओळखले जात असल्याची नोंदही आढळते. या काळात गाव हे कृषी उत्पादन, स्थानिक प्रशासन आणि सामाजिक जीवनाचे महत्त्वाचे केंद्र होते.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> या ग्रामव्यवस्थेचा उल्लेख आधुनिक कुणबी समाजाच्या थेट इतिहासासाठी पुरावा म्हणून न करता, कोकण आणि पश्चिम दख्खनातील पुढील ग्रामीण समाजरचनेची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे. === यादव सत्तेचा अंत आणि दिल्ली सल्तनतीचा प्रभाव === १३व्या शतकाच्या अखेरीस देवगिरीच्या यादव सत्तेवर दिल्ली सल्तनतीचा प्रभाव वाढला. इ.स. १३१७मध्ये यादव राज्य दिल्लीच्या सत्तेखाली पूर्णपणे गेले आणि दख्खनमध्ये दिल्लीच्या प्रशासकीय व लष्करी सत्तेची स्थापना झाली. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार या काळात देवगिरी हे दिल्लीच्या दख्खन प्रांताचे महत्त्वाचे प्रशासकीय केंद्र राहिले आणि प्रदेशातील अनेक भागांवर लष्करी अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून सत्ता चालवली जात होती.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> या संक्रमणकाळात दक्षिण कोकणासारख्या सीमावर्ती भागांत काही स्थानिक हिंदू प्रमुखांनी आपली सत्ता टिकवून ठेवण्याचा प्रयत्न केल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आहे. त्यामुळे दिल्लीच्या सत्तेचा प्रभाव वाढला असला तरी स्थानिक सत्ताकेंद्रे आणि ग्रामीण संस्था तत्काळ पूर्णपणे नाहीशा झाल्या असे मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> या राजकीय संक्रमणाचा परिणाम महसूल, जमीन आणि ग्रामीण समाजावर झाला. दिल्लीच्या दख्खनमधील प्रशासनात ''iqta''सारख्या महसूल व लष्करी व्यवस्थांचा वापर करण्यात आला होता. तथापि या कालखंडातील ग्रामीण कृषकांना आधुनिक ‘कुणबी’ या नावाने ओळखण्यास उपलब्ध स्रोत पुरेसा आधार देत नाहीत.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> === बहमनी सत्ता === इ.स. १३४७मध्ये बहमनी सत्ता स्थापन झाल्यानंतर दख्खनमध्ये स्वतंत्र सुलतानशाही राजकीय व्यवस्था निर्माण झाली. महाराष्ट्रातील ग्रामीण समाजाच्या संदर्भात बहमनी सत्तेने पाटील आणि देशमुख यांसारख्या स्थानिक अधिकाऱ्यांचे हक्क व वतने मान्य केल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आढळते.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> बहमनी काळात गाव हे स्थानिक प्रशासन आणि कृषी उत्पादनाचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले. पाटील आणि देशमुख यांसारख्या स्थानिक अधिकारपदांना मान्यता मिळाल्यामुळे केंद्रीय सुलतानशाही आणि स्थानिक ग्रामीण समाज यांच्यात संस्थात्मक संबंध निर्माण झाले. महसूलव्यवस्थेतील विविध प्रशासकीय विभागांसाठी तालुका, महाल, तरफ आणि परगणा यांसारख्या संज्ञांचा वापर होत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> बहमनी राज्याचे विघटन झाल्यानंतर दख्खनमध्ये अहमदनगरची निजामशाही, विजापूरची आदिलशाही, गोवळकोंड्याची कुतुबशाही, वऱ्हाडची इमादशाही आणि बिदरची बरीदशाही अशी स्वतंत्र सत्ताकेंद्रे निर्माण झाली. या सत्तांमुळे महाराष्ट्रातील राजकीय सीमा आणि प्रशासकीय व्यवस्था पुन्हा बदलल्या.<ref>{{cite web |title=The Bahamanis of the Deccan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_2.pdf }}</ref> === निजामशाही, आदिलशाही आणि कोकण === बहमनी सत्तेच्या विघटनानंतर कोकणातील विविध प्रदेशांवर अहमदनगरची निजामशाही आणि विजापूरची आदिलशाही यांचा वेगवेगळ्या काळात प्रभाव राहिला. किनारी प्रदेशात स्थानिक राजकीय सत्ताकेंद्रे, बंदरे आणि किल्ले यांचे महत्त्व वाढले. कोकणातील राजकीय नियंत्रण हे केवळ एका सत्तेच्या अखंड अधिपत्याखाली राहिले नाही; विविध सत्तांमध्ये प्रदेशांचे नियंत्रण बदलत गेले.<ref>{{cite web |title=The Nizamshahi of Ahmadnagar |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_3.pdf }}</ref> कोकणातील राजापुरीसारख्या केंद्रांच्या इतिहासातून या राजकीय बदलांचे उदाहरण दिसते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार राजापुरीचा प्रदेश पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस निजामशाहीच्या प्रभावाखाली आला आणि १४९०मध्ये मलिक अहमदने दीर्घ वेढ्यानंतर तो ताब्यात घेतला.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> या राजकीय संक्रमणांचा ग्रामीण समाजावर परिणाम महसूल, जमीनवापर, स्थानिक अधिकारपदे आणि व्यापारमार्गांच्या बदलांच्या माध्यमातून झाला. मात्र उपलब्ध स्रोतांवरून या सर्व कालखंडातील कृषक समाजाची एकच जातीय ओळख होती असे म्हणता येत नाही. === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा जमीन, पावसावर आधारित शेती, स्थानिक बाजारपेठा, ग्रामसंस्था आणि महसूलव्यवस्थेशी जोडलेला होता. कोकणाच्या भौगोलिक परिस्थितीमुळे भातशेती, डोंगरउतारावरील शेती आणि किनारी व्यापार यांना विशेष महत्त्व होते. पुढील शतकांमध्ये या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविध स्वरूप विकसित झाले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref> मध्ययुगीन ग्रामीण समाजाचा हा इतिहास आधुनिक कुणबी समाजाच्या निर्मितीचा थेट पुरावा म्हणून वापरता येत नाही. मात्र पुढील पूर्व-आधुनिक आणि वसाहतकालीन काळात जमीन, शेती, महसूल, ग्रामसंस्था आणि कृषक सामाजिक ओळखी यांच्या ज्या प्रक्रिया अधिक स्पष्ट झाल्या, त्यांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी या कालखंडात शोधता येते. === निजामशाही आणि कोकण === इ.स. १४९०मध्ये अहमदनगरच्या निजामशाहीची स्थापना झाल्यानंतर कोकणातील काही महत्त्वाची ठाणी आणि बंदरे निजामशाहीच्या राजकीय व लष्करी प्रभावाखाली आली. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये दांडा-राजपुरीचा उल्लेख करताना, इ.स. १४९०मध्ये दीर्घ वेढ्यानंतर निजामशाहीचा संस्थापक मलिक अहमद याने राजपुरी जिंकून घेतल्याची नोंद आहे. त्यानंतर अहमदनगरची सत्ता कोकणातील या भागावर दृढ झाली आणि राजपुरी हे व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> निजामशाहीच्या विस्ताराच्या काळात मलिक अहमदने कोकण आणि घाट परिसरातील अनेक किल्ले आपल्या ताब्यात घेतल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आहे. इ.स. १४८५नंतर त्याने जुन्नर आणि दौलताबादच्या प्रदेशातून कोकणाकडे लष्करी मोहिमा केल्या आणि अनेक घाट व कोकणातील किल्ल्यांवर नियंत्रण मिळवले. इ.स. १४९०मध्ये दांडा-राजपुरी जिंकल्यानंतर उत्तर कोकणातील गुजरातच्या अखत्यारीत नसलेला काही प्रदेश अहमदनगरच्या नियंत्रणाखाली आला.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> निजामशाहीच्या काळात कोकणातील बंदरे, घाटमार्ग आणि किल्ले यांना राजकीय तसेच आर्थिक महत्त्व होते. राजपुरी हे पंधराव्या आणि सोळाव्या शतकात व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र होते. पुढील काळातील प्रवाशांच्या आणि परकीय व्यापारविषयक नोंदींमध्येही राजपुरीचा व्यापारकेंद्र आणि बंदर म्हणून उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> या राजकीय आणि व्यापारी व्यवस्थेचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी संबंध होता. कृषी उत्पादन स्थानिक बाजारपेठा आणि बंदरांशी जोडलेले होते. मात्र या काळातील कृषक समाजाला आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ या एकसंध जातीय नावाने ओळखणे योग्य ठरणार नाही. आधुनिक कुणबी ओळख पुढील काळातील सामाजिक, प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदली गेली. === आदिलशाही आणि दक्षिण कोकण === बहमनी सत्तेच्या विघटनानंतर विजापूरची आदिलशाही ही दख्खनमधील प्रमुख सत्तांपैकी एक झाली. कोकणातील विविध भागांवर अहमदनगरची निजामशाही आणि विजापूरची आदिलशाही यांचा वेगवेगळ्या काळात प्रभाव राहिला. कोकणाच्या राजकीय इतिहासात स्थानिक सरदार, किल्ले, बंदरे आणि किनारी सत्ताकेंद्रे यांचे महत्त्व कायम राहिले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> इ.स. १४८९मध्ये युसुफ आदिल खानने विजापूरच्या आदिलशाहीची स्थापना केली. त्याच काळात अहमदनगरच्या मलिक अहमदने कोकणातील अनेक किल्ले ताब्यात घेण्यास सुरुवात केली होती. त्यामुळे पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस कोकण आणि घाट प्रदेशात अहमदनगर व विजापूर या दख्खनी सत्तांमधील राजकीय स्पर्धेला महत्त्व प्राप्त झाले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> दक्षिण कोकणातील राजकीय परिस्थिती एकसंध नव्हती. किनारी भागातील बंदरे आणि किल्ले तसेच सह्याद्रीतील घाटमार्ग यांवर नियंत्रण ठेवणे दख्खनी सत्तांसाठी लष्करी आणि आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे होते. समुद्री व्यापार आणि अंतर्गत दख्खनशी असलेले मार्ग यांमुळे कोकणातील किनारी केंद्रांना व्यापक आर्थिक महत्त्व प्राप्त झाले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> === मुघल प्रभाव === दख्खनमध्ये मुघल सत्तेचा विस्तार झाल्यानंतर महाराष्ट्रातील विविध प्रदेशांवर मुघलांचा राजकीय आणि महसुली प्रभाव वाढला. मात्र कोकणातील राजकीय परिस्थिती एकसंध नव्हती आणि किनारी प्रदेशातील विविध सत्ताकेंद्रे, किल्ले आणि स्थानिक प्रमुख यांचे महत्त्व कायम राहिले. दख्खनच्या राजकीय इतिहासात दिल्ली सल्तनत, बहमनी सत्ता, निजामशाही, आदिलशाही आणि पुढे मुघल सत्ता यांमधील सत्तांतरांची मालिका दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> मुघल काळातील प्रशासनाचा अभ्यास करताना केंद्रीय सत्ता आणि स्थानिक प्रशासन यांच्यातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. गावपातळीवरील स्थानिक अधिकारी आणि ग्रामीण संस्था अनेक ठिकाणी प्रशासनाच्या कार्यात सहभागी राहिल्या. त्यामुळे राजकीय सत्ता बदलली तरी स्थानिक ग्रामीण प्रशासनातील काही संस्था आणि सामाजिक संबंध सातत्याने कार्यरत राहू शकले.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> मुघल आणि दख्खनी सत्तांच्या काळातील महसूलव्यवस्थेचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला असला तरी त्या काळातील प्रत्येक कृषक समूहाची आधुनिक जातीय ओळख निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे या कालखंडातील कृषक समाजाला सरसकट ‘कुणबी’ म्हणून ओळखणे योग्य ठरत नाही. === स्थानिक सत्ताकेंद्रे आणि कोकणातील राजकीय विविधता === कोकणाचा राजकीय इतिहास केवळ मोठ्या साम्राज्यांच्या इतिहासाने स्पष्ट होत नाही. शिलाहार, यादव आणि दख्खनी सल्तनतींच्या काळात स्थानिक सरदार, वतनदार आणि किल्लेदार यांना स्थानिक प्रशासन आणि संरक्षणव्यवस्थेत महत्त्व होते. किनारी भागातील बंदरे आणि किल्ले हे व्यापार, वाहतूक आणि लष्करी नियंत्रणासाठी महत्त्वाचे केंद्र होते.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> राजपुरी हे याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. कोलाबा गॅझेटियरनुसार राजपुरीला कोकणाच्या इतिहासात विविध काळात महत्त्व प्राप्त झाले होते. इ.स. १४९०मध्ये निजामशाहीच्या मलिक अहमदने ते जिंकल्यानंतर ते अहमदनगरच्या सत्तेखाली आले. पुढे सोळाव्या आणि सतराव्या शतकातही ते महत्त्वाचे व्यापारकेंद्र राहिले. राजपुरीचा उल्लेख परकीय प्रवासी आणि व्यापारी स्रोतांमध्येही आढळतो.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> महाड हे कोकणातील आणखी एक महत्त्वाचे ऐतिहासिक केंद्र होते. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाडचा सावित्री नदीवरील महत्त्वाचा व्यापारी केंद्र म्हणून उल्लेख केला आहे. महाडजवळील पाले येथील बौद्ध लेणी आणि सावित्री नदीमार्गे अंतर्गत प्रदेशाशी असलेला संपर्क यांमुळे महाडला प्रादेशिक व्यापार आणि वाहतुकीच्या दृष्टीने महत्त्व प्राप्त झाले होते.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> कोकणातील अशा स्थानिक केंद्रांमुळे कृषी उत्पादन, नदीमार्ग, बंदरे, बाजारपेठा आणि घाटमार्ग यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड, राजपुरी, मुरुड, श्रीवर्धन, रेवदंडा आणि इतर बंदरांच्या व्यापारसंबंधी नोंदी आढळतात. यावरून किनारी आणि नदीमार्गावरील वाहतूक ही ग्रामीण उत्पादनाच्या देवाणघेवाणीशी जोडलेली होती असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Course of Trade |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/bank_trade_course.html }}</ref> === ग्रामव्यवस्था === मध्ययुगीन महाराष्ट्रातील ग्रामव्यवस्था ही आर्थिक आणि प्रशासकीय जीवनाचा महत्त्वाचा आधार होती. यादवकालीन व्यवस्थेबाबत महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये ग्रामसमिती आणि तिच्या सदस्यांसाठी ‘महत्तर’ यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. स्थानिक ग्रामप्रशासनात विविध अधिकारी आणि सामाजिक घटक सहभागी होत असत.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> बहमनी आणि त्यानंतरच्या दख्खनी सुलतानशाहींच्या काळात पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांचे हक्क आणि वतने अनेक ठिकाणी कायम राहिल्याचे महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे केंद्रीय सुलतानशाही आणि स्थानिक ग्रामव्यवस्था यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले होते.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> गावातील कृषी उत्पादन, जमीन, महसूल, स्थानिक सेवा आणि सामाजिक व्यवहार यांचे व्यवस्थापन विविध स्थानिक संस्थांमार्फत होत असे. पाटील हा गावपातळीवरील महत्त्वाचा अधिकारी होता, तर देशमुखाचा संबंध मोठ्या महसुली क्षेत्राशी आणि स्थानिक महसूलव्यवस्थेशी होता. पुढील मराठा काळात या संस्थांच्या अधिकारांमध्ये आणि कार्यपद्धतीत बदल झाले, तरी स्थानिक ग्रामीण प्रशासनाची काही मूलभूत रूपे पुढेही टिकून राहिली.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> === जमीन आणि महसूल === मध्ययुगीन कोकणातील राज्यव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आर्थिक आधार जमीन महसूल होता. कृषी उत्पादनावर आधारित महसूलव्यवस्था ही राजसत्तेच्या उत्पन्नाचा प्रमुख स्रोत होती. बहमनी आणि त्यानंतरच्या दख्खनी सल्तनतींच्या काळात महसूल प्रशासनासाठी विविध प्रादेशिक विभाग आणि स्थानिक अधिकारी कार्यरत होते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकार्‍यांच्या माध्यमातून ग्रामस्तरावरील प्रशासन आणि महसूलव्यवस्थेचे स्वरूप स्पष्ट केले आहे.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> जमिनीचा वापर, लागवड आणि महसूल यांच्यातील संबंधामुळे कृषक हा राज्याच्या अर्थव्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक होता. स्थानिक पातळीवरील जमीनव्यवहार आणि महसूल प्रशासनात पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकार्‍यांची भूमिका होती. या संस्थांचे स्वरूप आणि अधिकार प्रदेश व काळानुसार बदलत गेले.<ref name="TerritorialGroups">{{cite web |title=Territorial Groups |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> मध्ययुगीन सत्तांमध्ये जमीन महसूलाच्या पद्धती बदलत गेल्या तरी कृषी उत्पादनावर आधारित राज्याचे आर्थिक हित कायम राहिले. युद्धे, राजकीय संघर्ष आणि नैसर्गिक आपत्तींचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होऊ शकत असे. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये दख्खनमधील विविध कालखंडांतील दुष्काळांच्या संदर्भात युद्धे आणि राजकीय अस्थिरतेच्या परिणामांची नोंद आहे.<ref>{{cite web |title=Famines in the Deccan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/aurangabad/CHAP04/FAMINES.htm |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === कृषक समाज === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार होता. भातशेतीसह स्थानिक परिस्थितीनुसार बागायती, पशुपालन आणि इतर ग्रामीण उपजीविका अस्तित्वात होत्या. कोकणाची भौगोलिक रचना, पर्जन्यमान, नद्या, खाड्या आणि किनारी प्रदेश यांचा कृषी पद्धतींवर प्रभाव होता.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या कृषक समाजात सामाजिक आणि आर्थिक स्तरांमध्ये विविधता होती. जमीन कसणारे शेतकरी, स्थानिक हक्कांशी संबंधित व्यक्ती आणि विविध प्रकारचे ग्रामीण उत्पादक यांचा या व्यवस्थेत समावेश होता. पुढील मराठा आणि ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये ‘मिरासदार’, ‘उपरी’ आणि इतर कृषक वर्गांचा उल्लेख अधिक स्पष्टपणे आढळतो; मात्र या संज्ञांचा अर्थ आणि प्रशासकीय व्याप्ती प्रदेश व कालखंडानुसार बदलत असल्यामुळे त्यांचा वापर संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात करणे आवश्यक आहे. मध्ययुगीन कृषक समाजाचे महत्त्व केवळ अन्नउत्पादनापुरते मर्यादित नव्हते. जमीन महसूल, स्थानिक बाजारपेठा, व्यापारमार्ग, किल्ले आणि बंदरे यांची आर्थिक रचना कृषी उत्पादनाशी संबंधित होती. त्यामुळे तत्कालीन राजसत्ता कोणतीही असो, ग्रामीण कृषक समाज हा राज्याच्या आर्थिक व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक राहिला.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === मध्ययुगीन कृषक समाज आणि कुणबी ओळख === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाजाचा इतिहास हा आधुनिक कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि आर्थिक पार्श्वभूमीचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा आहे; तथापि त्या काळातील सर्व कृषकांना आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणणे योग्य ठरत नाही. शिलाहार, यादव, बहमनी, निजामशाही आणि आदिलशाही या विविध सत्तांच्या काळात कोकणातील ग्रामीण समाज जमीन, शेती, महसूल, ग्रामसंस्था आणि स्थानिक अधिकारपद्धती यांच्याशी संबंधित विविध स्वरूपांत अस्तित्वात होता. उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांवरून त्या काळातील कृषक समाजाचा अभ्यास करता येतो; मात्र या सर्व समूहांची आधुनिक ‘कुणबी’ या जातीय ओळखीशी थेट समानता सिद्ध होत नाही.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> वसाहतकालीन ethnographic साहित्यामध्ये ‘Kunbi’ या संज्ञेचा कृषक समुदाय आणि शेतीशी संबंधित सामाजिक ओळख या दोन्ही संदर्भांत वापर आढळतो. R. E. Enthoven यांच्या *The Tribes and Castes of Bombay* मध्ये कुणबींच्या विविध प्रादेशिक समूहांचे आणि त्यांच्या सामाजिक व आर्थिक जीवनाचे वर्णन केले आहे.<ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> R. V. Russell आणि Hiralal यांनीही कुणबींच्या विविध प्रादेशिक रूपांचा आणि सामाजिक समूहांचा उल्लेख केला आहे. त्यांच्या ग्रंथात ‘Kunbi’, ‘Kulambi’, ‘Kulwadi’ आणि ‘Kanbi’ यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. मात्र या विविध नावांच्या आधारे सर्व समूहांची एकच अखंड ऐतिहासिक जातीय उत्पत्ती होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Government Printing, Central Provinces |location=Nagpur |year=1916 }}</ref> ब्रिटिशकालीन District Gazetteers आणि ethnographic साहित्याच्या वापराबाबत मुंबई उच्च न्यायालयानेही सावध भूमिका घेतली आहे. *Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others* या प्रकरणात न्यायालयाने District Gazetteers आणि ethnographic साहित्याचा विचार केला. या साहित्याच्या आधारे Maratha हे मूळतः Kunbi आहेत, Maratha ही केवळ पदवी आहे किंवा Maratha ही Kunbiची उपजात अथवा समानार्थी संज्ञा आहे, असा निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही, असे न्यायालयाने नमूद केले. न्यायालयाने उपलब्ध साहित्यामध्ये ‘Kunbi’ हा शब्द काही संदर्भांत जमीन कसणाऱ्या व्यक्तीसाठी वापरला गेल्याचेही नोंदवले.<ref>{{cite web |title=Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others |url=https://indiankanoon.org/doc/1946655/ |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=5 October 2001 |access-date=22 August 2026 }}</ref> या न्यायालयीन निरीक्षणाचा अर्थ असा नाही की ‘कुणबी’ ही सामाजिक जातीय ओळख नव्हती; उलट आधुनिक काळातील प्रशासकीय वर्गीकरणात कुणबी ही स्वतंत्र जात म्हणून मान्य झालेली आहे. न्यायालयाचा मुद्दा असा होता की जुन्या Gazetteers किंवा ethnographic साहित्याच्या आधारे Maratha आणि Kunbi यांच्यातील ऐतिहासिक संबंधाबाबत सार्वत्रिक आणि निर्णायक वंशपरंपरागत निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others |url=https://indiankanoon.org/doc/1946655/ |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=5 October 2001 |access-date=22 August 2026 }}</ref> या पार्श्वभूमीवर मध्ययुगीन कोकणातील ‘कृषक समाज’ आणि पुढील काळातील ‘कुणबी’ या सामाजिक ओळखीमध्ये ऐतिहासिक सातत्याचे काही घटक असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही; परंतु उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे त्यांच्यात थेट आणि अखंड जातीय वंशपरंपरा सिद्ध करता येत नाही. प्राचीन किंवा मध्ययुगीन कृषक समाजातील प्रत्येक व्यक्ती किंवा समूहाला आधुनिक कुणबी म्हणून ओळखणे हे उपलब्ध पुराव्यांपेक्षा पुढे जाणारे अनुमान ठरेल. कुणबी या नावाचा अधिक स्पष्ट आणि व्यापक दस्तऐवजी वापर पुढील वसाहतकालीन जनगणना, Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळतो. त्यामुळे मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट समानार्थी नसून, पुढील काळात विकसित झालेल्या सामाजिक ओळखीचा ऐतिहासिक अभ्यास करण्यासाठी आवश्यक असलेली व्यापक ग्रामीण आणि कृषक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> == शिवकाल, स्वराज्य आणि मराठा सत्ता == सतराव्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या नेतृत्वाखाली स्वराज्याची निर्मिती झाली आणि कोकणातील राजकीय, लष्करी व महसुली परिस्थितीत महत्त्वपूर्ण बदल झाले. स्वराज्याच्या विस्तारात कोकणाला भौगोलिक आणि आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान होते. सह्याद्रीतील घाटमार्ग, किनारी किल्ले, बंदरे, बाजारपेठा आणि कृषीप्रधान गावे यांमुळे कोकण हा स्वराज्याच्या संरक्षण, व्यापार आणि पुरवठा व्यवस्थेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा प्रदेश बनला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या काळातील ग्रामीण समाजाचा उल्लेख प्रामुख्याने ‘रयत’, ‘कृषक’, ‘शेतकरी’ आणि गावपातळीवरील विविध सामाजिक व प्रशासकीय घटकांच्या संदर्भात आढळतो. या काळातील सर्व रयत किंवा शेतकरी आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ होते असे म्हणता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या संदर्भात शिवकालाचा विचार करताना ‘कुणबी’ आणि ‘रयत’ या संज्ञा एकमेकांच्या समानार्थी न मानता त्या-त्या ऐतिहासिक संदर्भात स्वतंत्रपणे वापरणे आवश्यक आहे. === शिवाजी महाराजांच्या काळातील रयत === शिवाजी महाराजांच्या राज्यव्यवस्थेत कृषक किंवा रयत हा राज्याच्या आर्थिक व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक होता. महसूलव्यवस्थेत जमिनीची मोजणी, जमिनीची प्रत आणि उत्पादनक्षमतेचा अंदाज यांना महत्त्व देण्यात आले. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांनुसार महसूलवसुली अधिक थेट सरकारी यंत्रणेमार्फत करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आणि महसूल मक्तेदारीची पद्धत कमी करण्यावर भर देण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या महसूलव्यवस्थेचे स्वरूप त्यांच्या पूर्वसुरींच्या दख्खनी महसूलपद्धतींपासून पूर्णपणे वेगळे नव्हते. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांमध्ये दादोजी कोंडदेव यांच्या काळातील महसूलव्यवस्था आणि पूर्वीच्या दख्खनी प्रशासकीय अनुभवांचा प्रभाव दिसून येतो. जमिनीची मोजणी आणि उत्पादनाच्या आधारे महसूल निश्चित करण्याची पद्धत अधिक व्यवस्थित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था शेती, बागायती, पशुपालन, स्थानिक व्यापार आणि किनारी बाजारपेठांशी संबंधित होती. सह्याद्री आणि अरबी समुद्र यांच्यामधील भौगोलिक रचना, मोठ्या प्रमाणातील पर्जन्यमान, नद्या, खाड्या आणि अरुंद किनारी मैदाने यांमुळे कोकणातील कृषी पद्धतींना स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीचा विशेष प्रभाव होता. शिवाजी महाराजांच्या काळात कोकणातील राजकीय नियंत्रण वाढल्यानंतर ग्रामीण उत्पादनाचा संबंध किल्ले, बाजारपेठा आणि किनारी केंद्रांशी अधिक दृढ झाला. *Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan* मध्ये शिवाजी महाराजांच्या काळातील दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात महसूलव्यवस्था, किल्ले, गडकरी आणि स्थानिक लोकसंख्या यांचा परस्परसंबंध नोंदवला आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोकणातील कृषी उत्पादन हे स्थानिक उपजीविकेबरोबरच किल्ले, लष्करी ठाणी आणि बाजारपेठांच्या पुरवठ्याशीही संबंधित होते. किनारी आणि डोंगरी किल्ल्यांच्या जाळ्यामुळे धान्य, चारा, लाकूड, मीठ आणि इतर आवश्यक वस्तूंच्या स्थानिक पुरवठ्याला महत्त्व प्राप्त झाले. या आर्थिक संबंधांमुळे ग्रामीण उत्पादन आणि स्वराज्याच्या लष्करी व प्रशासकीय व्यवस्थेमध्ये परस्परावलंबित्व निर्माण झाले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === महसूल व्यवस्था === शिवाजी महाराजांच्या महसूलव्यवस्थेत जमीन मोजणी आणि उत्पादनक्षमतेच्या आधारे महसूल निश्चित करण्याला महत्त्व देण्यात आले. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनानुसार जमिनीचे सर्वेक्षण करून तिच्या उत्पादनाच्या आधारे शेतकरी आणि राज्य यांच्यातील महसुली हिस्सा निश्चित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. एका ऐतिहासिक वर्णनात उत्पादनाच्या तीन-पंचमांश भागाचा हिस्सा शेतकऱ्याकडे आणि दोन-पंचमांश भाग राज्याकडे ठेवण्याची पद्धत नमूद केली आहे.<ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> मात्र शिवाजी महाराजांच्या संपूर्ण राज्यात सर्व प्रकारच्या जमिनींवर नेमका दोन-पंचमांश महसूलच आकारला जात असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. महसुली आकारणीमध्ये जमिनीचा प्रकार, पिके, स्थानिक परिस्थिती आणि पूर्वीच्या महसूलपद्धतींचा परिणाम होऊ शकत होता. त्यामुळे दोन-पंचमांश हा उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतामध्ये वर्णिलेला प्रमाणात्मक संदर्भ म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे. शिवाजी महाराजांच्या नियंत्रणाखालील प्रदेशात महसूलवसुली अधिक थेट सरकारी यंत्रणेमार्फत करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. उपलब्ध Gazetteerच्या वर्णनानुसार महसूल मक्तेदारीची पद्धत दूर करून सरकारने नियुक्त केलेल्या अधिकाऱ्यांमार्फत महसूल गोळा केला जात असे. काही प्रशासकीय विभागांवर कारकून, तरफदार किंवा तालुकदार आणि त्यापुढे सुभेदार अशा अधिकाऱ्यांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === रयतेचे संरक्षण आणि कृषी === शिवाजी महाराजांच्या कोकणातील राज्यव्यवस्थेबाबत जुन्या *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये महसूलव्यवस्थेच्या सुधारणांचा उल्लेख आहे. दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात त्यांच्या प्रशासनामुळे पूर्वीच्या व्यवस्थेपेक्षा काही सुधारणा झाल्या आणि cultivatorsच्या हिताचे संरक्षण करण्यात आले, अशी नोंद त्या स्रोतामध्ये आढळते.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या लष्करी शिस्तीविषयीच्या त्याच ऐतिहासिक स्रोतामध्ये कृषक, स्त्रिया आणि गाई यांना लष्करी मोहिमांमध्ये त्रास न देण्याच्या सूचनांचा उल्लेख आहे. युद्धकाळात ग्रामीण उत्पादन आणि शेतकऱ्यांचे संरक्षण हे राज्याच्या आर्थिक हिताशी संबंधित होते.<ref>{{cite web |title=History — Shivaji's Administration and Military System |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कृषी उत्पादन टिकवून ठेवणे हे राज्याच्या महसुली उत्पन्नासाठीही आवश्यक होते. त्यामुळे रयतेचे संरक्षण ही केवळ सामाजिक बाब नव्हती; ती कृषी उत्पादन आणि राज्याच्या आर्थिक स्थैर्याशीही संबंधित होती. === ग्रामीण मनुष्यबळ आणि लष्करी सहभाग === शिवाजी महाराजांच्या काळातील कोकणातील ग्रामीण समाजाचा काही भाग लष्करी व्यवस्थेशी जोडला गेला. दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये मालवण परिसरातील Hetkari किंवा स्थानिक मराठा सैनिकांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> याच स्रोतामध्ये कोकणातील किल्ल्यांशी संबंधित ‘गडकरी’ व्यवस्थेचा उल्लेख आहे. गडकरी हे किल्ल्यांच्या संरक्षणाशी संबंधित सेवाधारक होते आणि किल्ल्यांच्या आसपासच्या जमिनीशी त्यांचे संबंध होते. त्यामुळे ग्रामीण लोकसंख्येतील काही घटकांना शेतीबरोबर लष्करी किंवा किल्लेसेवेचे उपजीविकेचे साधन उपलब्ध झाले होते.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या लष्करी सहभागाला आधुनिक जातीय वर्गीकरणाशी थेट जोडता येत नाही. गडकरी, Hetkari किंवा मावळातील सैनिक यांना सर्वसाधारणपणे कुणबी म्हणणे उपलब्ध पुराव्यांवरून योग्य ठरणार नाही. मात्र कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील काही घटक शेतीबरोबर लष्करी आणि किल्लेसेवेशी जोडले गेले होते, हे उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून दिसून येते. === स्वराज्याच्या पुरवठा व्यवस्थेतील कोकण === कोकणातील किल्ले, बंदरे आणि बाजारपेठा यांचे महत्त्व केवळ लष्करी संरक्षणापुरते मर्यादित नव्हते. किनारी प्रदेशातील उत्पादन, व्यापारमार्ग आणि सह्याद्रीतील घाटमार्ग यांच्या माध्यमातून कोकणाचा संबंध स्वराज्याच्या व्यापक आर्थिक व्यवस्थेशी जोडला गेला. किल्ल्यांच्या देखभालीसाठी आवश्यक मनुष्यबळ, अन्नधान्य आणि इतर साहित्याचा स्थानिक प्रदेशाशी संबंध होता.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या संदर्भात कृषक समाजाची भूमिका केवळ ‘शेतकरी’ म्हणून मर्यादित न ठेवता ग्रामीण उत्पादनव्यवस्थेतील घटक म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठा, वाहतूक, किल्ले आणि लष्करी सेवा यांच्यातील संबंधांमुळे कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था स्वराज्याच्या राजकीय व्यवस्थेशी जोडली गेली होती. === शिवकाल आणि आधुनिक कुणबी ओळख === शिवाजी महाराजांच्या काळातील ‘रयत’, ‘कृषक’ आणि ‘शेतकरी’ या संज्ञा आधुनिक ‘कुणबी’ या जातीय ओळखीच्या समानार्थी मानता येत नाहीत. शिवकालीन ग्रामीण समाज विविध सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय घटकांनी बनलेला होता. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांमध्ये कृषक, स्थानिक अधिकारी, किल्लेसेवक आणि इतर ग्रामीण घटकांचे स्वतंत्र संदर्भ आढळतात.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> म्हणून शिवकालीन कृषक समाज आणि आधुनिक कोकणातील कुणबी समाज यांच्यात ऐतिहासिक सातत्याचे काही घटक असण्याची शक्यता तपासता येते; परंतु शिवाजी महाराजांच्या काळातील सर्व रयत कुणबी होती किंवा आधुनिक कुणबी समाजाची निश्चित जातीय ओळख त्याच काळात अस्तित्वात होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. कुणबी या सामाजिक समूहाचे अधिक स्पष्ट आणि व्यापक दस्तऐवजीकरण पुढील वसाहतकालीन जनगणना, District Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> === स्वराज्याच्या पुरवठा व्यवस्थेत कृषक समाजाची भूमिका === स्वराज्याच्या लष्करी व्यवस्थेला धान्य, पशुधन, चारा, लाकूड आणि इतर जीवनावश्यक वस्तूंची आवश्यकता होती. किल्ल्यांच्या व्यवस्थापनात धान्यसाठा आणि इतर सामग्रीच्या देखरेखीशी संबंधित अधिकारी व प्रशासकीय व्यवस्था असल्याचे उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांत आढळते.<ref>{{cite web |title=History — Shivaji's Administration and Military System |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> किल्ल्यांच्या संरक्षणव्यवस्थेला आवश्यक असलेल्या अन्नधान्य आणि इतर साधनसामग्रीचा संबंध स्थानिक उत्पादन, बाजारपेठा आणि वाहतूकमार्गांशी होता. त्यामुळे कृषक समाजाचे उत्पादन स्वराज्याच्या व्यापक आर्थिक व्यवस्थेशी संबंधित होते. तथापि, उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे कोकणातील सर्व कृषकांना स्वराज्याच्या लष्करी पुरवठा व्यवस्थेतील थेट घटक मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोकणातील किल्ले समुद्रकिनारी तसेच सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये असल्यामुळे समुद्री मार्ग, घाटमार्ग आणि स्थानिक वाहतूक यांना महत्त्व होते. किल्ल्यांच्या बांधकाम, दुरुस्ती आणि देखभालीशी संबंधित कामांमध्ये स्थानिक मनुष्यबळाचा वापर झाल्याचे *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === कोकणातील किल्ले, बाजारपेठा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === स्वराज्याच्या काळात कोकणातील किल्ले केवळ लष्करी केंद्रे नव्हती. त्यांच्या देखभालीसाठी प्रशासकीय कर्मचारी, किल्लेसेवक, कारागीर आणि इतर मनुष्यबळाची आवश्यकता होती. किल्ल्यांच्या व्यवस्थेशी संबंधित स्थानिक आर्थिक व्यवहार आणि मनुष्यबळाचा उल्लेख उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांत आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोकणातील बंदरे आणि बाजारपेठांनाही राजकीय व आर्थिक महत्त्व होते. समुद्री व्यापार, किनारी किल्ले आणि घाटमार्ग यांमुळे कोकणाचा अंतर्गत दख्खनशी संबंध कायम राहिला. या भौगोलिक आणि आर्थिक संबंधांमुळे ग्रामीण उत्पादनाचा संबंध स्थानिक तसेच प्रादेशिक बाजारपेठांशी होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === मराठा सत्तेच्या विस्तारानंतरचे बदल === शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर मराठा सत्तेचा विस्तार पुढील काळात विविध टप्प्यांत झाला. संभाजी महाराज, राजाराम महाराज, महाराणी ताराबाई, छत्रपती शाहू महाराज आणि पुढे पेशवाईच्या काळात मराठा सत्तेचे राजकीय आणि प्रशासकीय स्वरूप बदलत गेले. कोकणात मराठा सत्तेबरोबरच आंग्रे, सिद्दी, पोर्तुगीज आणि ब्रिटिश अशा विविध सत्ताकेंद्रांशी संघर्ष व संबंधही कायम राहिले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/contents.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> पुढील मराठा काळात महसूल हक्कांचे वाटप, वतन, जहागीर, चौथाई, सरदेशमुखी आणि इतर महसुली दावे यांची प्रशासकीय गुंतागुंत वाढली. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमधील ऐतिहासिक वर्णनानुसार मराठा सत्तेच्या विस्ताराच्या काळात विविध सरदारांना प्रदेश आणि त्यातून मिळणारे महसूल हक्क देण्यात आले आणि या महसुलाचा संबंध लष्करी व्यवस्थेशी होता.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Maratha Administration |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या प्रक्रियेमुळे कृषक आणि राज्य यांच्यातील महसुली संबंध अधिक गुंतागुंतीचे झाले. काही प्रदेशांत स्थानिक वतनदार, सरदार आणि महसूल मध्यस्थ यांची भूमिका महत्त्वाची राहिली. त्याच वेळी राज्याच्या प्रशासकीय आणि लष्करी व्यवस्थेसाठी आवश्यक महसूल ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतून मिळत राहिला.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Maratha Administration |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === शिवकालीन कृषक समाज आणि कुणबी : ऐतिहासिक सावधगिरी === शिवाजी महाराजांच्या काळातील रयत, शेतकरी किंवा कृषक समाज आणि आधुनिक कुणबी समाज यांच्यात काही सामाजिक किंवा आर्थिक सातत्याचे घटक असण्याची शक्यता इतिहासाच्या अभ्यासातून तपासता येते; परंतु उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे शिवकालीन सर्व रयत ‘कुणबी’ होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. शिवकालीन ग्रामीण समाजाचा उल्लेख विविध सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय संदर्भांत आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवकालीन आणि पुढील मराठा काळातील ‘रयत’, ‘मिरासदार’, ‘पाटील’, ‘देशमुख’ आणि इतर प्रशासकीय किंवा सामाजिक संज्ञांचा वापर त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात करणे आवश्यक आहे. या संज्ञांना आधुनिक जातीय वर्गीकरणाशी थेट समान मानणे योग्य नाही. आधुनिक काळातील ‘कुणबी’ या सामाजिक वर्गाचे अधिक स्पष्ट दस्तऐवजीकरण पुढील वसाहतकालीन जनगणना, District Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> म्हणून कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाच्या दृष्टीने शिवकालाचे महत्त्व हे ‘शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात कुणबी मोठ्या प्रमाणावर होते’ अशा अप्रमाणित दाव्यात नसून, '''कृषक रयत, जमीन, महसूल, ग्रामव्यवस्था, किल्ले, लष्करी मनुष्यबळ आणि राज्य यांच्यातील संबंधांच्या ऐतिहासिक विकासात''' आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यव्यवस्थेने कोकणातील ग्रामीण समाजावर परिणाम घडवून आणला आणि कृषी उत्पादन, महसूल, किल्ले, स्थानिक बाजारपेठा आणि लष्करी व्यवस्थेतील संबंधांना प्रशासकीय चौकट प्राप्त झाली. पुढील मराठा सत्ताकाळात या व्यवस्थेचे स्वरूप बदलत गेले आणि त्याचा कोकणातील जमीन, महसूल आणि ग्रामीण समाजावर दीर्घकालीन परिणाम झाला.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/contents.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Maratha Administration |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> == ब्रिटिशपूर्व आणि ब्रिटिशकालीन कोकण == अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापर्यंत कोकणातील जमीन, महसूल, कृषी आणि ग्रामीण समाजरचनेत महत्त्वपूर्ण बदल झाले. मराठा सत्तेच्या उत्तरकाळातील जमीनहक्क, मिरास, वतन, पाटील-कुलकर्णी व्यवस्था आणि खोतीसारख्या स्थानिक पद्धती ब्रिटिश सत्तेच्या स्थापनेनंतरही काही काळ अस्तित्वात राहिल्या; त्याच वेळी ब्रिटिश प्रशासनाने सर्वेक्षण, जमीनमोजणी, महसूल निश्चिती आणि नोंदवही यांच्या माध्यमातून जमीन व महसूल व्यवस्थेचे पुनर्गठन केले. रत्नागिरीमध्ये १८२७नंतर झालेल्या सर्वेक्षणांमधून जमीन, तिची प्रतवारी, धारकांचे हक्क आणि महसूल यांची अधिक पद्धतशीर नोंद करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या कालखंडाच्या अभ्यासासाठी १८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'', १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana'' आणि १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हे महत्त्वाचे वसाहतकालीन स्रोत आहेत. या गॅझेटियरमध्ये जमीन प्रशासन, महसूल, शेती, जमीनधारणा, पिके, गावव्यवस्था, लोकसंख्या आणि विविध सामाजिक समूहांविषयी माहिती दिली आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=14 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === ब्रिटिशपूर्व जमीनव्यवस्था === ब्रिटिश सत्ता येण्यापूर्वी कोकणातील जमीनव्यवस्था एकसंध स्वरूपाची नव्हती. प्रदेश, गाव, जमीनधारकांचे हक्क, स्थानिक वतन आणि महसूलपद्धती यांनुसार जमीनधारणेचे स्वरूप बदलत असे. रत्नागिरीतील ब्रिटिश सर्वेक्षणाच्या नोंदींमध्ये पूर्वीच्या जमीनमोजणी, जमीनवर्गीकरण आणि विविध प्रकारच्या हक्कांचा तपशील आढळतो.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> १८२७नंतर रत्नागिरीत करण्यात आलेल्या ब्रिटिश सर्वेक्षणांमध्ये पूर्वीच्या मराठा पद्धतीतील जमीनमोजणी आणि जमिनीच्या प्रतवारीचा अभ्यास करण्यात आला. सुरुवातीच्या सर्वेक्षणात जुन्या पद्धतीतील काही घटकांचा आधार घेण्यात आला; पुढे अधिक अचूक मोजणी, नकाशे आणि महसूल नोंदी तयार करण्यावर भर देण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === रयत आणि कृषक === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा मुख्य आधार कृषी होता. रत्नागिरीत भातशेतीबरोबर नाचणी, वरी आणि इतर पिके घेतली जात. ब्रिटिश सर्वेक्षणाच्या काळात जमिनीचे वर्गीकरण तिच्या उपयोग, पिकांचा प्रकार आणि पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार करण्यात आले. भातजमिनी आणि उंच किंवा पावसावर अवलंबून असलेल्या जमिनींचे विविध प्रकार नोंदवले गेले होते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> थाणे जिल्ह्यातही कृषी ही लोकसंख्येच्या मोठ्या भागाची उपजीविका होती. १८८२च्या गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्यातील सुमारे ६३ टक्के लोकसंख्या शेतीशी संबंधित असल्याचे नमूद केले आहे. भातजमिनींचे ''bandhni'' आणि ''malkhandi'' असे प्रकार करण्यात आले होते आणि पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार जमिनीची उत्पादकता बदलत होती.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === मिरास आणि वारसाहक्काची जमीन === ब्रिटिशपूर्व महाराष्ट्रातील ग्रामव्यवस्थेत काही कृषकांना जमिनीवर दीर्घकालीन किंवा वारसाहक्काचे हक्क प्राप्त होते. रत्नागिरीतील ब्रिटिश चौकशीच्या नोंदींमध्ये काही कृषकांना ''hereditary cultivators'' म्हणून वर्णिले आहे. त्यांच्या जमिनीवरील हक्कांचा संबंध स्थानिक जमीनव्यवस्था आणि पूर्वीपासून चालत आलेल्या कृषी हक्कांशी होता.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्नागिरीतील १८२९–१८३०च्या चौकशीच्या संदर्भात खोती गावांतील वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा सहभाग असल्याची नोंद आढळते. या कृषकांना ''karda'' म्हणून संबोधण्यात आले असून त्यांच्या हक्कांचा संबंध लागवड, उत्पादन आणि खोतालाच देय असलेल्या रकमेशी होता.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या नोंदी कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या आहेत. कारण रत्नागिरीतील या ब्रिटिशकालीन चौकशीत ‘कुणबी’ ही संज्ञा प्रत्यक्ष कृषक आणि जमीनहक्कांच्या संदर्भात वापरलेली आढळते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === वतन व्यवस्था आणि ग्रामअधिकारी === मध्ययुगीन आणि मराठा काळापासून गावपातळीवरील प्रशासनात पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदारांना महत्त्व होते. पाटीलचा संबंध गावच्या कारभार आणि महसूलविषयक कामांशी, तर कुलकर्णीचा संबंध गावच्या लेखा व महसूल नोंदींशी होता. अनेक ठिकाणी या पदांना वंशपरंपरागत हक्कांचे स्वरूप प्राप्त झाले होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> ब्रिटिश सत्तेच्या स्थापनेनंतर या स्थानिक हक्कांची आणि वतनांची नोंद महसूल प्रशासनाच्या चौकटीत करण्यात आली. जमीन महसूल आणि ग्रामप्रशासन अधिक पद्धतशीर करण्यासाठी जमीनधारक, क्षेत्रफळ, सीमा आणि महसूल यांची नोंद तयार करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === पाटील-कुलकर्णी व्यवस्था === गावातील पाटील आणि कुलकर्णी हे ग्रामीण प्रशासनातील प्रमुख अधिकारी होते. पाटीलचा संबंध गावच्या कारभार, महसूलविषयक कामे आणि स्थानिक प्रशासनाशी होता, तर कुलकर्णी गावच्या महसूल व जमीन नोंदी ठेवण्याच्या कामाशी संबंधित होता. मराठा काळातील ही व्यवस्था ब्रिटिश सत्तेच्या सुरुवातीच्या काळातही अनेक भागांत अस्तित्वात होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> ब्रिटिश सर्वेक्षणानंतर गावातील जमीन आणि महसूल नोंदी अधिक प्रमाणबद्ध करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. रत्नागिरीतील सर्वेक्षणात प्रत्येक शेताचे क्षेत्रफळ, सीमा आणि गावातील स्थान नोंदविण्यासाठी ''khatavni'' नावाची गावनिहाय नोंदवही तयार करण्यात आली. नकाशांमध्ये शेतांची आणि गावांची स्थिती दर्शविण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === खोती व्यवस्था === कोकणातील जमीनव्यवस्थेच्या इतिहासात खोती पद्धतीला विशेष महत्त्व होते. रत्नागिरी आणि कोलाबा प्रदेशातील काही गावांमध्ये खोत हा महसूल आणि जमीनव्यवस्थेतील मध्यस्थ म्हणून कार्यरत होता. खोती गावांमध्ये खोत आणि प्रत्यक्ष जमीन कसणारे कृषक यांच्यातील हक्क व देयकांचे संबंध ब्रिटिशकालीन महसूल चौकशीत नोंदवले गेले.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्नागिरीतील १८२९–१८३०च्या चौकशीत खोती गावांतील कृषक हक्क आणि खोतांना देय असलेल्या रकमांचा उल्लेख आढळतो. या नोंदींमधून खोती व्यवस्था ही केवळ महसूलवसुलीची पद्धत नसून खोत, जमीन कसणारे कृषक आणि राज्य यांच्यातील हक्क व आर्थिक संबंधांची एक गुंतागुंतीची रचना होती, असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिश सर्वेक्षण आणि महसूल नोंदी === ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन महसूल निश्चित करण्यासाठी प्रत्यक्ष सर्वेक्षण, मोजणी, नकाशे आणि जमीनधारकांच्या हक्कांची नोंद यांना महत्त्व दिले. रत्नागिरीतील १८२७ ते १८५१ या कालखंडातील सर्वेक्षण प्रक्रियेत जमिनीची मोजणी, प्रतवारी, धारकांचे हक्क आणि महसूल यांची नोंद करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या प्रक्रियेमुळे पूर्वीच्या स्थानिक जमीनहक्कांना प्रशासकीय नोंदींच्या चौकटीत स्थान मिळाले. जमीन, धारक, क्षेत्रफळ, सीमा आणि महसूल यांची नोंद पुढील काळातील जमीन प्रशासनासाठी महत्त्वाची ठरली. त्यामुळे ब्रिटिशकालीन सर्वेक्षण नोंदी या कोकणातील कृषक समाज, जमीनधारणा आणि कुणबी समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत ठरतात.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === महसूल व्यवस्था === ब्रिटिश काळात जमीन महसूल हा जिल्ह्याच्या सरकारी उत्पन्नाचा प्रमुख स्रोत होता. कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३च्या गॅझेटियरनुसार १८८०–८१मध्ये जिल्ह्याच्या एकूण सरकारी उत्पन्नातील सुमारे ६० टक्के उत्पन्न जमीन महसुलातून येत होते. १८५२–५३ ते १८८०–८१ या कालावधीत जमीन महसूल प्राप्तीत वाढ झाली होती. या वाढीमागे लागवडीखाली आणलेल्या अधिक क्षेत्राबरोबरच सर्वेक्षणामुळे झालेली अधिक अचूक जमीनमोजणी हे घटक असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Revenue and Finance — Kolaba |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/revenue.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोलाबा जिल्ह्याच्या महसूलव्यवस्थेत जमीन महसुलाबरोबर स्थानिक निधीचीही व्यवस्था होती. शिक्षण, रस्ते, विहिरी, विश्रामगृहे आणि दवाखाने यांसारख्या स्थानिक सार्वजनिक कामांसाठी निधी उपलब्ध केला जात असे. १८६३पासून ग्रामीण शिक्षण आणि स्थानिक सार्वजनिक कामांसाठी स्थानिक निधीच्या व्यवस्थेचा विस्तार झाल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Revenue and Finance — Kolaba |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/revenue.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === शेती आणि जमीनधारणा === कोकणातील शेतीवर पर्जन्यमान, जलव्यवस्था, जमिनीचा प्रकार आणि किनारी भौगोलिक परिस्थितीचा प्रभाव होता. थाणे जिल्ह्यात भातजमिनींची उत्पादकता पाण्याची उपलब्धता, पाण्याचा निचरा आणि जमिनीच्या स्वरूपाशी संबंधित होती. ''Bandhni'' आणि ''malkhandi'' या भातजमिनींच्या प्रकारांमध्ये उत्पादनातील फरक असल्याचे १८८२च्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> थाणे जिल्ह्यातील १८७९–८०च्या महसूल सर्वेक्षणानुसार सरकारी लागवडीयोग्य क्षेत्रापैकी ९२.७ टक्के क्षेत्र प्रत्यक्ष लागवडीखाली होते. त्यामध्ये भातजमीन आणि कोरडवाहू जमीन हे प्रमुख प्रकार होते. किनारी भागात खारवट किंवा खारफुटीच्या प्रभावाखालील जमीन धरणे, बांध घालणे आणि पाण्याचा निचरा किंवा पावसाच्या पाण्याच्या साहाय्याने जमीन शेतीयोग्य करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> खारवट जमीन शेतीयोग्य करण्यासाठी काही भागांत जमीन सुधारणा करणाऱ्या व्यक्तींना महसूल किंवा भाडे सवलती देण्यात आल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आहे. सुरुवातीच्या काही वर्षांत कमी किंवा शून्य आकारणी करून जमीन सुधारण्यास प्रोत्साहन देण्यात येत असे. अशा प्रक्रियांमुळे किनारी भागातील काही खारवट जमीन कालांतराने भातशेतीसाठी वापरली जाऊ लागली.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ग्रामीण अर्थव्यवस्था === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था केवळ शेतीपुरती मर्यादित नव्हती. भात, नाचणी, वरी, नारळ, सुपारी, फळबागा, पशुधन, मासेमारी, जंगलातील उत्पादन आणि स्थानिक व्यापार यांचा ग्रामीण जीवनाशी संबंध होता. बंदरे, नदीमार्ग आणि बाजारपेठांमुळे कृषी उत्पादनाचा संबंध स्थानिक तसेच किनारी व्यापाराशी जोडला गेला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> रत्नागिरी गॅझेटियरमध्ये भात, नारळ, सुपारी आणि इतर कृषी उत्पादनांचा उल्लेख असून कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठ आणि व्यापार यांच्यातील संबंधांची माहिती दिली आहे. जिल्ह्यातील जमीन, कृषी उत्पादन आणि व्यापार यांसाठी स्वतंत्र वर्णने देण्यात आली आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३च्या गॅझेटियरमध्येही शेती, धान्य, तांदूळ, नारळ, सुपारी, बंदरे, नदीमार्ग आणि व्यापार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. महाड, माणगाव, रोहा, पेण, अलिबाग आणि इतर केंद्रे कृषी उत्पादन, वाहतूक आणि व्यापाराच्या व्यापक जाळ्याशी संबंधित होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === कुणबी आणि जमीनधारणा === ब्रिटिशकालीन रत्नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदी कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासासाठी महत्त्वाच्या आहेत. १८२९–१८३०च्या जमीनविषयक चौकशीच्या संदर्भात ''vatandar kardas'' म्हणून नोंदवलेल्या वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. हे कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से कसत आणि त्या जमिनीच्या उत्पादनाशी संबंधित देयके खोत्यांना देत असत.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> गॅझेटियरच्या वर्णनानुसार अशा कुणबी कृषकांचे जीवन गावातील विशिष्ट जमीनहिस्स्यांशी संबंधित होते. कुटुंबे किंवा कुटुंबसमूह विशिष्ट जमीनभागाची लागवड करीत आणि लागवडीखालील तसेच पडीत जमिनीच्या व्यवस्थापनाशी त्यांचा संबंध होता.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या नोंदींमुळे रत्नागिरीतील कुणबी कृषकांचा इतिहास केवळ व्यापक अर्थाने ‘शेतकरी समाज’ या वर्णनापुरता मर्यादित राहत नाही. उपलब्ध जमीनविषयक नोंदींमध्ये कुणबी कृषक, जमीनहिस्से, लागवड आणि खोती व्यवस्थेतील देयके यांच्यातील संबंध स्पष्टपणे दिसून येतात.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिश प्रशासन आणि कृषकांवरील परिणाम === ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन महसूल निश्चित करण्यासाठी जमीनसर्वेक्षण, मोजणी आणि नोंदणीवर भर दिला. रत्नागिरीतील १८२७नंतरच्या सर्वेक्षणांमध्ये जमीन, तिचे क्षेत्रफळ, प्रतवारी, लागवड आणि महसूल यांची अधिक पद्धतशीर नोंद करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. या प्रक्रियेमुळे गावांच्या सीमा, शेतजमिनी आणि महसूलविषयक माहिती अधिक औपचारिक सरकारी नोंदींमध्ये येऊ लागली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> खोती हक्क आणि कृषकांचे हक्क यांच्यातील संबंधांबाबत ब्रिटिश प्रशासनाला विविध प्रश्नांना सामोरे जावे लागले. १८३०च्या दशकापासून पुढे खोत्यांचे अधिकार, कृषकांचे पारंपरिक हक्क, महसूल आकारणी आणि अनधिकृत आकारणी यांसंबंधी चौकशी व प्रशासकीय चर्चा झाल्याचे रत्नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमधून दिसते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या प्रक्रियेत अधिक अचूक जमीनसर्वेक्षण, जमिनीचे वर्गीकरण आणि महसूल नोंदी तयार करण्याला महत्त्व प्राप्त झाले. पारंपरिक जमीनहक्क आणि महसूलपद्धती यांचे सरकारी सर्वेक्षण व नोंदणीच्या माध्यमातून पुनर्गठन होत गेले.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === शेती, पाऊस आणि ग्रामीण संकटे === कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्था मान्सूनवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असल्यामुळे पर्जन्यमानातील बदलांचा पिकांच्या उत्पादनावर आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होत असे. रत्नागिरीच्या हंगाम अहवालांमध्ये विविध वर्षांतील पाऊस, भात आणि इतर पिकांची स्थिती, धान्याचे दर, पशुधनाची स्थिती आणि जमीन महसूल यांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> १८७५–७६मध्ये अतिवृष्टीमुळे भात आणि upland पिकांचे नुकसान झाल्याची, तर १८७६–७७मध्ये पावसाअभावी नाचणी, वरी, हरिक आणि भात यांसारख्या पिकांच्या उत्पादनावर परिणाम झाल्याची नोंद हंगाम अहवालांमध्ये आहे. या काळात काही भागांत मदतकार्य तसेच जमीन महसुलासंबंधी सवलती आणि थकबाकीची नोंदही आढळते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या नोंदींवरून रत्नागिरीतील कृषक अर्थव्यवस्थेवर जमीनधारणा आणि लागवडीबरोबरच पर्जन्यमान, पीकउत्पादन, धान्याचे दर, पशुधन आणि जमीन महसूल यांचा परस्पर परिणाम होत असल्याचे दिसते. त्यामुळे जमीनधारणा असणे हे स्वतःपुरतेच ग्रामीण आर्थिक सुरक्षिततेचे निश्चित द्योतक मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> == संदर्भ == rztrjqqdjjhf5x08k9su62o0w18qvas 2704435 2704434 2026-08-22T10:56:04Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — अंक व शब्दामधील जागा काढली ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#अंक व शब्दामधील जागा|अधिक माहिती]]); शुद्धलेखन — योग्य रकार ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#योग्य रकार|अधिक माहिती]]); शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]]) 2704435 wikitext text/x-wiki '''कोकणातील कुणबी''' हा महाराष्ट्राच्या कोकण प्रदेशातील ऐतिहासिकदृष्ट्या कृषी आणि ग्रामीण जीवनाशी संबंधित असलेला सामाजिक समुदाय आहे. कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाचा संबंध रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्याच्या विविध भागांतील ग्रामीण समाजरचना, शेती, जमीनव्यवस्था आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेशी आढळतो. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर, जनगणना अहवाल तसेच नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय आणि भाषावैज्ञानिक अभ्यासांमध्ये या समुदायाचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref><ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाची सुरुवात एखाद्या विशिष्ट राजवंशापासून किंवा एका निश्चित कालखंडापासून झाली असे निश्चितपणे सांगता येत नाही. महाराष्ट्र आणि कोकणातील कृषीप्रधान ग्रामजीवनाची पार्श्वभूमी प्राचीन आहे; तथापि प्रागैतिहासिक किंवा प्राचीन काळातील कृषक समुदायांना आधुनिक अर्थाने थेट ''कुणबी'' म्हणणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. पुढील काळात कृषी, जमीनव्यवस्था, ग्रामसंस्था, महसूलपद्धती, स्थलांतर आणि सामाजिक ओळखीमधील बदलांच्या प्रक्रियेत कोकणातील कुणबी समाजाची विविध प्रादेशिक रूपे विकसित झाली. १९व्या शतकातील ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि जनगणना अहवाल कोकणातील लोकसंख्या, शेती, जमीनधारणा आणि ग्रामीण समाजरचनेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ऐतिहासिक स्रोत आहेत. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी, कोलाबा आणि जंजिरा तसेच ठाणे प्रदेशांच्या गॅझेटियरमध्ये कृषक समाज, जमीनव्यवस्था, महसूल आणि ग्रामीण जीवनाचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८१ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या ३,८१,६४९ होती. त्याच नोंदींमध्ये जन्मस्थान, भाषा, धर्म, वय, लिंग आणि उपविभागनिहाय लोकसंख्येची माहिती देण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteers of the Bombay Presidency — Kolaba: Census Details |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_census.html }}</ref> कोकणातील कुणबी समाज एकसंध आणि अपरिवर्तनीय सामाजिक गट म्हणून राहिलेला नाही. वेगवेगळ्या प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक रचना, विवाहपद्धती, स्थलांतर, आर्थिक परिस्थिती, जमीनधारणा आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांमुळे कुणबीशी संबंधित विविध प्रादेशिक आणि सामाजिक ओळखी आढळतात. ब्रिटिशकालीन जनगणना आणि ethnographic साहित्यामध्ये ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Maratha Kunbi'' तसेच इतर प्रादेशिक संज्ञांचा वापर आढळतो. या संज्ञांचे अर्थ आणि प्रशासकीय वर्गीकरण काळानुसार बदलत गेले असल्यामुळे वेगवेगळ्या जनगणनांतील आकडे थेट परस्पर तुलनीय मानताना सावधगिरी आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासात शेतीला महत्त्वाचे स्थान राहिले असले तरी समुदायाची सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका केवळ शेतीपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबी कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबई आणि इतर मजूर बाजारपेठांकडे हंगामी स्वरूपात जात असल्याची नोंद आहे. त्याच नोंदीमध्ये काही कुणबी सैन्य, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये प्रवेश करून घरी राहिलेल्या कुटुंबीयांना पैसे पाठवत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteers of the Bombay Presidency — Kolaba: Communities |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> पुढील काळात शिक्षण, सरकारी सेवा, व्यवसाय, उद्योग, सहकार आणि शहरी रोजगार यांमध्येही कोकणातील ग्रामीण समाजाचा सहभाग वाढला. या सामाजिक-आर्थिक परिवर्तनाचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाची स्वतंत्र आकडेवारी आणि संपूर्ण ग्रामीण किंवा जिल्हास्तरीय आकडेवारी यांमध्ये फरक ठेवणे आवश्यक आहे. कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील बदल आणि रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर हे आधुनिक काळातील महत्त्वाचे सामाजिक-आर्थिक घटक आहेत. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्गसारख्या जिल्ह्यांमध्ये शिक्षण आणि रोजगारासाठी मोठ्या शहरी केंद्रांकडे होणाऱ्या स्थलांतराचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला आहे. Kunkeri गावावरील १९६१–१९८७–२०१७ या कालखंडाच्या तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन स्थलांतर, शिक्षणासाठी स्थलांतर, रोजगारातील बदल आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील परिवर्तन यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> आज कोकणातील कुणबींची स्वतंत्र आणि अधिकृत जिल्हानिहाय लोकसंख्या किंवा टक्केवारी उपलब्ध नाही. आधुनिक जनगणनेत सर्व जातींची स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण जिल्हानिहाय लोकसंख्या प्रकाशित झालेली नसल्यामुळे उपलब्ध अनधिकृत अंदाजांना अधिकृत जनगणना आकडे म्हणून मांडता येत नाही. त्यामुळे ऐतिहासिक Censusमधील कुणबी किंवा Maratha-Kunbi वर्गीकरणाची संख्या आणि आजच्या कुणबी समाजाची लोकसंख्या यांची थेट तुलना करणे योग्य नाही. भारत सरकारने २०२७मध्ये जनगणना घेण्याचा निर्णय घेतला असून केंद्र सरकारने २०२५मध्ये या जनगणनेत जातीनिहाय माहिती संकलित करण्याचा निर्णय जाहीर केला आहे. त्यामुळे जनगणना प्रक्रिया पूर्ण होऊन अधिकृत आकडे प्रसिद्ध झाल्यानंतर कुणबी आणि संबंधित सामाजिक वर्गांच्या लोकसंख्येबाबत अधिक व्यापक अधिकृत माहिती उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. मात्र सध्या २०२७ची जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध आहे असे मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Notification declaring Census of India to be taken during 2027 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India, Ministry of Home Affairs |date=16 June 2025 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/45572/download/49769/GAZ_NOTIFICATION_07.pdf }}</ref> या लेखात कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास, नाव आणि संज्ञांची पार्श्वभूमी, भौगोलिक वितरण, मध्ययुगीन आणि ब्रिटिशकालीन ग्रामीण समाज, रत्‍नागिरी, रायगड आणि उत्तर कोकणातील सामाजिक स्थिती, तिलोरी कुणबी, कुणबी बोली, सामाजिक रचना, शेती आणि अर्थव्यवस्था, स्थलांतर, मराठा-कुणबी संबंध, लोकसंख्याशास्त्रीय बदल, आधुनिक प्रशासकीय स्थिती आणि सामाजिक-आर्थिक परिवर्तन यांचा उपलब्ध विश्वसनीय ऐतिहासिक, शासकीय आणि शैक्षणिक स्रोतांच्या आधारे आढावा घेतला आहे. == व आणि संज्ञा == ‘कुणबी’ ही संज्ञा पश्चिम भारतातील कृषक समुदायांच्या संदर्भात ऐतिहासिकदृष्ट्या वापरली गेली आहे. महाराष्ट्र आणि कोकणाच्या विविध भागांत या समुदायाशी संबंधित ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulambi'', ''Kulwādi'' तसेच काही प्रादेशिक संदर्भांत ''Tilori Kunbi'' यांसारख्या संज्ञा वेगवेगळ्या काळातील स्रोतांमध्ये आढळतात. या संज्ञांचा वापर सर्व प्रदेशांत आणि सर्व काळात समान अर्थाने झाला असे मानता येत नाही. वसाहतकालीन ethnographic साहित्य, जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण प्रदेश आणि काळानुसार बदलत गेले.<ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref><ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> === कुणबी आणि Kunbi === ‘कुणबी’ हे मराठी रूप असून इंग्रजीतील ''Kunbi'' हे त्याचे प्रचलित लिप्यंतरित रूप आहे. वसाहतकालीन ethnographic साहित्यामध्ये ''Kunbi'' हा शब्द महाराष्ट्र आणि पश्चिम भारतातील विविध कृषक समुदायांच्या संदर्भात वापरला गेला आहे. Enthoven यांच्या *The Tribes and Castes of Bombay* मध्ये ''Kunbi'' आणि ''Kanbi'' या संज्ञांचा कृषक समुदायांच्या संदर्भात विचार करण्यात आला आहे.<ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> === Kanbi === ‘कानबी’ किंवा ''Kanbi'' ही संज्ञा विशेषतः गुजरातमधील कृषक समुदायांच्या संदर्भात आढळते. Enthoven यांच्या लेखनात ''Kanbi'' आणि ''Kunbi'' ही रूपे परस्पर संबंधित संज्ञा म्हणून चर्चिली आहेत. Russell आणि Hiralal यांनीही ''Kanbi'' हे गुजरातमधील, तर ''Kunbi'' हे दख्खनमधील प्रचलित रूप असल्याची नोंद केली आहे.<ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref><ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> या नोंदींवरून ‘कानबी’ आणि ‘कुणबी’ ही नावे वेगवेगळ्या प्रदेशांत प्रचलित असलेली भाषिक रूपे असल्याचे दिसते; मात्र केवळ नावातील साम्याच्या आधारे या सर्व समुदायांची एकच ऐतिहासिक उत्पत्ती निश्चित करता येत नाही. === Kulambi आणि कुलंबी === ''Kulambi'' हे रूप जुन्या ethnographic साहित्यात कुणबीशी संबंधित प्रादेशिक रूप म्हणून आढळते. Russell आणि Hiralal यांनी बॉम्बे प्रदेशातील विविध प्रादेशिक रूपांचा उल्लेख करताना दख्खनमध्ये ''Kunbi'' किंवा ''Kulambi'', दक्षिण कोकणात ''Kulwādi'', गुजरातमध्ये ''Kanbi'' आणि बेळगाव परिसरात ''Kulbi'' अशी रूपे नोंदवली आहेत.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> मात्र ‘कुलंबी’ हे ‘कुणबी’चेच मूळ रूप आहे किंवा दोन्ही शब्दांची निर्मिती एकाच ऐतिहासिक प्रक्रियेतून झाली आहे, असे निर्विवादपणे सिद्ध झालेले नाही. त्यामुळे ‘कुलंबी’ आणि ‘कुणबी’ यांचा संबंध मांडताना तो संभाव्य भाषिक संबंध किंवा ऐतिहासिक व्युत्पत्तीविषयक मत म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे. === Kulwadi / कुलवाडी === ‘कुलवाडी’ किंवा ''Kulwādi'' ही संज्ञा विशेषतः दक्षिण कोकणाशी संबंधित प्रादेशिक रूप म्हणून Russell आणि Hiralal यांच्या नोंदीत आढळते. त्याच नोंदीत ''Kunbi'', ''Kulambi'', ''Kulwādi'', ''Kanbi'' आणि ''Kulbi'' ही विविध प्रादेशिक रूपे नमूद केली आहेत.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> कोकणातील सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासात ‘कुलवाडी’ ही संज्ञा स्थानिक संदर्भात स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. ती प्रत्येक ठिकाणी आणि प्रत्येक काळात ‘कुणबी’ची तंतोतंत समानार्थी संज्ञा होती असे गृहीत धरता येत नाही. === Kutumbika / कुटुम्बिक === ‘कुटुम्बिक’ किंवा ''Kutumbika'' या प्राचीन संज्ञेचा ‘कुणबी’ या आधुनिक सामाजिक नावाशी संबंध जोडणारे मत जुन्या ethnographic साहित्यात आढळते. Russell आणि Hiralal यांनी बॉम्बे प्रदेशातील ''Kunbi'' आणि ''Kulambi'' या रूपांचा उल्लेख करताना संस्कृत अभिलेखांमध्ये ''Kutumbika'' हे रूप आढळते आणि त्याचा संबंध ''kutumba'' म्हणजे कुटुंब याच्याशी जोडला जातो, अशी व्युत्पत्तीविषयक मांडणी नोंदवली आहे. त्यांच्या नोंदीनुसार अकराव्या शतकातील एका वृत्तांतात ''Kutumbiks'' या संज्ञेचा ग्रामांतील कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला होता.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> Russell आणि Hiralal यांनी ''Kutumbika''पासून कुणबी नावाची व्युत्पत्ती होऊ शकते, अशी मांडणी नोंदवली असली तरी त्यांनी इतर व्युत्पत्तीविषयक मतेही दिली आहेत. त्यामुळे ''Kutumbika'' → ''Kulambi'' → ''Kunbi'' हा क्रम निश्चित आणि निर्विवाद ऐतिहासिक व्युत्पत्ती म्हणून मांडता येत नाही.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> ‘कुटुम्बिक’ आणि आधुनिक ‘कुणबी’ यांच्यातील संबंधाबाबत भाषिक आणि सामाजिक-ऐतिहासिक असे दोन स्वतंत्र प्रश्न विचारात घेणे आवश्यक आहे. भाषिकदृष्ट्या संभाव्य व्युत्पत्तीचे मत उपलब्ध आहे; मात्र प्राचीन ''Kutumbika'' आणि आधुनिक कुणबी हा एकच अखंड सामाजिक समुदाय असल्याचा निर्णायक पुरावा उपलब्ध आहे, असे मानता येत नाही. === Tilori / Tillori Kunbi === ‘तिलोरी कुणबी’ किंवा ''Tilori Kunbi'' ही संज्ञा रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित ऐतिहासिक प्रशासकीय नोंदींमध्ये विशेषत्वाने आढळते. २३ एप्रिल १९४२ च्या तत्कालीन बॉम्बे सरकारच्या ठरावात ''Kunbi (except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' असा उल्लेख करण्यात आला होता, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही स्वतंत्र नोंद इतर मागास समुदायांच्या यादीत करण्यात आली होती. मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या निर्णयात १९४२ च्या ठरावासह १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्ये ही प्रशासकीय स्थिती कायम राहिल्याची नोंद केली आहे. १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या ठरावात ''Kunbi caste'' ही स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आल्याचेही न्यायालयाने नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |access-date=22 August 2026 }}</ref> तिलोरी कुणबीशी संबंधित भाषिक अभ्यासही करण्यात आला आहे. A. M. Ghatge यांनी *Kunbi of Mahad* या ग्रंथात महाड परिसरातील कुणबी बोलीचे भाषिक वर्णन केले आहे. हा ग्रंथ *A Survey of Marathi Dialects* या मालिकेतील Series III म्हणून १९६६मध्ये Bombay State Board for Literature and Cultureने प्रकाशित केला होता.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=3 |publisher=Bombay State Board for Literature and Culture |location=Bombay |year=1966 }}</ref> ‘तिलोरी कुणबी’, ‘तिल्लोरी कुणबी’ आणि इतर संबंधित संज्ञांचा वापर करताना ऐतिहासिक सामाजिक ओळख, भाषिक रूप आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण यांमध्ये फरक करणे आवश्यक आहे. आधुनिक शासनाच्या वर्गीकरणात वापरली जाणारी संज्ञा आणि जुन्या ethnographic किंवा Census स्रोतांतील संज्ञा एकाच अर्थाने वापरल्या गेल्या आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. === Maratha-Kunbi आणि Kunbi-Maratha === ‘Maratha-Kunbi’ आणि ‘Kunbi-Maratha’ या संज्ञांचा वापर विविध ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय संदर्भांत आढळतो. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये Maratha आणि Kunbi या वर्गीकरणांमधील सीमा नेहमी स्पष्ट राहिल्या नाहीत. १९११ च्या बॉम्बे जनगणनेत ''Kunbi Maratha'' हा गट ''Kunbi''च्या वर्गात स्वतंत्रपणे दाखविण्यात आला होता. १९५१ च्या बॉम्बे जनगणना-आधारित अधिकृत अहवालात १९०१मध्ये ''Mahratha Kunbis'' यांची गणना ''Mahrathas''मध्ये, तर १९११मध्ये त्यांची गणना ''Kunbis''मध्ये करण्यात आल्याचे स्पष्टपणे नमूद केले आहे.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1911: Bombay |volume=7 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1912 }}</ref><ref>{{cite web |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Census of India |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> या वर्गीकरणातील बदलामुळे वेगवेगळ्या जनगणनांतील Maratha आणि Kunbi यांच्या लोकसंख्येची थेट तुलना करताना त्या-त्या जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. १९२१ च्या बॉम्बे जनगणना अहवालातही Maratha म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या व्यक्तींच्या संख्येची तुलना Kunbiशी करताना अशीच अडचण असल्याचे नमूद करण्यात आले होते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1921: Bombay |volume=9 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> १९३१ च्या बॉम्बे जनगणना अहवालाने Maratha आणि Kunbi या संज्ञांच्या वापराबाबत स्पष्ट वर्गीकरणीय अडचण नोंदवली होती. अहवालानुसार त्या जनगणनेतील Maratha लोकसंख्येतील वाढीचा एक भाग Kunbi म्हणून नोंदवल्या जाणाऱ्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंधित असू शकतो. अहवालात ''Maratha'' आणि ''Kunbi'' या संज्ञांच्या वापराबाबत असलेल्या गोंधळामुळे या बाबतीत समाधानकारक सांख्यिक तुलना करण्यासाठी संज्ञांची अधिक स्पष्ट व्याख्या आवश्यक असल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Census of India |year=1933 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf }}</ref> १९३१ च्या जनगणनेतील या वर्गीकरणीय समस्येवरून Maratha आणि Kunbi या सामाजिक संज्ञांचा वापर सर्व प्रदेशांत एकसारखा होता असे दिसत नाही. त्यामुळे या जनगणना नोंदींच्या आधारे ‘Maratha हीच Kunbi जात आहे’ किंवा ‘Kunbi हीच Maratha जात आहे’ असा सार्वत्रिक ऐतिहासिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध Census नोंदी मात्र या दोन संज्ञांमध्ये काही प्रदेशांत सामाजिक आणि प्रशासकीय सीमारेषा बदलत्या स्वरूपाच्या होत्या, हे दर्शवतात.<ref>{{cite web |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Census of India |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Census of India |year=1933 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf }}</ref> === संज्ञा, सामाजिक ओळख आणि प्रशासकीय वर्गीकरण === कुणबीशी संबंधित संज्ञांचा इतिहास पाहताना भाषिक रूप, सामाजिक ओळख आणि सरकारी वर्गीकरण या वेगवेगळ्या बाबी स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. एखाद्या काळात एखाद्या समूहासाठी वापरलेले नाव पुढील काळात त्याच अर्थाने वापरले गेले असे आवश्यक नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्येही जातीय वर्गीकरणातील बदलांमुळे लोकसंख्येच्या आकडेवारीत फरक पडल्याचे अधिकृत Census साहित्यामध्ये नोंदविले आहे.<ref>{{cite web |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Census of India |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> आधुनिक महाराष्ट्राच्या प्रशासकीय वर्गीकरणात ‘Kunbi’ ही नोंद इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वर आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अद्ययावत संकलित यादीत या नोंदीखाली ''Lewa Kunbi'', ''Lewa Patil'', ''Lewa Patidar'', ''Maratha Kunbi'', ''Kunbi Maratha'', ''Tilori Kunbi'', ''Tillori Kunbi'' आणि ''Ti. Kunbi'' या संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्र राज्याची विमुक्त जाती, भटक्या जमाती, इतर मागासवर्ग व विशेष मागासवर्गाची इंग्रजी भाषांतरित यादी |publisher=इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग, महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> ही यादी प्रशासकीय आणि आरक्षणाच्या संदर्भातील वर्गीकरण आहे. तिच्यातील उपसंज्ञा आणि ऐतिहासिक Census किंवा ethnographic साहित्यामध्ये वापरलेल्या सामाजिक संज्ञा यांना परस्परांचे थेट समानार्थी मानता येत नाही. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५ च्या परिपत्रकातही सदर यादी ही संकलित स्वरूपाची असून संबंधित जात किंवा जमातीचा समावेश ज्या शासन निर्णय किंवा आदेशाद्वारे करण्यात आला आहे, ते मूळ शासन निर्णय किंवा आदेश ग्राह्य धरावेत, असे स्पष्ट केले आहे.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्र राज्याची विमुक्त जाती, भटक्या जमाती, इतर मागासवर्ग व विशेष मागासवर्गाची इंग्रजी भाषांतरित यादी |publisher=इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग, महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> === व्युत्पत्तीबाबत निष्कर्ष === ‘कुणबी’ या शब्दाची व्युत्पत्ती निश्चितपणे एका स्रोताने किंवा एका सिद्धांताने स्पष्ट झालेली नाही. ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulambi'' आणि ''Kulwādi'' ही विविध प्रादेशिक रूपे जुन्या ethnographic साहित्यात नोंदविण्यात आली आहेत. त्याच साहित्यात ''Kutumbika'' या प्राचीन संज्ञेशी ‘कुणबी’चा संबंध जोडणारे व्युत्पत्तीविषयक मतही आढळते.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> मात्र ''Kutumbika'' ही प्राचीन संज्ञा आणि आधुनिक ‘कुणबी’ हा सामाजिक समुदाय यांच्यात थेट, अखंड आणि निर्विवाद वंशसंबंध सिद्ध झालेला आहे, असे उपलब्ध पुराव्यांवरून म्हणता येत नाही. त्यामुळे ‘कुटुम्बिक → कुलंबी → कुणबी’ ही मांडणी या लेखात '''संभाव्य व्युत्पत्तीविषयक मत''' म्हणूनच नमूद करणे उचित आहे; '''सिद्ध ऐतिहासिक वंशावळ''' म्हणून नव्हे.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> == प्राचीन आणि पूर्व-मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज == कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी त्यापूर्वीच्या कोकणातील मानवी वस्ती, उपजीविका, कृषी, पशुपालन, ग्रामजीवन आणि प्रारंभिक ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची पार्श्वभूमी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. मात्र प्रागैतिहासिक किंवा प्राचीन काळातील कृषक समुदायांना आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणून ओळखणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. आधुनिक ‘कुणबी’ ही सामाजिक ओळख नंतरच्या ऐतिहासिक प्रक्रियांमध्ये विकसित झालेली आहे. त्यामुळे या विभागात प्राचीन कृषक संस्कृती आणि आधुनिक कुणबी समाज यांच्यात थेट वंशपरंपरेचा दावा केला जात नाही. === कोकणातील प्राचीन मानवी वस्ती === कोकणात प्रागैतिहासिक मानवी उपस्थितीचे पुरावे विविध स्वरूपात आढळतात. विशेषतः महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील लेटराइट पठारांवर आढळणाऱ्या भूरूपचित्रांचा (geoglyphs) अभ्यास कोकणातील प्रागैतिहासिक मानवी क्रियाशीलतेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा ठरला आहे. युनेस्कोच्या तात्पुरत्या जागतिक वारसा यादीतील नोंदीनुसार कोकणातील भूरूपचित्रांचा कालपट मेसोलिथिक काळापासून आरंभीच्या ऐतिहासिक काळापर्यंत पसरलेला आहे. या भूरूपचित्रांमध्ये प्राणी, मानवी आकृती आणि भूमितीय चिन्हांसह विविध प्रकारच्या आकृत्या आढळतात.<ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> कोकणातील भूरूपचित्रांच्या समूहामुळे या प्रदेशात दीर्घकालीन मानवी व सांस्कृतिक क्रियाशीलतेचे पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. तथापि या पुराव्यांच्या आधारे त्या काळातील लोकसंख्येला आधुनिक काळातील कोणत्याही विशिष्ट जातीय किंवा सामाजिक समुदायाशी जोडता येत नाही. UNESCOच्या नोंदीनुसार या भूरूपचित्रांचा संबंध मेसोलिथिक ते आरंभीच्या ऐतिहासिक काळातील मानवी सांस्कृतिक प्रक्रियांशी जोडला जातो; त्यामुळे त्यांचा उपयोग प्राचीन कोकणातील मानवी उपस्थितीच्या पुराव्यांपुरताच करणे अधिक योग्य ठरते.<ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> कोकणाची भौगोलिक रचना सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांपासून अरबी समुद्रापर्यंत पसरलेल्या अरुंद किनारी प्रदेशाची आहे. नद्या, खाड्या, डोंगर, पठारे आणि समुद्रकिनारा यांमुळे येथील मानवी वस्ती आणि उपजीविकेचे स्वरूप प्रदेशानुसार बदलत गेले. त्यामुळे कोकणातील प्रागैतिहासिक समाजाचा अभ्यास करताना दख्खनच्या पठारी प्रदेशातील पुरातत्त्वीय संस्कृतींचे पुरावे थेट कोकणाला लागू न करता कोकणातील स्वतंत्र पुरातत्त्वीय साक्ष विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> === महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषी संस्कृती === महाराष्ट्रातील कृषी आणि स्थिर वस्तीच्या विकासाचा पुरातत्त्वीय इतिहास ताम्रपाषाणकालीन संस्कृतींच्या अभ्यासातून स्पष्ट होतो. सावळदा, मालवा आणि जोर्वे या सांस्कृतिक टप्प्यांमध्ये शेती, पशुपालन, स्थिर वस्ती, मातीची भांडी, दगडी आणि तांब्याची साधने तसेच विविध प्रकारच्या उपजीविकेचे पुरावे आढळतात.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> या काळातील समाजांची अर्थव्यवस्था केवळ शेतीवर आधारित नव्हती. उपलब्ध पुरातत्त्वीय पुराव्यांमध्ये पशुपालन, शिकार, मासेमारी आणि वनस्पतीजन्य अन्नस्रोतांचा वापर यांचाही समावेश आढळतो. त्यामुळे महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषक अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप मिश्र उपजीविकेचे होते.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> === इनामगाव आणि ताम्रपाषाणकालीन कृषी जीवन === इनामगाव हे महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन कृषक वस्तीच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे पुरातत्त्वीय स्थळ आहे. हे स्थळ पुणे जिल्ह्यातील घोड नदीच्या परिसरात आहे. उत्खननातून मालवा, आरंभीचा जोर्वे आणि उत्तर जोर्वे या सांस्कृतिक टप्प्यांतील वस्तीचे पुरावे मिळाले आहेत.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> इनामगावातील पुराव्यांमधून बार्ली, गहू, तांदूळ, नाचणी, ज्वारी, कुळीथ, वाटाणा, मसूर, मूग, उडीद आणि इतर कडधान्यांच्या लागवडीचे पुरावे मिळाले आहेत. पशुपालन आणि शिकार यांचाही अर्थव्यवस्थेत सहभाग होता. या पुराव्यांवरून ताम्रपाषाणकालीन महाराष्ट्रातील कृषी अर्थव्यवस्था विविध पिके, पशुपालन आणि इतर उपजीविकांच्या मिश्र स्वरूपाची होती असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> इनामगावच्या अभ्यासात कृषी व्यवस्थेशी संबंधित पाण्याच्या वापराचे आणि सिंचनाचे पुरावेही नोंदविले गेले आहेत. या पुराव्यांमुळे महाराष्ट्रातील काही ताम्रपाषाणकालीन कृषक समुदायांना पाणी, जमीन आणि पिकांच्या नियोजनाचा अनुभव असल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Early Farming Cultures of the Deccan |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/64222.pdf }}</ref> === कोकण आणि जोर्वे संस्कृती === जोर्वे ही महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन पुरातत्त्वीय संस्कृती असून तिचे प्रमुख केंद्र दख्खनमधील नदीखोऱ्यांत होते. आधुनिक महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनाऱ्याचा, विशेषतः कोकणाचा, जोर्वे संस्कृतीच्या मुख्य विस्तारात समावेश नसल्याचे पुरातत्त्वीय अभ्यासांमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite journal |last=Shinde |first=Vasant |title=Craft specialization and social organization in the Chalcolithic Deccan, India |journal=Antiquity |year=2015 }}</ref><ref>{{cite web |title=Copper and Iron age: Features and Distribution |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/antp03/chapter/copper-and-iron-age-features-and-distribution/ }}</ref> म्हणून महाराष्ट्रातील जोर्वे संस्कृतीचा इतिहास आणि कोकणातील प्राचीन मानवी वस्ती यांचा अभ्यास स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भांत करणे आवश्यक आहे. जोर्वे संस्कृतीचे कृषक जीवन महाराष्ट्रातील प्राचीन कृषी अर्थव्यवस्थेचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे; मात्र ‘जोर्वे संस्कृती म्हणजे कोकणातील कुणबींची पूर्वज संस्कृती’ असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही.<ref>{{cite journal |last=Shinde |first=Vasant |title=Craft specialization and social organization in the Chalcolithic Deccan, India |journal=Antiquity |year=2015 }}</ref> === प्रारंभिक ग्रामजीवन आणि कृषी अर्थव्यवस्था === ताम्रपाषाणकालीन महाराष्ट्रातील पुरातत्त्वीय स्थळांवरून स्थिर किंवा अर्ध-स्थिर वस्ती, घरांची रचना, धान्यसाठवण, शेतीची साधने, पशुपालन आणि विविध प्रकारच्या हस्तकौशल्यांचे पुरावे मिळतात. या पुराव्यांमधून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची प्राथमिक रूपे आणि कृषी उत्पादनाशी संबंधित सामाजिक संघटनांचा विकास झाल्याचे दिसते.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> मात्र अशा प्राचीन वस्तींच्या सामाजिक संरचनेला आधुनिक जातव्यवस्थेतील ‘कुणबी’ या विशिष्ट जातनावाशी थेट जोडण्यासाठी आवश्यक असलेला सलग पुरातत्त्वीय, अभिलेखीय आणि सामाजिक पुरावा उपलब्ध नाही. त्यामुळे प्राचीन कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट पूर्वज होता, असा निष्कर्ष या लेखात मांडलेला नाही. === प्राचीन कृषक समाजापासून ऐतिहासिक ग्रामीण समाजाकडे === कोकणातील प्रागैतिहासिक आणि आरंभीच्या ऐतिहासिक मानवी वस्तीचा पुरावा हा आधुनिक कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा थेट पुरावा नसला, तरी तो पुढील ग्रामीण आणि कृषी समाजाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीचा महत्त्वाचा भाग आहे. कोकणाचा प्राचीन इतिहास हा किनारी वसाहती, नदीखोरे, बंदरे, व्यापारमार्ग आणि सह्याद्रीमार्गे दख्खनशी असलेल्या संपर्काशी संबंधित होता. महाराष्ट्राच्या इतिहासाच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये कोकणातील प्राचीन वस्ती, व्यापारी केंद्रे आणि विविध राजकीय सत्तांच्या प्रभावाचा मागोवा आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Chapter I |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/chapter_1.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> कालांतराने जमीन, शेती, ग्रामसंस्था, उत्पादन, व्यापार, महसूल आणि सामाजिक संबंध यांचे स्वरूप बदलत गेले. पश्चिम दख्खनातील मध्ययुगीन ग्रामसमाजाच्या अभ्यासातून कृषी जमीन, ग्रामस्थळ, सामाईक चराऊ जमीन आणि स्थानिक ग्रामसंस्थांची रचना यांविषयी माहिती मिळते. या ग्रामीण संस्थांचा विकास प्रदेशानुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात झाला असून कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीमुळे तेथील ग्रामजीवन पश्चिम दख्खनच्या अंतर्गत प्रदेशापेक्षा काही बाबतींत वेगळे होते.<ref>{{cite book |last=Fukazawa |first=H. |chapter=The Medieval Deccan and Maharashtra |title=The Cambridge Economic History of India |editor1-last=Raychaudhuri |editor1-first=Tapan |editor2-last=Habib |editor2-first=Irfan |publisher=Cambridge University Press |year=1982 }}</ref> मध्ययुगीन काळात कोकणातील कृषी उत्पादनाबरोबरच किनारी व्यापार आणि बंदरांशी संबंधित आर्थिक व्यवहारांनाही महत्त्व होते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार प्राचीन आणि मध्ययुगीन काळात कोकणातील चौल, कल्याण, सोपारा आणि राजापुरी यांसारख्या बंदरांनी व्यापार आणि बाह्य संपर्कात भूमिका बजावली. कोकणातील भौगोलिक स्थानामुळे सह्याद्रीतील घाटमार्ग आणि समुद्री मार्ग यांच्या माध्यमातून अंतर्गत दख्खन आणि किनारी प्रदेश यांच्यात संपर्क निर्माण झाला.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Chapter I |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/chapter_1.pdf }}</ref> या दीर्घकालीन प्रक्रियांमधून कोकणातील ग्रामीण समाजरचना विकसित होत गेली. तथापि या प्रक्रियेतील प्रत्येक प्राचीन किंवा मध्ययुगीन कृषक समूहाला आधुनिक ‘कुणबी’ या सामाजिक नावाने संबोधता येत नाही. आधुनिक कुणबी ओळख कधी आणि कोणत्या सामाजिक प्रक्रियांमधून अधिक स्पष्ट झाली, याचा अभ्यास करण्यासाठी पुढील मध्ययुगीन, प्रारंभिक आधुनिक आणि विशेषतः वसाहतकालीन प्रशासकीय, जनगणना आणि ethnographic स्रोत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> त्यामुळे आधुनिक कुणबी समाजाचा इतिहास शोधताना प्रागैतिहासिक कृषक संस्कृती, प्राचीन वस्ती, मध्ययुगीन ग्रामीण समाज आणि वसाहतकालीन प्रशासकीय नोंदी यांना एकाच अखंड जातीय वंशावळीत जोडण्याऐवजी स्वतंत्र ऐतिहासिक टप्पे म्हणून तपासणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध पुरावे प्राचीन कोकणातील मानवी व कृषी जीवनाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी स्पष्ट करतात; मात्र त्या आधारे आधुनिक कुणबी समाजाची थेट आणि अखंड वंशपरंपरा सिद्ध होत नाही.<ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref><ref>{{cite book |last=Fukazawa |first=H. |chapter=The Medieval Deccan and Maharashtra |title=The Cambridge Economic History of India |editor1-last=Raychaudhuri |editor1-first=Tapan |editor2-last=Habib |editor2-first=Irfan |publisher=Cambridge University Press |year=1982 }}</ref> === प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील कोकण === इ.स.पूर्व शेवटच्या शतकांपासून इ.स.च्या आरंभीच्या शतकांपर्यंत पश्चिम दख्खन आणि कोकण यांच्यात व्यापारी, राजकीय आणि सांस्कृतिक संपर्क वाढला. या काळात पश्चिम दख्खनातील व्यापारी मार्ग, अंतर्गत बाजारपेठा आणि समुद्रकिनारी बंदरे यांचा विकास झाला. नाशिक, कार्ले आणि कान्हेरी यांसारख्या ठिकाणच्या शिलालेखांमधून त्या काळातील राजकीय सत्ताकेंद्रे, व्यापारी समुदाय, धार्मिक संस्था, दाते आणि विविध सामाजिक-आर्थिक समूहांविषयी माहिती मिळते.<ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> सातवाहनकालीन पश्चिम दख्खनाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी नाशिक, कार्ले आणि इतर शिलालेख महत्त्वाचे आहेत. या शिलालेखांमधून कृषक, व्यापारी, कारागीर, धार्मिक दाते आणि प्रशासकीय घटक यांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील पश्चिम दख्खनातील समाज हा केवळ राजसत्ता आणि धार्मिक संस्थांपुरता मर्यादित नसून विविध आर्थिक आणि सामाजिक समूहांनी बनलेला होता.<ref>{{cite web |title=The History and Inscriptions of the Sātavāhanas and the Western Kshatrapas |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture |url=https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf }}</ref> === कुटुम्बिक, कुटुम्बिन् आणि कृषक समाज === सातवाहनकालीन आणि आरंभीच्या ऐतिहासिक शिलालेखांच्या अभ्यासात ''kuṭumbika'', ''kuṭumbin'', ''gṛhapati'' आणि कृषीशी संबंधित ''halāyudha'' किंवा ''hālakiya'' यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. या संज्ञांचा अर्थ आणि सामाजिक संदर्भ प्रत्येक शिलालेखाच्या संदर्भानुसार तपासणे आवश्यक आहे. उपलब्ध अभ्यासांमध्ये ''kuṭumbin'' किंवा ''gṛhapati'' यांचा संबंध गृहस्थ किंवा कुटुंबप्रमुखाशी, तर ''halāyudha''चा संबंध कृषक व्यवसायाशी जोडला आहे.<ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> पश्चिम दख्खनातील नाशिक परिसराशी संबंधित शिलालेखीय पुराव्यांमध्ये ''kuṭumbika'' या संज्ञेचा वापर आढळतो. एका नोंदीत ''kuṭumbika''चा उल्लेख कृषक किंवा नांगरणी करणाऱ्या व्यक्तीच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. या प्रकारच्या पुराव्यांवरून प्रारंभिक ऐतिहासिक काळात कुटुंब, कृषी उत्पादन, संपत्ती आणि धार्मिक दान यांच्यात परस्परसंबंध असलेले ग्रामीण गृहस्थ अस्तित्वात होते असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Social and Economic Conditions under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17073.pdf }}</ref> सातवाहनकालीन सामाजिक आणि आर्थिक इतिहासाच्या अभ्यासात ''kuṭumbin'' ही संज्ञा आधुनिक ‘कुणबी’ किंवा शेतकरी या शब्दांशी तुलना करण्यासाठी काही वेळा वापरली जाते. मात्र ही तुलना मुख्यतः सामाजिक-आर्थिक भूमिकेच्या संदर्भात आहे. ''kuṭumbin'' आणि आधुनिक ‘कुणबी’ हे एकच सामाजिक समुदाय होते, असा निष्कर्ष या तुलनेतून काढता येत नाही.<ref>{{cite web |title=The History and Inscriptions of the Sātavāhanas and the Western Kshatrapas |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture |url=https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf }}</ref> === प्रारंभिक कृषी व ग्रामजीवनाची पार्श्वभूमी === प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील कृषी अर्थव्यवस्था समजून घेण्यासाठी त्यापूर्वीच्या महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन वस्तींचे पुरावेही महत्त्वाचे आहेत. इनामगावसारख्या स्थळांवर घरांची रचना, धान्यसाठवण, कृषी उत्पादन, पशुपालन आणि कारागिरी यांचे पुरावे मिळाले आहेत. M. K. Dhavalikar यांच्या इनामगाववरील अभ्यासात या स्थळावरील वस्तीच्या आराखड्याच्या आधारे महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषकांच्या वस्तीपद्धतीचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref>{{cite journal |last=Dhavalikar |first=M. K. |title=Inamgaon: The Pattern of Settlement |journal=Man and Environment |volume=1 |year=1977 |pages=46–51 }}</ref> इनामगावचा कालखंड सातवाहनकालापूर्वीचा असल्यामुळे तेथील पुरावे आणि सातवाहनकालीन शिलालेख एकाच ऐतिहासिक टप्प्याचे प्रतिनिधित्व करीत नाहीत. तथापि दोन्ही प्रकारचे पुरावे महाराष्ट्रातील दीर्घकालीन कृषी, वस्ती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासाचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय आणि अभिलेखीय संदर्भ उपलब्ध करून देतात.<ref>{{cite journal |last=Dhavalikar |first=M. K. |title=Inamgaon: The Pattern of Settlement |journal=Man and Environment |volume=1 |year=1977 |pages=46–51 }}</ref><ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> सातवाहनकालीन शिलालेखांमध्ये कृषक, व्यापारी, कारागीर आणि धार्मिक दाते यांचे उल्लेख आढळतात. काही व्यक्तींनी बौद्ध धार्मिक संस्थांना गुहा, निधी किंवा इतर स्वरूपात दाने दिल्याचेही नोंदविले आहे. यावरून कृषी आणि इतर आर्थिक उपक्रमांमधून निर्माण होणाऱ्या संपत्तीचा काही भाग धार्मिक संस्थांच्या आश्रयासाठी वापरला जात असल्याचे दिसते.<ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> === प्राचीन कृषक समाज आणि आधुनिक कुणबी यांच्यातील संबंध === प्राचीन महाराष्ट्रातील कृषक संस्कृती, सातवाहनकालीन ''kuṭumbika'' किंवा ''kuṭumbin'' यांसारख्या संज्ञा आणि आधुनिक ‘कुणबी’ या सामाजिक नावामध्ये भाषिक किंवा सामाजिक साम्य असल्याचे काही जुन्या आणि आधुनिक अभ्यासांमध्ये सूचित केले गेले आहे. मात्र या साम्यांवरून प्रागैतिहासिक किंवा सातवाहनकालीन कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट पूर्वज होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref><ref>{{cite web |title=The History and Inscriptions of the Sātavāhanas and the Western Kshatrapas |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture |url=https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf }}</ref> विशेषतः इ.स.पूर्व दुसऱ्या सहस्रकातील मालवा किंवा जोर्वे संस्कृतीतील कृषकांना ‘कुणबी’ म्हणणे अनैतिहासिक ठरेल. त्याचप्रमाणे सातवाहनकालीन ''kuṭumbika'' किंवा ''kuṭumbin'' या संज्ञा आधुनिक जातीय अर्थाने ‘कुणबी’चे समानार्थी नाव होत्या, असे निश्चितपणे म्हणता येत नाही. ‘कुणबी’ ही सामाजिक ओळख पुढील ऐतिहासिक काळातील सामाजिक संघटन, प्रादेशिक ओळखी, कृषी संबंध, जमीनव्यवस्था आणि नंतरच्या प्रशासकीय व जनगणना प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे दस्तऐवजीकृत होत गेली. त्यामुळे आधुनिक कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी प्राचीन कृषक समाजानंतरच्या मध्ययुगीन, पूर्व-आधुनिक आणि वसाहतकालीन प्रक्रियांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> या अर्थाने प्राचीन कृषक संस्कृतींचा इतिहास हा कोकणातील कुणबींच्या थेट जातीय उत्पत्तीचा पुरावा नसून महाराष्ट्र आणि पश्चिम दख्खनमध्ये कृषी, स्थिर वस्ती, कुटुंब, उत्पादन आणि ग्रामीण जीवन यांची विकसित झालेली दीर्घ ऐतिहासिक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. === ऐतिहासिक आणि आधुनिक वर्गीकरणातील फरक === कुणबी समाजाशी संबंधित संज्ञांचे प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक वर्गीकरण काळानुसार बदलत गेले. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जात, उपजात, जमात किंवा सामाजिक समूहांची नोंद करताना तत्कालीन प्रशासकीय वर्गीकरण, प्रदेश, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि जनगणनेची पद्धत यांचा परिणाम होत असे. त्यामुळे ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratha-Kunbi'' किंवा ''Kunbi-Maratha'' यांसारख्या संज्ञा वेगवेगळ्या काळातील जनगणना नोंदींमध्ये समान पद्धतीने वापरल्या गेल्या नाहीत.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> १९३१ च्या बॉम्बे जनगणनेतील विविध तक्त्यांमध्ये ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Lewa or Lewa Kunbi'' आणि ''Maratta-Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी आढळतात. त्याचबरोबर काही तक्त्यांमध्ये ''Maratta, Maratta-Kunbi, Kulwadi or Kanbi, Lewa or Rewa Kunbi of Khandesh'' असा संयुक्त वर्गही वापरण्यात आला होता. या नोंदींवरून तत्कालीन जनगणनांमध्ये संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण तक्त्यानुसार आणि प्रशासकीय संदर्भानुसार वेगवेगळ्या प्रकारे करण्यात आले होते, असे दिसते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> १९३१ च्या जनगणना अहवालात Maratha आणि Kunbi या संज्ञांच्या वापराशी संबंधित वर्गीकरणीय अडचणींचाही उल्लेख करण्यात आला होता. त्यामुळे वेगवेगळ्या जनगणना वर्षांतील Maratha आणि Kunbi लोकसंख्येची तुलना करताना संबंधित जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती आणि त्या काळातील संज्ञांचा अर्थ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> स्वातंत्र्योत्तर काळात या वर्गीकरणाला अधिक स्पष्ट प्रशासकीय स्वरूप प्राप्त झाले. मुंबई सरकारने २३ एप्रिल १९४२ रोजी प्रसिद्ध केलेल्या वर्गीकरणात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' ही नोंद ''Intermediate Communities''च्या यादीत, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही नोंद ''Other Backward Communities''च्या यादीत स्वतंत्रपणे केली होती. मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या निर्णयात ही स्थिती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=Bombay High Court |date=24 April 2002 |access-date=2026-08-22 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाने १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांची यादी प्रसिद्ध केली. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नोंदीनुसार या यादीत अनुक्रमांक ८३वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला. न्यायालयाने पुढे नमूद केले की १९६७पासून कुणबी जात महाराष्ट्राच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट झाली.*Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors.*, Writ Petition No. 5345 of 2001, decided on 24 April 2002, 2002 (4) All MR 807. या ऐतिहासिक बदलांमुळे जुन्या जनगणनेतील एखाद्या संज्ञेची संख्या आणि आजच्या प्रशासकीय वर्गातील त्याच संज्ञेची संख्या यांची थेट तुलना करता येत नाही. अशी तुलना करताना संबंधित जनगणनेतील वर्गीकरण, प्रशासकीय सीमा, संज्ञेचा त्या काळातील अर्थ आणि स्थानिक सामाजिक ओळख या सर्व बाबींचा विचार करणे आवश्यक आहे. === संज्ञांच्या वापराबाबत ऐतिहासिक सावधगिरी === कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास लिहिताना ‘कुणबी’, ‘कानबी’, ‘कुलवाडी’, ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘तिलोरी कुणबी’ या संज्ञांचा वापर त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय संदर्भात करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये या संज्ञांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |access-date=22 August 2026 |language=en }}</ref> विशेषतः तिलोरी कुणबीच्या बाबतीत हा फरक स्पष्टपणे दिसतो. १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना ''Other Backward Communities''च्या यादीत स्वतंत्र स्थान देण्यात आले होते, तर त्याच वेळी इतर कुणबींना ''Intermediate Communities''च्या वर्गात ठेवण्यात आले होते. १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित सरकारी ठरावांमध्येही ही स्थिती कायम राहिल्याचे मुंबई उच्च न्यायालयाने नमूद केले आहे. १९६७मध्ये मात्र ''Kunbi caste''चा स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |access-date=22 August 2026 |language=en }}</ref> त्यामुळे एखाद्या व्यक्तीची किंवा समूहाची आधुनिक जातीय ओळख केवळ आडनाव, व्यवसाय, गावाचे नाव किंवा जुन्या जनगणनेतील नोंद यावरून निश्चित करता येत नाही. ऐतिहासिक जनगणना ही तत्कालीन प्रशासकीय आणि सामाजिक वर्गीकरणाची नोंद असते; ती प्रत्येक व्यक्तीच्या आधुनिक जातीय ओळखीचा अंतिम पुरावा मानता येत नाही. आधुनिक जातीय किंवा प्रशासकीय दावा तपासताना संबंधित काळातील प्राथमिक दस्तऐवज आणि लागू असलेले प्रशासकीय नियम स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे ''Maratha-Kunbi'' किंवा ''Kunbi-Maratha'' या संज्ञांचा एखाद्या ऐतिहासिक स्रोतामध्ये वापर झाला म्हणून त्या संज्ञांचा प्रत्येक काळात आणि प्रत्येक प्रदेशात एकच सामाजिक अर्थ होता असे मानता येत नाही. १९३१ च्या जनगणनेत ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Maratta-Kunbi'' आणि ''Lewa or Lewa Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी तसेच काही ठिकाणी Maratha आणि संबंधित कृषक समूहांना एकत्रित करणारे वर्ग आढळतात.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> या कारणामुळे कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास मांडताना '''भाषिक संज्ञा, सामाजिक ओळख, जनगणनात्मक वर्गीकरण आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण''' या चार बाबी स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित संज्ञांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते, तर स्वातंत्र्योत्तर काळात सरकारी वर्गीकरणातही कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांची प्रशासकीय स्थिती बदलली. त्यामुळे एका काळातील प्रशासकीय वर्गीकरण दुसऱ्या काळातील सामाजिक ओळखीशी तंतोतंत समान मानणे किंवा जुन्या जनगणना अथवा प्रशासकीय नोंदीवरून आधुनिक सामाजिक ओळख निश्चित करणे इतिहासदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |access-date=22 August 2026 |language=en }}</ref> == मध्ययुगीन कोकण == कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात विविध राजकीय सत्तांचा प्रभाव पडला. शिलाहार, यादव, दिल्ली सल्तनत, बहमनी सत्ता आणि त्यानंतरची दख्खनी सल्तनती राज्ये यांच्या काळात कोकणातील राजकीय सीमा, प्रशासकीय व्यवस्था आणि स्थानिक सत्ताकेंद्रे बदलत गेली. या राजकीय बदलांबरोबर जमीन, महसूल, ग्रामव्यवस्था आणि कृषी उत्पादनाशी संबंधित संस्थांमध्येही बदल झाले. मात्र या सर्व कालखंडातील कृषक समाजाला आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणून संबोधणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. उपलब्ध मध्ययुगीन स्रोतांमध्ये ग्रामीण समाजाचे विविध प्रशासकीय, आर्थिक आणि सामाजिक संदर्भ आढळतात; ‘कुणबी’ ही आधुनिक सामाजिक ओळख पुढील ऐतिहासिक प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे दस्तऐवजीकृत झाली.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> === शिलाहार === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहारांचे महत्त्वाचे स्थान आहे. शिलाहारांच्या तीन प्रमुख शाखांपैकी दक्षिण कोकणातील शाखेने साधारण इ.स. ७७० ते १०२० च्या दरम्यान राज्य केले. उत्तर कोकणातील शिलाहार शाखेचे राजकीय क्षेत्र ठाणे, कोलाबा आणि त्याच्या आसपासच्या प्रदेशाशी संबंधित होते. दक्षिण कोकणातील शिलाहार हे सुरुवातीला राष्ट्रकूटांचे आणि नंतर चालुक्य, कदंब व यादव यांसारख्या दख्खनी सत्तांचे मांडलिक होते.<ref>{{cite web |title=Silaharas |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html }}</ref> उत्तर कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय क्षेत्रात आजच्या ठाणे, मुंबई, कोलाबा आणि आसपासच्या प्रदेशांचा समावेश होत होता. त्यांच्या काळात ठाणे, सोपारा, चौल, उरण आणि इतर किनारी केंद्रे व्यापार व राजकीय संपर्कासाठी महत्त्वाची होती. कोकणातील राजकीय आणि आर्थिक जीवनाचा संबंध समुद्री बंदरे तसेच सह्याद्रीमार्गे दख्खनच्या पठाराशी जोडलेल्या मार्गांशी होता.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref> शिलाहारकालीन ताम्रपट आणि शिलालेखांमधून जमीनदान, धार्मिक संस्था आणि स्थानिक सत्ताकेंद्रांमधील संबंधांचा अभ्यास करता येतो. या पुराव्यांमुळे कृषी उत्पादन आणि जमिनीचे उत्पन्न हे तत्कालीन सामाजिक, धार्मिक आणि राजकीय व्यवस्थेतील महत्त्वाचे आर्थिक आधार होते असे दिसते. तथापि या काळातील कृषक समाजाला आधुनिक ‘कुणबी’ या जातनावाने ओळखण्यास पुरेसा थेट पुरावा उपलब्ध नाही.<ref>{{cite web |title=Silaharas |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html }}</ref> === यादव === इ.स. १२व्या आणि १३व्या शतकात देवगिरीच्या यादव सत्तेचा पश्चिम दख्खनावर प्रभाव वाढला. कोकणातील काही भागांवरही यादव सत्तेचे नियंत्रण किंवा प्रभाव होता. उत्तर कोकणात यादवांच्या प्रतिनिधींची प्रशासकीय उपस्थिती असल्याचे ताम्रपट आणि शिलालेखीय पुराव्यांतून दिसते. इ.स. १२७३ आणि १२९१ च्या नोंदींमध्ये रामचंद्र यादवाच्या अधिकाऱ्यांनी कल्याण आणि सालसेट परिसरातील गावांच्या दानाचा उल्लेख केला आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref> यादवकालीन महाराष्ट्रातील ग्रामीण समाज आणि प्रशासकीय व्यवस्थेबाबत महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये गावाच्या पातळीवर ग्रामकूट, चौधरी किंवा चौगुला यांसारख्या पदांचा उल्लेख आहे. ग्रामसमिती आणि तिचे सदस्य महत्तर म्हणून ओळखले जात असल्याची नोंदही आढळते. या काळात गाव हे कृषी उत्पादन, स्थानिक प्रशासन आणि सामाजिक जीवनाचे महत्त्वाचे केंद्र होते.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> या ग्रामव्यवस्थेचा उल्लेख आधुनिक कुणबी समाजाच्या थेट इतिहासासाठी पुरावा म्हणून न करता, कोकण आणि पश्चिम दख्खनातील पुढील ग्रामीण समाजरचनेची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे. === यादव सत्तेचा अंत आणि दिल्ली सल्तनतीचा प्रभाव === १३व्या शतकाच्या अखेरीस देवगिरीच्या यादव सत्तेवर दिल्ली सल्तनतीचा प्रभाव वाढला. इ.स. १३१७मध्ये यादव राज्य दिल्लीच्या सत्तेखाली पूर्णपणे गेले आणि दख्खनमध्ये दिल्लीच्या प्रशासकीय व लष्करी सत्तेची स्थापना झाली. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार या काळात देवगिरी हे दिल्लीच्या दख्खन प्रांताचे महत्त्वाचे प्रशासकीय केंद्र राहिले आणि प्रदेशातील अनेक भागांवर लष्करी अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून सत्ता चालवली जात होती.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> या संक्रमणकाळात दक्षिण कोकणासारख्या सीमावर्ती भागांत काही स्थानिक हिंदू प्रमुखांनी आपली सत्ता टिकवून ठेवण्याचा प्रयत्न केल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आहे. त्यामुळे दिल्लीच्या सत्तेचा प्रभाव वाढला असला तरी स्थानिक सत्ताकेंद्रे आणि ग्रामीण संस्था तत्काळ पूर्णपणे नाहीशा झाल्या असे मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> या राजकीय संक्रमणाचा परिणाम महसूल, जमीन आणि ग्रामीण समाजावर झाला. दिल्लीच्या दख्खनमधील प्रशासनात ''iqta''सारख्या महसूल व लष्करी व्यवस्थांचा वापर करण्यात आला होता. तथापि या कालखंडातील ग्रामीण कृषकांना आधुनिक ‘कुणबी’ या नावाने ओळखण्यास उपलब्ध स्रोत पुरेसा आधार देत नाहीत.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> === बहमनी सत्ता === इ.स. १३४७मध्ये बहमनी सत्ता स्थापन झाल्यानंतर दख्खनमध्ये स्वतंत्र सुलतानशाही राजकीय व्यवस्था निर्माण झाली. महाराष्ट्रातील ग्रामीण समाजाच्या संदर्भात बहमनी सत्तेने पाटील आणि देशमुख यांसारख्या स्थानिक अधिकाऱ्यांचे हक्क व वतने मान्य केल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आढळते.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> बहमनी काळात गाव हे स्थानिक प्रशासन आणि कृषी उत्पादनाचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले. पाटील आणि देशमुख यांसारख्या स्थानिक अधिकारपदांना मान्यता मिळाल्यामुळे केंद्रीय सुलतानशाही आणि स्थानिक ग्रामीण समाज यांच्यात संस्थात्मक संबंध निर्माण झाले. महसूलव्यवस्थेतील विविध प्रशासकीय विभागांसाठी तालुका, महाल, तरफ आणि परगणा यांसारख्या संज्ञांचा वापर होत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> बहमनी राज्याचे विघटन झाल्यानंतर दख्खनमध्ये अहमदनगरची निजामशाही, विजापूरची आदिलशाही, गोवळकोंड्याची कुतुबशाही, वऱ्हाडची इमादशाही आणि बिदरची बरीदशाही अशी स्वतंत्र सत्ताकेंद्रे निर्माण झाली. या सत्तांमुळे महाराष्ट्रातील राजकीय सीमा आणि प्रशासकीय व्यवस्था पुन्हा बदलल्या.<ref>{{cite web |title=The Bahamanis of the Deccan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_2.pdf }}</ref> === निजामशाही, आदिलशाही आणि कोकण === बहमनी सत्तेच्या विघटनानंतर कोकणातील विविध प्रदेशांवर अहमदनगरची निजामशाही आणि विजापूरची आदिलशाही यांचा वेगवेगळ्या काळात प्रभाव राहिला. किनारी प्रदेशात स्थानिक राजकीय सत्ताकेंद्रे, बंदरे आणि किल्ले यांचे महत्त्व वाढले. कोकणातील राजकीय नियंत्रण हे केवळ एका सत्तेच्या अखंड अधिपत्याखाली राहिले नाही; विविध सत्तांमध्ये प्रदेशांचे नियंत्रण बदलत गेले.<ref>{{cite web |title=The Nizamshahi of Ahmadnagar |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_3.pdf }}</ref> कोकणातील राजापुरीसारख्या केंद्रांच्या इतिहासातून या राजकीय बदलांचे उदाहरण दिसते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार राजापुरीचा प्रदेश पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस निजामशाहीच्या प्रभावाखाली आला आणि १४९०मध्ये मलिक अहमदने दीर्घ वेढ्यानंतर तो ताब्यात घेतला.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> या राजकीय संक्रमणांचा ग्रामीण समाजावर परिणाम महसूल, जमीनवापर, स्थानिक अधिकारपदे आणि व्यापारमार्गांच्या बदलांच्या माध्यमातून झाला. मात्र उपलब्ध स्रोतांवरून या सर्व कालखंडातील कृषक समाजाची एकच जातीय ओळख होती असे म्हणता येत नाही. === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा जमीन, पावसावर आधारित शेती, स्थानिक बाजारपेठा, ग्रामसंस्था आणि महसूलव्यवस्थेशी जोडलेला होता. कोकणाच्या भौगोलिक परिस्थितीमुळे भातशेती, डोंगरउतारावरील शेती आणि किनारी व्यापार यांना विशेष महत्त्व होते. पुढील शतकांमध्ये या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविध स्वरूप विकसित झाले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref> मध्ययुगीन ग्रामीण समाजाचा हा इतिहास आधुनिक कुणबी समाजाच्या निर्मितीचा थेट पुरावा म्हणून वापरता येत नाही. मात्र पुढील पूर्व-आधुनिक आणि वसाहतकालीन काळात जमीन, शेती, महसूल, ग्रामसंस्था आणि कृषक सामाजिक ओळखी यांच्या ज्या प्रक्रिया अधिक स्पष्ट झाल्या, त्यांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी या कालखंडात शोधता येते. === निजामशाही आणि कोकण === इ.स. १४९०मध्ये अहमदनगरच्या निजामशाहीची स्थापना झाल्यानंतर कोकणातील काही महत्त्वाची ठाणी आणि बंदरे निजामशाहीच्या राजकीय व लष्करी प्रभावाखाली आली. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये दांडा-राजपुरीचा उल्लेख करताना, इ.स. १४९०मध्ये दीर्घ वेढ्यानंतर निजामशाहीचा संस्थापक मलिक अहमद याने राजपुरी जिंकून घेतल्याची नोंद आहे. त्यानंतर अहमदनगरची सत्ता कोकणातील या भागावर दृढ झाली आणि राजपुरी हे व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> निजामशाहीच्या विस्ताराच्या काळात मलिक अहमदने कोकण आणि घाट परिसरातील अनेक किल्ले आपल्या ताब्यात घेतल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आहे. इ.स. १४८५नंतर त्याने जुन्नर आणि दौलताबादच्या प्रदेशातून कोकणाकडे लष्करी मोहिमा केल्या आणि अनेक घाट व कोकणातील किल्ल्यांवर नियंत्रण मिळवले. इ.स. १४९०मध्ये दांडा-राजपुरी जिंकल्यानंतर उत्तर कोकणातील गुजरातच्या अखत्यारीत नसलेला काही प्रदेश अहमदनगरच्या नियंत्रणाखाली आला.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> निजामशाहीच्या काळात कोकणातील बंदरे, घाटमार्ग आणि किल्ले यांना राजकीय तसेच आर्थिक महत्त्व होते. राजपुरी हे पंधराव्या आणि सोळाव्या शतकात व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र होते. पुढील काळातील प्रवाशांच्या आणि परकीय व्यापारविषयक नोंदींमध्येही राजपुरीचा व्यापारकेंद्र आणि बंदर म्हणून उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> या राजकीय आणि व्यापारी व्यवस्थेचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी संबंध होता. कृषी उत्पादन स्थानिक बाजारपेठा आणि बंदरांशी जोडलेले होते. मात्र या काळातील कृषक समाजाला आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ या एकसंध जातीय नावाने ओळखणे योग्य ठरणार नाही. आधुनिक कुणबी ओळख पुढील काळातील सामाजिक, प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदली गेली. === आदिलशाही आणि दक्षिण कोकण === बहमनी सत्तेच्या विघटनानंतर विजापूरची आदिलशाही ही दख्खनमधील प्रमुख सत्तांपैकी एक झाली. कोकणातील विविध भागांवर अहमदनगरची निजामशाही आणि विजापूरची आदिलशाही यांचा वेगवेगळ्या काळात प्रभाव राहिला. कोकणाच्या राजकीय इतिहासात स्थानिक सरदार, किल्ले, बंदरे आणि किनारी सत्ताकेंद्रे यांचे महत्त्व कायम राहिले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> इ.स. १४८९मध्ये युसुफ आदिल खानने विजापूरच्या आदिलशाहीची स्थापना केली. त्याच काळात अहमदनगरच्या मलिक अहमदने कोकणातील अनेक किल्ले ताब्यात घेण्यास सुरुवात केली होती. त्यामुळे पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस कोकण आणि घाट प्रदेशात अहमदनगर व विजापूर या दख्खनी सत्तांमधील राजकीय स्पर्धेला महत्त्व प्राप्त झाले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> दक्षिण कोकणातील राजकीय परिस्थिती एकसंध नव्हती. किनारी भागातील बंदरे आणि किल्ले तसेच सह्याद्रीतील घाटमार्ग यांवर नियंत्रण ठेवणे दख्खनी सत्तांसाठी लष्करी आणि आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे होते. समुद्री व्यापार आणि अंतर्गत दख्खनशी असलेले मार्ग यांमुळे कोकणातील किनारी केंद्रांना व्यापक आर्थिक महत्त्व प्राप्त झाले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> === मुघल प्रभाव === दख्खनमध्ये मुघल सत्तेचा विस्तार झाल्यानंतर महाराष्ट्रातील विविध प्रदेशांवर मुघलांचा राजकीय आणि महसुली प्रभाव वाढला. मात्र कोकणातील राजकीय परिस्थिती एकसंध नव्हती आणि किनारी प्रदेशातील विविध सत्ताकेंद्रे, किल्ले आणि स्थानिक प्रमुख यांचे महत्त्व कायम राहिले. दख्खनच्या राजकीय इतिहासात दिल्ली सल्तनत, बहमनी सत्ता, निजामशाही, आदिलशाही आणि पुढे मुघल सत्ता यांमधील सत्तांतरांची मालिका दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> मुघल काळातील प्रशासनाचा अभ्यास करताना केंद्रीय सत्ता आणि स्थानिक प्रशासन यांच्यातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. गावपातळीवरील स्थानिक अधिकारी आणि ग्रामीण संस्था अनेक ठिकाणी प्रशासनाच्या कार्यात सहभागी राहिल्या. त्यामुळे राजकीय सत्ता बदलली तरी स्थानिक ग्रामीण प्रशासनातील काही संस्था आणि सामाजिक संबंध सातत्याने कार्यरत राहू शकले.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> मुघल आणि दख्खनी सत्तांच्या काळातील महसूलव्यवस्थेचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला असला तरी त्या काळातील प्रत्येक कृषक समूहाची आधुनिक जातीय ओळख निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे या कालखंडातील कृषक समाजाला सरसकट ‘कुणबी’ म्हणून ओळखणे योग्य ठरत नाही. === स्थानिक सत्ताकेंद्रे आणि कोकणातील राजकीय विविधता === कोकणाचा राजकीय इतिहास केवळ मोठ्या साम्राज्यांच्या इतिहासाने स्पष्ट होत नाही. शिलाहार, यादव आणि दख्खनी सल्तनतींच्या काळात स्थानिक सरदार, वतनदार आणि किल्लेदार यांना स्थानिक प्रशासन आणि संरक्षणव्यवस्थेत महत्त्व होते. किनारी भागातील बंदरे आणि किल्ले हे व्यापार, वाहतूक आणि लष्करी नियंत्रणासाठी महत्त्वाचे केंद्र होते.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> राजपुरी हे याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. कोलाबा गॅझेटियरनुसार राजपुरीला कोकणाच्या इतिहासात विविध काळात महत्त्व प्राप्त झाले होते. इ.स. १४९०मध्ये निजामशाहीच्या मलिक अहमदने ते जिंकल्यानंतर ते अहमदनगरच्या सत्तेखाली आले. पुढे सोळाव्या आणि सतराव्या शतकातही ते महत्त्वाचे व्यापारकेंद्र राहिले. राजपुरीचा उल्लेख परकीय प्रवासी आणि व्यापारी स्रोतांमध्येही आढळतो.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> महाड हे कोकणातील आणखी एक महत्त्वाचे ऐतिहासिक केंद्र होते. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाडचा सावित्री नदीवरील महत्त्वाचा व्यापारी केंद्र म्हणून उल्लेख केला आहे. महाडजवळील पाले येथील बौद्ध लेणी आणि सावित्री नदीमार्गे अंतर्गत प्रदेशाशी असलेला संपर्क यांमुळे महाडला प्रादेशिक व्यापार आणि वाहतुकीच्या दृष्टीने महत्त्व प्राप्त झाले होते.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> कोकणातील अशा स्थानिक केंद्रांमुळे कृषी उत्पादन, नदीमार्ग, बंदरे, बाजारपेठा आणि घाटमार्ग यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड, राजपुरी, मुरुड, श्रीवर्धन, रेवदंडा आणि इतर बंदरांच्या व्यापारसंबंधी नोंदी आढळतात. यावरून किनारी आणि नदीमार्गावरील वाहतूक ही ग्रामीण उत्पादनाच्या देवाणघेवाणीशी जोडलेली होती असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Course of Trade |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/bank_trade_course.html }}</ref> === ग्रामव्यवस्था === मध्ययुगीन महाराष्ट्रातील ग्रामव्यवस्था ही आर्थिक आणि प्रशासकीय जीवनाचा महत्त्वाचा आधार होती. यादवकालीन व्यवस्थेबाबत महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये ग्रामसमिती आणि तिच्या सदस्यांसाठी ‘महत्तर’ यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. स्थानिक ग्रामप्रशासनात विविध अधिकारी आणि सामाजिक घटक सहभागी होत असत.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> बहमनी आणि त्यानंतरच्या दख्खनी सुलतानशाहींच्या काळात पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांचे हक्क आणि वतने अनेक ठिकाणी कायम राहिल्याचे महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे केंद्रीय सुलतानशाही आणि स्थानिक ग्रामव्यवस्था यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले होते.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> गावातील कृषी उत्पादन, जमीन, महसूल, स्थानिक सेवा आणि सामाजिक व्यवहार यांचे व्यवस्थापन विविध स्थानिक संस्थांमार्फत होत असे. पाटील हा गावपातळीवरील महत्त्वाचा अधिकारी होता, तर देशमुखाचा संबंध मोठ्या महसुली क्षेत्राशी आणि स्थानिक महसूलव्यवस्थेशी होता. पुढील मराठा काळात या संस्थांच्या अधिकारांमध्ये आणि कार्यपद्धतीत बदल झाले, तरी स्थानिक ग्रामीण प्रशासनाची काही मूलभूत रूपे पुढेही टिकून राहिली.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> === जमीन आणि महसूल === मध्ययुगीन कोकणातील राज्यव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आर्थिक आधार जमीन महसूल होता. कृषी उत्पादनावर आधारित महसूलव्यवस्था ही राजसत्तेच्या उत्पन्नाचा प्रमुख स्रोत होती. बहमनी आणि त्यानंतरच्या दख्खनी सल्तनतींच्या काळात महसूल प्रशासनासाठी विविध प्रादेशिक विभाग आणि स्थानिक अधिकारी कार्यरत होते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून ग्रामस्तरावरील प्रशासन आणि महसूलव्यवस्थेचे स्वरूप स्पष्ट केले आहे.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> जमिनीचा वापर, लागवड आणि महसूल यांच्यातील संबंधामुळे कृषक हा राज्याच्या अर्थव्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक होता. स्थानिक पातळीवरील जमीनव्यवहार आणि महसूल प्रशासनात पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांची भूमिका होती. या संस्थांचे स्वरूप आणि अधिकार प्रदेश व काळानुसार बदलत गेले.<ref name="TerritorialGroups">{{cite web |title=Territorial Groups |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> मध्ययुगीन सत्तांमध्ये जमीन महसूलाच्या पद्धती बदलत गेल्या तरी कृषी उत्पादनावर आधारित राज्याचे आर्थिक हित कायम राहिले. युद्धे, राजकीय संघर्ष आणि नैसर्गिक आपत्तींचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होऊ शकत असे. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये दख्खनमधील विविध कालखंडांतील दुष्काळांच्या संदर्भात युद्धे आणि राजकीय अस्थिरतेच्या परिणामांची नोंद आहे.<ref>{{cite web |title=Famines in the Deccan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/aurangabad/CHAP04/FAMINES.htm |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === कृषक समाज === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार होता. भातशेतीसह स्थानिक परिस्थितीनुसार बागायती, पशुपालन आणि इतर ग्रामीण उपजीविका अस्तित्वात होत्या. कोकणाची भौगोलिक रचना, पर्जन्यमान, नद्या, खाड्या आणि किनारी प्रदेश यांचा कृषी पद्धतींवर प्रभाव होता.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या कृषक समाजात सामाजिक आणि आर्थिक स्तरांमध्ये विविधता होती. जमीन कसणारे शेतकरी, स्थानिक हक्कांशी संबंधित व्यक्ती आणि विविध प्रकारचे ग्रामीण उत्पादक यांचा या व्यवस्थेत समावेश होता. पुढील मराठा आणि ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये ‘मिरासदार’, ‘उपरी’ आणि इतर कृषक वर्गांचा उल्लेख अधिक स्पष्टपणे आढळतो; मात्र या संज्ञांचा अर्थ आणि प्रशासकीय व्याप्ती प्रदेश व कालखंडानुसार बदलत असल्यामुळे त्यांचा वापर संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात करणे आवश्यक आहे. मध्ययुगीन कृषक समाजाचे महत्त्व केवळ अन्नउत्पादनापुरते मर्यादित नव्हते. जमीन महसूल, स्थानिक बाजारपेठा, व्यापारमार्ग, किल्ले आणि बंदरे यांची आर्थिक रचना कृषी उत्पादनाशी संबंधित होती. त्यामुळे तत्कालीन राजसत्ता कोणतीही असो, ग्रामीण कृषक समाज हा राज्याच्या आर्थिक व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक राहिला.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === मध्ययुगीन कृषक समाज आणि कुणबी ओळख === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाजाचा इतिहास हा आधुनिक कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि आर्थिक पार्श्वभूमीचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा आहे; तथापि त्या काळातील सर्व कृषकांना आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणणे योग्य ठरत नाही. शिलाहार, यादव, बहमनी, निजामशाही आणि आदिलशाही या विविध सत्तांच्या काळात कोकणातील ग्रामीण समाज जमीन, शेती, महसूल, ग्रामसंस्था आणि स्थानिक अधिकारपद्धती यांच्याशी संबंधित विविध स्वरूपांत अस्तित्वात होता. उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांवरून त्या काळातील कृषक समाजाचा अभ्यास करता येतो; मात्र या सर्व समूहांची आधुनिक ‘कुणबी’ या जातीय ओळखीशी थेट समानता सिद्ध होत नाही.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> वसाहतकालीन ethnographic साहित्यामध्ये ‘Kunbi’ या संज्ञेचा कृषक समुदाय आणि शेतीशी संबंधित सामाजिक ओळख या दोन्ही संदर्भांत वापर आढळतो. R. E. Enthoven यांच्या *The Tribes and Castes of Bombay* मध्ये कुणबींच्या विविध प्रादेशिक समूहांचे आणि त्यांच्या सामाजिक व आर्थिक जीवनाचे वर्णन केले आहे.<ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> R. V. Russell आणि Hiralal यांनीही कुणबींच्या विविध प्रादेशिक रूपांचा आणि सामाजिक समूहांचा उल्लेख केला आहे. त्यांच्या ग्रंथात ‘Kunbi’, ‘Kulambi’, ‘Kulwadi’ आणि ‘Kanbi’ यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. मात्र या विविध नावांच्या आधारे सर्व समूहांची एकच अखंड ऐतिहासिक जातीय उत्पत्ती होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Government Printing, Central Provinces |location=Nagpur |year=1916 }}</ref> ब्रिटिशकालीन District Gazetteers आणि ethnographic साहित्याच्या वापराबाबत मुंबई उच्च न्यायालयानेही सावध भूमिका घेतली आहे. *Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others* या प्रकरणात न्यायालयाने District Gazetteers आणि ethnographic साहित्याचा विचार केला. या साहित्याच्या आधारे Maratha हे मूळतः Kunbi आहेत, Maratha ही केवळ पदवी आहे किंवा Maratha ही Kunbiची उपजात अथवा समानार्थी संज्ञा आहे, असा निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही, असे न्यायालयाने नमूद केले. न्यायालयाने उपलब्ध साहित्यामध्ये ‘Kunbi’ हा शब्द काही संदर्भांत जमीन कसणाऱ्या व्यक्तीसाठी वापरला गेल्याचेही नोंदवले.<ref>{{cite web |title=Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others |url=https://indiankanoon.org/doc/1946655/ |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=5 October 2001 |access-date=22 August 2026 }}</ref> या न्यायालयीन निरीक्षणाचा अर्थ असा नाही की ‘कुणबी’ ही सामाजिक जातीय ओळख नव्हती; उलट आधुनिक काळातील प्रशासकीय वर्गीकरणात कुणबी ही स्वतंत्र जात म्हणून मान्य झालेली आहे. न्यायालयाचा मुद्दा असा होता की जुन्या Gazetteers किंवा ethnographic साहित्याच्या आधारे Maratha आणि Kunbi यांच्यातील ऐतिहासिक संबंधाबाबत सार्वत्रिक आणि निर्णायक वंशपरंपरागत निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others |url=https://indiankanoon.org/doc/1946655/ |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=5 October 2001 |access-date=22 August 2026 }}</ref> या पार्श्वभूमीवर मध्ययुगीन कोकणातील ‘कृषक समाज’ आणि पुढील काळातील ‘कुणबी’ या सामाजिक ओळखीमध्ये ऐतिहासिक सातत्याचे काही घटक असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही; परंतु उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे त्यांच्यात थेट आणि अखंड जातीय वंशपरंपरा सिद्ध करता येत नाही. प्राचीन किंवा मध्ययुगीन कृषक समाजातील प्रत्येक व्यक्ती किंवा समूहाला आधुनिक कुणबी म्हणून ओळखणे हे उपलब्ध पुराव्यांपेक्षा पुढे जाणारे अनुमान ठरेल. कुणबी या नावाचा अधिक स्पष्ट आणि व्यापक दस्तऐवजी वापर पुढील वसाहतकालीन जनगणना, Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळतो. त्यामुळे मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट समानार्थी नसून, पुढील काळात विकसित झालेल्या सामाजिक ओळखीचा ऐतिहासिक अभ्यास करण्यासाठी आवश्यक असलेली व्यापक ग्रामीण आणि कृषक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> == शिवकाल, स्वराज्य आणि मराठा सत्ता == सतराव्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या नेतृत्वाखाली स्वराज्याची निर्मिती झाली आणि कोकणातील राजकीय, लष्करी व महसुली परिस्थितीत महत्त्वपूर्ण बदल झाले. स्वराज्याच्या विस्तारात कोकणाला भौगोलिक आणि आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान होते. सह्याद्रीतील घाटमार्ग, किनारी किल्ले, बंदरे, बाजारपेठा आणि कृषीप्रधान गावे यांमुळे कोकण हा स्वराज्याच्या संरक्षण, व्यापार आणि पुरवठा व्यवस्थेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा प्रदेश बनला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या काळातील ग्रामीण समाजाचा उल्लेख प्रामुख्याने ‘रयत’, ‘कृषक’, ‘शेतकरी’ आणि गावपातळीवरील विविध सामाजिक व प्रशासकीय घटकांच्या संदर्भात आढळतो. या काळातील सर्व रयत किंवा शेतकरी आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ होते असे म्हणता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या संदर्भात शिवकालाचा विचार करताना ‘कुणबी’ आणि ‘रयत’ या संज्ञा एकमेकांच्या समानार्थी न मानता त्या-त्या ऐतिहासिक संदर्भात स्वतंत्रपणे वापरणे आवश्यक आहे. === शिवाजी महाराजांच्या काळातील रयत === शिवाजी महाराजांच्या राज्यव्यवस्थेत कृषक किंवा रयत हा राज्याच्या आर्थिक व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक होता. महसूलव्यवस्थेत जमिनीची मोजणी, जमिनीची प्रत आणि उत्पादनक्षमतेचा अंदाज यांना महत्त्व देण्यात आले. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांनुसार महसूलवसुली अधिक थेट सरकारी यंत्रणेमार्फत करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आणि महसूल मक्तेदारीची पद्धत कमी करण्यावर भर देण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या महसूलव्यवस्थेचे स्वरूप त्यांच्या पूर्वसुरींच्या दख्खनी महसूलपद्धतींपासून पूर्णपणे वेगळे नव्हते. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांमध्ये दादोजी कोंडदेव यांच्या काळातील महसूलव्यवस्था आणि पूर्वीच्या दख्खनी प्रशासकीय अनुभवांचा प्रभाव दिसून येतो. जमिनीची मोजणी आणि उत्पादनाच्या आधारे महसूल निश्चित करण्याची पद्धत अधिक व्यवस्थित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था शेती, बागायती, पशुपालन, स्थानिक व्यापार आणि किनारी बाजारपेठांशी संबंधित होती. सह्याद्री आणि अरबी समुद्र यांच्यामधील भौगोलिक रचना, मोठ्या प्रमाणातील पर्जन्यमान, नद्या, खाड्या आणि अरुंद किनारी मैदाने यांमुळे कोकणातील कृषी पद्धतींना स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीचा विशेष प्रभाव होता. शिवाजी महाराजांच्या काळात कोकणातील राजकीय नियंत्रण वाढल्यानंतर ग्रामीण उत्पादनाचा संबंध किल्ले, बाजारपेठा आणि किनारी केंद्रांशी अधिक दृढ झाला. *Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan* मध्ये शिवाजी महाराजांच्या काळातील दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात महसूलव्यवस्था, किल्ले, गडकरी आणि स्थानिक लोकसंख्या यांचा परस्परसंबंध नोंदवला आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोकणातील कृषी उत्पादन हे स्थानिक उपजीविकेबरोबरच किल्ले, लष्करी ठाणी आणि बाजारपेठांच्या पुरवठ्याशीही संबंधित होते. किनारी आणि डोंगरी किल्ल्यांच्या जाळ्यामुळे धान्य, चारा, लाकूड, मीठ आणि इतर आवश्यक वस्तूंच्या स्थानिक पुरवठ्याला महत्त्व प्राप्त झाले. या आर्थिक संबंधांमुळे ग्रामीण उत्पादन आणि स्वराज्याच्या लष्करी व प्रशासकीय व्यवस्थेमध्ये परस्परावलंबित्व निर्माण झाले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === महसूल व्यवस्था === शिवाजी महाराजांच्या महसूलव्यवस्थेत जमीन मोजणी आणि उत्पादनक्षमतेच्या आधारे महसूल निश्चित करण्याला महत्त्व देण्यात आले. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनानुसार जमिनीचे सर्वेक्षण करून तिच्या उत्पादनाच्या आधारे शेतकरी आणि राज्य यांच्यातील महसुली हिस्सा निश्चित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. एका ऐतिहासिक वर्णनात उत्पादनाच्या तीन-पंचमांश भागाचा हिस्सा शेतकऱ्याकडे आणि दोन-पंचमांश भाग राज्याकडे ठेवण्याची पद्धत नमूद केली आहे.<ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> मात्र शिवाजी महाराजांच्या संपूर्ण राज्यात सर्व प्रकारच्या जमिनींवर नेमका दोन-पंचमांश महसूलच आकारला जात असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. महसुली आकारणीमध्ये जमिनीचा प्रकार, पिके, स्थानिक परिस्थिती आणि पूर्वीच्या महसूलपद्धतींचा परिणाम होऊ शकत होता. त्यामुळे दोन-पंचमांश हा उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतामध्ये वर्णिलेला प्रमाणात्मक संदर्भ म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे. शिवाजी महाराजांच्या नियंत्रणाखालील प्रदेशात महसूलवसुली अधिक थेट सरकारी यंत्रणेमार्फत करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. उपलब्ध Gazetteerच्या वर्णनानुसार महसूल मक्तेदारीची पद्धत दूर करून सरकारने नियुक्त केलेल्या अधिकाऱ्यांमार्फत महसूल गोळा केला जात असे. काही प्रशासकीय विभागांवर कारकून, तरफदार किंवा तालुकदार आणि त्यापुढे सुभेदार अशा अधिकाऱ्यांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === रयतेचे संरक्षण आणि कृषी === शिवाजी महाराजांच्या कोकणातील राज्यव्यवस्थेबाबत जुन्या *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये महसूलव्यवस्थेच्या सुधारणांचा उल्लेख आहे. दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात त्यांच्या प्रशासनामुळे पूर्वीच्या व्यवस्थेपेक्षा काही सुधारणा झाल्या आणि cultivatorsच्या हिताचे संरक्षण करण्यात आले, अशी नोंद त्या स्रोतामध्ये आढळते.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या लष्करी शिस्तीविषयीच्या त्याच ऐतिहासिक स्रोतामध्ये कृषक, स्त्रिया आणि गाई यांना लष्करी मोहिमांमध्ये त्रास न देण्याच्या सूचनांचा उल्लेख आहे. युद्धकाळात ग्रामीण उत्पादन आणि शेतकऱ्यांचे संरक्षण हे राज्याच्या आर्थिक हिताशी संबंधित होते.<ref>{{cite web |title=History — Shivaji's Administration and Military System |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कृषी उत्पादन टिकवून ठेवणे हे राज्याच्या महसुली उत्पन्नासाठीही आवश्यक होते. त्यामुळे रयतेचे संरक्षण ही केवळ सामाजिक बाब नव्हती; ती कृषी उत्पादन आणि राज्याच्या आर्थिक स्थैर्याशीही संबंधित होती. === ग्रामीण मनुष्यबळ आणि लष्करी सहभाग === शिवाजी महाराजांच्या काळातील कोकणातील ग्रामीण समाजाचा काही भाग लष्करी व्यवस्थेशी जोडला गेला. दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये मालवण परिसरातील Hetkari किंवा स्थानिक मराठा सैनिकांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> याच स्रोतामध्ये कोकणातील किल्ल्यांशी संबंधित ‘गडकरी’ व्यवस्थेचा उल्लेख आहे. गडकरी हे किल्ल्यांच्या संरक्षणाशी संबंधित सेवाधारक होते आणि किल्ल्यांच्या आसपासच्या जमिनीशी त्यांचे संबंध होते. त्यामुळे ग्रामीण लोकसंख्येतील काही घटकांना शेतीबरोबर लष्करी किंवा किल्लेसेवेचे उपजीविकेचे साधन उपलब्ध झाले होते.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या लष्करी सहभागाला आधुनिक जातीय वर्गीकरणाशी थेट जोडता येत नाही. गडकरी, Hetkari किंवा मावळातील सैनिक यांना सर्वसाधारणपणे कुणबी म्हणणे उपलब्ध पुराव्यांवरून योग्य ठरणार नाही. मात्र कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील काही घटक शेतीबरोबर लष्करी आणि किल्लेसेवेशी जोडले गेले होते, हे उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून दिसून येते. === स्वराज्याच्या पुरवठा व्यवस्थेतील कोकण === कोकणातील किल्ले, बंदरे आणि बाजारपेठा यांचे महत्त्व केवळ लष्करी संरक्षणापुरते मर्यादित नव्हते. किनारी प्रदेशातील उत्पादन, व्यापारमार्ग आणि सह्याद्रीतील घाटमार्ग यांच्या माध्यमातून कोकणाचा संबंध स्वराज्याच्या व्यापक आर्थिक व्यवस्थेशी जोडला गेला. किल्ल्यांच्या देखभालीसाठी आवश्यक मनुष्यबळ, अन्नधान्य आणि इतर साहित्याचा स्थानिक प्रदेशाशी संबंध होता.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या संदर्भात कृषक समाजाची भूमिका केवळ ‘शेतकरी’ म्हणून मर्यादित न ठेवता ग्रामीण उत्पादनव्यवस्थेतील घटक म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठा, वाहतूक, किल्ले आणि लष्करी सेवा यांच्यातील संबंधांमुळे कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था स्वराज्याच्या राजकीय व्यवस्थेशी जोडली गेली होती. === शिवकाल आणि आधुनिक कुणबी ओळख === शिवाजी महाराजांच्या काळातील ‘रयत’, ‘कृषक’ आणि ‘शेतकरी’ या संज्ञा आधुनिक ‘कुणबी’ या जातीय ओळखीच्या समानार्थी मानता येत नाहीत. शिवकालीन ग्रामीण समाज विविध सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय घटकांनी बनलेला होता. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांमध्ये कृषक, स्थानिक अधिकारी, किल्लेसेवक आणि इतर ग्रामीण घटकांचे स्वतंत्र संदर्भ आढळतात.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> म्हणून शिवकालीन कृषक समाज आणि आधुनिक कोकणातील कुणबी समाज यांच्यात ऐतिहासिक सातत्याचे काही घटक असण्याची शक्यता तपासता येते; परंतु शिवाजी महाराजांच्या काळातील सर्व रयत कुणबी होती किंवा आधुनिक कुणबी समाजाची निश्चित जातीय ओळख त्याच काळात अस्तित्वात होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. कुणबी या सामाजिक समूहाचे अधिक स्पष्ट आणि व्यापक दस्तऐवजीकरण पुढील वसाहतकालीन जनगणना, District Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> === स्वराज्याच्या पुरवठा व्यवस्थेत कृषक समाजाची भूमिका === स्वराज्याच्या लष्करी व्यवस्थेला धान्य, पशुधन, चारा, लाकूड आणि इतर जीवनावश्यक वस्तूंची आवश्यकता होती. किल्ल्यांच्या व्यवस्थापनात धान्यसाठा आणि इतर सामग्रीच्या देखरेखीशी संबंधित अधिकारी व प्रशासकीय व्यवस्था असल्याचे उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांत आढळते.<ref>{{cite web |title=History — Shivaji's Administration and Military System |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> किल्ल्यांच्या संरक्षणव्यवस्थेला आवश्यक असलेल्या अन्नधान्य आणि इतर साधनसामग्रीचा संबंध स्थानिक उत्पादन, बाजारपेठा आणि वाहतूकमार्गांशी होता. त्यामुळे कृषक समाजाचे उत्पादन स्वराज्याच्या व्यापक आर्थिक व्यवस्थेशी संबंधित होते. तथापि, उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे कोकणातील सर्व कृषकांना स्वराज्याच्या लष्करी पुरवठा व्यवस्थेतील थेट घटक मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोकणातील किल्ले समुद्रकिनारी तसेच सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये असल्यामुळे समुद्री मार्ग, घाटमार्ग आणि स्थानिक वाहतूक यांना महत्त्व होते. किल्ल्यांच्या बांधकाम, दुरुस्ती आणि देखभालीशी संबंधित कामांमध्ये स्थानिक मनुष्यबळाचा वापर झाल्याचे *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === कोकणातील किल्ले, बाजारपेठा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === स्वराज्याच्या काळात कोकणातील किल्ले केवळ लष्करी केंद्रे नव्हती. त्यांच्या देखभालीसाठी प्रशासकीय कर्मचारी, किल्लेसेवक, कारागीर आणि इतर मनुष्यबळाची आवश्यकता होती. किल्ल्यांच्या व्यवस्थेशी संबंधित स्थानिक आर्थिक व्यवहार आणि मनुष्यबळाचा उल्लेख उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांत आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोकणातील बंदरे आणि बाजारपेठांनाही राजकीय व आर्थिक महत्त्व होते. समुद्री व्यापार, किनारी किल्ले आणि घाटमार्ग यांमुळे कोकणाचा अंतर्गत दख्खनशी संबंध कायम राहिला. या भौगोलिक आणि आर्थिक संबंधांमुळे ग्रामीण उत्पादनाचा संबंध स्थानिक तसेच प्रादेशिक बाजारपेठांशी होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === मराठा सत्तेच्या विस्तारानंतरचे बदल === शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर मराठा सत्तेचा विस्तार पुढील काळात विविध टप्प्यांत झाला. संभाजी महाराज, राजाराम महाराज, महाराणी ताराबाई, छत्रपती शाहू महाराज आणि पुढे पेशवाईच्या काळात मराठा सत्तेचे राजकीय आणि प्रशासकीय स्वरूप बदलत गेले. कोकणात मराठा सत्तेबरोबरच आंग्रे, सिद्दी, पोर्तुगीज आणि ब्रिटिश अशा विविध सत्ताकेंद्रांशी संघर्ष व संबंधही कायम राहिले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/contents.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> पुढील मराठा काळात महसूल हक्कांचे वाटप, वतन, जहागीर, चौथाई, सरदेशमुखी आणि इतर महसुली दावे यांची प्रशासकीय गुंतागुंत वाढली. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमधील ऐतिहासिक वर्णनानुसार मराठा सत्तेच्या विस्ताराच्या काळात विविध सरदारांना प्रदेश आणि त्यातून मिळणारे महसूल हक्क देण्यात आले आणि या महसुलाचा संबंध लष्करी व्यवस्थेशी होता.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Maratha Administration |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या प्रक्रियेमुळे कृषक आणि राज्य यांच्यातील महसुली संबंध अधिक गुंतागुंतीचे झाले. काही प्रदेशांत स्थानिक वतनदार, सरदार आणि महसूल मध्यस्थ यांची भूमिका महत्त्वाची राहिली. त्याच वेळी राज्याच्या प्रशासकीय आणि लष्करी व्यवस्थेसाठी आवश्यक महसूल ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतून मिळत राहिला.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Maratha Administration |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === शिवकालीन कृषक समाज आणि कुणबी : ऐतिहासिक सावधगिरी === शिवाजी महाराजांच्या काळातील रयत, शेतकरी किंवा कृषक समाज आणि आधुनिक कुणबी समाज यांच्यात काही सामाजिक किंवा आर्थिक सातत्याचे घटक असण्याची शक्यता इतिहासाच्या अभ्यासातून तपासता येते; परंतु उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे शिवकालीन सर्व रयत ‘कुणबी’ होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. शिवकालीन ग्रामीण समाजाचा उल्लेख विविध सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय संदर्भांत आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवकालीन आणि पुढील मराठा काळातील ‘रयत’, ‘मिरासदार’, ‘पाटील’, ‘देशमुख’ आणि इतर प्रशासकीय किंवा सामाजिक संज्ञांचा वापर त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात करणे आवश्यक आहे. या संज्ञांना आधुनिक जातीय वर्गीकरणाशी थेट समान मानणे योग्य नाही. आधुनिक काळातील ‘कुणबी’ या सामाजिक वर्गाचे अधिक स्पष्ट दस्तऐवजीकरण पुढील वसाहतकालीन जनगणना, District Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> म्हणून कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाच्या दृष्टीने शिवकालाचे महत्त्व हे ‘शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात कुणबी मोठ्या प्रमाणावर होते’ अशा अप्रमाणित दाव्यात नसून, '''कृषक रयत, जमीन, महसूल, ग्रामव्यवस्था, किल्ले, लष्करी मनुष्यबळ आणि राज्य यांच्यातील संबंधांच्या ऐतिहासिक विकासात''' आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यव्यवस्थेने कोकणातील ग्रामीण समाजावर परिणाम घडवून आणला आणि कृषी उत्पादन, महसूल, किल्ले, स्थानिक बाजारपेठा आणि लष्करी व्यवस्थेतील संबंधांना प्रशासकीय चौकट प्राप्त झाली. पुढील मराठा सत्ताकाळात या व्यवस्थेचे स्वरूप बदलत गेले आणि त्याचा कोकणातील जमीन, महसूल आणि ग्रामीण समाजावर दीर्घकालीन परिणाम झाला.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/contents.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Maratha Administration |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> == ब्रिटिशपूर्व आणि ब्रिटिशकालीन कोकण == अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापर्यंत कोकणातील जमीन, महसूल, कृषी आणि ग्रामीण समाजरचनेत महत्त्वपूर्ण बदल झाले. मराठा सत्तेच्या उत्तरकाळातील जमीनहक्क, मिरास, वतन, पाटील-कुलकर्णी व्यवस्था आणि खोतीसारख्या स्थानिक पद्धती ब्रिटिश सत्तेच्या स्थापनेनंतरही काही काळ अस्तित्वात राहिल्या; त्याच वेळी ब्रिटिश प्रशासनाने सर्वेक्षण, जमीनमोजणी, महसूल निश्चिती आणि नोंदवही यांच्या माध्यमातून जमीन व महसूल व्यवस्थेचे पुनर्गठन केले. रत्‍नागिरीमध्ये १८२७नंतर झालेल्या सर्वेक्षणांमधून जमीन, तिची प्रतवारी, धारकांचे हक्क आणि महसूल यांची अधिक पद्धतशीर नोंद करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या कालखंडाच्या अभ्यासासाठी १८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'', १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana'' आणि १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हे महत्त्वाचे वसाहतकालीन स्रोत आहेत. या गॅझेटियरमध्ये जमीन प्रशासन, महसूल, शेती, जमीनधारणा, पिके, गावव्यवस्था, लोकसंख्या आणि विविध सामाजिक समूहांविषयी माहिती दिली आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=14 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === ब्रिटिशपूर्व जमीनव्यवस्था === ब्रिटिश सत्ता येण्यापूर्वी कोकणातील जमीनव्यवस्था एकसंध स्वरूपाची नव्हती. प्रदेश, गाव, जमीनधारकांचे हक्क, स्थानिक वतन आणि महसूलपद्धती यांनुसार जमीनधारणेचे स्वरूप बदलत असे. रत्‍नागिरीतील ब्रिटिश सर्वेक्षणाच्या नोंदींमध्ये पूर्वीच्या जमीनमोजणी, जमीनवर्गीकरण आणि विविध प्रकारच्या हक्कांचा तपशील आढळतो.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> १८२७नंतर रत्‍नागिरीत करण्यात आलेल्या ब्रिटिश सर्वेक्षणांमध्ये पूर्वीच्या मराठा पद्धतीतील जमीनमोजणी आणि जमिनीच्या प्रतवारीचा अभ्यास करण्यात आला. सुरुवातीच्या सर्वेक्षणात जुन्या पद्धतीतील काही घटकांचा आधार घेण्यात आला; पुढे अधिक अचूक मोजणी, नकाशे आणि महसूल नोंदी तयार करण्यावर भर देण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === रयत आणि कृषक === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा मुख्य आधार कृषी होता. रत्‍नागिरीत भातशेतीबरोबर नाचणी, वरी आणि इतर पिके घेतली जात. ब्रिटिश सर्वेक्षणाच्या काळात जमिनीचे वर्गीकरण तिच्या उपयोग, पिकांचा प्रकार आणि पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार करण्यात आले. भातजमिनी आणि उंच किंवा पावसावर अवलंबून असलेल्या जमिनींचे विविध प्रकार नोंदवले गेले होते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> थाणे जिल्ह्यातही कृषी ही लोकसंख्येच्या मोठ्या भागाची उपजीविका होती. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्यातील सुमारे ६३ टक्के लोकसंख्या शेतीशी संबंधित असल्याचे नमूद केले आहे. भातजमिनींचे ''bandhni'' आणि ''malkhandi'' असे प्रकार करण्यात आले होते आणि पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार जमिनीची उत्पादकता बदलत होती.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === मिरास आणि वारसाहक्काची जमीन === ब्रिटिशपूर्व महाराष्ट्रातील ग्रामव्यवस्थेत काही कृषकांना जमिनीवर दीर्घकालीन किंवा वारसाहक्काचे हक्क प्राप्त होते. रत्‍नागिरीतील ब्रिटिश चौकशीच्या नोंदींमध्ये काही कृषकांना ''hereditary cultivators'' म्हणून वर्णिले आहे. त्यांच्या जमिनीवरील हक्कांचा संबंध स्थानिक जमीनव्यवस्था आणि पूर्वीपासून चालत आलेल्या कृषी हक्कांशी होता.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या चौकशीच्या संदर्भात खोती गावांतील वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा सहभाग असल्याची नोंद आढळते. या कृषकांना ''karda'' म्हणून संबोधण्यात आले असून त्यांच्या हक्कांचा संबंध लागवड, उत्पादन आणि खोतालाच देय असलेल्या रकमेशी होता.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या नोंदी कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या आहेत. कारण रत्‍नागिरीतील या ब्रिटिशकालीन चौकशीत ‘कुणबी’ ही संज्ञा प्रत्यक्ष कृषक आणि जमीनहक्कांच्या संदर्भात वापरलेली आढळते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === वतन व्यवस्था आणि ग्रामअधिकारी === मध्ययुगीन आणि मराठा काळापासून गावपातळीवरील प्रशासनात पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदारांना महत्त्व होते. पाटीलचा संबंध गावच्या कारभार आणि महसूलविषयक कामांशी, तर कुलकर्णीचा संबंध गावच्या लेखा व महसूल नोंदींशी होता. अनेक ठिकाणी या पदांना वंशपरंपरागत हक्कांचे स्वरूप प्राप्त झाले होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> ब्रिटिश सत्तेच्या स्थापनेनंतर या स्थानिक हक्कांची आणि वतनांची नोंद महसूल प्रशासनाच्या चौकटीत करण्यात आली. जमीन महसूल आणि ग्रामप्रशासन अधिक पद्धतशीर करण्यासाठी जमीनधारक, क्षेत्रफळ, सीमा आणि महसूल यांची नोंद तयार करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === पाटील-कुलकर्णी व्यवस्था === गावातील पाटील आणि कुलकर्णी हे ग्रामीण प्रशासनातील प्रमुख अधिकारी होते. पाटीलचा संबंध गावच्या कारभार, महसूलविषयक कामे आणि स्थानिक प्रशासनाशी होता, तर कुलकर्णी गावच्या महसूल व जमीन नोंदी ठेवण्याच्या कामाशी संबंधित होता. मराठा काळातील ही व्यवस्था ब्रिटिश सत्तेच्या सुरुवातीच्या काळातही अनेक भागांत अस्तित्वात होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> ब्रिटिश सर्वेक्षणानंतर गावातील जमीन आणि महसूल नोंदी अधिक प्रमाणबद्ध करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. रत्‍नागिरीतील सर्वेक्षणात प्रत्येक शेताचे क्षेत्रफळ, सीमा आणि गावातील स्थान नोंदविण्यासाठी ''khatavni'' नावाची गावनिहाय नोंदवही तयार करण्यात आली. नकाशांमध्ये शेतांची आणि गावांची स्थिती दर्शविण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === खोती व्यवस्था === कोकणातील जमीनव्यवस्थेच्या इतिहासात खोती पद्धतीला विशेष महत्त्व होते. रत्‍नागिरी आणि कोलाबा प्रदेशातील काही गावांमध्ये खोत हा महसूल आणि जमीनव्यवस्थेतील मध्यस्थ म्हणून कार्यरत होता. खोती गावांमध्ये खोत आणि प्रत्यक्ष जमीन कसणारे कृषक यांच्यातील हक्क व देयकांचे संबंध ब्रिटिशकालीन महसूल चौकशीत नोंदवले गेले.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या चौकशीत खोती गावांतील कृषक हक्क आणि खोतांना देय असलेल्या रकमांचा उल्लेख आढळतो. या नोंदींमधून खोती व्यवस्था ही केवळ महसूलवसुलीची पद्धत नसून खोत, जमीन कसणारे कृषक आणि राज्य यांच्यातील हक्क व आर्थिक संबंधांची एक गुंतागुंतीची रचना होती, असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिश सर्वेक्षण आणि महसूल नोंदी === ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन महसूल निश्चित करण्यासाठी प्रत्यक्ष सर्वेक्षण, मोजणी, नकाशे आणि जमीनधारकांच्या हक्कांची नोंद यांना महत्त्व दिले. रत्‍नागिरीतील १८२७ ते १८५१ या कालखंडातील सर्वेक्षण प्रक्रियेत जमिनीची मोजणी, प्रतवारी, धारकांचे हक्क आणि महसूल यांची नोंद करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या प्रक्रियेमुळे पूर्वीच्या स्थानिक जमीनहक्कांना प्रशासकीय नोंदींच्या चौकटीत स्थान मिळाले. जमीन, धारक, क्षेत्रफळ, सीमा आणि महसूल यांची नोंद पुढील काळातील जमीन प्रशासनासाठी महत्त्वाची ठरली. त्यामुळे ब्रिटिशकालीन सर्वेक्षण नोंदी या कोकणातील कृषक समाज, जमीनधारणा आणि कुणबी समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत ठरतात.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === महसूल व्यवस्था === ब्रिटिश काळात जमीन महसूल हा जिल्ह्याच्या सरकारी उत्पन्नाचा प्रमुख स्रोत होता. कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरनुसार १८८०–८१मध्ये जिल्ह्याच्या एकूण सरकारी उत्पन्नातील सुमारे ६० टक्के उत्पन्न जमीन महसुलातून येत होते. १८५२–५३ ते १८८०–८१ या कालावधीत जमीन महसूल प्राप्तीत वाढ झाली होती. या वाढीमागे लागवडीखाली आणलेल्या अधिक क्षेत्राबरोबरच सर्वेक्षणामुळे झालेली अधिक अचूक जमीनमोजणी हे घटक असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Revenue and Finance — Kolaba |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/revenue.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोलाबा जिल्ह्याच्या महसूलव्यवस्थेत जमीन महसुलाबरोबर स्थानिक निधीचीही व्यवस्था होती. शिक्षण, रस्ते, विहिरी, विश्रामगृहे आणि दवाखाने यांसारख्या स्थानिक सार्वजनिक कामांसाठी निधी उपलब्ध केला जात असे. १८६३पासून ग्रामीण शिक्षण आणि स्थानिक सार्वजनिक कामांसाठी स्थानिक निधीच्या व्यवस्थेचा विस्तार झाल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Revenue and Finance — Kolaba |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/revenue.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === शेती आणि जमीनधारणा === कोकणातील शेतीवर पर्जन्यमान, जलव्यवस्था, जमिनीचा प्रकार आणि किनारी भौगोलिक परिस्थितीचा प्रभाव होता. थाणे जिल्ह्यात भातजमिनींची उत्पादकता पाण्याची उपलब्धता, पाण्याचा निचरा आणि जमिनीच्या स्वरूपाशी संबंधित होती. ''Bandhni'' आणि ''malkhandi'' या भातजमिनींच्या प्रकारांमध्ये उत्पादनातील फरक असल्याचे १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> थाणे जिल्ह्यातील १८७९–८० च्या महसूल सर्वेक्षणानुसार सरकारी लागवडीयोग्य क्षेत्रापैकी ९२.७ टक्के क्षेत्र प्रत्यक्ष लागवडीखाली होते. त्यामध्ये भातजमीन आणि कोरडवाहू जमीन हे प्रमुख प्रकार होते. किनारी भागात खारवट किंवा खारफुटीच्या प्रभावाखालील जमीन धरणे, बांध घालणे आणि पाण्याचा निचरा किंवा पावसाच्या पाण्याच्या साहाय्याने जमीन शेतीयोग्य करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> खारवट जमीन शेतीयोग्य करण्यासाठी काही भागांत जमीन सुधारणा करणाऱ्या व्यक्तींना महसूल किंवा भाडे सवलती देण्यात आल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आहे. सुरुवातीच्या काही वर्षांत कमी किंवा शून्य आकारणी करून जमीन सुधारण्यास प्रोत्साहन देण्यात येत असे. अशा प्रक्रियांमुळे किनारी भागातील काही खारवट जमीन कालांतराने भातशेतीसाठी वापरली जाऊ लागली.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ग्रामीण अर्थव्यवस्था === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था केवळ शेतीपुरती मर्यादित नव्हती. भात, नाचणी, वरी, नारळ, सुपारी, फळबागा, पशुधन, मासेमारी, जंगलातील उत्पादन आणि स्थानिक व्यापार यांचा ग्रामीण जीवनाशी संबंध होता. बंदरे, नदीमार्ग आणि बाजारपेठांमुळे कृषी उत्पादनाचा संबंध स्थानिक तसेच किनारी व्यापाराशी जोडला गेला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> रत्‍नागिरी गॅझेटियरमध्ये भात, नारळ, सुपारी आणि इतर कृषी उत्पादनांचा उल्लेख असून कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठ आणि व्यापार यांच्यातील संबंधांची माहिती दिली आहे. जिल्ह्यातील जमीन, कृषी उत्पादन आणि व्यापार यांसाठी स्वतंत्र वर्णने देण्यात आली आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरमध्येही शेती, धान्य, तांदूळ, नारळ, सुपारी, बंदरे, नदीमार्ग आणि व्यापार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. महाड, माणगाव, रोहा, पेण, अलिबाग आणि इतर केंद्रे कृषी उत्पादन, वाहतूक आणि व्यापाराच्या व्यापक जाळ्याशी संबंधित होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === कुणबी आणि जमीनधारणा === ब्रिटिशकालीन रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदी कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासासाठी महत्त्वाच्या आहेत. १८२९–१८३० च्या जमीनविषयक चौकशीच्या संदर्भात ''vatandar kardas'' म्हणून नोंदवलेल्या वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. हे कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से कसत आणि त्या जमिनीच्या उत्पादनाशी संबंधित देयके खोत्यांना देत असत.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> गॅझेटियरच्या वर्णनानुसार अशा कुणबी कृषकांचे जीवन गावातील विशिष्ट जमीनहिस्स्यांशी संबंधित होते. कुटुंबे किंवा कुटुंबसमूह विशिष्ट जमीनभागाची लागवड करीत आणि लागवडीखालील तसेच पडीत जमिनीच्या व्यवस्थापनाशी त्यांचा संबंध होता.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या नोंदींमुळे रत्‍नागिरीतील कुणबी कृषकांचा इतिहास केवळ व्यापक अर्थाने ‘शेतकरी समाज’ या वर्णनापुरता मर्यादित राहत नाही. उपलब्ध जमीनविषयक नोंदींमध्ये कुणबी कृषक, जमीनहिस्से, लागवड आणि खोती व्यवस्थेतील देयके यांच्यातील संबंध स्पष्टपणे दिसून येतात.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिश प्रशासन आणि कृषकांवरील परिणाम === ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन महसूल निश्चित करण्यासाठी जमीनसर्वेक्षण, मोजणी आणि नोंदणीवर भर दिला. रत्‍नागिरीतील १८२७नंतरच्या सर्वेक्षणांमध्ये जमीन, तिचे क्षेत्रफळ, प्रतवारी, लागवड आणि महसूल यांची अधिक पद्धतशीर नोंद करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. या प्रक्रियेमुळे गावांच्या सीमा, शेतजमिनी आणि महसूलविषयक माहिती अधिक औपचारिक सरकारी नोंदींमध्ये येऊ लागली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> खोती हक्क आणि कृषकांचे हक्क यांच्यातील संबंधांबाबत ब्रिटिश प्रशासनाला विविध प्रश्नांना सामोरे जावे लागले. १८३० च्या दशकापासून पुढे खोत्यांचे अधिकार, कृषकांचे पारंपरिक हक्क, महसूल आकारणी आणि अनधिकृत आकारणी यांसंबंधी चौकशी व प्रशासकीय चर्चा झाल्याचे रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमधून दिसते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या प्रक्रियेत अधिक अचूक जमीनसर्वेक्षण, जमिनीचे वर्गीकरण आणि महसूल नोंदी तयार करण्याला महत्त्व प्राप्त झाले. पारंपरिक जमीनहक्क आणि महसूलपद्धती यांचे सरकारी सर्वेक्षण व नोंदणीच्या माध्यमातून पुनर्गठन होत गेले.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === शेती, पाऊस आणि ग्रामीण संकटे === कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्था मान्सूनवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असल्यामुळे पर्जन्यमानातील बदलांचा पिकांच्या उत्पादनावर आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होत असे. रत्‍नागिरीच्या हंगाम अहवालांमध्ये विविध वर्षांतील पाऊस, भात आणि इतर पिकांची स्थिती, धान्याचे दर, पशुधनाची स्थिती आणि जमीन महसूल यांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> १८७५–७६मध्ये अतिवृष्टीमुळे भात आणि upland पिकांचे नुकसान झाल्याची, तर १८७६–७७मध्ये पावसाअभावी नाचणी, वरी, हरिक आणि भात यांसारख्या पिकांच्या उत्पादनावर परिणाम झाल्याची नोंद हंगाम अहवालांमध्ये आहे. या काळात काही भागांत मदतकार्य तसेच जमीन महसुलासंबंधी सवलती आणि थकबाकीची नोंदही आढळते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या नोंदींवरून रत्‍नागिरीतील कृषक अर्थव्यवस्थेवर जमीनधारणा आणि लागवडीबरोबरच पर्जन्यमान, पीकउत्पादन, धान्याचे दर, पशुधन आणि जमीन महसूल यांचा परस्पर परिणाम होत असल्याचे दिसते. त्यामुळे जमीनधारणा असणे हे स्वतःपुरतेच ग्रामीण आर्थिक सुरक्षिततेचे निश्चित द्योतक मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> == संदर्भ == 0wj372vynlk2rlyv6fwakekgge5dozz 2704440 2704435 2026-08-22T11:23:02Z AdvAnantGholam 172574 2704440 wikitext text/x-wiki '''कोकणातील कुणबी''' हा महाराष्ट्राच्या कोकण प्रदेशातील ऐतिहासिकदृष्ट्या कृषी आणि ग्रामीण जीवनाशी संबंधित असलेला सामाजिक समुदाय आहे. कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाचा संबंध रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्याच्या विविध भागांतील ग्रामीण समाजरचना, शेती, जमीनव्यवस्था आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेशी आढळतो. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर, जनगणना अहवाल तसेच नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय आणि भाषावैज्ञानिक अभ्यासांमध्ये या समुदायाचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref><ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाची सुरुवात एखाद्या विशिष्ट राजवंशापासून किंवा एका निश्चित कालखंडापासून झाली असे निश्चितपणे सांगता येत नाही. महाराष्ट्र आणि कोकणातील कृषीप्रधान ग्रामजीवनाची पार्श्वभूमी प्राचीन आहे; तथापि प्रागैतिहासिक किंवा प्राचीन काळातील कृषक समुदायांना आधुनिक अर्थाने थेट ''कुणबी'' म्हणणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. पुढील काळात कृषी, जमीनव्यवस्था, ग्रामसंस्था, महसूलपद्धती, स्थलांतर आणि सामाजिक ओळखीमधील बदलांच्या प्रक्रियेत कोकणातील कुणबी समाजाची विविध प्रादेशिक रूपे विकसित झाली. १९व्या शतकातील ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि जनगणना अहवाल कोकणातील लोकसंख्या, शेती, जमीनधारणा आणि ग्रामीण समाजरचनेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ऐतिहासिक स्रोत आहेत. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी, कोलाबा आणि जंजिरा तसेच ठाणे प्रदेशांच्या गॅझेटियरमध्ये कृषक समाज, जमीनव्यवस्था, महसूल आणि ग्रामीण जीवनाचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८१ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या ३,८१,६४९ होती. त्याच नोंदींमध्ये जन्मस्थान, भाषा, धर्म, वय, लिंग आणि उपविभागनिहाय लोकसंख्येची माहिती देण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteers of the Bombay Presidency — Kolaba: Census Details |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_census.html }}</ref> कोकणातील कुणबी समाज एकसंध आणि अपरिवर्तनीय सामाजिक गट म्हणून राहिलेला नाही. वेगवेगळ्या प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक रचना, विवाहपद्धती, स्थलांतर, आर्थिक परिस्थिती, जमीनधारणा आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांमुळे कुणबीशी संबंधित विविध प्रादेशिक आणि सामाजिक ओळखी आढळतात. ब्रिटिशकालीन जनगणना आणि ethnographic साहित्यामध्ये ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Maratha Kunbi'' तसेच इतर प्रादेशिक संज्ञांचा वापर आढळतो. या संज्ञांचे अर्थ आणि प्रशासकीय वर्गीकरण काळानुसार बदलत गेले असल्यामुळे वेगवेगळ्या जनगणनांतील आकडे थेट परस्पर तुलनीय मानताना सावधगिरी आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासात शेतीला महत्त्वाचे स्थान राहिले असले तरी समुदायाची सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका केवळ शेतीपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबी कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबई आणि इतर मजूर बाजारपेठांकडे हंगामी स्वरूपात जात असल्याची नोंद आहे. त्याच नोंदीमध्ये काही कुणबी सैन्य, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये प्रवेश करून घरी राहिलेल्या कुटुंबीयांना पैसे पाठवत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteers of the Bombay Presidency — Kolaba: Communities |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> पुढील काळात शिक्षण, सरकारी सेवा, व्यवसाय, उद्योग, सहकार आणि शहरी रोजगार यांमध्येही कोकणातील ग्रामीण समाजाचा सहभाग वाढला. या सामाजिक-आर्थिक परिवर्तनाचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाची स्वतंत्र आकडेवारी आणि संपूर्ण ग्रामीण किंवा जिल्हास्तरीय आकडेवारी यांमध्ये फरक ठेवणे आवश्यक आहे. कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील बदल आणि रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर हे आधुनिक काळातील महत्त्वाचे सामाजिक-आर्थिक घटक आहेत. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्गसारख्या जिल्ह्यांमध्ये शिक्षण आणि रोजगारासाठी मोठ्या शहरी केंद्रांकडे होणाऱ्या स्थलांतराचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला आहे. Kunkeri गावावरील १९६१–१९८७–२०१७ या कालखंडाच्या तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन स्थलांतर, शिक्षणासाठी स्थलांतर, रोजगारातील बदल आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील परिवर्तन यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> आज कोकणातील कुणबींची स्वतंत्र आणि अधिकृत जिल्हानिहाय लोकसंख्या किंवा टक्केवारी उपलब्ध नाही. आधुनिक जनगणनेत सर्व जातींची स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण जिल्हानिहाय लोकसंख्या प्रकाशित झालेली नसल्यामुळे उपलब्ध अनधिकृत अंदाजांना अधिकृत जनगणना आकडे म्हणून मांडता येत नाही. त्यामुळे ऐतिहासिक Censusमधील कुणबी किंवा Maratha-Kunbi वर्गीकरणाची संख्या आणि आजच्या कुणबी समाजाची लोकसंख्या यांची थेट तुलना करणे योग्य नाही. भारत सरकारने २०२७मध्ये जनगणना घेण्याचा निर्णय घेतला असून केंद्र सरकारने २०२५मध्ये या जनगणनेत जातीनिहाय माहिती संकलित करण्याचा निर्णय जाहीर केला आहे. त्यामुळे जनगणना प्रक्रिया पूर्ण होऊन अधिकृत आकडे प्रसिद्ध झाल्यानंतर कुणबी आणि संबंधित सामाजिक वर्गांच्या लोकसंख्येबाबत अधिक व्यापक अधिकृत माहिती उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. मात्र सध्या २०२७ची जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध आहे असे मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Notification declaring Census of India to be taken during 2027 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India, Ministry of Home Affairs |date=16 June 2025 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/45572/download/49769/GAZ_NOTIFICATION_07.pdf }}</ref> या लेखात कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास, नाव आणि संज्ञांची पार्श्वभूमी, भौगोलिक वितरण, मध्ययुगीन आणि ब्रिटिशकालीन ग्रामीण समाज, रत्‍नागिरी, रायगड आणि उत्तर कोकणातील सामाजिक स्थिती, तिलोरी कुणबी, कुणबी बोली, सामाजिक रचना, शेती आणि अर्थव्यवस्था, स्थलांतर, मराठा-कुणबी संबंध, लोकसंख्याशास्त्रीय बदल, आधुनिक प्रशासकीय स्थिती आणि सामाजिक-आर्थिक परिवर्तन यांचा उपलब्ध विश्वसनीय ऐतिहासिक, शासकीय आणि शैक्षणिक स्रोतांच्या आधारे आढावा घेतला आहे. == व आणि संज्ञा == ‘कुणबी’ ही संज्ञा पश्चिम भारतातील कृषक समुदायांच्या संदर्भात ऐतिहासिकदृष्ट्या वापरली गेली आहे. महाराष्ट्र आणि कोकणाच्या विविध भागांत या समुदायाशी संबंधित ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulambi'', ''Kulwādi'' तसेच काही प्रादेशिक संदर्भांत ''Tilori Kunbi'' यांसारख्या संज्ञा वेगवेगळ्या काळातील स्रोतांमध्ये आढळतात. या संज्ञांचा वापर सर्व प्रदेशांत आणि सर्व काळात समान अर्थाने झाला असे मानता येत नाही. वसाहतकालीन ethnographic साहित्य, जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण प्रदेश आणि काळानुसार बदलत गेले.<ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref><ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> === कुणबी आणि Kunbi === ‘कुणबी’ हे मराठी रूप असून इंग्रजीतील ''Kunbi'' हे त्याचे प्रचलित लिप्यंतरित रूप आहे. वसाहतकालीन ethnographic साहित्यामध्ये ''Kunbi'' हा शब्द महाराष्ट्र आणि पश्चिम भारतातील विविध कृषक समुदायांच्या संदर्भात वापरला गेला आहे. Enthoven यांच्या *The Tribes and Castes of Bombay* मध्ये ''Kunbi'' आणि ''Kanbi'' या संज्ञांचा कृषक समुदायांच्या संदर्भात विचार करण्यात आला आहे.<ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> === Kanbi === ‘कानबी’ किंवा ''Kanbi'' ही संज्ञा विशेषतः गुजरातमधील कृषक समुदायांच्या संदर्भात आढळते. Enthoven यांच्या लेखनात ''Kanbi'' आणि ''Kunbi'' ही रूपे परस्पर संबंधित संज्ञा म्हणून चर्चिली आहेत. Russell आणि Hiralal यांनीही ''Kanbi'' हे गुजरातमधील, तर ''Kunbi'' हे दख्खनमधील प्रचलित रूप असल्याची नोंद केली आहे.<ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref><ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> या नोंदींवरून ‘कानबी’ आणि ‘कुणबी’ ही नावे वेगवेगळ्या प्रदेशांत प्रचलित असलेली भाषिक रूपे असल्याचे दिसते; मात्र केवळ नावातील साम्याच्या आधारे या सर्व समुदायांची एकच ऐतिहासिक उत्पत्ती निश्चित करता येत नाही. === Kulambi आणि कुलंबी === ''Kulambi'' हे रूप जुन्या ethnographic साहित्यात कुणबीशी संबंधित प्रादेशिक रूप म्हणून आढळते. Russell आणि Hiralal यांनी बॉम्बे प्रदेशातील विविध प्रादेशिक रूपांचा उल्लेख करताना दख्खनमध्ये ''Kunbi'' किंवा ''Kulambi'', दक्षिण कोकणात ''Kulwādi'', गुजरातमध्ये ''Kanbi'' आणि बेळगाव परिसरात ''Kulbi'' अशी रूपे नोंदवली आहेत.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> मात्र ‘कुलंबी’ हे ‘कुणबी’चेच मूळ रूप आहे किंवा दोन्ही शब्दांची निर्मिती एकाच ऐतिहासिक प्रक्रियेतून झाली आहे, असे निर्विवादपणे सिद्ध झालेले नाही. त्यामुळे ‘कुलंबी’ आणि ‘कुणबी’ यांचा संबंध मांडताना तो संभाव्य भाषिक संबंध किंवा ऐतिहासिक व्युत्पत्तीविषयक मत म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे. === Kulwadi / कुलवाडी === ‘कुलवाडी’ किंवा ''Kulwādi'' ही संज्ञा विशेषतः दक्षिण कोकणाशी संबंधित प्रादेशिक रूप म्हणून Russell आणि Hiralal यांच्या नोंदीत आढळते. त्याच नोंदीत ''Kunbi'', ''Kulambi'', ''Kulwādi'', ''Kanbi'' आणि ''Kulbi'' ही विविध प्रादेशिक रूपे नमूद केली आहेत.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> कोकणातील सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासात ‘कुलवाडी’ ही संज्ञा स्थानिक संदर्भात स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. ती प्रत्येक ठिकाणी आणि प्रत्येक काळात ‘कुणबी’ची तंतोतंत समानार्थी संज्ञा होती असे गृहीत धरता येत नाही. === Kutumbika / कुटुम्बिक === ‘कुटुम्बिक’ किंवा ''Kutumbika'' या प्राचीन संज्ञेचा ‘कुणबी’ या आधुनिक सामाजिक नावाशी संबंध जोडणारे मत जुन्या ethnographic साहित्यात आढळते. Russell आणि Hiralal यांनी बॉम्बे प्रदेशातील ''Kunbi'' आणि ''Kulambi'' या रूपांचा उल्लेख करताना संस्कृत अभिलेखांमध्ये ''Kutumbika'' हे रूप आढळते आणि त्याचा संबंध ''kutumba'' म्हणजे कुटुंब याच्याशी जोडला जातो, अशी व्युत्पत्तीविषयक मांडणी नोंदवली आहे. त्यांच्या नोंदीनुसार अकराव्या शतकातील एका वृत्तांतात ''Kutumbiks'' या संज्ञेचा ग्रामांतील कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला होता.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> Russell आणि Hiralal यांनी ''Kutumbika''पासून कुणबी नावाची व्युत्पत्ती होऊ शकते, अशी मांडणी नोंदवली असली तरी त्यांनी इतर व्युत्पत्तीविषयक मतेही दिली आहेत. त्यामुळे ''Kutumbika'' → ''Kulambi'' → ''Kunbi'' हा क्रम निश्चित आणि निर्विवाद ऐतिहासिक व्युत्पत्ती म्हणून मांडता येत नाही.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> ‘कुटुम्बिक’ आणि आधुनिक ‘कुणबी’ यांच्यातील संबंधाबाबत भाषिक आणि सामाजिक-ऐतिहासिक असे दोन स्वतंत्र प्रश्न विचारात घेणे आवश्यक आहे. भाषिकदृष्ट्या संभाव्य व्युत्पत्तीचे मत उपलब्ध आहे; मात्र प्राचीन ''Kutumbika'' आणि आधुनिक कुणबी हा एकच अखंड सामाजिक समुदाय असल्याचा निर्णायक पुरावा उपलब्ध आहे, असे मानता येत नाही. === Tilori / Tillori Kunbi === ‘तिलोरी कुणबी’ किंवा ''Tilori Kunbi'' ही संज्ञा रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित ऐतिहासिक प्रशासकीय नोंदींमध्ये विशेषत्वाने आढळते. २३ एप्रिल १९४२ च्या तत्कालीन बॉम्बे सरकारच्या ठरावात ''Kunbi (except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' असा उल्लेख करण्यात आला होता, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही स्वतंत्र नोंद इतर मागास समुदायांच्या यादीत करण्यात आली होती. मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या निर्णयात १९४२ च्या ठरावासह १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्ये ही प्रशासकीय स्थिती कायम राहिल्याची नोंद केली आहे. १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या ठरावात ''Kunbi caste'' ही स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आल्याचेही न्यायालयाने नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |access-date=22 August 2026 }}</ref> तिलोरी कुणबीशी संबंधित भाषिक अभ्यासही करण्यात आला आहे. A. M. Ghatge यांनी *Kunbi of Mahad* या ग्रंथात महाड परिसरातील कुणबी बोलीचे भाषिक वर्णन केले आहे. हा ग्रंथ *A Survey of Marathi Dialects* या मालिकेतील Series III म्हणून १९६६मध्ये Bombay State Board for Literature and Cultureने प्रकाशित केला होता.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=3 |publisher=Bombay State Board for Literature and Culture |location=Bombay |year=1966 }}</ref> ‘तिलोरी कुणबी’, ‘तिल्लोरी कुणबी’ आणि इतर संबंधित संज्ञांचा वापर करताना ऐतिहासिक सामाजिक ओळख, भाषिक रूप आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण यांमध्ये फरक करणे आवश्यक आहे. आधुनिक शासनाच्या वर्गीकरणात वापरली जाणारी संज्ञा आणि जुन्या ethnographic किंवा Census स्रोतांतील संज्ञा एकाच अर्थाने वापरल्या गेल्या आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. === Maratha-Kunbi आणि Kunbi-Maratha === ‘Maratha-Kunbi’ आणि ‘Kunbi-Maratha’ या संज्ञांचा वापर विविध ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय संदर्भांत आढळतो. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये Maratha आणि Kunbi या वर्गीकरणांमधील सीमा नेहमी स्पष्ट राहिल्या नाहीत. १९११ च्या बॉम्बे जनगणनेत ''Kunbi Maratha'' हा गट ''Kunbi''च्या वर्गात स्वतंत्रपणे दाखविण्यात आला होता. १९५१ च्या बॉम्बे जनगणना-आधारित अधिकृत अहवालात १९०१मध्ये ''Mahratha Kunbis'' यांची गणना ''Mahrathas''मध्ये, तर १९११मध्ये त्यांची गणना ''Kunbis''मध्ये करण्यात आल्याचे स्पष्टपणे नमूद केले आहे.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1911: Bombay |volume=7 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1912 }}</ref><ref>{{cite web |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Census of India |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> या वर्गीकरणातील बदलामुळे वेगवेगळ्या जनगणनांतील Maratha आणि Kunbi यांच्या लोकसंख्येची थेट तुलना करताना त्या-त्या जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. १९२१ च्या बॉम्बे जनगणना अहवालातही Maratha म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या व्यक्तींच्या संख्येची तुलना Kunbiशी करताना अशीच अडचण असल्याचे नमूद करण्यात आले होते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1921: Bombay |volume=9 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> १९३१ च्या बॉम्बे जनगणना अहवालाने Maratha आणि Kunbi या संज्ञांच्या वापराबाबत स्पष्ट वर्गीकरणीय अडचण नोंदवली होती. अहवालानुसार त्या जनगणनेतील Maratha लोकसंख्येतील वाढीचा एक भाग Kunbi म्हणून नोंदवल्या जाणाऱ्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंधित असू शकतो. अहवालात ''Maratha'' आणि ''Kunbi'' या संज्ञांच्या वापराबाबत असलेल्या गोंधळामुळे या बाबतीत समाधानकारक सांख्यिक तुलना करण्यासाठी संज्ञांची अधिक स्पष्ट व्याख्या आवश्यक असल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Census of India |year=1933 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf }}</ref> १९३१ च्या जनगणनेतील या वर्गीकरणीय समस्येवरून Maratha आणि Kunbi या सामाजिक संज्ञांचा वापर सर्व प्रदेशांत एकसारखा होता असे दिसत नाही. त्यामुळे या जनगणना नोंदींच्या आधारे ‘Maratha हीच Kunbi जात आहे’ किंवा ‘Kunbi हीच Maratha जात आहे’ असा सार्वत्रिक ऐतिहासिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध Census नोंदी मात्र या दोन संज्ञांमध्ये काही प्रदेशांत सामाजिक आणि प्रशासकीय सीमारेषा बदलत्या स्वरूपाच्या होत्या, हे दर्शवतात.<ref>{{cite web |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Census of India |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Census of India |year=1933 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf }}</ref> === संज्ञा, सामाजिक ओळख आणि प्रशासकीय वर्गीकरण === कुणबीशी संबंधित संज्ञांचा इतिहास पाहताना भाषिक रूप, सामाजिक ओळख आणि सरकारी वर्गीकरण या वेगवेगळ्या बाबी स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. एखाद्या काळात एखाद्या समूहासाठी वापरलेले नाव पुढील काळात त्याच अर्थाने वापरले गेले असे आवश्यक नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्येही जातीय वर्गीकरणातील बदलांमुळे लोकसंख्येच्या आकडेवारीत फरक पडल्याचे अधिकृत Census साहित्यामध्ये नोंदविले आहे.<ref>{{cite web |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Census of India |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> आधुनिक महाराष्ट्राच्या प्रशासकीय वर्गीकरणात ‘Kunbi’ ही नोंद इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वर आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अद्ययावत संकलित यादीत या नोंदीखाली ''Lewa Kunbi'', ''Lewa Patil'', ''Lewa Patidar'', ''Maratha Kunbi'', ''Kunbi Maratha'', ''Tilori Kunbi'', ''Tillori Kunbi'' आणि ''Ti. Kunbi'' या संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्र राज्याची विमुक्त जाती, भटक्या जमाती, इतर मागासवर्ग व विशेष मागासवर्गाची इंग्रजी भाषांतरित यादी |publisher=इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग, महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> ही यादी प्रशासकीय आणि आरक्षणाच्या संदर्भातील वर्गीकरण आहे. तिच्यातील उपसंज्ञा आणि ऐतिहासिक Census किंवा ethnographic साहित्यामध्ये वापरलेल्या सामाजिक संज्ञा यांना परस्परांचे थेट समानार्थी मानता येत नाही. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५ च्या परिपत्रकातही सदर यादी ही संकलित स्वरूपाची असून संबंधित जात किंवा जमातीचा समावेश ज्या शासन निर्णय किंवा आदेशाद्वारे करण्यात आला आहे, ते मूळ शासन निर्णय किंवा आदेश ग्राह्य धरावेत, असे स्पष्ट केले आहे.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्र राज्याची विमुक्त जाती, भटक्या जमाती, इतर मागासवर्ग व विशेष मागासवर्गाची इंग्रजी भाषांतरित यादी |publisher=इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग, महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> === व्युत्पत्तीबाबत निष्कर्ष === ‘कुणबी’ या शब्दाची व्युत्पत्ती निश्चितपणे एका स्रोताने किंवा एका सिद्धांताने स्पष्ट झालेली नाही. ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulambi'' आणि ''Kulwādi'' ही विविध प्रादेशिक रूपे जुन्या ethnographic साहित्यात नोंदविण्यात आली आहेत. त्याच साहित्यात ''Kutumbika'' या प्राचीन संज्ञेशी ‘कुणबी’चा संबंध जोडणारे व्युत्पत्तीविषयक मतही आढळते.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> मात्र ''Kutumbika'' ही प्राचीन संज्ञा आणि आधुनिक ‘कुणबी’ हा सामाजिक समुदाय यांच्यात थेट, अखंड आणि निर्विवाद वंशसंबंध सिद्ध झालेला आहे, असे उपलब्ध पुराव्यांवरून म्हणता येत नाही. त्यामुळे ‘कुटुम्बिक → कुलंबी → कुणबी’ ही मांडणी या लेखात '''संभाव्य व्युत्पत्तीविषयक मत''' म्हणूनच नमूद करणे उचित आहे; '''सिद्ध ऐतिहासिक वंशावळ''' म्हणून नव्हे.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> == प्राचीन आणि पूर्व-मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज == कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी त्यापूर्वीच्या कोकणातील मानवी वस्ती, उपजीविका, कृषी, पशुपालन, ग्रामजीवन आणि प्रारंभिक ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची पार्श्वभूमी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. मात्र प्रागैतिहासिक किंवा प्राचीन काळातील कृषक समुदायांना आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणून ओळखणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. आधुनिक ‘कुणबी’ ही सामाजिक ओळख नंतरच्या ऐतिहासिक प्रक्रियांमध्ये विकसित झालेली आहे. त्यामुळे या विभागात प्राचीन कृषक संस्कृती आणि आधुनिक कुणबी समाज यांच्यात थेट वंशपरंपरेचा दावा केला जात नाही. === कोकणातील प्राचीन मानवी वस्ती === कोकणात प्रागैतिहासिक मानवी उपस्थितीचे पुरावे विविध स्वरूपात आढळतात. विशेषतः महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील लेटराइट पठारांवर आढळणाऱ्या भूरूपचित्रांचा (geoglyphs) अभ्यास कोकणातील प्रागैतिहासिक मानवी क्रियाशीलतेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा ठरला आहे. युनेस्कोच्या तात्पुरत्या जागतिक वारसा यादीतील नोंदीनुसार कोकणातील भूरूपचित्रांचा कालपट मेसोलिथिक काळापासून आरंभीच्या ऐतिहासिक काळापर्यंत पसरलेला आहे. या भूरूपचित्रांमध्ये प्राणी, मानवी आकृती आणि भूमितीय चिन्हांसह विविध प्रकारच्या आकृत्या आढळतात.<ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> कोकणातील भूरूपचित्रांच्या समूहामुळे या प्रदेशात दीर्घकालीन मानवी व सांस्कृतिक क्रियाशीलतेचे पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. तथापि या पुराव्यांच्या आधारे त्या काळातील लोकसंख्येला आधुनिक काळातील कोणत्याही विशिष्ट जातीय किंवा सामाजिक समुदायाशी जोडता येत नाही. UNESCOच्या नोंदीनुसार या भूरूपचित्रांचा संबंध मेसोलिथिक ते आरंभीच्या ऐतिहासिक काळातील मानवी सांस्कृतिक प्रक्रियांशी जोडला जातो; त्यामुळे त्यांचा उपयोग प्राचीन कोकणातील मानवी उपस्थितीच्या पुराव्यांपुरताच करणे अधिक योग्य ठरते.<ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> कोकणाची भौगोलिक रचना सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांपासून अरबी समुद्रापर्यंत पसरलेल्या अरुंद किनारी प्रदेशाची आहे. नद्या, खाड्या, डोंगर, पठारे आणि समुद्रकिनारा यांमुळे येथील मानवी वस्ती आणि उपजीविकेचे स्वरूप प्रदेशानुसार बदलत गेले. त्यामुळे कोकणातील प्रागैतिहासिक समाजाचा अभ्यास करताना दख्खनच्या पठारी प्रदेशातील पुरातत्त्वीय संस्कृतींचे पुरावे थेट कोकणाला लागू न करता कोकणातील स्वतंत्र पुरातत्त्वीय साक्ष विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> === महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषी संस्कृती === महाराष्ट्रातील कृषी आणि स्थिर वस्तीच्या विकासाचा पुरातत्त्वीय इतिहास ताम्रपाषाणकालीन संस्कृतींच्या अभ्यासातून स्पष्ट होतो. सावळदा, मालवा आणि जोर्वे या सांस्कृतिक टप्प्यांमध्ये शेती, पशुपालन, स्थिर वस्ती, मातीची भांडी, दगडी आणि तांब्याची साधने तसेच विविध प्रकारच्या उपजीविकेचे पुरावे आढळतात.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> या काळातील समाजांची अर्थव्यवस्था केवळ शेतीवर आधारित नव्हती. उपलब्ध पुरातत्त्वीय पुराव्यांमध्ये पशुपालन, शिकार, मासेमारी आणि वनस्पतीजन्य अन्नस्रोतांचा वापर यांचाही समावेश आढळतो. त्यामुळे महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषक अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप मिश्र उपजीविकेचे होते.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> === इनामगाव आणि ताम्रपाषाणकालीन कृषी जीवन === इनामगाव हे महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन कृषक वस्तीच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे पुरातत्त्वीय स्थळ आहे. हे स्थळ पुणे जिल्ह्यातील घोड नदीच्या परिसरात आहे. उत्खननातून मालवा, आरंभीचा जोर्वे आणि उत्तर जोर्वे या सांस्कृतिक टप्प्यांतील वस्तीचे पुरावे मिळाले आहेत.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> इनामगावातील पुराव्यांमधून बार्ली, गहू, तांदूळ, नाचणी, ज्वारी, कुळीथ, वाटाणा, मसूर, मूग, उडीद आणि इतर कडधान्यांच्या लागवडीचे पुरावे मिळाले आहेत. पशुपालन आणि शिकार यांचाही अर्थव्यवस्थेत सहभाग होता. या पुराव्यांवरून ताम्रपाषाणकालीन महाराष्ट्रातील कृषी अर्थव्यवस्था विविध पिके, पशुपालन आणि इतर उपजीविकांच्या मिश्र स्वरूपाची होती असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> इनामगावच्या अभ्यासात कृषी व्यवस्थेशी संबंधित पाण्याच्या वापराचे आणि सिंचनाचे पुरावेही नोंदविले गेले आहेत. या पुराव्यांमुळे महाराष्ट्रातील काही ताम्रपाषाणकालीन कृषक समुदायांना पाणी, जमीन आणि पिकांच्या नियोजनाचा अनुभव असल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Early Farming Cultures of the Deccan |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/64222.pdf }}</ref> === कोकण आणि जोर्वे संस्कृती === जोर्वे ही महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन पुरातत्त्वीय संस्कृती असून तिचे प्रमुख केंद्र दख्खनमधील नदीखोऱ्यांत होते. आधुनिक महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनाऱ्याचा, विशेषतः कोकणाचा, जोर्वे संस्कृतीच्या मुख्य विस्तारात समावेश नसल्याचे पुरातत्त्वीय अभ्यासांमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite journal |last=Shinde |first=Vasant |title=Craft specialization and social organization in the Chalcolithic Deccan, India |journal=Antiquity |year=2015 }}</ref><ref>{{cite web |title=Copper and Iron age: Features and Distribution |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/antp03/chapter/copper-and-iron-age-features-and-distribution/ }}</ref> म्हणून महाराष्ट्रातील जोर्वे संस्कृतीचा इतिहास आणि कोकणातील प्राचीन मानवी वस्ती यांचा अभ्यास स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भांत करणे आवश्यक आहे. जोर्वे संस्कृतीचे कृषक जीवन महाराष्ट्रातील प्राचीन कृषी अर्थव्यवस्थेचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे; मात्र ‘जोर्वे संस्कृती म्हणजे कोकणातील कुणबींची पूर्वज संस्कृती’ असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही.<ref>{{cite journal |last=Shinde |first=Vasant |title=Craft specialization and social organization in the Chalcolithic Deccan, India |journal=Antiquity |year=2015 }}</ref> === प्रारंभिक ग्रामजीवन आणि कृषी अर्थव्यवस्था === ताम्रपाषाणकालीन महाराष्ट्रातील पुरातत्त्वीय स्थळांवरून स्थिर किंवा अर्ध-स्थिर वस्ती, घरांची रचना, धान्यसाठवण, शेतीची साधने, पशुपालन आणि विविध प्रकारच्या हस्तकौशल्यांचे पुरावे मिळतात. या पुराव्यांमधून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची प्राथमिक रूपे आणि कृषी उत्पादनाशी संबंधित सामाजिक संघटनांचा विकास झाल्याचे दिसते.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> मात्र अशा प्राचीन वस्तींच्या सामाजिक संरचनेला आधुनिक जातव्यवस्थेतील ‘कुणबी’ या विशिष्ट जातनावाशी थेट जोडण्यासाठी आवश्यक असलेला सलग पुरातत्त्वीय, अभिलेखीय आणि सामाजिक पुरावा उपलब्ध नाही. त्यामुळे प्राचीन कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट पूर्वज होता, असा निष्कर्ष या लेखात मांडलेला नाही. === प्राचीन कृषक समाजापासून ऐतिहासिक ग्रामीण समाजाकडे === कोकणातील प्रागैतिहासिक आणि आरंभीच्या ऐतिहासिक मानवी वस्तीचा पुरावा हा आधुनिक कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा थेट पुरावा नसला, तरी तो पुढील ग्रामीण आणि कृषी समाजाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीचा महत्त्वाचा भाग आहे. कोकणाचा प्राचीन इतिहास हा किनारी वसाहती, नदीखोरे, बंदरे, व्यापारमार्ग आणि सह्याद्रीमार्गे दख्खनशी असलेल्या संपर्काशी संबंधित होता. महाराष्ट्राच्या इतिहासाच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये कोकणातील प्राचीन वस्ती, व्यापारी केंद्रे आणि विविध राजकीय सत्तांच्या प्रभावाचा मागोवा आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Chapter I |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/chapter_1.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> कालांतराने जमीन, शेती, ग्रामसंस्था, उत्पादन, व्यापार, महसूल आणि सामाजिक संबंध यांचे स्वरूप बदलत गेले. पश्चिम दख्खनातील मध्ययुगीन ग्रामसमाजाच्या अभ्यासातून कृषी जमीन, ग्रामस्थळ, सामाईक चराऊ जमीन आणि स्थानिक ग्रामसंस्थांची रचना यांविषयी माहिती मिळते. या ग्रामीण संस्थांचा विकास प्रदेशानुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात झाला असून कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीमुळे तेथील ग्रामजीवन पश्चिम दख्खनच्या अंतर्गत प्रदेशापेक्षा काही बाबतींत वेगळे होते.<ref>{{cite book |last=Fukazawa |first=H. |chapter=The Medieval Deccan and Maharashtra |title=The Cambridge Economic History of India |editor1-last=Raychaudhuri |editor1-first=Tapan |editor2-last=Habib |editor2-first=Irfan |publisher=Cambridge University Press |year=1982 }}</ref> मध्ययुगीन काळात कोकणातील कृषी उत्पादनाबरोबरच किनारी व्यापार आणि बंदरांशी संबंधित आर्थिक व्यवहारांनाही महत्त्व होते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार प्राचीन आणि मध्ययुगीन काळात कोकणातील चौल, कल्याण, सोपारा आणि राजापुरी यांसारख्या बंदरांनी व्यापार आणि बाह्य संपर्कात भूमिका बजावली. कोकणातील भौगोलिक स्थानामुळे सह्याद्रीतील घाटमार्ग आणि समुद्री मार्ग यांच्या माध्यमातून अंतर्गत दख्खन आणि किनारी प्रदेश यांच्यात संपर्क निर्माण झाला.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Chapter I |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/chapter_1.pdf }}</ref> या दीर्घकालीन प्रक्रियांमधून कोकणातील ग्रामीण समाजरचना विकसित होत गेली. तथापि या प्रक्रियेतील प्रत्येक प्राचीन किंवा मध्ययुगीन कृषक समूहाला आधुनिक ‘कुणबी’ या सामाजिक नावाने संबोधता येत नाही. आधुनिक कुणबी ओळख कधी आणि कोणत्या सामाजिक प्रक्रियांमधून अधिक स्पष्ट झाली, याचा अभ्यास करण्यासाठी पुढील मध्ययुगीन, प्रारंभिक आधुनिक आणि विशेषतः वसाहतकालीन प्रशासकीय, जनगणना आणि ethnographic स्रोत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> त्यामुळे आधुनिक कुणबी समाजाचा इतिहास शोधताना प्रागैतिहासिक कृषक संस्कृती, प्राचीन वस्ती, मध्ययुगीन ग्रामीण समाज आणि वसाहतकालीन प्रशासकीय नोंदी यांना एकाच अखंड जातीय वंशावळीत जोडण्याऐवजी स्वतंत्र ऐतिहासिक टप्पे म्हणून तपासणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध पुरावे प्राचीन कोकणातील मानवी व कृषी जीवनाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी स्पष्ट करतात; मात्र त्या आधारे आधुनिक कुणबी समाजाची थेट आणि अखंड वंशपरंपरा सिद्ध होत नाही.<ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref><ref>{{cite book |last=Fukazawa |first=H. |chapter=The Medieval Deccan and Maharashtra |title=The Cambridge Economic History of India |editor1-last=Raychaudhuri |editor1-first=Tapan |editor2-last=Habib |editor2-first=Irfan |publisher=Cambridge University Press |year=1982 }}</ref> === प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील कोकण === इ.स.पूर्व शेवटच्या शतकांपासून इ.स.च्या आरंभीच्या शतकांपर्यंत पश्चिम दख्खन आणि कोकण यांच्यात व्यापारी, राजकीय आणि सांस्कृतिक संपर्क वाढला. या काळात पश्चिम दख्खनातील व्यापारी मार्ग, अंतर्गत बाजारपेठा आणि समुद्रकिनारी बंदरे यांचा विकास झाला. नाशिक, कार्ले आणि कान्हेरी यांसारख्या ठिकाणच्या शिलालेखांमधून त्या काळातील राजकीय सत्ताकेंद्रे, व्यापारी समुदाय, धार्मिक संस्था, दाते आणि विविध सामाजिक-आर्थिक समूहांविषयी माहिती मिळते.<ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> सातवाहनकालीन पश्चिम दख्खनाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी नाशिक, कार्ले आणि इतर शिलालेख महत्त्वाचे आहेत. या शिलालेखांमधून कृषक, व्यापारी, कारागीर, धार्मिक दाते आणि प्रशासकीय घटक यांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील पश्चिम दख्खनातील समाज हा केवळ राजसत्ता आणि धार्मिक संस्थांपुरता मर्यादित नसून विविध आर्थिक आणि सामाजिक समूहांनी बनलेला होता.<ref>{{cite web |title=The History and Inscriptions of the Sātavāhanas and the Western Kshatrapas |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture |url=https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf }}</ref> === कुटुम्बिक, कुटुम्बिन् आणि कृषक समाज === सातवाहनकालीन आणि आरंभीच्या ऐतिहासिक शिलालेखांच्या अभ्यासात ''kuṭumbika'', ''kuṭumbin'', ''gṛhapati'' आणि कृषीशी संबंधित ''halāyudha'' किंवा ''hālakiya'' यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. या संज्ञांचा अर्थ आणि सामाजिक संदर्भ प्रत्येक शिलालेखाच्या संदर्भानुसार तपासणे आवश्यक आहे. उपलब्ध अभ्यासांमध्ये ''kuṭumbin'' किंवा ''gṛhapati'' यांचा संबंध गृहस्थ किंवा कुटुंबप्रमुखाशी, तर ''halāyudha''चा संबंध कृषक व्यवसायाशी जोडला आहे.<ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> पश्चिम दख्खनातील नाशिक परिसराशी संबंधित शिलालेखीय पुराव्यांमध्ये ''kuṭumbika'' या संज्ञेचा वापर आढळतो. एका नोंदीत ''kuṭumbika''चा उल्लेख कृषक किंवा नांगरणी करणाऱ्या व्यक्तीच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. या प्रकारच्या पुराव्यांवरून प्रारंभिक ऐतिहासिक काळात कुटुंब, कृषी उत्पादन, संपत्ती आणि धार्मिक दान यांच्यात परस्परसंबंध असलेले ग्रामीण गृहस्थ अस्तित्वात होते असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Social and Economic Conditions under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17073.pdf }}</ref> सातवाहनकालीन सामाजिक आणि आर्थिक इतिहासाच्या अभ्यासात ''kuṭumbin'' ही संज्ञा आधुनिक ‘कुणबी’ किंवा शेतकरी या शब्दांशी तुलना करण्यासाठी काही वेळा वापरली जाते. मात्र ही तुलना मुख्यतः सामाजिक-आर्थिक भूमिकेच्या संदर्भात आहे. ''kuṭumbin'' आणि आधुनिक ‘कुणबी’ हे एकच सामाजिक समुदाय होते, असा निष्कर्ष या तुलनेतून काढता येत नाही.<ref>{{cite web |title=The History and Inscriptions of the Sātavāhanas and the Western Kshatrapas |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture |url=https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf }}</ref> === प्रारंभिक कृषी व ग्रामजीवनाची पार्श्वभूमी === प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील कृषी अर्थव्यवस्था समजून घेण्यासाठी त्यापूर्वीच्या महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन वस्तींचे पुरावेही महत्त्वाचे आहेत. इनामगावसारख्या स्थळांवर घरांची रचना, धान्यसाठवण, कृषी उत्पादन, पशुपालन आणि कारागिरी यांचे पुरावे मिळाले आहेत. M. K. Dhavalikar यांच्या इनामगाववरील अभ्यासात या स्थळावरील वस्तीच्या आराखड्याच्या आधारे महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषकांच्या वस्तीपद्धतीचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref>{{cite journal |last=Dhavalikar |first=M. K. |title=Inamgaon: The Pattern of Settlement |journal=Man and Environment |volume=1 |year=1977 |pages=46–51 }}</ref> इनामगावचा कालखंड सातवाहनकालापूर्वीचा असल्यामुळे तेथील पुरावे आणि सातवाहनकालीन शिलालेख एकाच ऐतिहासिक टप्प्याचे प्रतिनिधित्व करीत नाहीत. तथापि दोन्ही प्रकारचे पुरावे महाराष्ट्रातील दीर्घकालीन कृषी, वस्ती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासाचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय आणि अभिलेखीय संदर्भ उपलब्ध करून देतात.<ref>{{cite journal |last=Dhavalikar |first=M. K. |title=Inamgaon: The Pattern of Settlement |journal=Man and Environment |volume=1 |year=1977 |pages=46–51 }}</ref><ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> सातवाहनकालीन शिलालेखांमध्ये कृषक, व्यापारी, कारागीर आणि धार्मिक दाते यांचे उल्लेख आढळतात. काही व्यक्तींनी बौद्ध धार्मिक संस्थांना गुहा, निधी किंवा इतर स्वरूपात दाने दिल्याचेही नोंदविले आहे. यावरून कृषी आणि इतर आर्थिक उपक्रमांमधून निर्माण होणाऱ्या संपत्तीचा काही भाग धार्मिक संस्थांच्या आश्रयासाठी वापरला जात असल्याचे दिसते.<ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> === प्राचीन कृषक समाज आणि आधुनिक कुणबी यांच्यातील संबंध === प्राचीन महाराष्ट्रातील कृषक संस्कृती, सातवाहनकालीन ''kuṭumbika'' किंवा ''kuṭumbin'' यांसारख्या संज्ञा आणि आधुनिक ‘कुणबी’ या सामाजिक नावामध्ये भाषिक किंवा सामाजिक साम्य असल्याचे काही जुन्या आणि आधुनिक अभ्यासांमध्ये सूचित केले गेले आहे. मात्र या साम्यांवरून प्रागैतिहासिक किंवा सातवाहनकालीन कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट पूर्वज होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref><ref>{{cite web |title=The History and Inscriptions of the Sātavāhanas and the Western Kshatrapas |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture |url=https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf }}</ref> विशेषतः इ.स.पूर्व दुसऱ्या सहस्रकातील मालवा किंवा जोर्वे संस्कृतीतील कृषकांना ‘कुणबी’ म्हणणे अनैतिहासिक ठरेल. त्याचप्रमाणे सातवाहनकालीन ''kuṭumbika'' किंवा ''kuṭumbin'' या संज्ञा आधुनिक जातीय अर्थाने ‘कुणबी’चे समानार्थी नाव होत्या, असे निश्चितपणे म्हणता येत नाही. ‘कुणबी’ ही सामाजिक ओळख पुढील ऐतिहासिक काळातील सामाजिक संघटन, प्रादेशिक ओळखी, कृषी संबंध, जमीनव्यवस्था आणि नंतरच्या प्रशासकीय व जनगणना प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे दस्तऐवजीकृत होत गेली. त्यामुळे आधुनिक कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी प्राचीन कृषक समाजानंतरच्या मध्ययुगीन, पूर्व-आधुनिक आणि वसाहतकालीन प्रक्रियांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> या अर्थाने प्राचीन कृषक संस्कृतींचा इतिहास हा कोकणातील कुणबींच्या थेट जातीय उत्पत्तीचा पुरावा नसून महाराष्ट्र आणि पश्चिम दख्खनमध्ये कृषी, स्थिर वस्ती, कुटुंब, उत्पादन आणि ग्रामीण जीवन यांची विकसित झालेली दीर्घ ऐतिहासिक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. === ऐतिहासिक आणि आधुनिक वर्गीकरणातील फरक === कुणबी समाजाशी संबंधित संज्ञांचे प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक वर्गीकरण काळानुसार बदलत गेले. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जात, उपजात, जमात किंवा सामाजिक समूहांची नोंद करताना तत्कालीन प्रशासकीय वर्गीकरण, प्रदेश, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि जनगणनेची पद्धत यांचा परिणाम होत असे. त्यामुळे ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratha-Kunbi'' किंवा ''Kunbi-Maratha'' यांसारख्या संज्ञा वेगवेगळ्या काळातील जनगणना नोंदींमध्ये समान पद्धतीने वापरल्या गेल्या नाहीत.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> १९३१ च्या बॉम्बे जनगणनेतील विविध तक्त्यांमध्ये ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Lewa or Lewa Kunbi'' आणि ''Maratta-Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी आढळतात. त्याचबरोबर काही तक्त्यांमध्ये ''Maratta, Maratta-Kunbi, Kulwadi or Kanbi, Lewa or Rewa Kunbi of Khandesh'' असा संयुक्त वर्गही वापरण्यात आला होता. या नोंदींवरून तत्कालीन जनगणनांमध्ये संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण तक्त्यानुसार आणि प्रशासकीय संदर्भानुसार वेगवेगळ्या प्रकारे करण्यात आले होते, असे दिसते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> १९३१ च्या जनगणना अहवालात Maratha आणि Kunbi या संज्ञांच्या वापराशी संबंधित वर्गीकरणीय अडचणींचाही उल्लेख करण्यात आला होता. त्यामुळे वेगवेगळ्या जनगणना वर्षांतील Maratha आणि Kunbi लोकसंख्येची तुलना करताना संबंधित जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती आणि त्या काळातील संज्ञांचा अर्थ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> स्वातंत्र्योत्तर काळात या वर्गीकरणाला अधिक स्पष्ट प्रशासकीय स्वरूप प्राप्त झाले. मुंबई सरकारने २३ एप्रिल १९४२ रोजी प्रसिद्ध केलेल्या वर्गीकरणात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' ही नोंद ''Intermediate Communities''च्या यादीत, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही नोंद ''Other Backward Communities''च्या यादीत स्वतंत्रपणे केली होती. मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या निर्णयात ही स्थिती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=Bombay High Court |date=24 April 2002 |access-date=2026-08-22 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाने १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांची यादी प्रसिद्ध केली. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नोंदीनुसार या यादीत अनुक्रमांक ८३वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला. न्यायालयाने पुढे नमूद केले की १९६७पासून कुणबी जात महाराष्ट्राच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट झाली.*Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors.*, Writ Petition No. 5345 of 2001, decided on 24 April 2002, 2002 (4) All MR 807. या ऐतिहासिक बदलांमुळे जुन्या जनगणनेतील एखाद्या संज्ञेची संख्या आणि आजच्या प्रशासकीय वर्गातील त्याच संज्ञेची संख्या यांची थेट तुलना करता येत नाही. अशी तुलना करताना संबंधित जनगणनेतील वर्गीकरण, प्रशासकीय सीमा, संज्ञेचा त्या काळातील अर्थ आणि स्थानिक सामाजिक ओळख या सर्व बाबींचा विचार करणे आवश्यक आहे. === संज्ञांच्या वापराबाबत ऐतिहासिक सावधगिरी === कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास लिहिताना ‘कुणबी’, ‘कानबी’, ‘कुलवाडी’, ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘तिलोरी कुणबी’ या संज्ञांचा वापर त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय संदर्भात करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये या संज्ञांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |access-date=22 August 2026 |language=en }}</ref> विशेषतः तिलोरी कुणबीच्या बाबतीत हा फरक स्पष्टपणे दिसतो. १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना ''Other Backward Communities''च्या यादीत स्वतंत्र स्थान देण्यात आले होते, तर त्याच वेळी इतर कुणबींना ''Intermediate Communities''च्या वर्गात ठेवण्यात आले होते. १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित सरकारी ठरावांमध्येही ही स्थिती कायम राहिल्याचे मुंबई उच्च न्यायालयाने नमूद केले आहे. १९६७मध्ये मात्र ''Kunbi caste''चा स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |access-date=22 August 2026 |language=en }}</ref> त्यामुळे एखाद्या व्यक्तीची किंवा समूहाची आधुनिक जातीय ओळख केवळ आडनाव, व्यवसाय, गावाचे नाव किंवा जुन्या जनगणनेतील नोंद यावरून निश्चित करता येत नाही. ऐतिहासिक जनगणना ही तत्कालीन प्रशासकीय आणि सामाजिक वर्गीकरणाची नोंद असते; ती प्रत्येक व्यक्तीच्या आधुनिक जातीय ओळखीचा अंतिम पुरावा मानता येत नाही. आधुनिक जातीय किंवा प्रशासकीय दावा तपासताना संबंधित काळातील प्राथमिक दस्तऐवज आणि लागू असलेले प्रशासकीय नियम स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे ''Maratha-Kunbi'' किंवा ''Kunbi-Maratha'' या संज्ञांचा एखाद्या ऐतिहासिक स्रोतामध्ये वापर झाला म्हणून त्या संज्ञांचा प्रत्येक काळात आणि प्रत्येक प्रदेशात एकच सामाजिक अर्थ होता असे मानता येत नाही. १९३१ च्या जनगणनेत ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Maratta-Kunbi'' आणि ''Lewa or Lewa Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी तसेच काही ठिकाणी Maratha आणि संबंधित कृषक समूहांना एकत्रित करणारे वर्ग आढळतात.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> या कारणामुळे कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास मांडताना '''भाषिक संज्ञा, सामाजिक ओळख, जनगणनात्मक वर्गीकरण आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण''' या चार बाबी स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित संज्ञांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते, तर स्वातंत्र्योत्तर काळात सरकारी वर्गीकरणातही कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांची प्रशासकीय स्थिती बदलली. त्यामुळे एका काळातील प्रशासकीय वर्गीकरण दुसऱ्या काळातील सामाजिक ओळखीशी तंतोतंत समान मानणे किंवा जुन्या जनगणना अथवा प्रशासकीय नोंदीवरून आधुनिक सामाजिक ओळख निश्चित करणे इतिहासदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |access-date=22 August 2026 |language=en }}</ref> == मध्ययुगीन कोकण == कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात विविध राजकीय सत्तांचा प्रभाव पडला. शिलाहार, यादव, दिल्ली सल्तनत, बहमनी सत्ता आणि त्यानंतरची दख्खनी सल्तनती राज्ये यांच्या काळात कोकणातील राजकीय सीमा, प्रशासकीय व्यवस्था आणि स्थानिक सत्ताकेंद्रे बदलत गेली. या राजकीय बदलांबरोबर जमीन, महसूल, ग्रामव्यवस्था आणि कृषी उत्पादनाशी संबंधित संस्थांमध्येही बदल झाले. मात्र या सर्व कालखंडातील कृषक समाजाला आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणून संबोधणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. उपलब्ध मध्ययुगीन स्रोतांमध्ये ग्रामीण समाजाचे विविध प्रशासकीय, आर्थिक आणि सामाजिक संदर्भ आढळतात; ‘कुणबी’ ही आधुनिक सामाजिक ओळख पुढील ऐतिहासिक प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे दस्तऐवजीकृत झाली.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> === शिलाहार === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहारांचे महत्त्वाचे स्थान आहे. शिलाहारांच्या तीन प्रमुख शाखांपैकी दक्षिण कोकणातील शाखेने साधारण इ.स. ७७० ते १०२० च्या दरम्यान राज्य केले. उत्तर कोकणातील शिलाहार शाखेचे राजकीय क्षेत्र ठाणे, कोलाबा आणि त्याच्या आसपासच्या प्रदेशाशी संबंधित होते. दक्षिण कोकणातील शिलाहार हे सुरुवातीला राष्ट्रकूटांचे आणि नंतर चालुक्य, कदंब व यादव यांसारख्या दख्खनी सत्तांचे मांडलिक होते.<ref>{{cite web |title=Silaharas |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html }}</ref> उत्तर कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय क्षेत्रात आजच्या ठाणे, मुंबई, कोलाबा आणि आसपासच्या प्रदेशांचा समावेश होत होता. त्यांच्या काळात ठाणे, सोपारा, चौल, उरण आणि इतर किनारी केंद्रे व्यापार व राजकीय संपर्कासाठी महत्त्वाची होती. कोकणातील राजकीय आणि आर्थिक जीवनाचा संबंध समुद्री बंदरे तसेच सह्याद्रीमार्गे दख्खनच्या पठाराशी जोडलेल्या मार्गांशी होता.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref> शिलाहारकालीन ताम्रपट आणि शिलालेखांमधून जमीनदान, धार्मिक संस्था आणि स्थानिक सत्ताकेंद्रांमधील संबंधांचा अभ्यास करता येतो. या पुराव्यांमुळे कृषी उत्पादन आणि जमिनीचे उत्पन्न हे तत्कालीन सामाजिक, धार्मिक आणि राजकीय व्यवस्थेतील महत्त्वाचे आर्थिक आधार होते असे दिसते. तथापि या काळातील कृषक समाजाला आधुनिक ‘कुणबी’ या जातनावाने ओळखण्यास पुरेसा थेट पुरावा उपलब्ध नाही.<ref>{{cite web |title=Silaharas |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html }}</ref> === यादव === इ.स. १२व्या आणि १३व्या शतकात देवगिरीच्या यादव सत्तेचा पश्चिम दख्खनावर प्रभाव वाढला. कोकणातील काही भागांवरही यादव सत्तेचे नियंत्रण किंवा प्रभाव होता. उत्तर कोकणात यादवांच्या प्रतिनिधींची प्रशासकीय उपस्थिती असल्याचे ताम्रपट आणि शिलालेखीय पुराव्यांतून दिसते. इ.स. १२७३ आणि १२९१ च्या नोंदींमध्ये रामचंद्र यादवाच्या अधिकाऱ्यांनी कल्याण आणि सालसेट परिसरातील गावांच्या दानाचा उल्लेख केला आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref> यादवकालीन महाराष्ट्रातील ग्रामीण समाज आणि प्रशासकीय व्यवस्थेबाबत महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये गावाच्या पातळीवर ग्रामकूट, चौधरी किंवा चौगुला यांसारख्या पदांचा उल्लेख आहे. ग्रामसमिती आणि तिचे सदस्य महत्तर म्हणून ओळखले जात असल्याची नोंदही आढळते. या काळात गाव हे कृषी उत्पादन, स्थानिक प्रशासन आणि सामाजिक जीवनाचे महत्त्वाचे केंद्र होते.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> या ग्रामव्यवस्थेचा उल्लेख आधुनिक कुणबी समाजाच्या थेट इतिहासासाठी पुरावा म्हणून न करता, कोकण आणि पश्चिम दख्खनातील पुढील ग्रामीण समाजरचनेची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे. === यादव सत्तेचा अंत आणि दिल्ली सल्तनतीचा प्रभाव === १३व्या शतकाच्या अखेरीस देवगिरीच्या यादव सत्तेवर दिल्ली सल्तनतीचा प्रभाव वाढला. इ.स. १३१७मध्ये यादव राज्य दिल्लीच्या सत्तेखाली पूर्णपणे गेले आणि दख्खनमध्ये दिल्लीच्या प्रशासकीय व लष्करी सत्तेची स्थापना झाली. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार या काळात देवगिरी हे दिल्लीच्या दख्खन प्रांताचे महत्त्वाचे प्रशासकीय केंद्र राहिले आणि प्रदेशातील अनेक भागांवर लष्करी अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून सत्ता चालवली जात होती.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> या संक्रमणकाळात दक्षिण कोकणासारख्या सीमावर्ती भागांत काही स्थानिक हिंदू प्रमुखांनी आपली सत्ता टिकवून ठेवण्याचा प्रयत्न केल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आहे. त्यामुळे दिल्लीच्या सत्तेचा प्रभाव वाढला असला तरी स्थानिक सत्ताकेंद्रे आणि ग्रामीण संस्था तत्काळ पूर्णपणे नाहीशा झाल्या असे मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> या राजकीय संक्रमणाचा परिणाम महसूल, जमीन आणि ग्रामीण समाजावर झाला. दिल्लीच्या दख्खनमधील प्रशासनात ''iqta''सारख्या महसूल व लष्करी व्यवस्थांचा वापर करण्यात आला होता. तथापि या कालखंडातील ग्रामीण कृषकांना आधुनिक ‘कुणबी’ या नावाने ओळखण्यास उपलब्ध स्रोत पुरेसा आधार देत नाहीत.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> === बहमनी सत्ता === इ.स. १३४७मध्ये बहमनी सत्ता स्थापन झाल्यानंतर दख्खनमध्ये स्वतंत्र सुलतानशाही राजकीय व्यवस्था निर्माण झाली. महाराष्ट्रातील ग्रामीण समाजाच्या संदर्भात बहमनी सत्तेने पाटील आणि देशमुख यांसारख्या स्थानिक अधिकाऱ्यांचे हक्क व वतने मान्य केल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आढळते.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> बहमनी काळात गाव हे स्थानिक प्रशासन आणि कृषी उत्पादनाचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले. पाटील आणि देशमुख यांसारख्या स्थानिक अधिकारपदांना मान्यता मिळाल्यामुळे केंद्रीय सुलतानशाही आणि स्थानिक ग्रामीण समाज यांच्यात संस्थात्मक संबंध निर्माण झाले. महसूलव्यवस्थेतील विविध प्रशासकीय विभागांसाठी तालुका, महाल, तरफ आणि परगणा यांसारख्या संज्ञांचा वापर होत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> बहमनी राज्याचे विघटन झाल्यानंतर दख्खनमध्ये अहमदनगरची निजामशाही, विजापूरची आदिलशाही, गोवळकोंड्याची कुतुबशाही, वऱ्हाडची इमादशाही आणि बिदरची बरीदशाही अशी स्वतंत्र सत्ताकेंद्रे निर्माण झाली. या सत्तांमुळे महाराष्ट्रातील राजकीय सीमा आणि प्रशासकीय व्यवस्था पुन्हा बदलल्या.<ref>{{cite web |title=The Bahamanis of the Deccan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_2.pdf }}</ref> === निजामशाही, आदिलशाही आणि कोकण === बहमनी सत्तेच्या विघटनानंतर कोकणातील विविध प्रदेशांवर अहमदनगरची निजामशाही आणि विजापूरची आदिलशाही यांचा वेगवेगळ्या काळात प्रभाव राहिला. किनारी प्रदेशात स्थानिक राजकीय सत्ताकेंद्रे, बंदरे आणि किल्ले यांचे महत्त्व वाढले. कोकणातील राजकीय नियंत्रण हे केवळ एका सत्तेच्या अखंड अधिपत्याखाली राहिले नाही; विविध सत्तांमध्ये प्रदेशांचे नियंत्रण बदलत गेले.<ref>{{cite web |title=The Nizamshahi of Ahmadnagar |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_3.pdf }}</ref> कोकणातील राजापुरीसारख्या केंद्रांच्या इतिहासातून या राजकीय बदलांचे उदाहरण दिसते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार राजापुरीचा प्रदेश पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस निजामशाहीच्या प्रभावाखाली आला आणि १४९०मध्ये मलिक अहमदने दीर्घ वेढ्यानंतर तो ताब्यात घेतला.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> या राजकीय संक्रमणांचा ग्रामीण समाजावर परिणाम महसूल, जमीनवापर, स्थानिक अधिकारपदे आणि व्यापारमार्गांच्या बदलांच्या माध्यमातून झाला. मात्र उपलब्ध स्रोतांवरून या सर्व कालखंडातील कृषक समाजाची एकच जातीय ओळख होती असे म्हणता येत नाही. === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा जमीन, पावसावर आधारित शेती, स्थानिक बाजारपेठा, ग्रामसंस्था आणि महसूलव्यवस्थेशी जोडलेला होता. कोकणाच्या भौगोलिक परिस्थितीमुळे भातशेती, डोंगरउतारावरील शेती आणि किनारी व्यापार यांना विशेष महत्त्व होते. पुढील शतकांमध्ये या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविध स्वरूप विकसित झाले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref> मध्ययुगीन ग्रामीण समाजाचा हा इतिहास आधुनिक कुणबी समाजाच्या निर्मितीचा थेट पुरावा म्हणून वापरता येत नाही. मात्र पुढील पूर्व-आधुनिक आणि वसाहतकालीन काळात जमीन, शेती, महसूल, ग्रामसंस्था आणि कृषक सामाजिक ओळखी यांच्या ज्या प्रक्रिया अधिक स्पष्ट झाल्या, त्यांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी या कालखंडात शोधता येते. === निजामशाही आणि कोकण === इ.स. १४९०मध्ये अहमदनगरच्या निजामशाहीची स्थापना झाल्यानंतर कोकणातील काही महत्त्वाची ठाणी आणि बंदरे निजामशाहीच्या राजकीय व लष्करी प्रभावाखाली आली. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये दांडा-राजपुरीचा उल्लेख करताना, इ.स. १४९०मध्ये दीर्घ वेढ्यानंतर निजामशाहीचा संस्थापक मलिक अहमद याने राजपुरी जिंकून घेतल्याची नोंद आहे. त्यानंतर अहमदनगरची सत्ता कोकणातील या भागावर दृढ झाली आणि राजपुरी हे व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> निजामशाहीच्या विस्ताराच्या काळात मलिक अहमदने कोकण आणि घाट परिसरातील अनेक किल्ले आपल्या ताब्यात घेतल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आहे. इ.स. १४८५नंतर त्याने जुन्नर आणि दौलताबादच्या प्रदेशातून कोकणाकडे लष्करी मोहिमा केल्या आणि अनेक घाट व कोकणातील किल्ल्यांवर नियंत्रण मिळवले. इ.स. १४९०मध्ये दांडा-राजपुरी जिंकल्यानंतर उत्तर कोकणातील गुजरातच्या अखत्यारीत नसलेला काही प्रदेश अहमदनगरच्या नियंत्रणाखाली आला.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> निजामशाहीच्या काळात कोकणातील बंदरे, घाटमार्ग आणि किल्ले यांना राजकीय तसेच आर्थिक महत्त्व होते. राजपुरी हे पंधराव्या आणि सोळाव्या शतकात व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र होते. पुढील काळातील प्रवाशांच्या आणि परकीय व्यापारविषयक नोंदींमध्येही राजपुरीचा व्यापारकेंद्र आणि बंदर म्हणून उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> या राजकीय आणि व्यापारी व्यवस्थेचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी संबंध होता. कृषी उत्पादन स्थानिक बाजारपेठा आणि बंदरांशी जोडलेले होते. मात्र या काळातील कृषक समाजाला आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ या एकसंध जातीय नावाने ओळखणे योग्य ठरणार नाही. आधुनिक कुणबी ओळख पुढील काळातील सामाजिक, प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदली गेली. === आदिलशाही आणि दक्षिण कोकण === बहमनी सत्तेच्या विघटनानंतर विजापूरची आदिलशाही ही दख्खनमधील प्रमुख सत्तांपैकी एक झाली. कोकणातील विविध भागांवर अहमदनगरची निजामशाही आणि विजापूरची आदिलशाही यांचा वेगवेगळ्या काळात प्रभाव राहिला. कोकणाच्या राजकीय इतिहासात स्थानिक सरदार, किल्ले, बंदरे आणि किनारी सत्ताकेंद्रे यांचे महत्त्व कायम राहिले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> इ.स. १४८९मध्ये युसुफ आदिल खानने विजापूरच्या आदिलशाहीची स्थापना केली. त्याच काळात अहमदनगरच्या मलिक अहमदने कोकणातील अनेक किल्ले ताब्यात घेण्यास सुरुवात केली होती. त्यामुळे पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस कोकण आणि घाट प्रदेशात अहमदनगर व विजापूर या दख्खनी सत्तांमधील राजकीय स्पर्धेला महत्त्व प्राप्त झाले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> दक्षिण कोकणातील राजकीय परिस्थिती एकसंध नव्हती. किनारी भागातील बंदरे आणि किल्ले तसेच सह्याद्रीतील घाटमार्ग यांवर नियंत्रण ठेवणे दख्खनी सत्तांसाठी लष्करी आणि आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे होते. समुद्री व्यापार आणि अंतर्गत दख्खनशी असलेले मार्ग यांमुळे कोकणातील किनारी केंद्रांना व्यापक आर्थिक महत्त्व प्राप्त झाले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> === मुघल प्रभाव === दख्खनमध्ये मुघल सत्तेचा विस्तार झाल्यानंतर महाराष्ट्रातील विविध प्रदेशांवर मुघलांचा राजकीय आणि महसुली प्रभाव वाढला. मात्र कोकणातील राजकीय परिस्थिती एकसंध नव्हती आणि किनारी प्रदेशातील विविध सत्ताकेंद्रे, किल्ले आणि स्थानिक प्रमुख यांचे महत्त्व कायम राहिले. दख्खनच्या राजकीय इतिहासात दिल्ली सल्तनत, बहमनी सत्ता, निजामशाही, आदिलशाही आणि पुढे मुघल सत्ता यांमधील सत्तांतरांची मालिका दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> मुघल काळातील प्रशासनाचा अभ्यास करताना केंद्रीय सत्ता आणि स्थानिक प्रशासन यांच्यातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. गावपातळीवरील स्थानिक अधिकारी आणि ग्रामीण संस्था अनेक ठिकाणी प्रशासनाच्या कार्यात सहभागी राहिल्या. त्यामुळे राजकीय सत्ता बदलली तरी स्थानिक ग्रामीण प्रशासनातील काही संस्था आणि सामाजिक संबंध सातत्याने कार्यरत राहू शकले.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> मुघल आणि दख्खनी सत्तांच्या काळातील महसूलव्यवस्थेचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला असला तरी त्या काळातील प्रत्येक कृषक समूहाची आधुनिक जातीय ओळख निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे या कालखंडातील कृषक समाजाला सरसकट ‘कुणबी’ म्हणून ओळखणे योग्य ठरत नाही. === स्थानिक सत्ताकेंद्रे आणि कोकणातील राजकीय विविधता === कोकणाचा राजकीय इतिहास केवळ मोठ्या साम्राज्यांच्या इतिहासाने स्पष्ट होत नाही. शिलाहार, यादव आणि दख्खनी सल्तनतींच्या काळात स्थानिक सरदार, वतनदार आणि किल्लेदार यांना स्थानिक प्रशासन आणि संरक्षणव्यवस्थेत महत्त्व होते. किनारी भागातील बंदरे आणि किल्ले हे व्यापार, वाहतूक आणि लष्करी नियंत्रणासाठी महत्त्वाचे केंद्र होते.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> राजपुरी हे याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. कोलाबा गॅझेटियरनुसार राजपुरीला कोकणाच्या इतिहासात विविध काळात महत्त्व प्राप्त झाले होते. इ.स. १४९०मध्ये निजामशाहीच्या मलिक अहमदने ते जिंकल्यानंतर ते अहमदनगरच्या सत्तेखाली आले. पुढे सोळाव्या आणि सतराव्या शतकातही ते महत्त्वाचे व्यापारकेंद्र राहिले. राजपुरीचा उल्लेख परकीय प्रवासी आणि व्यापारी स्रोतांमध्येही आढळतो.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> महाड हे कोकणातील आणखी एक महत्त्वाचे ऐतिहासिक केंद्र होते. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाडचा सावित्री नदीवरील महत्त्वाचा व्यापारी केंद्र म्हणून उल्लेख केला आहे. महाडजवळील पाले येथील बौद्ध लेणी आणि सावित्री नदीमार्गे अंतर्गत प्रदेशाशी असलेला संपर्क यांमुळे महाडला प्रादेशिक व्यापार आणि वाहतुकीच्या दृष्टीने महत्त्व प्राप्त झाले होते.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> कोकणातील अशा स्थानिक केंद्रांमुळे कृषी उत्पादन, नदीमार्ग, बंदरे, बाजारपेठा आणि घाटमार्ग यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड, राजपुरी, मुरुड, श्रीवर्धन, रेवदंडा आणि इतर बंदरांच्या व्यापारसंबंधी नोंदी आढळतात. यावरून किनारी आणि नदीमार्गावरील वाहतूक ही ग्रामीण उत्पादनाच्या देवाणघेवाणीशी जोडलेली होती असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Course of Trade |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/bank_trade_course.html }}</ref> === ग्रामव्यवस्था === मध्ययुगीन महाराष्ट्रातील ग्रामव्यवस्था ही आर्थिक आणि प्रशासकीय जीवनाचा महत्त्वाचा आधार होती. यादवकालीन व्यवस्थेबाबत महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये ग्रामसमिती आणि तिच्या सदस्यांसाठी ‘महत्तर’ यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. स्थानिक ग्रामप्रशासनात विविध अधिकारी आणि सामाजिक घटक सहभागी होत असत.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> बहमनी आणि त्यानंतरच्या दख्खनी सुलतानशाहींच्या काळात पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांचे हक्क आणि वतने अनेक ठिकाणी कायम राहिल्याचे महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे केंद्रीय सुलतानशाही आणि स्थानिक ग्रामव्यवस्था यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले होते.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> गावातील कृषी उत्पादन, जमीन, महसूल, स्थानिक सेवा आणि सामाजिक व्यवहार यांचे व्यवस्थापन विविध स्थानिक संस्थांमार्फत होत असे. पाटील हा गावपातळीवरील महत्त्वाचा अधिकारी होता, तर देशमुखाचा संबंध मोठ्या महसुली क्षेत्राशी आणि स्थानिक महसूलव्यवस्थेशी होता. पुढील मराठा काळात या संस्थांच्या अधिकारांमध्ये आणि कार्यपद्धतीत बदल झाले, तरी स्थानिक ग्रामीण प्रशासनाची काही मूलभूत रूपे पुढेही टिकून राहिली.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> === जमीन आणि महसूल === मध्ययुगीन कोकणातील राज्यव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आर्थिक आधार जमीन महसूल होता. कृषी उत्पादनावर आधारित महसूलव्यवस्था ही राजसत्तेच्या उत्पन्नाचा प्रमुख स्रोत होती. बहमनी आणि त्यानंतरच्या दख्खनी सल्तनतींच्या काळात महसूल प्रशासनासाठी विविध प्रादेशिक विभाग आणि स्थानिक अधिकारी कार्यरत होते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून ग्रामस्तरावरील प्रशासन आणि महसूलव्यवस्थेचे स्वरूप स्पष्ट केले आहे.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> जमिनीचा वापर, लागवड आणि महसूल यांच्यातील संबंधामुळे कृषक हा राज्याच्या अर्थव्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक होता. स्थानिक पातळीवरील जमीनव्यवहार आणि महसूल प्रशासनात पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांची भूमिका होती. या संस्थांचे स्वरूप आणि अधिकार प्रदेश व काळानुसार बदलत गेले.<ref name="TerritorialGroups">{{cite web |title=Territorial Groups |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> मध्ययुगीन सत्तांमध्ये जमीन महसूलाच्या पद्धती बदलत गेल्या तरी कृषी उत्पादनावर आधारित राज्याचे आर्थिक हित कायम राहिले. युद्धे, राजकीय संघर्ष आणि नैसर्गिक आपत्तींचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होऊ शकत असे. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये दख्खनमधील विविध कालखंडांतील दुष्काळांच्या संदर्भात युद्धे आणि राजकीय अस्थिरतेच्या परिणामांची नोंद आहे.<ref>{{cite web |title=Famines in the Deccan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/aurangabad/CHAP04/FAMINES.htm |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === कृषक समाज === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार होता. भातशेतीसह स्थानिक परिस्थितीनुसार बागायती, पशुपालन आणि इतर ग्रामीण उपजीविका अस्तित्वात होत्या. कोकणाची भौगोलिक रचना, पर्जन्यमान, नद्या, खाड्या आणि किनारी प्रदेश यांचा कृषी पद्धतींवर प्रभाव होता.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या कृषक समाजात सामाजिक आणि आर्थिक स्तरांमध्ये विविधता होती. जमीन कसणारे शेतकरी, स्थानिक हक्कांशी संबंधित व्यक्ती आणि विविध प्रकारचे ग्रामीण उत्पादक यांचा या व्यवस्थेत समावेश होता. पुढील मराठा आणि ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये ‘मिरासदार’, ‘उपरी’ आणि इतर कृषक वर्गांचा उल्लेख अधिक स्पष्टपणे आढळतो; मात्र या संज्ञांचा अर्थ आणि प्रशासकीय व्याप्ती प्रदेश व कालखंडानुसार बदलत असल्यामुळे त्यांचा वापर संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात करणे आवश्यक आहे. मध्ययुगीन कृषक समाजाचे महत्त्व केवळ अन्नउत्पादनापुरते मर्यादित नव्हते. जमीन महसूल, स्थानिक बाजारपेठा, व्यापारमार्ग, किल्ले आणि बंदरे यांची आर्थिक रचना कृषी उत्पादनाशी संबंधित होती. त्यामुळे तत्कालीन राजसत्ता कोणतीही असो, ग्रामीण कृषक समाज हा राज्याच्या आर्थिक व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक राहिला.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === मध्ययुगीन कृषक समाज आणि कुणबी ओळख === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाजाचा इतिहास हा आधुनिक कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि आर्थिक पार्श्वभूमीचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा आहे; तथापि त्या काळातील सर्व कृषकांना आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणणे योग्य ठरत नाही. शिलाहार, यादव, बहमनी, निजामशाही आणि आदिलशाही या विविध सत्तांच्या काळात कोकणातील ग्रामीण समाज जमीन, शेती, महसूल, ग्रामसंस्था आणि स्थानिक अधिकारपद्धती यांच्याशी संबंधित विविध स्वरूपांत अस्तित्वात होता. उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांवरून त्या काळातील कृषक समाजाचा अभ्यास करता येतो; मात्र या सर्व समूहांची आधुनिक ‘कुणबी’ या जातीय ओळखीशी थेट समानता सिद्ध होत नाही.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> वसाहतकालीन ethnographic साहित्यामध्ये ‘Kunbi’ या संज्ञेचा कृषक समुदाय आणि शेतीशी संबंधित सामाजिक ओळख या दोन्ही संदर्भांत वापर आढळतो. R. E. Enthoven यांच्या *The Tribes and Castes of Bombay* मध्ये कुणबींच्या विविध प्रादेशिक समूहांचे आणि त्यांच्या सामाजिक व आर्थिक जीवनाचे वर्णन केले आहे.<ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> R. V. Russell आणि Hiralal यांनीही कुणबींच्या विविध प्रादेशिक रूपांचा आणि सामाजिक समूहांचा उल्लेख केला आहे. त्यांच्या ग्रंथात ‘Kunbi’, ‘Kulambi’, ‘Kulwadi’ आणि ‘Kanbi’ यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. मात्र या विविध नावांच्या आधारे सर्व समूहांची एकच अखंड ऐतिहासिक जातीय उत्पत्ती होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Government Printing, Central Provinces |location=Nagpur |year=1916 }}</ref> ब्रिटिशकालीन District Gazetteers आणि ethnographic साहित्याच्या वापराबाबत मुंबई उच्च न्यायालयानेही सावध भूमिका घेतली आहे. *Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others* या प्रकरणात न्यायालयाने District Gazetteers आणि ethnographic साहित्याचा विचार केला. या साहित्याच्या आधारे Maratha हे मूळतः Kunbi आहेत, Maratha ही केवळ पदवी आहे किंवा Maratha ही Kunbiची उपजात अथवा समानार्थी संज्ञा आहे, असा निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही, असे न्यायालयाने नमूद केले. न्यायालयाने उपलब्ध साहित्यामध्ये ‘Kunbi’ हा शब्द काही संदर्भांत जमीन कसणाऱ्या व्यक्तीसाठी वापरला गेल्याचेही नोंदवले.<ref>{{cite web |title=Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others |url=https://indiankanoon.org/doc/1946655/ |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=5 October 2001 |access-date=22 August 2026 }}</ref> या न्यायालयीन निरीक्षणाचा अर्थ असा नाही की ‘कुणबी’ ही सामाजिक जातीय ओळख नव्हती; उलट आधुनिक काळातील प्रशासकीय वर्गीकरणात कुणबी ही स्वतंत्र जात म्हणून मान्य झालेली आहे. न्यायालयाचा मुद्दा असा होता की जुन्या Gazetteers किंवा ethnographic साहित्याच्या आधारे Maratha आणि Kunbi यांच्यातील ऐतिहासिक संबंधाबाबत सार्वत्रिक आणि निर्णायक वंशपरंपरागत निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others |url=https://indiankanoon.org/doc/1946655/ |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=5 October 2001 |access-date=22 August 2026 }}</ref> या पार्श्वभूमीवर मध्ययुगीन कोकणातील ‘कृषक समाज’ आणि पुढील काळातील ‘कुणबी’ या सामाजिक ओळखीमध्ये ऐतिहासिक सातत्याचे काही घटक असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही; परंतु उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे त्यांच्यात थेट आणि अखंड जातीय वंशपरंपरा सिद्ध करता येत नाही. प्राचीन किंवा मध्ययुगीन कृषक समाजातील प्रत्येक व्यक्ती किंवा समूहाला आधुनिक कुणबी म्हणून ओळखणे हे उपलब्ध पुराव्यांपेक्षा पुढे जाणारे अनुमान ठरेल. कुणबी या नावाचा अधिक स्पष्ट आणि व्यापक दस्तऐवजी वापर पुढील वसाहतकालीन जनगणना, Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळतो. त्यामुळे मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट समानार्थी नसून, पुढील काळात विकसित झालेल्या सामाजिक ओळखीचा ऐतिहासिक अभ्यास करण्यासाठी आवश्यक असलेली व्यापक ग्रामीण आणि कृषक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> == शिवकाल, स्वराज्य आणि मराठा सत्ता == सतराव्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या नेतृत्वाखाली स्वराज्याची निर्मिती झाली आणि कोकणातील राजकीय, लष्करी व महसुली परिस्थितीत महत्त्वपूर्ण बदल झाले. स्वराज्याच्या विस्तारात कोकणाला भौगोलिक आणि आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान होते. सह्याद्रीतील घाटमार्ग, किनारी किल्ले, बंदरे, बाजारपेठा आणि कृषीप्रधान गावे यांमुळे कोकण हा स्वराज्याच्या संरक्षण, व्यापार आणि पुरवठा व्यवस्थेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा प्रदेश बनला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या काळातील ग्रामीण समाजाचा उल्लेख प्रामुख्याने ‘रयत’, ‘कृषक’, ‘शेतकरी’ आणि गावपातळीवरील विविध सामाजिक व प्रशासकीय घटकांच्या संदर्भात आढळतो. या काळातील सर्व रयत किंवा शेतकरी आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ होते असे म्हणता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या संदर्भात शिवकालाचा विचार करताना ‘कुणबी’ आणि ‘रयत’ या संज्ञा एकमेकांच्या समानार्थी न मानता त्या-त्या ऐतिहासिक संदर्भात स्वतंत्रपणे वापरणे आवश्यक आहे. === शिवाजी महाराजांच्या काळातील रयत === शिवाजी महाराजांच्या राज्यव्यवस्थेत कृषक किंवा रयत हा राज्याच्या आर्थिक व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक होता. महसूलव्यवस्थेत जमिनीची मोजणी, जमिनीची प्रत आणि उत्पादनक्षमतेचा अंदाज यांना महत्त्व देण्यात आले. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांनुसार महसूलवसुली अधिक थेट सरकारी यंत्रणेमार्फत करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आणि महसूल मक्तेदारीची पद्धत कमी करण्यावर भर देण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या महसूलव्यवस्थेचे स्वरूप त्यांच्या पूर्वसुरींच्या दख्खनी महसूलपद्धतींपासून पूर्णपणे वेगळे नव्हते. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांमध्ये दादोजी कोंडदेव यांच्या काळातील महसूलव्यवस्था आणि पूर्वीच्या दख्खनी प्रशासकीय अनुभवांचा प्रभाव दिसून येतो. जमिनीची मोजणी आणि उत्पादनाच्या आधारे महसूल निश्चित करण्याची पद्धत अधिक व्यवस्थित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था शेती, बागायती, पशुपालन, स्थानिक व्यापार आणि किनारी बाजारपेठांशी संबंधित होती. सह्याद्री आणि अरबी समुद्र यांच्यामधील भौगोलिक रचना, मोठ्या प्रमाणातील पर्जन्यमान, नद्या, खाड्या आणि अरुंद किनारी मैदाने यांमुळे कोकणातील कृषी पद्धतींना स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीचा विशेष प्रभाव होता. शिवाजी महाराजांच्या काळात कोकणातील राजकीय नियंत्रण वाढल्यानंतर ग्रामीण उत्पादनाचा संबंध किल्ले, बाजारपेठा आणि किनारी केंद्रांशी अधिक दृढ झाला. *Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan* मध्ये शिवाजी महाराजांच्या काळातील दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात महसूलव्यवस्था, किल्ले, गडकरी आणि स्थानिक लोकसंख्या यांचा परस्परसंबंध नोंदवला आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोकणातील कृषी उत्पादन हे स्थानिक उपजीविकेबरोबरच किल्ले, लष्करी ठाणी आणि बाजारपेठांच्या पुरवठ्याशीही संबंधित होते. किनारी आणि डोंगरी किल्ल्यांच्या जाळ्यामुळे धान्य, चारा, लाकूड, मीठ आणि इतर आवश्यक वस्तूंच्या स्थानिक पुरवठ्याला महत्त्व प्राप्त झाले. या आर्थिक संबंधांमुळे ग्रामीण उत्पादन आणि स्वराज्याच्या लष्करी व प्रशासकीय व्यवस्थेमध्ये परस्परावलंबित्व निर्माण झाले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === महसूल व्यवस्था === शिवाजी महाराजांच्या महसूलव्यवस्थेत जमीन मोजणी आणि उत्पादनक्षमतेच्या आधारे महसूल निश्चित करण्याला महत्त्व देण्यात आले. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनानुसार जमिनीचे सर्वेक्षण करून तिच्या उत्पादनाच्या आधारे शेतकरी आणि राज्य यांच्यातील महसुली हिस्सा निश्चित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. एका ऐतिहासिक वर्णनात उत्पादनाच्या तीन-पंचमांश भागाचा हिस्सा शेतकऱ्याकडे आणि दोन-पंचमांश भाग राज्याकडे ठेवण्याची पद्धत नमूद केली आहे.<ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> मात्र शिवाजी महाराजांच्या संपूर्ण राज्यात सर्व प्रकारच्या जमिनींवर नेमका दोन-पंचमांश महसूलच आकारला जात असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. महसुली आकारणीमध्ये जमिनीचा प्रकार, पिके, स्थानिक परिस्थिती आणि पूर्वीच्या महसूलपद्धतींचा परिणाम होऊ शकत होता. त्यामुळे दोन-पंचमांश हा उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतामध्ये वर्णिलेला प्रमाणात्मक संदर्भ म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे. शिवाजी महाराजांच्या नियंत्रणाखालील प्रदेशात महसूलवसुली अधिक थेट सरकारी यंत्रणेमार्फत करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. उपलब्ध Gazetteerच्या वर्णनानुसार महसूल मक्तेदारीची पद्धत दूर करून सरकारने नियुक्त केलेल्या अधिकाऱ्यांमार्फत महसूल गोळा केला जात असे. काही प्रशासकीय विभागांवर कारकून, तरफदार किंवा तालुकदार आणि त्यापुढे सुभेदार अशा अधिकाऱ्यांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === रयतेचे संरक्षण आणि कृषी === शिवाजी महाराजांच्या कोकणातील राज्यव्यवस्थेबाबत जुन्या *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये महसूलव्यवस्थेच्या सुधारणांचा उल्लेख आहे. दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात त्यांच्या प्रशासनामुळे पूर्वीच्या व्यवस्थेपेक्षा काही सुधारणा झाल्या आणि cultivatorsच्या हिताचे संरक्षण करण्यात आले, अशी नोंद त्या स्रोतामध्ये आढळते.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या लष्करी शिस्तीविषयीच्या त्याच ऐतिहासिक स्रोतामध्ये कृषक, स्त्रिया आणि गाई यांना लष्करी मोहिमांमध्ये त्रास न देण्याच्या सूचनांचा उल्लेख आहे. युद्धकाळात ग्रामीण उत्पादन आणि शेतकऱ्यांचे संरक्षण हे राज्याच्या आर्थिक हिताशी संबंधित होते.<ref>{{cite web |title=History — Shivaji's Administration and Military System |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कृषी उत्पादन टिकवून ठेवणे हे राज्याच्या महसुली उत्पन्नासाठीही आवश्यक होते. त्यामुळे रयतेचे संरक्षण ही केवळ सामाजिक बाब नव्हती; ती कृषी उत्पादन आणि राज्याच्या आर्थिक स्थैर्याशीही संबंधित होती. === ग्रामीण मनुष्यबळ आणि लष्करी सहभाग === शिवाजी महाराजांच्या काळातील कोकणातील ग्रामीण समाजाचा काही भाग लष्करी व्यवस्थेशी जोडला गेला. दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये मालवण परिसरातील Hetkari किंवा स्थानिक मराठा सैनिकांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> याच स्रोतामध्ये कोकणातील किल्ल्यांशी संबंधित ‘गडकरी’ व्यवस्थेचा उल्लेख आहे. गडकरी हे किल्ल्यांच्या संरक्षणाशी संबंधित सेवाधारक होते आणि किल्ल्यांच्या आसपासच्या जमिनीशी त्यांचे संबंध होते. त्यामुळे ग्रामीण लोकसंख्येतील काही घटकांना शेतीबरोबर लष्करी किंवा किल्लेसेवेचे उपजीविकेचे साधन उपलब्ध झाले होते.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या लष्करी सहभागाला आधुनिक जातीय वर्गीकरणाशी थेट जोडता येत नाही. गडकरी, Hetkari किंवा मावळातील सैनिक यांना सर्वसाधारणपणे कुणबी म्हणणे उपलब्ध पुराव्यांवरून योग्य ठरणार नाही. मात्र कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील काही घटक शेतीबरोबर लष्करी आणि किल्लेसेवेशी जोडले गेले होते, हे उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून दिसून येते. === स्वराज्याच्या पुरवठा व्यवस्थेतील कोकण === कोकणातील किल्ले, बंदरे आणि बाजारपेठा यांचे महत्त्व केवळ लष्करी संरक्षणापुरते मर्यादित नव्हते. किनारी प्रदेशातील उत्पादन, व्यापारमार्ग आणि सह्याद्रीतील घाटमार्ग यांच्या माध्यमातून कोकणाचा संबंध स्वराज्याच्या व्यापक आर्थिक व्यवस्थेशी जोडला गेला. किल्ल्यांच्या देखभालीसाठी आवश्यक मनुष्यबळ, अन्नधान्य आणि इतर साहित्याचा स्थानिक प्रदेशाशी संबंध होता.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या संदर्भात कृषक समाजाची भूमिका केवळ ‘शेतकरी’ म्हणून मर्यादित न ठेवता ग्रामीण उत्पादनव्यवस्थेतील घटक म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठा, वाहतूक, किल्ले आणि लष्करी सेवा यांच्यातील संबंधांमुळे कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था स्वराज्याच्या राजकीय व्यवस्थेशी जोडली गेली होती. === शिवकाल आणि आधुनिक कुणबी ओळख === शिवाजी महाराजांच्या काळातील ‘रयत’, ‘कृषक’ आणि ‘शेतकरी’ या संज्ञा आधुनिक ‘कुणबी’ या जातीय ओळखीच्या समानार्थी मानता येत नाहीत. शिवकालीन ग्रामीण समाज विविध सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय घटकांनी बनलेला होता. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांमध्ये कृषक, स्थानिक अधिकारी, किल्लेसेवक आणि इतर ग्रामीण घटकांचे स्वतंत्र संदर्भ आढळतात.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> म्हणून शिवकालीन कृषक समाज आणि आधुनिक कोकणातील कुणबी समाज यांच्यात ऐतिहासिक सातत्याचे काही घटक असण्याची शक्यता तपासता येते; परंतु शिवाजी महाराजांच्या काळातील सर्व रयत कुणबी होती किंवा आधुनिक कुणबी समाजाची निश्चित जातीय ओळख त्याच काळात अस्तित्वात होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. कुणबी या सामाजिक समूहाचे अधिक स्पष्ट आणि व्यापक दस्तऐवजीकरण पुढील वसाहतकालीन जनगणना, District Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> === स्वराज्याच्या पुरवठा व्यवस्थेत कृषक समाजाची भूमिका === स्वराज्याच्या लष्करी व्यवस्थेला धान्य, पशुधन, चारा, लाकूड आणि इतर जीवनावश्यक वस्तूंची आवश्यकता होती. किल्ल्यांच्या व्यवस्थापनात धान्यसाठा आणि इतर सामग्रीच्या देखरेखीशी संबंधित अधिकारी व प्रशासकीय व्यवस्था असल्याचे उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांत आढळते.<ref>{{cite web |title=History — Shivaji's Administration and Military System |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> किल्ल्यांच्या संरक्षणव्यवस्थेला आवश्यक असलेल्या अन्नधान्य आणि इतर साधनसामग्रीचा संबंध स्थानिक उत्पादन, बाजारपेठा आणि वाहतूकमार्गांशी होता. त्यामुळे कृषक समाजाचे उत्पादन स्वराज्याच्या व्यापक आर्थिक व्यवस्थेशी संबंधित होते. तथापि, उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे कोकणातील सर्व कृषकांना स्वराज्याच्या लष्करी पुरवठा व्यवस्थेतील थेट घटक मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोकणातील किल्ले समुद्रकिनारी तसेच सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये असल्यामुळे समुद्री मार्ग, घाटमार्ग आणि स्थानिक वाहतूक यांना महत्त्व होते. किल्ल्यांच्या बांधकाम, दुरुस्ती आणि देखभालीशी संबंधित कामांमध्ये स्थानिक मनुष्यबळाचा वापर झाल्याचे *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === कोकणातील किल्ले, बाजारपेठा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === स्वराज्याच्या काळात कोकणातील किल्ले केवळ लष्करी केंद्रे नव्हती. त्यांच्या देखभालीसाठी प्रशासकीय कर्मचारी, किल्लेसेवक, कारागीर आणि इतर मनुष्यबळाची आवश्यकता होती. किल्ल्यांच्या व्यवस्थेशी संबंधित स्थानिक आर्थिक व्यवहार आणि मनुष्यबळाचा उल्लेख उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांत आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोकणातील बंदरे आणि बाजारपेठांनाही राजकीय व आर्थिक महत्त्व होते. समुद्री व्यापार, किनारी किल्ले आणि घाटमार्ग यांमुळे कोकणाचा अंतर्गत दख्खनशी संबंध कायम राहिला. या भौगोलिक आणि आर्थिक संबंधांमुळे ग्रामीण उत्पादनाचा संबंध स्थानिक तसेच प्रादेशिक बाजारपेठांशी होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === मराठा सत्तेच्या विस्तारानंतरचे बदल === शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर मराठा सत्तेचा विस्तार पुढील काळात विविध टप्प्यांत झाला. संभाजी महाराज, राजाराम महाराज, महाराणी ताराबाई, छत्रपती शाहू महाराज आणि पुढे पेशवाईच्या काळात मराठा सत्तेचे राजकीय आणि प्रशासकीय स्वरूप बदलत गेले. कोकणात मराठा सत्तेबरोबरच आंग्रे, सिद्दी, पोर्तुगीज आणि ब्रिटिश अशा विविध सत्ताकेंद्रांशी संघर्ष व संबंधही कायम राहिले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/contents.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> पुढील मराठा काळात महसूल हक्कांचे वाटप, वतन, जहागीर, चौथाई, सरदेशमुखी आणि इतर महसुली दावे यांची प्रशासकीय गुंतागुंत वाढली. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमधील ऐतिहासिक वर्णनानुसार मराठा सत्तेच्या विस्ताराच्या काळात विविध सरदारांना प्रदेश आणि त्यातून मिळणारे महसूल हक्क देण्यात आले आणि या महसुलाचा संबंध लष्करी व्यवस्थेशी होता.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Maratha Administration |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या प्रक्रियेमुळे कृषक आणि राज्य यांच्यातील महसुली संबंध अधिक गुंतागुंतीचे झाले. काही प्रदेशांत स्थानिक वतनदार, सरदार आणि महसूल मध्यस्थ यांची भूमिका महत्त्वाची राहिली. त्याच वेळी राज्याच्या प्रशासकीय आणि लष्करी व्यवस्थेसाठी आवश्यक महसूल ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतून मिळत राहिला.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Maratha Administration |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === शिवकालीन कृषक समाज आणि कुणबी : ऐतिहासिक सावधगिरी === शिवाजी महाराजांच्या काळातील रयत, शेतकरी किंवा कृषक समाज आणि आधुनिक कुणबी समाज यांच्यात काही सामाजिक किंवा आर्थिक सातत्याचे घटक असण्याची शक्यता इतिहासाच्या अभ्यासातून तपासता येते; परंतु उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे शिवकालीन सर्व रयत ‘कुणबी’ होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. शिवकालीन ग्रामीण समाजाचा उल्लेख विविध सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय संदर्भांत आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवकालीन आणि पुढील मराठा काळातील ‘रयत’, ‘मिरासदार’, ‘पाटील’, ‘देशमुख’ आणि इतर प्रशासकीय किंवा सामाजिक संज्ञांचा वापर त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात करणे आवश्यक आहे. या संज्ञांना आधुनिक जातीय वर्गीकरणाशी थेट समान मानणे योग्य नाही. आधुनिक काळातील ‘कुणबी’ या सामाजिक वर्गाचे अधिक स्पष्ट दस्तऐवजीकरण पुढील वसाहतकालीन जनगणना, District Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> म्हणून कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाच्या दृष्टीने शिवकालाचे महत्त्व हे ‘शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात कुणबी मोठ्या प्रमाणावर होते’ अशा अप्रमाणित दाव्यात नसून, '''कृषक रयत, जमीन, महसूल, ग्रामव्यवस्था, किल्ले, लष्करी मनुष्यबळ आणि राज्य यांच्यातील संबंधांच्या ऐतिहासिक विकासात''' आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यव्यवस्थेने कोकणातील ग्रामीण समाजावर परिणाम घडवून आणला आणि कृषी उत्पादन, महसूल, किल्ले, स्थानिक बाजारपेठा आणि लष्करी व्यवस्थेतील संबंधांना प्रशासकीय चौकट प्राप्त झाली. पुढील मराठा सत्ताकाळात या व्यवस्थेचे स्वरूप बदलत गेले आणि त्याचा कोकणातील जमीन, महसूल आणि ग्रामीण समाजावर दीर्घकालीन परिणाम झाला.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/contents.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Maratha Administration |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> == ब्रिटिशपूर्व आणि ब्रिटिशकालीन कोकण == अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापर्यंत कोकणातील जमीन, महसूल, कृषी आणि ग्रामीण समाजरचनेत महत्त्वपूर्ण बदल झाले. मराठा सत्तेच्या उत्तरकाळातील जमीनहक्क, मिरास, वतन, पाटील-कुलकर्णी व्यवस्था आणि खोतीसारख्या स्थानिक पद्धती ब्रिटिश सत्तेच्या स्थापनेनंतरही काही काळ अस्तित्वात राहिल्या; त्याच वेळी ब्रिटिश प्रशासनाने सर्वेक्षण, जमीनमोजणी, महसूल निश्चिती आणि नोंदवही यांच्या माध्यमातून जमीन व महसूल व्यवस्थेचे पुनर्गठन केले. रत्‍नागिरीमध्ये १८२७नंतर झालेल्या सर्वेक्षणांमधून जमीन, तिची प्रतवारी, धारकांचे हक्क आणि महसूल यांची अधिक पद्धतशीर नोंद करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या कालखंडाच्या अभ्यासासाठी १८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'', १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana'' आणि १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हे महत्त्वाचे वसाहतकालीन स्रोत आहेत. या गॅझेटियरमध्ये जमीन प्रशासन, महसूल, शेती, जमीनधारणा, पिके, गावव्यवस्था, लोकसंख्या आणि विविध सामाजिक समूहांविषयी माहिती दिली आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=14 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === ब्रिटिशपूर्व जमीनव्यवस्था === ब्रिटिश सत्ता येण्यापूर्वी कोकणातील जमीनव्यवस्था एकसंध स्वरूपाची नव्हती. प्रदेश, गाव, जमीनधारकांचे हक्क, स्थानिक वतन आणि महसूलपद्धती यांनुसार जमीनधारणेचे स्वरूप बदलत असे. रत्‍नागिरीतील ब्रिटिश सर्वेक्षणाच्या नोंदींमध्ये पूर्वीच्या जमीनमोजणी, जमीनवर्गीकरण आणि विविध प्रकारच्या हक्कांचा तपशील आढळतो.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> १८२७नंतर रत्‍नागिरीत करण्यात आलेल्या ब्रिटिश सर्वेक्षणांमध्ये पूर्वीच्या मराठा पद्धतीतील जमीनमोजणी आणि जमिनीच्या प्रतवारीचा अभ्यास करण्यात आला. सुरुवातीच्या सर्वेक्षणात जुन्या पद्धतीतील काही घटकांचा आधार घेण्यात आला; पुढे अधिक अचूक मोजणी, नकाशे आणि महसूल नोंदी तयार करण्यावर भर देण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === रयत आणि कृषक === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा मुख्य आधार कृषी होता. रत्‍नागिरीत भातशेतीबरोबर नाचणी, वरी आणि इतर पिके घेतली जात. ब्रिटिश सर्वेक्षणाच्या काळात जमिनीचे वर्गीकरण तिच्या उपयोग, पिकांचा प्रकार आणि पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार करण्यात आले. भातजमिनी आणि उंच किंवा पावसावर अवलंबून असलेल्या जमिनींचे विविध प्रकार नोंदवले गेले होते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> थाणे जिल्ह्यातही कृषी ही लोकसंख्येच्या मोठ्या भागाची उपजीविका होती. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्यातील सुमारे ६३ टक्के लोकसंख्या शेतीशी संबंधित असल्याचे नमूद केले आहे. भातजमिनींचे ''bandhni'' आणि ''malkhandi'' असे प्रकार करण्यात आले होते आणि पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार जमिनीची उत्पादकता बदलत होती.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === मिरास आणि वारसाहक्काची जमीन === ब्रिटिशपूर्व महाराष्ट्रातील ग्रामव्यवस्थेत काही कृषकांना जमिनीवर दीर्घकालीन किंवा वारसाहक्काचे हक्क प्राप्त होते. रत्‍नागिरीतील ब्रिटिश चौकशीच्या नोंदींमध्ये काही कृषकांना ''hereditary cultivators'' म्हणून वर्णिले आहे. त्यांच्या जमिनीवरील हक्कांचा संबंध स्थानिक जमीनव्यवस्था आणि पूर्वीपासून चालत आलेल्या कृषी हक्कांशी होता.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या चौकशीच्या संदर्भात खोती गावांतील वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा सहभाग असल्याची नोंद आढळते. या कृषकांना ''karda'' म्हणून संबोधण्यात आले असून त्यांच्या हक्कांचा संबंध लागवड, उत्पादन आणि खोतालाच देय असलेल्या रकमेशी होता.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या नोंदी कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या आहेत. कारण रत्‍नागिरीतील या ब्रिटिशकालीन चौकशीत ‘कुणबी’ ही संज्ञा प्रत्यक्ष कृषक आणि जमीनहक्कांच्या संदर्भात वापरलेली आढळते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === वतन व्यवस्था आणि ग्रामअधिकारी === मध्ययुगीन आणि मराठा काळापासून गावपातळीवरील प्रशासनात पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदारांना महत्त्व होते. पाटीलचा संबंध गावच्या कारभार आणि महसूलविषयक कामांशी, तर कुलकर्णीचा संबंध गावच्या लेखा व महसूल नोंदींशी होता. अनेक ठिकाणी या पदांना वंशपरंपरागत हक्कांचे स्वरूप प्राप्त झाले होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> ब्रिटिश सत्तेच्या स्थापनेनंतर या स्थानिक हक्कांची आणि वतनांची नोंद महसूल प्रशासनाच्या चौकटीत करण्यात आली. जमीन महसूल आणि ग्रामप्रशासन अधिक पद्धतशीर करण्यासाठी जमीनधारक, क्षेत्रफळ, सीमा आणि महसूल यांची नोंद तयार करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === पाटील-कुलकर्णी व्यवस्था === गावातील पाटील आणि कुलकर्णी हे ग्रामीण प्रशासनातील प्रमुख अधिकारी होते. पाटीलचा संबंध गावच्या कारभार, महसूलविषयक कामे आणि स्थानिक प्रशासनाशी होता, तर कुलकर्णी गावच्या महसूल व जमीन नोंदी ठेवण्याच्या कामाशी संबंधित होता. मराठा काळातील ही व्यवस्था ब्रिटिश सत्तेच्या सुरुवातीच्या काळातही अनेक भागांत अस्तित्वात होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> ब्रिटिश सर्वेक्षणानंतर गावातील जमीन आणि महसूल नोंदी अधिक प्रमाणबद्ध करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. रत्‍नागिरीतील सर्वेक्षणात प्रत्येक शेताचे क्षेत्रफळ, सीमा आणि गावातील स्थान नोंदविण्यासाठी ''khatavni'' नावाची गावनिहाय नोंदवही तयार करण्यात आली. नकाशांमध्ये शेतांची आणि गावांची स्थिती दर्शविण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === खोती व्यवस्था === कोकणातील जमीनव्यवस्थेच्या इतिहासात खोती पद्धतीला विशेष महत्त्व होते. रत्‍नागिरी आणि कोलाबा प्रदेशातील काही गावांमध्ये खोत हा महसूल आणि जमीनव्यवस्थेतील मध्यस्थ म्हणून कार्यरत होता. खोती गावांमध्ये खोत आणि प्रत्यक्ष जमीन कसणारे कृषक यांच्यातील हक्क व देयकांचे संबंध ब्रिटिशकालीन महसूल चौकशीत नोंदवले गेले.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या चौकशीत खोती गावांतील कृषक हक्क आणि खोतांना देय असलेल्या रकमांचा उल्लेख आढळतो. या नोंदींमधून खोती व्यवस्था ही केवळ महसूलवसुलीची पद्धत नसून खोत, जमीन कसणारे कृषक आणि राज्य यांच्यातील हक्क व आर्थिक संबंधांची एक गुंतागुंतीची रचना होती, असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिश सर्वेक्षण आणि महसूल नोंदी === ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन महसूल निश्चित करण्यासाठी प्रत्यक्ष सर्वेक्षण, मोजणी, नकाशे आणि जमीनधारकांच्या हक्कांची नोंद यांना महत्त्व दिले. रत्‍नागिरीतील १८२७ ते १८५१ या कालखंडातील सर्वेक्षण प्रक्रियेत जमिनीची मोजणी, प्रतवारी, धारकांचे हक्क आणि महसूल यांची नोंद करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या प्रक्रियेमुळे पूर्वीच्या स्थानिक जमीनहक्कांना प्रशासकीय नोंदींच्या चौकटीत स्थान मिळाले. जमीन, धारक, क्षेत्रफळ, सीमा आणि महसूल यांची नोंद पुढील काळातील जमीन प्रशासनासाठी महत्त्वाची ठरली. त्यामुळे ब्रिटिशकालीन सर्वेक्षण नोंदी या कोकणातील कृषक समाज, जमीनधारणा आणि कुणबी समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत ठरतात.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === महसूल व्यवस्था === ब्रिटिश काळात जमीन महसूल हा जिल्ह्याच्या सरकारी उत्पन्नाचा प्रमुख स्रोत होता. कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरनुसार १८८०–८१मध्ये जिल्ह्याच्या एकूण सरकारी उत्पन्नातील सुमारे ६० टक्के उत्पन्न जमीन महसुलातून येत होते. १८५२–५३ ते १८८०–८१ या कालावधीत जमीन महसूल प्राप्तीत वाढ झाली होती. या वाढीमागे लागवडीखाली आणलेल्या अधिक क्षेत्राबरोबरच सर्वेक्षणामुळे झालेली अधिक अचूक जमीनमोजणी हे घटक असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Revenue and Finance — Kolaba |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/revenue.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोलाबा जिल्ह्याच्या महसूलव्यवस्थेत जमीन महसुलाबरोबर स्थानिक निधीचीही व्यवस्था होती. शिक्षण, रस्ते, विहिरी, विश्रामगृहे आणि दवाखाने यांसारख्या स्थानिक सार्वजनिक कामांसाठी निधी उपलब्ध केला जात असे. १८६३पासून ग्रामीण शिक्षण आणि स्थानिक सार्वजनिक कामांसाठी स्थानिक निधीच्या व्यवस्थेचा विस्तार झाल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Revenue and Finance — Kolaba |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/revenue.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === शेती आणि जमीनधारणा === कोकणातील शेतीवर पर्जन्यमान, जलव्यवस्था, जमिनीचा प्रकार आणि किनारी भौगोलिक परिस्थितीचा प्रभाव होता. थाणे जिल्ह्यात भातजमिनींची उत्पादकता पाण्याची उपलब्धता, पाण्याचा निचरा आणि जमिनीच्या स्वरूपाशी संबंधित होती. ''Bandhni'' आणि ''malkhandi'' या भातजमिनींच्या प्रकारांमध्ये उत्पादनातील फरक असल्याचे १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> थाणे जिल्ह्यातील १८७९–८० च्या महसूल सर्वेक्षणानुसार सरकारी लागवडीयोग्य क्षेत्रापैकी ९२.७ टक्के क्षेत्र प्रत्यक्ष लागवडीखाली होते. त्यामध्ये भातजमीन आणि कोरडवाहू जमीन हे प्रमुख प्रकार होते. किनारी भागात खारवट किंवा खारफुटीच्या प्रभावाखालील जमीन धरणे, बांध घालणे आणि पाण्याचा निचरा किंवा पावसाच्या पाण्याच्या साहाय्याने जमीन शेतीयोग्य करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> खारवट जमीन शेतीयोग्य करण्यासाठी काही भागांत जमीन सुधारणा करणाऱ्या व्यक्तींना महसूल किंवा भाडे सवलती देण्यात आल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आहे. सुरुवातीच्या काही वर्षांत कमी किंवा शून्य आकारणी करून जमीन सुधारण्यास प्रोत्साहन देण्यात येत असे. अशा प्रक्रियांमुळे किनारी भागातील काही खारवट जमीन कालांतराने भातशेतीसाठी वापरली जाऊ लागली.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ग्रामीण अर्थव्यवस्था === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था केवळ शेतीपुरती मर्यादित नव्हती. भात, नाचणी, वरी, नारळ, सुपारी, फळबागा, पशुधन, मासेमारी, जंगलातील उत्पादन आणि स्थानिक व्यापार यांचा ग्रामीण जीवनाशी संबंध होता. बंदरे, नदीमार्ग आणि बाजारपेठांमुळे कृषी उत्पादनाचा संबंध स्थानिक तसेच किनारी व्यापाराशी जोडला गेला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> रत्‍नागिरी गॅझेटियरमध्ये भात, नारळ, सुपारी आणि इतर कृषी उत्पादनांचा उल्लेख असून कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठ आणि व्यापार यांच्यातील संबंधांची माहिती दिली आहे. जिल्ह्यातील जमीन, कृषी उत्पादन आणि व्यापार यांसाठी स्वतंत्र वर्णने देण्यात आली आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरमध्येही शेती, धान्य, तांदूळ, नारळ, सुपारी, बंदरे, नदीमार्ग आणि व्यापार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. महाड, माणगाव, रोहा, पेण, अलिबाग आणि इतर केंद्रे कृषी उत्पादन, वाहतूक आणि व्यापाराच्या व्यापक जाळ्याशी संबंधित होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === कुणबी आणि जमीनधारणा === ब्रिटिशकालीन रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदी कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासासाठी महत्त्वाच्या आहेत. १८२९–१८३० च्या जमीनविषयक चौकशीच्या संदर्भात ''vatandar kardas'' म्हणून नोंदवलेल्या वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. हे कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से कसत आणि त्या जमिनीच्या उत्पादनाशी संबंधित देयके खोत्यांना देत असत.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> गॅझेटियरच्या वर्णनानुसार अशा कुणबी कृषकांचे जीवन गावातील विशिष्ट जमीनहिस्स्यांशी संबंधित होते. कुटुंबे किंवा कुटुंबसमूह विशिष्ट जमीनभागाची लागवड करीत आणि लागवडीखालील तसेच पडीत जमिनीच्या व्यवस्थापनाशी त्यांचा संबंध होता.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या नोंदींमुळे रत्‍नागिरीतील कुणबी कृषकांचा इतिहास केवळ व्यापक अर्थाने ‘शेतकरी समाज’ या वर्णनापुरता मर्यादित राहत नाही. उपलब्ध जमीनविषयक नोंदींमध्ये कुणबी कृषक, जमीनहिस्से, लागवड आणि खोती व्यवस्थेतील देयके यांच्यातील संबंध स्पष्टपणे दिसून येतात.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिश प्रशासन आणि कृषकांवरील परिणाम === ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन महसूल निश्चित करण्यासाठी जमीनसर्वेक्षण, मोजणी आणि नोंदणीवर भर दिला. रत्‍नागिरीतील १८२७नंतरच्या सर्वेक्षणांमध्ये जमीन, तिचे क्षेत्रफळ, प्रतवारी, लागवड आणि महसूल यांची अधिक पद्धतशीर नोंद करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. या प्रक्रियेमुळे गावांच्या सीमा, शेतजमिनी आणि महसूलविषयक माहिती अधिक औपचारिक सरकारी नोंदींमध्ये येऊ लागली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> खोती हक्क आणि कृषकांचे हक्क यांच्यातील संबंधांबाबत ब्रिटिश प्रशासनाला विविध प्रश्नांना सामोरे जावे लागले. १८३० च्या दशकापासून पुढे खोत्यांचे अधिकार, कृषकांचे पारंपरिक हक्क, महसूल आकारणी आणि अनधिकृत आकारणी यांसंबंधी चौकशी व प्रशासकीय चर्चा झाल्याचे रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमधून दिसते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या प्रक्रियेत अधिक अचूक जमीनसर्वेक्षण, जमिनीचे वर्गीकरण आणि महसूल नोंदी तयार करण्याला महत्त्व प्राप्त झाले. पारंपरिक जमीनहक्क आणि महसूलपद्धती यांचे सरकारी सर्वेक्षण व नोंदणीच्या माध्यमातून पुनर्गठन होत गेले.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === शेती, पाऊस आणि ग्रामीण संकटे === कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्था मान्सूनवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असल्यामुळे पर्जन्यमानातील बदलांचा पिकांच्या उत्पादनावर आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होत असे. रत्‍नागिरीच्या हंगाम अहवालांमध्ये विविध वर्षांतील पाऊस, भात आणि इतर पिकांची स्थिती, धान्याचे दर, पशुधनाची स्थिती आणि जमीन महसूल यांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> १८७५–७६मध्ये अतिवृष्टीमुळे भात आणि upland पिकांचे नुकसान झाल्याची, तर १८७६–७७मध्ये पावसाअभावी नाचणी, वरी, हरिक आणि भात यांसारख्या पिकांच्या उत्पादनावर परिणाम झाल्याची नोंद हंगाम अहवालांमध्ये आहे. या काळात काही भागांत मदतकार्य तसेच जमीन महसुलासंबंधी सवलती आणि थकबाकीची नोंदही आढळते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या नोंदींवरून रत्‍नागिरीतील कृषक अर्थव्यवस्थेवर जमीनधारणा आणि लागवडीबरोबरच पर्जन्यमान, पीकउत्पादन, धान्याचे दर, पशुधन आणि जमीन महसूल यांचा परस्पर परिणाम होत असल्याचे दिसते. त्यामुळे जमीनधारणा असणे हे स्वतःपुरतेच ग्रामीण आर्थिक सुरक्षिततेचे निश्चित द्योतक मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर निर्मिती === ब्रिटिश प्रशासनाने जिल्हानिहाय माहिती संकलित करून ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' ही विस्तृत मालिका तयार केली. या गॅझेटियरमध्ये संबंधित जिल्ह्याची भौगोलिक रचना, इतिहास, लोकसंख्या, सामाजिक समूह, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल, व्यापार, शिक्षण आणि इतर विषयांची माहिती एकत्रित करण्यात आली होती. त्यामुळे १९व्या शतकातील कोकणातील सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय परिस्थितीच्या अभ्यासासाठी हे महत्त्वाचे वसाहतकालीन स्रोत ठरतात.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> १८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' हा या मालिकेतील दहावा खंड होता. त्यात जमीन प्रशासन, शेती, उत्पादन, व्यापार, इतिहास, महसूल आणि इतर विषयांची स्वतंत्र माहिती दिली आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana'' हा खंड १३, भाग १ म्हणून प्रकाशित झाला. त्यात लोकसंख्या, सामाजिक समूह, शेती, जमीन आणि ग्रामीण जीवनासंबंधी माहिती आहे. त्याच वर्षी ''Thana: Places of Interest'' हा स्वतंत्र खंड १४ म्हणून प्रकाशित झाला; मात्र सामाजिक, कृषी आणि महसुली माहितीचा संदर्भ देताना मुख्यतः खंड १३चा वापर करणे अधिक योग्य आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana: Places of Interest |volume=14 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा खंड ११ होता. त्यामध्ये लोकसंख्या, शेती, व्यापार, इतिहास, जमीन प्रशासन आणि महसूल व वित्त यांसाठी स्वतंत्र विभाग आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === जनगणना आणि सामाजिक वर्गीकरण === ब्रिटिशकालीन जनगणना ही कोकणातील सामाजिक समूहांच्या लोकसंख्येचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाची ऐतिहासिक साधने आहेत. १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धातील जनगणना अहवालांमध्ये लोकसंख्या, धर्म, भाषा, जात, व्यवसाय, जन्मस्थान आणि इतर सामाजिक निकषांनुसार माहिती संकलित करण्यात आली. मात्र जातीय वर्गीकरणाची पद्धत काळानुसार बदलत गेली आणि विविध प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक संज्ञांना प्रशासकीय वर्गांमध्ये बसविण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> कुणबी समाजाच्या बाबतीत ही बाब विशेष महत्त्वाची आहे. ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratha-Kunbi'' आणि इतर संज्ञा वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये विविध पद्धतीने नोंदल्या गेल्या. त्यामुळे एका जनगणनेतील कुणबी लोकसंख्येची संख्या दुसऱ्या जनगणनेतील संख्येशी थेट तुलना करण्यापूर्वी त्या-त्या जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती, प्रशासकीय सीमा आणि संबंधित संज्ञेचा तत्कालीन अर्थ तपासणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> ब्रिटिशकालीन जनगणना ही तत्कालीन प्रशासकीय आणि लोकसंख्याशास्त्रीय वर्गीकरणाची महत्त्वाची नोंद असली तरी ती प्रत्येक व्यक्तीच्या सामाजिक ओळखीचे अपरिवर्तनीय किंवा अंतिम प्रतिबिंब मानता येत नाही. सामाजिक ओळख, स्थानिक प्रथा आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांच्यात संबंध असला तरी त्यांची उद्दिष्टे आणि स्वरूप वेगवेगळे होते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> === कोकणातील कुणबी आणि ब्रिटिशकालीन नोंदी === ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये कोकणातील कुणबी समाजाचा उल्लेख विविध सामाजिक, कृषी आणि जमीनविषयक संदर्भांत आढळतो. रत्नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये कुणबी हे वारसाहक्काने जमीन कसणाऱ्या कृषकांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर असल्याचे नमूद केले आहे. थाणे आणि कोलाबा गॅझेटियरमध्येही कुणबींचा कृषी आणि ग्रामीण समाजाच्या संदर्भात उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> रत्नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदी विशेष महत्त्वाच्या आहेत कारण त्यामध्ये कुणबी कृषकांचा उल्लेख जमीनहिस्से, वारसाहक्की लागवड आणि खोती व्यवस्थेशी संबंधित संदर्भात करण्यात आला आहे. वारसाहक्की ''karda'' आणि कुणबी कृषक यांचा संबंध हा कोकणातील कुणबी समाजाच्या जमीनधारणेच्या इतिहासासाठी महत्त्वाचा प्राथमिक पुरावा आहे.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिशकालीन परिवर्तन आणि कुणबी समाज === ब्रिटिश सत्तेने कोकणातील पारंपरिक जमीनव्यवस्था एकाच वेळी पूर्णपणे बदलली नाही. विद्यमान जमीनहक्क, वतन, खोती व्यवस्था आणि कृषकांच्या प्रथागत अधिकारांचा अभ्यास करून त्यांचे सर्वेक्षण, मोजणी आणि प्रशासकीय नोंदणी करण्यात आली. या प्रक्रियेमुळे काही पारंपरिक हक्क सरकारी नोंदींमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदवले गेले, तर काही हक्कांचे स्वरूप नव्या प्रशासकीय आणि कायदेशीर चौकटीत निश्चित करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कुणबी समाजाच्या दृष्टीने या प्रक्रियेचा एक परिणाम असा झाला की जमीन, क्षेत्रफळ, सीमा, लागवड आणि महसूल यांच्याशी संबंधित माहिती अधिक पद्धतशीर सरकारी नोंदींमध्ये येऊ लागली. त्याच वेळी महसूल, भाडे, खोती हक्क आणि कृषकांचे पारंपरिक अधिकार यांच्यातील संबंध नव्या प्रशासकीय चौकटीत निश्चित करण्याची प्रक्रिया सुरू झाली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्नागिरीतील खोती व्यवस्थेच्या संदर्भात ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी खोत्यांचे हक्क, कृषकांचे हक्क आणि सरकारी महसूल यांच्याशी संबंधित प्रश्नांवर चौकशी व प्रशासकीय हस्तक्षेप केला. पुढील काळात खोती व्यवस्थेबाबत स्वतंत्र चौकशा आणि सुधारणा करण्यात आल्या.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिशपूर्व ते ब्रिटिशकालीन संक्रमण === कोकणातील जमीनव्यवस्थेचा ब्रिटिशपूर्व ते ब्रिटिशकालीन प्रवास हा अचानक झालेला बदल नसून सातत्य आणि परिवर्तन यांचा मिश्र परिणाम होता. मराठा काळातील जमीनमोजणी, ग्रामअधिकारी, वतन, मिरास आणि खोती यांसारख्या संस्थांचे काही घटक ब्रिटिश काळाच्या सुरुवातीसही अस्तित्वात होते; मात्र ब्रिटिश प्रशासनाने त्यांचे सर्वेक्षण, जमीनमोजणी, नकाशे, लेखी नोंदी आणि महसूलव्यवस्थेच्या माध्यमातून अधिक औपचारिक पुनर्गठन करण्याचा प्रयत्न केला.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या संक्रमणाचा परिणाम ग्रामीण समाजाच्या विविध स्तरांवर झाला. जमीनधारक, खोती, पाटील, कुलकर्णी, वारसाहक्की कृषक, भाडेकरू आणि मजूर यांच्यातील जमीन, महसूल, भाडे आणि प्रथागत हक्कांचे संबंध ब्रिटिशकालीन सर्वेक्षण, महसूल चौकशी आणि गावनिहाय नोंदवहींमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदवले जाऊ लागले. रत्नागिरीतील १८२७–१८३०च्या सर्वेक्षणात शेतांचे क्षेत्रफळ, सीमा आणि गावातील स्थान ''khatavni'' या गावनिहाय नोंदवहीत नोंदविण्यात आले आणि त्यासोबत नकाशे तयार करण्यात आले. त्याच चौकशीत खोती गावांतील वारसाहक्की कृषक, ''vatandar kardas'', तसेच इतर प्रकारच्या कृषकांचे जमीनहक्क आणि खोत्यांशी असलेले संबंध तपासण्यात आले.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> एकोणिसाव्या शतकातील जिल्हा गॅझेटियर आणि त्यानंतरच्या जनगणना अहवालांमध्ये जमीन, शेती, लोकसंख्या, जात, व्यवसाय आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेविषयी मोठ्या प्रमाणावर सांख्यिकीय व वर्णनात्मक माहिती संकलित करण्यात आली. रत्नागिरी आणि सावंतवाडीचा १८८०चा गॅझेटियर, ठाण्याचा १८८२चा गॅझेटियर आणि कोलाबा व जंजिराचा १८८३चा गॅझेटियर यांमध्ये जमीन प्रशासन, शेती, महसूल, लोकसंख्या आणि सामाजिक जीवनासंबंधी स्वतंत्र विभाग आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> त्यामुळे हे स्रोत कोकणातील एकोणिसाव्या शतकातील सामाजिक, कृषी आणि आर्थिक परिवर्तनाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचे ऐतिहासिक दस्तऐवज ठरतात. कोकणातील कुणबी समाजासाठी या कालखंडाचे विशेष महत्त्व आहे. रत्नागिरीतील १८२९–१८३०च्या जमीनचौकशीच्या संदर्भात ''vatandar kardas'' या वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. या कृषकांकडे ठरावीक जमीनहिस्से होते; ते त्यांची लागवड आणि पडीत जमिनीचे व्यवस्थापन करीत आणि खोत्याशी संबंधित देयके देत असत.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्येही ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratta-Kunbi'' आणि संबंधित संज्ञांचे वर्गीकरण आढळते; मात्र ही वर्गीकरणे जनगणनेनुसार आणि प्रदेशानुसार बदलत असल्यामुळे त्यांच्या संख्यांची तुलना करताना संबंधित जनगणनेची वर्गीकरणपद्धती आणि तत्कालीन प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे. १९३१च्या बॉम्बे जनगणनेत ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Lewa or Lewa Kunbi'' आणि ''Maratta-Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी आढळतात.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> त्यामुळे आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक इतिहास समजून घेण्यासाठी ब्रिटिशपूर्व ग्रामव्यवस्था, ब्रिटिशकालीन जमीनसर्वेक्षण, महसूल नोंदी, District Gazetteers आणि Census records यांचा परस्पर संदर्भात अभ्यास करणे आवश्यक आहे. या स्रोतांमधून कुणबींच्या कृषी व्यवसायाबरोबरच त्यांच्या जमीनहक्कांचा, खोती व्यवस्थेशी असलेल्या संबंधांचा आणि बदलत्या प्रशासकीय वर्गीकरणाचा इतिहास अधिक स्पष्टपणे समोर येतो.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> == रत्नागिरीतील कुणबी == रत्नागिरी जिल्हा हा कोकणातील कुणबी समाजाच्या ऐतिहासिक अभ्यासासाठी विशेष महत्त्वाचा प्रदेश आहे. याचे एक प्रमुख कारण म्हणजे ब्रिटिशकालीन जमीन सर्वेक्षण, महसूल चौकशी, District Gazetteer आणि जनगणना अहवालांमध्ये रत्नागिरीतील कुणबींची तुलनेने सविस्तर नोंद आढळते. विशेषतः १८२७–१८३०च्या जमीन सर्वेक्षणाच्या नोंदींमध्ये वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात कुणबींचा स्पष्ट उल्लेख आहे, तर १८८१च्या जनगणनेत रत्नागिरी जिल्ह्यासाठी कुणबींची स्वतंत्र संख्या नोंदवण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === एकोणिसाव्या शतकातील रत्नागिरीची लोकसंख्या === एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला रत्नागिरी हा तुलनेने दाट लोकवस्तीचा आणि कृषीप्रधान जिल्हा होता. १८२०च्या सुमारास करण्यात आलेल्या लोकसंख्या मोजणीच्या संदर्भात रत्नागिरीची लोकसंख्या पावसाळी हंगामात ४,६२,६५१ इतकी असल्याचे १८८०च्या गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. त्या काळात रत्नागिरी धान्य निर्यात करणारा प्रदेश असल्याचेही त्याच नोंदीत नमूद आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यापासून रत्नागिरीची लोकसंख्या वाढत गेली; मात्र दुष्काळ, रोगराई, आर्थिक अडचणी आणि विशेषतः मुंबईकडे होणारे स्थलांतर यांमुळे लोकसंख्येच्या वाढीचे स्वरूप इतर जिल्ह्यांपेक्षा वेगळे राहिले. १८८१च्या जनगणनेत रत्नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या ९,९७,०९० नोंदली गेली होती. त्यापैकी ४७३,०५३ पुरुष आणि ५२४,०३७ स्त्रिया होत्या.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> १८८१च्या रत्नागिरी जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत शेतीचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे होते. त्या काळातील नोंदीनुसार शेतीवर अवलंबून असलेली लोकसंख्या ६,८९,८३७ इतकी होती. यामध्ये कृषी कामगार आणि त्यांच्यावर अवलंबून असलेल्या लोकांचा समावेश होता.<ref>{{cite web |title=Imperial Gazetteer of India: Ratnagiri |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> === १८८१ची जनगणना आणि कुणबी === १८८१च्या Bombay Presidency Censusमध्ये कृषक समूहांचे वर्गीकरण करताना ''Maratha Kunbi'' हा मोठा कृषक वर्ग म्हणून मांडण्यात आला. Censusच्या विश्लेषणात Deccan Kunbi आणि कोकणातील ''Maratha'' म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या उपविभागाचा एकत्र विचार करण्यात आला होता. Census अधिकाऱ्याने या दोन्ही वर्गांमधील भेद अनेक ठिकाणी स्पष्ट नसल्याचे आणि काही प्रकरणांत तो मनमानी स्वरूपाचा असल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> रत्नागिरी जिल्ह्याच्या बाबतीत १८८१च्या Censusमध्ये **२,०५,७८४ कुणबी** आणि **२,७१,००० मराठा** अशी संख्या नोंदविण्यात आली होती. Censusच्या मूळ मजकुरात या आकडेवारीचा स्पष्ट उल्लेख आहे.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> १८८१च्या Censusच्या वर्गीकरणातील ही अस्पष्टता रत्नागिरीतील कुणबींच्या ऐतिहासिक लोकसंख्येचा अभ्यास करताना विशेष लक्षात घ्यावी लागते. एका बाजूला Censusमध्ये ''Kunbi'' ही स्वतंत्र नोंद आहे; दुसऱ्या बाजूला त्याच अहवालात Deccan Kunbi आणि Konkanमधील Maratha यांच्या वर्गीकरणातील फरक नेहमी स्पष्ट नसल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे १८८१च्या आकडेवारीचा उपयोग त्या काळातील दस्तऐवजी लोकसंख्या-वर्गीकरणाचा पुरावा म्हणून करता येतो; मात्र त्यावरून आधुनिक काळातील कुणबी समाजाची लोकसंख्या निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === रत्नागिरी गॅझेटियरमधील कुणबी === १८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' हा रत्नागिरीतील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे. या खंडात लोकसंख्या, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल, व्यापार आणि १८२७–१८५१च्या सर्वेक्षणाशी संबंधित स्वतंत्र माहिती दिली आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> गॅझेटियरच्या १८२७–१८३०च्या जमीन सर्वेक्षणासंबंधी नोंदींमध्ये रत्नागिरीतील वारसाहक्की कृषकांना ''hereditary cultivators'' आणि ''vatandar kardas'' असे संबोधले आहे. या कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याची स्पष्ट नोंद आहे. त्यामुळे रत्नागिरीतील कुणबींचे कृषक म्हणून असलेले स्थान हे केवळ नंतरच्या ethnographic वर्णनावर आधारित नसून ब्रिटिशकालीन जमीन चौकशीच्या नोंदींमध्येही दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === कुणबी आणि वारसाहक्की जमीन === रत्नागिरीतील खोती गावांच्या संदर्भात ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी जमीनधारक आणि कृषक यांच्यातील संबंधांचा तपशीलवार अभ्यास केला. खोत्याच्या ताब्यातील जमिनीबरोबरच मोठ्या प्रमाणावर जमीन वारसाहक्की कृषकांच्या ताब्यात असल्याचे आढळले. या कृषकांमध्ये कुणबी मोठ्या संख्येने असल्याची नोंद करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या वारसाहक्की कृषकांना ''karda'' म्हणून संबोधले जात असे. ते विशिष्ट जमीनहिस्सा पिढ्यान्‌पिढ्या कसत आणि त्यावर लागवड करीत. काही नोंदींमध्ये अशा कृषकांच्या ताब्यातील जमीन, तिची लागवड आणि खोत्याशी असलेले आर्थिक संबंध यांचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> यावरून रत्नागिरीतील कुणबी समाजाची ऐतिहासिक ओळख केवळ ‘शेती करणारा समाज’ इतकी मर्यादित नव्हती. उपलब्ध जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये काही कुणबी कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से, वारसाहक्क आणि खोती महसूलव्यवस्थेशी संबंधित असल्याचे दिसते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === खोती व्यवस्था आणि कुणबी === रत्नागिरीच्या ग्रामीण समाजरचनेवर खोती व्यवस्थेचा मोठा प्रभाव होता. खोत हा गावाच्या महसूलव्यवस्थेतील मध्यस्थ किंवा हक्कधारक होता. खोती गावांमध्ये कृषकांकडून जमीन कसून घेऊन त्यांच्याकडून महसूल किंवा इतर देयकांची वसुली केली जात असे आणि खोत सरकारशी महसूलाच्या बाबतीत संबंधित असे.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कुणबींचा या व्यवस्थेशी संबंध विविध स्वरूपाचा होता. उपलब्ध रत्नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये काही कुणबी वारसाहक्की ''karda'' कृषक म्हणून नोंदलेले आढळतात. त्यामुळे कुणबी समाजाला खोती व्यवस्थेत केवळ एकाच आर्थिक वर्गात बसविणे योग्य ठरणार नाही. जमीनहक्क, लागवडीचे स्वरूप आणि खोत्याशी असलेले आर्थिक संबंध यांनुसार कृषकांची स्थिती वेगवेगळी असू शकत होती.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === भातशेती आणि कृषीजीवन === रत्नागिरीतील कृषीव्यवस्थेत भातशेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. जिल्ह्यातील पर्जन्यमान, भौगोलिक रचना, नदीखोरे आणि विविध प्रकारच्या जमिनी यांमुळे भात हे प्रमुख अन्नधान्य पीक होते. याशिवाय नाचणी, वरी, हरिक आणि इतर पिकांचीही लागवड केली जात होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> १८८३–८४च्या आकडेवारीनुसार रत्नागिरी जिल्ह्यात १,०७८,८२१ एकर क्षेत्र प्रत्यक्ष लागवडीखाली होते. त्यापैकी १,०२०,५८३ एकरांवर धान्यपिके, ४१,७७३ एकरांवर कडधान्ये, २५,२२२ एकरांवर तेलबिया, ७,७२३ एकरांवर तंतुपिके आणि उर्वरित क्षेत्रावर बागायती, ऊस व इतर पिके घेतली जात होती.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Agriculture |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> रत्नागिरीतील कृषीजीवन हे केवळ भातशेतीवर आधारित नव्हते. वर्खस किंवा डोंगराळ जमिनीवर नाचणी, वरी आणि हरिकसारखी पिके घेतली जात. Imperial Gazetteerनुसार १८८३–८४मध्ये वर्खस जमिनीवर हरिक, नाचणी आणि वरी यांसारख्या तुलनेने कमी पाण्यावर येणाऱ्या पिकांची लागवड मोठ्या प्रमाणावर होत होती. काही हलक्या व डोंगराळ जमिनींना सलग काही वर्षे लागवड केल्यानंतर पुन्हा काही काळ पडीत ठेवण्याची पद्धतही आढळत होती.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Agriculture |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> === रत्नागिरीतील ग्रामीण वितरण === १८८१मध्ये रत्नागिरी जिल्ह्यात १,२९७ गावे आणि शहरे नोंदली गेली होती. त्यापैकी १३८ वस्तींची लोकसंख्या २००पेक्षा कमी, ४५४ वस्तींची लोकसंख्या २०० ते ५००, ४३६ वस्तींची लोकसंख्या ५०० ते १,०००, तर २०५ वस्तींची लोकसंख्या १,००० ते २,००० होती. यावरून जिल्ह्याची लोकसंख्या मोठ्या शहरांपेक्षा असंख्य लहान ग्रामीण वसाहतींमध्ये मोठ्या प्रमाणावर विखुरलेली होती.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Agriculture |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> मालवण, रत्नागिरी, चिपळूण, वेंगुर्ला, राजापूर आणि दापोली ही त्या काळातील प्रमुख शहरे होती. यांपैकी मालवण, रत्नागिरी, चिपळूण, वेंगुर्ला आणि राजापूर ही नगरपालिका असलेली शहरे होती.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Agriculture |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> कुणबी समाजाच्या ग्रामीण वितरणाचा विचार करताना ही ग्रामरचना महत्त्वाची ठरते. रत्नागिरीतील कुणबी समाजाचा शेतीशी असलेला ऐतिहासिक संबंध लक्षात घेता त्यांची वस्ती कृषीप्रधान ग्रामीण भागांशी जोडलेली होती असे उपलब्ध जमीन प्रशासन आणि सामाजिक नोंदींवरून दिसते; मात्र प्रत्येक तालुका किंवा गावासाठी स्वतंत्र कुणबी लोकसंख्या उपलब्ध नसल्यामुळे जिल्ह्यातील कुणबींच्या सूक्ष्म भौगोलिक वितरणाचे अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === गावजीवन आणि सामाजिक रचना === रत्नागिरीतील ग्रामीण समाज हा कुटुंब, जमीन, शेती, ग्रामसंस्था, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरांशी जोडलेला होता. कृषक कुटुंबांचे जीवन त्यांच्या जमीनहिस्स्याशी आणि शेतीच्या हंगामाशी संबंधित होते. पावसाळा, भातलागवड, कापणी, धान्यसाठा आणि बाजारपेठेतील विक्री यांमुळे ग्रामीण जीवनाचे वार्षिक चक्र निश्चित होत असे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> गॅझेटियरच्या वर्णनात रत्नागिरीतील ग्रामीण घरांची रचना, कौलारू घरे, अंगण आणि घरातील विविध भागांचा उल्लेख आढळतो. आर्थिक स्थिती आणि कुटुंबाच्या आकारमानानुसार घरांच्या स्वरूपात फरक असल्याचेही दिसते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> या सामाजिक रचनेत जात, कुटुंब, जमीनधारणा आणि व्यवसाय यांचा परस्पर संबंध होता. तथापि कुणबी समाजातील प्रत्येक कुटुंबाची आर्थिक स्थिती समान होती असे मानता येत नाही. जमीनहक्क, शेतीचे क्षेत्र, कर्ज, उत्पादन आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांनुसार आर्थिक फरक अस्तित्वात असू शकत होते. === कुणबी, मराठा आणि रत्नागिरीतील सामाजिक वर्गीकरण === रत्नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना ''Kunbi'' आणि ''Maratha'' या संज्ञांमधील ऐतिहासिक संबंध अत्यंत सावधपणे तपासणे आवश्यक आहे. १८८१च्या Censusमध्ये ''Maratha Kunbi'' हा व्यापक कृषक वर्ग वापरण्यात आला; त्याच वेळी रत्नागिरीसाठी ''Kunbi'' आणि ''Maratha'' यांच्या स्वतंत्र संख्याही नोंदविण्यात आल्या. Census अधिकाऱ्याने Konkanमधील Maratha आणि Deccan Kunbi यांच्या वर्गीकरणातील भेद काही ठिकाणी स्पष्ट नसल्याचे नमूद केले होते.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> त्यामुळे १८८१च्या रत्नागिरीतील २,०५,७८४ कुणबी आणि २,७१,००० मराठा या संख्यांवरून दोन्ही समूह स्वतंत्र, पूर्णपणे वेगळे किंवा पूर्णपणे समान सामाजिक समूह होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्या आकडेवारीचे अर्थ लावताना ब्रिटिश जनगणनेची वर्गीकरणपद्धती आणि त्या काळातील स्थानिक सामाजिक ओळखी विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === सावंतवाडीशी संबंध === रत्नागिरी आणि सावंतवाडी हे दक्षिण कोकणातील परस्पर संबंधित ऐतिहासिक प्रदेश होते. १८८०च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' मध्ये या दोन्ही प्रदेशांचा एकाच खंडात स्वतंत्र विभागांसह अभ्यास करण्यात आला आहे. सावंतवाडी संस्थानातील वाडी, कुडाळ आणि बांदा या विभागांचा तसेच मालवण, वेंगुर्ला आणि दक्षिण कोकणातील इतर बाजारपेठांचा व्यापार आणि दळणवळणाच्या माध्यमातून परस्पर संबंध होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> सावंतवाडीच्या १८५१च्या जनगणनेनुसार संस्थानाची लोकसंख्या १,५०,०६५ होती. १८७२च्या जनगणनेत ती वाढून १,९०,८१४ झाली. १८७२च्या वर्गीकरणानुसार ७३,६२७ व्यक्ती शेती आणि पशुधनाशी संबंधित व्यवसायात होत्या; ही संख्या एकूण लोकसंख्येच्या ३८.५८ टक्के होती.<ref>{{cite web |title=Population — Savantvadi |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pop2_census.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> सावंतवाडीतील कृषी आणि ग्रामीण समाजाचा अभ्यास रत्नागिरीतील कुणबी समाजाशी थेट समानता सिद्ध करण्यासाठी नव्हे, तर दक्षिण कोकणातील कृषी, बाजारपेठ आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या परस्परसंबंधांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा आहे. === दक्षिण कोकणातील सामाजिक वैशिष्ट्ये === दक्षिण कोकणातील ग्रामीण समाजाची काही वैशिष्ट्ये रत्नागिरी, मालवण, कुडाळ, वेंगुर्ला आणि सावंतवाडी या प्रदेशांमध्ये आढळतात. पर्जन्याधारित शेती, डोंगराळ आणि किनारी भूप्रदेश, भातशेती, बागायती, जंगल आणि समुद्राशी संबंधित आर्थिक व्यवहार या प्रदेशाच्या ग्रामीण जीवनाचे महत्त्वाचे घटक होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात रत्नागिरीतील लोकसंख्या, मर्यादित कृषी संसाधने आणि रोजगाराच्या उपलब्धतेतील असमतोल यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम झाला. विशेषतः मुंबईमध्ये वाढणाऱ्या मजूर मागणीमुळे रत्नागिरीतून हंगामी स्थलांतराला चालना मिळाली. १८७७–७८च्या काळात रत्नागिरीतील गरीब कामगारांची नेहमीपेक्षा जवळजवळ दुप्पट संख्या, म्हणजे सुमारे १,५०,००० व्यक्ती, कामाच्या हंगामात मुंबईकडे गेल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. त्यापैकी अनेक जण पुढील पीकहंगामापूर्वी रत्नागिरीत परतले.<ref>{{cite web |title=Famines and Scarcity — Ratnagiri |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_famines.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्नागिरीतील लोकसंख्येचा मुंबईशी संबंध पुढील काळातही वाढत गेला. १८७२च्या Censusनुसार मुंबई शहरात रत्नागिरी जिल्ह्यात जन्मलेल्या ७०,९४७ व्यक्ती होत्या; १८८१च्या Censusमध्ये ही संख्या १,२६,१९० झाली. या वाढीचे प्रमाण जवळजवळ ७८ टक्के होते. Imperial Gazetteerने रत्नागिरीतील लोकसंख्येचा मुंबईतील रोजगार, औद्योगिक कामगारवर्ग आणि इतर सेवांशी असलेला संबंधही अधोरेखित केला आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> === कुणबी समाज आणि स्थलांतराची सुरुवात === रत्नागिरीतील मर्यादित कृषी संसाधने आणि मुंबईतील वाढती मजूर मागणी यांमुळे एकोणिसाव्या शतकात ग्रामीण भागातून मुंबईकडे हंगामी स्थलांतर वाढले. १८५०च्या दशकात रत्नागिरीतील कृषक मुंबईकडे हंगामानुसार जात असल्याच्या नोंदी आढळतात. एका सर्वेक्षण अधिकाऱ्याच्या नोंदीनुसार एका अंतर्गत तालुक्यातील प्रत्येक गावातून काही कृषक ऑक्टोबरच्या सुमारास मुंबईकडे जात आणि मान्सूनच्या सुरुवातीला शेतीच्या कामासाठी परतत असत.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> १८७७–७८च्या काळातील गॅझेटियरची नोंदही या हंगामी स्थलांतराच्या स्वरूपाला पुष्टी देते. कामाच्या हंगामात मुंबईकडे गेलेले मोठ्या संख्येतील ग्रामीण कामगार पुढील पीकहंगामापूर्वी रत्नागिरीत परतत होते. त्यामुळे शेती आणि शहरी मजुरी यांच्यात परस्परपूरक संबंध निर्माण झाला होता.<ref>{{cite web |title=Famines and Scarcity — Ratnagiri |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_famines.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या स्थलांतरामुळे काही कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनात ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांचे मिश्र स्वरूप निर्माण झाले. गावातील जमीन आणि शेतीशी संबंध कायम ठेवत मुंबईत हंगामी मजुरी करणे हा काही ग्रामीण कुटुंबांसाठी उत्पन्नाचा पूरक मार्ग बनला. पुढील काळात याच प्रक्रियेतून हंगामी, परिपत्रक आणि कायमस्वरूपी स्थलांतराचे विविध नमुने विकसित झाले. === रत्नागिरीतील कुणबींची आर्थिक स्थिती === ब्रिटिशकालीन जमीन प्रशासनाच्या नोंदींवरून रत्नागिरीतील कुणबी समाजाची आर्थिक स्थिती एकसमान नव्हती. १८२७–१८३०च्या जमीन चौकशीमध्ये कुणबींचा उल्लेख वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात आढळतो. या कृषकांकडे विशिष्ट जमीनहिस्से होते आणि ते त्या जमिनीची लागवड करीत होते. खोती गावांमध्ये अशा कृषकांचे खोतांशी महसूल आणि उत्पादनाशी संबंधित संबंध होते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> त्यामुळे रत्नागिरीतील कुणबी समाजाला केवळ एकसंध आर्थिक वर्ग म्हणून पाहणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये वारसाहक्की कृषक, जमीन कसणारे इतर कृषक आणि खोती व्यवस्थेशी संबंधित विविध प्रकारचे जमीनहक्क व आर्थिक संबंध आढळतात. त्यामुळे ‘कुणबी म्हणजे सर्वच लहान शेतकरी’ किंवा ‘कुणबी म्हणजे सर्वच जमीनमालक’ अशी एकरेषीय मांडणी उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांशी सुसंगत ठरणार नाही.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कृषी उत्पादन, जमीनधारणा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर पर्जन्यमान, पिकांची स्थिती, जमिनीचा प्रकार आणि महसूलाची मागणी यांचा परिणाम होत असे. रत्नागिरीच्या हंगाम अहवालांमध्ये पाऊस, पिकांचे उत्पादन, धान्याचे दर, पशुधनाची हानी आणि जमीन महसूल यांची वर्षनिहाय नोंद आढळते. त्यामुळे कृषक कुटुंबांची आर्थिक स्थिती केवळ त्यांच्या जमीनहक्कावर अवलंबून नसून कृषी उत्पादन आणि त्या काळातील आर्थिक परिस्थितीशीही संबंधित होती.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात मुंबईशी वाढलेल्या आर्थिक संबंधांचाही रत्नागिरीच्या ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला. रोजगाराच्या शोधात रत्नागिरीतून मुंबईकडे हंगामी स्थलांतर होत असल्याची नोंद उपलब्ध गॅझेटियर आणि इतर वसाहतकालीन स्रोतांमध्ये आढळते. या प्रक्रियेमुळे काही ग्रामीण कुटुंबांच्या उपजीविकेत शेतीबरोबर बाहेरील मजुरी किंवा रोजगाराचा सहभाग वाढला.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> === रत्नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाचे वैशिष्ट्य === रत्नागिरीतील कुणबी समाजाच्या इतिहासाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचा उल्लेख जमीन प्रशासन, कृषी आणि जनगणना या वेगवेगळ्या प्रकारच्या वसाहतकालीन नोंदींमध्ये आढळतो. १८२७–१८३०च्या जमीन चौकशीमध्ये कुणबींचा वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला; १८८०च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' मध्ये जमीन प्रशासन, शेती, महसूल आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची विस्तृत माहिती नोंदविण्यात आली; तर १८८१च्या Censusमध्ये रत्नागिरी जिल्ह्यासाठी कुणबींची स्वतंत्र संख्या नोंदविण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite book |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> या विविध स्रोतांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास रत्नागिरीतील कुणबी समाजाचा इतिहास केवळ ‘शेतकरी जात’ या संक्षिप्त वर्णनापुरता मर्यादित राहत नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये कुणबी हे जमीन कसणारे कृषक, वारसाहक्की कृषक आणि खोती महसूलव्यवस्थेशी संबंधित ग्रामीण घटक म्हणून दिसतात. पुढील काळात रत्नागिरीतील ग्रामीण समाजाचा मुंबईतील रोजगाराशी वाढता संबंधही दिसून येतो.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> मात्र या ऐतिहासिक नोंदींचे अर्थ लावताना काळानुसार बदललेले सामाजिक आणि प्रशासकीय वर्गीकरण लक्षात घेणे आवश्यक आहे. ''Kunbi'', ''Maratha'', ''Maratha-Kunbi'' आणि संबंधित संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये समान पद्धतीने झालेला नाही. त्यामुळे १८८१च्या Censusमधील कुणबींची संख्या ही त्या काळातील ब्रिटिश जनगणनात्मक वर्गीकरणाची नोंद म्हणून पाहणे आवश्यक आहे; तिची आजच्या प्रशासकीय किंवा सामाजिक वर्गीकरणाशी थेट तुलना करता येत नाही.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> == रायगड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी == आधुनिक रायगड जिल्ह्याचा मोठा भाग ब्रिटिशकालीन ''Kolaba'' जिल्ह्याचा भाग होता. त्यामुळे रायगडातील कुणबी समाजाचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना जुन्या प्रशासकीय नोंदींमधील ''Kolaba'' या संज्ञेचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे. १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा या प्रदेशाच्या इतिहास, लोकसंख्या, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल आणि व्यापाराच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> रायगडातील कुणबी समाजाचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना कृषी, जमीनधारणा, ग्रामजीवन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर महाड, माणगाव, रोहा, पेण, अलिबाग आणि इतर भागांचा व्यापार, नदीमार्ग आणि किनारी बाजारपेठांशी असलेला संबंधही या प्रदेशाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासाला महत्त्वाचा संदर्भ देतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === ऐतिहासिक कोलाबा आणि आधुनिक रायगड === ब्रिटिशकालीन ''Kolaba'' जिल्ह्याच्या भौगोलिक सीमा आजच्या रायगड जिल्ह्याच्या सीमांशी तंतोतंत समान नव्हत्या. प्रशासकीय पुनर्रचना आणि जिल्ह्यांच्या सीमांतील बदलांमुळे जुन्या जनगणना, गॅझेटियर किंवा महसूल नोंदींमधील ''Kolaba'' या संज्ञेचा आधुनिक रायगडशी संबंध जोडताना संबंधित काळातील प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> १८८३च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्याच्या लोकसंख्या, शेती, उत्पादन, जमीन प्रशासन, महसूल आणि व्यापाराचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले आहे. या प्रशासकीय चौकटीत महाड आणि माणगावसारखे अंतर्गत कृषी प्रदेश तसेच अलिबाग, पेण आणि इतर किनारी भागांतील व्यापारकेंद्रांचा समावेश होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचे वितरण === १८८३च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्यातील सामाजिक समूहांचे वर्णन करताना कुणबींचा उल्लेख जिल्ह्याच्या विविध भागांत आढळणाऱ्या कृषक समुदायाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. सामाजिक वितरणाच्या वर्णनात किनारी भागातील काही गावांमध्ये भंडारी आणि कोळी यांची उपस्थिती नमूद करताना, मराठे प्रामुख्याने अंतर्गत भागात आढळत असल्याचे आणि कुणबी संपूर्ण जिल्ह्यात आढळत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> या नोंदीवरून एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कुणबींची उपस्थिती कोलाबा जिल्ह्याच्या विविध भागांत व्यापक होती, असे दिसते. तथापि ''संपूर्ण जिल्ह्यात आढळतात'' या गॅझेटियरमधील वर्णनाचा अर्थ प्रत्येक गावात कुणबी बहुसंख्य होते असा घेता येत नाही. तो त्यांच्या जिल्हास्तरीय भौगोलिक उपस्थितीचा वर्णनात्मक उल्लेख म्हणूनच समजणे अधिक योग्य आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> === महाड === महाड हे ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील महत्त्वाचे अंतर्गत व्यापारी आणि वाहतूककेंद्र होते. सावित्री नदीमार्गे महाडचा कोकण किनारा तसेच सह्याद्रीच्या घाटमार्गांशी संपर्क होता. त्यामुळे महाड परिसरातील कृषी उत्पादनाचा स्थानिक बाजारपेठा आणि व्यापाराशी संबंध निर्माण झाला होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> महाड आणि माणगाव परिसरातील कृषक समाजाच्या वर्णनात १८८३च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' मध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, जमिनीची उत्पादकता आणि शेतीपद्धतींचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही भागांतील जमिनीची तुलनेने कमी उत्पादकता आणि कृषीवर असलेले अवलंबित्व यांचा ग्रामीण समाजाच्या आर्थिक स्थितीशी संबंध असल्याचे त्या वर्णनातून दिसते. त्याच संदर्भात कुणबींना मेहनती कृषक म्हणून वर्णन करण्यात आले असून, भातशेतीसाठी पाण्याचे प्रवाह नियंत्रित करण्याच्या आणि पाण्याचा उपयोग करण्याच्या त्यांच्या कृषी कौशल्याचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> गॅझेटियरमधील अशा वर्णनांचा वापर करताना त्यांची वसाहतकालीन निर्मिती आणि त्या काळातील प्रशासकीय व सामाजिक दृष्टिकोन लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे कुणबींच्या आर्थिक किंवा सामाजिक स्थितीबाबत गॅझेटियरमधील वर्णन हे ऐतिहासिक स्रोत म्हणून महत्त्वाचे असले तरी त्यातील मूल्यनिर्णय किंवा विशेषणे आधुनिक समाजशास्त्रीय निष्कर्ष म्हणून स्वीकारता येत नाहीत. === महाडमधील कुणबी बोली : A. M. Ghatge === महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक अभ्यासासाठी अमृत माधव घाटगे यांचा ''Kunbi of Mahad'' हा महत्त्वाचा स्रोत आहे. हा ग्रंथ १९६६मध्ये महाराष्ट्र राज्याच्या साहित्य आणि संस्कृती मंडळाच्या ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील तिसरा खंड म्हणून प्रकाशित झाला.<ref>{{cite web |title=घाटगे, अमृत माधव |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/ |publisher=मराठी विश्वकोश }}</ref> ''Kunbi of Mahad'' हा ग्रंथ महाड परिसरातील कुणबींच्या बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास म्हणून महत्त्वाचा आहे. घाटगे यांच्या भाषिक सर्वेक्षणाच्या कार्यामध्ये महाराष्ट्र आणि महाराष्ट्राबाहेरील विविध मराठी व संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास करण्यात आला होता. या व्यापक सर्वेक्षणाच्या पार्श्वभूमीवर महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Survey of Dialects of Marathi Language |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Deccan College / Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref> या लेखात ''Kunbi of Mahad''चा उपयोग मुख्यतः महाड परिसरातील कुणबींच्या भाषिक ओळखीचा आणि बोलीवैशिष्ट्यांचा स्रोत म्हणून केला जातो. या ग्रंथाच्या अस्तित्वावरून महाड परिसरातील कुणबी बोली हा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यासाचा विषय होता, हे स्पष्ट होते. मात्र एखाद्या विशिष्ट बोलीचे अस्तित्व हे स्वतःपुरते त्या समाजाची संपूर्ण जातीय उत्पत्ती किंवा अखंड ऐतिहासिक वंशावळ सिद्ध करणारे प्रमाण मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=घाटगे, अमृत माधव |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/ |publisher=मराठी विश्वकोश }}</ref> महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास या लेखातील भाषिक इतिहासाच्या संदर्भात पूरक पुरावा म्हणून महत्त्वाचा आहे. ध्वनीरचना, शब्दसंपत्ती, व्याकरण आणि स्थानिक भाषिक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास केल्यामुळे महाड परिसरातील प्रादेशिक भाषिक ओळख आणि सामाजिक इतिहासाच्या काही पैलूंचा अभ्यास करता येतो. तथापि भाषिक साम्य किंवा बोलीवैशिष्ट्यांवरून एकट्या भाषाशास्त्रीय पुराव्याच्या आधारे कुणबी समाजाची जातीय उत्पत्ती निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. === माणगाव === माणगाव हा ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महत्त्वाचा अंतर्गत प्रदेश होता. सह्याद्रीच्या पायथ्याशी असलेली भौगोलिक स्थिती आणि नदीखोऱ्यांशी असलेला संबंध यांमुळे माणगाव परिसरातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत शेतीला महत्त्वाचे स्थान होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> महाड आणि माणगाव परिसराच्या सामाजिक-आर्थिक वर्णनात १८८३च्या गॅझेटियरमध्ये काही भागांतील जमिनीची तुलनेने कमी उत्पादकता आणि कृषी परिस्थितीचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्याच संदर्भात कुणबी कृषकांच्या आर्थिक स्थितीचा आणि त्यांच्या शेतीशी असलेल्या संबंधांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> या नोंदींवरून माणगाव परिसरातील कुणबी समाजाचा अभ्यास करताना जमीन, कृषी उत्पादन, पाण्याची उपलब्धता आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. तथापि गॅझेटियरमधील वर्णन हे त्या काळातील प्रशासकीय निरीक्षण असल्यामुळे त्यातील सामाजिक किंवा आर्थिक मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वर्गीकरणाप्रमाणे स्वीकारणे योग्य ठरणार नाही.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> === रोहा === रोहा हा कुंडलिका नदीच्या खोऱ्याशी संबंधित महत्त्वाचा प्रदेश होता. नदीमार्ग आणि अंतर्गत वाहतुकीशी असलेल्या संबंधांमुळे रोहा परिसराचा कृषी उत्पादन, बाजारपेठा आणि व्यापाराशी संबंध होता. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये रोहा आणि कुंडलिका नदीचा उल्लेख भौगोलिक, आर्थिक आणि वाहतुकीच्या संदर्भात आढळतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> रोहा परिसरातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा विचार करताना भातशेती, नदीखोरे आणि स्थानिक बाजारपेठा हे महत्त्वाचे घटक होते. तथापि रोहा तालुका किंवा त्यातील प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र कुणबी लोकसंख्येची विश्वसनीय ऐतिहासिक आकडेवारी उपलब्ध नसल्यामुळे तालुकानिहाय किंवा गावनिहाय कुणबी लोकसंख्येचे प्रमाण निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. === पेण === पेण हे ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महत्त्वाचे बाजारपेठीय आणि व्यापारी केंद्र होते. त्याचा किनारी भाग, अंतर्गत कोकण आणि मुंबईशी असलेला वाहतूक व व्यापारसंबंध यांमुळे पेणला प्रादेशिक अर्थव्यवस्थेत महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> पेण परिसरातील ग्रामीण समाज हा विविध सामाजिक आणि व्यवसायिक समूहांनी बनलेला होता. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये कुणबींसह विविध सामाजिक समूहांची जिल्ह्यातील उपस्थिती नोंदविण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> त्यामुळे पेण परिसरातील कुणबी समाजाचा इतिहास हा केवळ एका स्वतंत्र गावसमूहाच्या चौकटीत न पाहता कृषी, बाजारपेठ, वाहतूक आणि बहुजातीय ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या व्यापक संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. === अलिबाग आणि किनारी कोलाबा === अलिबाग हे कोलाबा जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आणि महत्त्वाचे किनारी ठिकाण होते. समुद्र, खाड्या, बंदरे आणि मुंबईशी असलेल्या जवळिकीमुळे अलिबाग परिसराची अर्थव्यवस्था अंतर्गत कोलाबाच्या कृषी अर्थव्यवस्थेपेक्षा अधिक वैविध्यपूर्ण होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883}}</ref> किनारी भागातील सामाजिक रचनेत कुणबींबरोबर कोळी, भंडारी आणि इतर समुदायांचा सहभाग होता. १८८३च्या गॅझेटियरमध्ये थळ आणि अलिबागच्या आसपासच्या गावांमध्ये भंडारी आणि कोळींचा उल्लेख आहे, तर कुणबी संपूर्ण जिल्ह्यात आढळत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers}}</ref> यामुळे अलिबाग परिसरातील कुणबींचे जीवन केवळ भातशेतीपुरते मर्यादित नव्हते. किनारी बाजारपेठा, वाहतूक, मजुरी, व्यापार आणि शेती या विविध आर्थिक क्षेत्रांशी त्यांचा संबंध असू शकत होता; मात्र प्रत्येक आर्थिक क्रियेचा कुणबी समाजाशी थेट संबंध असल्याचा निष्कर्ष काढण्यासाठी स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे. === भातशेती === कोलाबा प्रदेशातील कृषीव्यवस्थेत भाताला महत्त्वाचे स्थान होते. पावसाचे प्रमाण, नदीखोरे, खाचर जमीन आणि पाण्याचे व्यवस्थापन यांमुळे भातशेती हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख भाग बनला होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883}}</ref> कुणबी कृषकांच्या संदर्भात गॅझेटियरमध्ये पाण्याचे अडथळे बांधणे, पाण्याचे प्रवाह वळवणे आणि भातखाचरांसाठी जलव्यवस्था करणे यांचे वर्णन आहे. यावरून कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचे कृषी कौशल्य स्थानिक भूगोलाशी जुळवून घेतलेले होते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers}}</ref> भाताबरोबर नाचणी आणि इतर कोरडवाहू पिके घेतली जात होती. काही भागात बागायती पिके घेण्यासाठी पाणी उपलब्ध असल्यास जमीन सुधारण्याचे प्रयत्न केले जात.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Agriculture |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers}}</ref> === जमीनव्यवस्था === कोलाबा प्रदेशातील जमीनव्यवस्था ब्रिटिश काळात सर्वेक्षण, जमीनमोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या प्रक्रियेतून अधिक औपचारिक झाली. १८८३च्या गॅझेटियरमध्ये ''Land Administration'' आणि ''British System: Surveys, Settlement, Results'' असे स्वतंत्र विभाग आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883}}</ref> या व्यवस्थेत जमीनधारक, कृषक, खोत आणि महसूल प्रशासन यांच्यातील संबंध प्रदेशानुसार बदलत होते. कोकणातील खोती व्यवस्था ही विशेषतः जमीन महसूल आणि गावाच्या आर्थिक रचनेशी संबंधित होती. त्यामुळे कुणबींच्या सामाजिक स्थितीचा अभ्यास करताना त्यांच्या जातीय ओळखीबरोबर जमीनधारणा आणि महसूलव्यवस्थेतील स्थान तपासणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883}}</ref> === कुणबींची सामाजिक आणि आर्थिक स्थिती === १८८३च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' मधील वर्णनानुसार कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबी प्रामुख्याने शेतीशी संबंधित कृषक होते. त्यांच्या उपजीविकेत बैलजोडी, गुरेढोरे, कोंबड्या आणि शेतीची विविध अवजारे यांचा उपयोग होत असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. नांगर, कुळव, विळी, कोयते आणि इतर शेतीची साधने त्यांच्या कृषी जीवनाचा भाग होती.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> गॅझेटियरमध्ये काही कुणबी कुटुंबांकडे नाचणी किंवा हरिक यांसारख्या धान्यांचा काही महिन्यांसाठी साठा असल्याचे, तर काही कुटुंबांकडे पुरेसा धान्यसाठा नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. यावरून त्या काळातील कुणबी कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक होता, असे दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> महाड आणि माणगाव परिसरातील काही भागांच्या संदर्भात गॅझेटियरमध्ये जमिनीची उत्पादकता आणि कृषी परिस्थितीचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही भागांत कृषकांची आर्थिक स्थिती प्रतिकूल असल्याचे वर्णन आहे, तर अधिक अनुकूल जमीन आणि पाण्याची उपलब्धता असलेल्या ठिकाणी कुणबी कृषकांनी बागायती पिकांचा उपयोग करून शेती अधिक उत्पादक करण्याचा प्रयत्न केल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> या नोंदींवरून कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाची आर्थिक स्थिती एकसमान नव्हती, असे दिसते. जमीन, पाणी, पिकांची उत्पादकता आणि उपलब्ध कृषी साधने यांनुसार कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक असू शकत होता. === कुणबींची घरे आणि गावजीवन === १८८३च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबींच्या घरांच्या रचनेचेही वर्णन करण्यात आले आहे. माती किंवा खडीच्या भिंती, गवत किंवा भाताच्या पेंढ्याचे छप्पर आणि लाकडी आधार असलेली घरे आढळत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. घरातील जागेचा उपयोग कुटुंबाचा दैनंदिन वावर, स्वयंपाक, झोपणे आणि साठवणूक यासाठी केला जात असे. घराजवळ गुरेढोरे आणि शेतीची अवजारे ठेवण्यासाठीही जागा असल्याचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> ही वर्णने एकोणिसाव्या शतकातील कोलाबा प्रदेशातील ग्रामीण जीवनाची ऐतिहासिक झलक देतात. तथापि गॅझेटियरमधील घरांच्या वर्णनावरून संपूर्ण कुणबी समाजाची घररचना एकसारखी होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रदेश, आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि स्थानिक उपलब्ध साधनसामग्रीनुसार घरांच्या रचनेत फरक असण्याची शक्यता होती. === सामाजिक रचना आणि बहुजातीय ग्रामजीवन === कोलाबा प्रदेशातील गावे एकाच सामाजिक समूहाची वस्ती नसून विविध समुदायांच्या मिश्र वस्तीचे स्वरूप त्यात आढळत होते. १८८३च्या गॅझेटियरमध्ये कुणबी, मराठा, भंडारी, कोळी, मुसलमान, महार आणि इतर सामाजिक समूहांच्या उपस्थितीचे वर्णन करण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> या बहुजातीय ग्रामीण संरचनेत विविध समुदायांच्या आर्थिक आणि सामाजिक भूमिका वेगवेगळ्या असू शकत होत्या. कुणबींचा संबंध प्रामुख्याने कृषीशी जोडला गेला होता, तर किनारी प्रदेशातील काही समुदाय मासेमारी, नारळ उत्पादन, वाहतूक आणि इतर व्यवसायांशी संबंधित होते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> मात्र जात आणि व्यवसाय यांच्यातील संबंध प्रत्येक व्यक्तीच्या बाबतीत अपरिवर्तनीय होता असे मानता येत नाही. गॅझेटियरमधील व्यवसायविषयक वर्गीकरण हे त्या काळातील प्रशासकीय आणि सामाजिक निरीक्षणांवर आधारित होते; त्यामुळे त्यांचा उपयोग ऐतिहासिक सामाजिक रचनेचा अभ्यास करण्यासाठी संदर्भ म्हणून करणे अधिक योग्य ठरते. === महाड आणि कुणबी बोलीचे ऐतिहासिक महत्त्व === महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक अभ्यासासाठी अमृत माधव घाटगे यांचा ''Kunbi of Mahad'' हा ग्रंथ विशेष महत्त्वाचा आहे. हा ग्रंथ ''A Survey of Marathi Dialects'' या भाषिक सर्वेक्षण मालिकेचा भाग असून महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास त्यात करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=घाटगे, अमृत माधव |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/ |publisher=मराठी विश्वकोश }}</ref> ''Kunbi of Mahad''चा उपयोग महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा, बोलीच्या स्वरूपाचा आणि प्रादेशिक भाषिक विविधतेचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो. मात्र भाषिक साम्य किंवा विशिष्ट बोलीचे अस्तित्व यावरून एखाद्या समुदायाची जातीय उत्पत्ती, प्राचीन वंशावळ किंवा स्थलांतराचा निश्चित ऐतिहासिक मार्ग ठरविता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी भाषिक पुराव्यांसोबत ऐतिहासिक, सामाजिक, भौगोलिक आणि दस्तऐवजी पुराव्यांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक असतो. महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासासाठी पूरक भाषिक स्रोत म्हणून महत्त्वाचा ठरतो. तो स्थानिक भाषिक विविधता आणि प्रादेशिक सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासाला अतिरिक्त संदर्भ उपलब्ध करून देतो.<ref>{{cite web |title=घाटगे, अमृत माधव |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/ |publisher=मराठी विश्वकोश }}</ref> === रायगड प्रदेशातील कुणबी आणि कोकणातील व्यापक कृषक समाज === ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचा इतिहास रत्नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाशी काही बाबतींत संबंधित आहे. दोन्ही प्रदेशांमध्ये भातशेती, पर्जन्याधारित कृषी, ग्रामीण वसाहती, जमीन व महसूलव्यवस्था आणि किनारी बाजारपेठांशी असलेले आर्थिक संबंध यांचे महत्त्व दिसून येते. तथापि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील महाड-माणगावचा डोंगराळ भाग, रोहा-कुंडलिका नदीखोरे, पेण-अलिबागचा किनारी प्रदेश आणि मुंबईशी असलेली भौगोलिक जवळीक यांमुळे या प्रदेशाची स्वतंत्र सामाजिक-आर्थिक वैशिष्ट्ये होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना या प्रदेशातील जमीनधारणा, शेतीच्या पद्धती, पाण्याचे व्यवस्थापन, कृषी साधने, ग्रामीण कुटुंबजीवन, बाजारपेठांशी असलेले संबंध आणि भाषिक वैशिष्ट्ये यांचा एकत्रित विचार करता येतो. या विविध घटकांमधून ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाचे प्रादेशिक स्वरूप समजून घेण्यास मदत होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === ऐतिहासिक नोंदींच्या मर्यादा === कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे. त्यामध्ये लोकसंख्या, शेती, कृषक समाज, जमीन प्रशासन, महसूल आणि विविध सामाजिक समूहांविषयी तत्कालीन प्रशासकीय माहिती आणि निरीक्षणे नोंदविण्यात आली आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> तथापि हा गॅझेटियर ब्रिटिश वसाहतकालीन प्रशासकीय चौकटीत तयार झालेला स्रोत असल्यामुळे त्यातील सामाजिक आणि जातीय वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षणे, वर्गीकरणे आणि त्या काळातील दृष्टिकोनांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यातील समुदायांविषयीची सर्वसाधारण विशेषणे किंवा मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम किंवा सार्वत्रिक वर्णन मानता येत नाहीत. गॅझेटियरचा उपयोग करताना त्यातील वर्णनात्मक माहिती आणि तिच्यामागील तत्कालीन वसाहतकालीन प्रशासकीय संदर्भ यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे ''Kunbi'' या संज्ञेची एकोणिसाव्या शतकातील प्रशासकीय किंवा ethnographic व्याप्ती आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय वर्गीकरण यांना तंतोतंत समान मानता येत नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जातीय समूहांचे वर्गीकरण तत्कालीन प्रशासकीय पद्धतीनुसार करण्यात आले होते आणि विविध प्रदेशांमध्ये ''Kunbi'', ''Maratha'', ''Maratha-Kunbi'' किंवा संबंधित संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या प्रकारे आढळतो.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> १८८१च्या Bombay Presidency Censusमध्ये ''Maratha Kunbi'' या व्यापक कृषक वर्गाचा विचार करण्यात आला होता. त्याच Censusच्या विश्लेषणात Konkanमधील ''Maratha'' आणि Deccanमधील ''Kunbi'' यांच्यातील वर्गीकरण काही बाबतींत स्पष्ट नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> म्हणून जुन्या Census किंवा Gazetteerमधील जातीय संज्ञा आणि त्यांची लोकसंख्या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाशी थेट तुलना करण्यापूर्वी संबंधित कालखंडातील प्रशासकीय सीमा, वर्गीकरणाची पद्धत, वापरलेल्या सामाजिक संज्ञा आणि स्थानिक सामाजिक संदर्भ यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === रायगड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी : ऐतिहासिक स्थान === ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाज हा कोकणातील कृषक समाजाचा एक महत्त्वाचा घटक होता. १८८३च्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींची जिल्ह्याच्या विविध भागांतील उपस्थिती, कृषीवरील त्यांचे अवलंबित्व, भातशेती, जमीन आणि ग्रामीण जीवन यांविषयी वर्णनात्मक नोंदी आढळतात. महाड आणि माणगावच्या काही भागांच्या संदर्भात जमिनीची गुणवत्ता आणि पाण्याची उपलब्धता यांचा कृषकांच्या आर्थिक स्थितीवर परिणाम होत असल्याचे, तसेच अनुकूल परिस्थितीत कुणबी कृषकांचे कृषी कौशल्य दिसून येत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> महाडच्या संदर्भात A. M. Ghatge यांचा १९६६चा ''Kunbi of Mahad'' हा भाषाशास्त्रीय स्रोत या ऐतिहासिक चित्राला वेगळा आयाम देतो. गॅझेटियरमधील सामाजिक-आर्थिक नोंदी आणि Ghatge यांच्या भाषिक अभ्यासाचा एकत्रित उपयोग केल्यास महाड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाचा अभ्यास जमीन, शेती, ग्रामीण समाज आणि भाषा या परस्परसंबंधित घटकांच्या आधारे करता येतो.<ref>{{cite web |title=घाटगे, अमृत माधव |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/ |publisher=मराठी विश्वकोश }}</ref> == ठाणे आणि उत्तर कोकणातील कुणबी == ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्याची भौगोलिक व्याप्ती आजच्या ठाणे आणि पालघर जिल्ह्यांच्या सीमांशी पूर्णपणे समान नव्हती. ब्रिटिशकालीन ''Thana'' जिल्ह्यात काळानुसार ठाणे, सालसेट, भिवंडी, कल्याण, मुरबाड, शहापूर, डहाणू, पालघर, जव्हार आणि इतर प्रदेशांचा समावेश होता. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास मांडताना आधुनिक जिल्ह्यांच्या सीमा थेट १९व्या शतकातील प्रशासकीय नोंदींवर लावणे योग्य ठरत नाही. १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na'' हा या ऐतिहासिक प्रदेशाच्या लोकसंख्या, शेती, जमीनव्यवस्था, सामाजिक समूह, व्यापार आणि प्रशासनाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === ऐतिहासिक ठाणे जिल्हा === १८८२च्या गॅझेटियरमध्ये ठाणे जिल्ह्याच्या लोकसंख्या, शेती, उत्पादन, सामाजिक समूह, धर्म, व्यापार, जमीन प्रशासन आणि महसूल यांचे स्वतंत्र विवेचन करण्यात आले आहे. या नोंदींमध्ये ''Kunbis'', ''Marathas'', ''Kolis'', ''Dhangars'', ''Kathkaris'', ''Thakurs'', ''Varlis'' आणि इतर समुदायांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण समाज हा एकाच कृषक समुदायापुरता मर्यादित नसून विविध सामाजिक आणि आर्थिक समूहांनी बनलेला होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> गॅझेटियरमध्ये ''Kunbis'' बरोबरच ''Marathas'', ''Kolis'', ''Kathkaris'', ''Dhangars'', ''Thakurs'' आणि ''Varlis'' यांचाही स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. या नोंदींवरून ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण आणि कृषी समाजरचनेत विविध सामाजिक समूहांचा सहभाग होता असे दिसून येते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === उत्तर कोकणातील कृषक समाज === ठाणे जिल्ह्यातील कृषीव्यवस्थेवर प्रदेशाच्या भौगोलिक विविधतेचा मोठा प्रभाव होता. किनारी खारजमीन, नदीखोरे, खाचर प्रदेश तसेच सह्याद्रीच्या पायथ्याशी असलेली उंचसखल जमीन यांनुसार शेतीच्या पद्धती आणि पिकांमध्ये फरक पडत असे. १८८२च्या गॅझेटियरनुसार जिल्ह्याच्या एकूण लोकसंख्येपैकी सुमारे ६३ टक्के लोक कृषीशी संबंधित होते. या वर्गीकरणात कृषी व्यवसाय करणाऱ्या प्रौढ पुरुषांबरोबर त्यांच्या पत्नी आणि मुलांचाही समावेश करण्यात आला होता.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> ठाणे जिल्ह्यातील जमिनीचे ''shet'' आणि ''mal-varkas'' असे प्रमुख प्रकार वर्णिले आहेत. सपाट आणि भातशेतीस योग्य जमिनींना ''shet'' म्हटले जात असे, तर डोंगरमाथे आणि उतारांवरील जमिनींवर नाचणी, वरी आणि इतर पिके घेतली जात. भातजमिनींचे ''bandhni'' आणि ''malkhandi'' असे प्रकारही नोंदविण्यात आले आहेत.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या कृषी अर्थव्यवस्थेत कुणबींचे महत्त्वाचे स्थान होते; तथापि ठाणे जिल्ह्यातील सर्व कृषकांना कुणबी म्हणून ओळखता येत नाही. गॅझेटियरमध्ये कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर आणि इतर सामाजिक समूहांचाही स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. त्यामुळे ''कृषक'' ही व्यापक आर्थिक-व्यावसायिक संज्ञा असून ''कुणबी'' ही विशिष्ट सामाजिक संज्ञा आहे, असे ऐतिहासिक नोंदींच्या आधारे वेगळेपणाने पाहणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === ठाणे परिसरातील कुणबी === ठाणे हे ऐतिहासिकदृष्ट्या उत्तर कोकणातील महत्त्वाचे प्रशासकीय आणि व्यापारी केंद्र होते. शहराभोवतालच्या प्रदेशातील शेती, खाड्या, जलमार्ग आणि मुंबईशी असलेले संपर्क यांमुळे ग्रामीण आणि नागरी अर्थव्यवस्थांमध्ये परस्परसंबंध निर्माण झाले होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> ठाणे परिसरातील कृषक समाजाचा अभ्यास करताना सालसेट, भिवंडी, कल्याण आणि आसपासच्या प्रदेशांशी असलेले ऐतिहासिक प्रशासकीय व आर्थिक संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. १८८२च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्याच्या विविध भागांचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले असून त्या भागांची कृषी, जमीन आणि लोकसंख्येच्या संदर्भातील वैशिष्ट्ये नोंदविण्यात आली आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === सालसेट === सालसेट (Salsette) हा उत्तर कोकणाच्या इतिहासातील महत्त्वाचा प्रदेश होता. १९व्या शतकात सालसेटचा प्रशासकीय संबंध ठाणे जिल्ह्याशी होता. १८८२च्या गॅझेटियरमध्ये सालसेटच्या इतिहास, जमीनव्यवस्था आणि कृषीविषयक परिस्थितीचे स्वतंत्र वर्णन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> सालसेटमध्ये किनारी खारजमिनींचे संरक्षण, बांधबंदिस्ती आणि जमीन पुनर्प्राप्तीच्या प्रक्रिया दीर्घकाळ चालू होत्या. ठाणे गॅझेटियरमध्ये मानवी प्रयत्नांद्वारे काही भागांमध्ये जमीन पुनर्प्राप्त करण्यात आल्याचे आणि या प्रक्रियांचा स्थानिक कृषीव्यवस्थेशी संबंध असल्याचे वर्णन केले आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District: Soil and Reclamation |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> सालसेटमधील कृषी प्रदेशांमध्ये भातशेती तसेच बागायती आणि नारळाशी संबंधित उत्पादनाचा समावेश होता. मुंबईच्या वाढत्या नागरी आणि व्यापारी केंद्राशी असलेल्या भौगोलिक जवळिकीमुळे या प्रदेशातील ग्रामीण उत्पादनाला शहरी बाजारपेठेशी जोडणारे आर्थिक संबंध विकसित झाले.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === वसई आणि बासेन === ऐतिहासिक वसईला ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये ''Bassein'' असे संबोधले जाते. वसईचा प्रदेश पोर्तुगीज सत्तेच्या दीर्घकालीन प्रभावामुळे उत्तर कोकणातील इतर भागांपेक्षा ऐतिहासिक आणि सामाजिकदृष्ट्या वैशिष्ट्यपूर्ण होता. १८८२च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये बासेनच्या इतिहास, जमीनव्यवस्था, कृषी आणि लोकसंख्येविषयी स्वतंत्र नोंदी आढळतात.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> वसई परिसरातील कृषीव्यवस्थेत भातशेती, बागायती आणि नारळाच्या लागवडीला महत्त्व होते. ठाणे गॅझेटियरमध्ये बासेन आणि माहिम येथील बागायती जमीन जिल्ह्यातील चांगल्या बागायती प्रदेशांपैकी असल्याचे नमूद केले आहे. या बागांना विहिरी आणि ''Persian wheels'' यांसारख्या जलसिंचन साधनांद्वारे पाणीपुरवठा केला जात असल्याची नोंद आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District: Irrigation |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> वसईच्या सामाजिक इतिहासात कुणबींचा उल्लेख उत्तर कोकणातील व्यापक कृषक समाजाच्या संदर्भात करता येतो. तथापि वसई परिसरातील सर्व कृषकांना कुणबी मानणे योग्य नाही. ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यात कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर, वारली आणि इतर सामाजिक समूहांचाही उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === भिवंडी आणि कल्याण === भिवंडी आणि कल्याण हे ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यातील महत्त्वाचे अंतर्गत प्रदेश होते. सह्याद्रीच्या घाटमार्गांमधून दख्खनशी आणि पश्चिमेकडील किनारी प्रदेशाशी असलेल्या संपर्कामुळे या भागांना कृषीबरोबरच व्यापार आणि वाहतुकीच्या दृष्टीनेही महत्त्व प्राप्त झाले होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कल्याण परिसरातील जमीन आणि महसूलव्यवस्थेच्या संदर्भात ब्रिटिश प्रशासनाने सर्वेक्षण, जमीनमोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या पद्धती विकसित केल्या. ठाणे गॅझेटियरच्या जमीन प्रशासनासंबंधीच्या नोंदींमध्ये जिल्ह्यातील विविध भागांतील जमीन, सर्वेक्षण आणि महसूलव्यवस्थेचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या दृष्टीने भिवंडी आणि कल्याण परिसराचा विचार करताना ग्रामीण कृषी अर्थव्यवस्था, स्थानिक बाजारपेठा आणि वाहतूकमार्ग यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. पुढील काळात या प्रदेशांच्या वाढत्या नागरी आणि औद्योगिक अर्थव्यवस्थेचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला; मात्र त्या परिणामांचे स्वरूप स्वतंत्र कालखंडानुसार तपासणे आवश्यक आहे. === पालघर आणि उत्तर कोकण === आजचा पालघर जिल्हा हा ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या उत्तरेकडील प्रदेशाशी मोठ्या प्रमाणात संबंधित होता. डहाणू, पालघर, जव्हार, मोखाडा आणि आसपासच्या प्रदेशांची सामाजिक व आर्थिक रचना ठाणे शहर किंवा सालसेटच्या तुलनेत वेगळी होती. या भागात आदिवासी आणि ग्रामीण कृषक समुदायांची लक्षणीय उपस्थिती होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> ठाणे गॅझेटियरमध्ये वारली, कातकरी, ठाकूर आणि इतर स्थानिक समुदायांचा स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. विशेषतः डहाणू परिसरातील वारली लोकसंख्येचा उल्लेख करण्यात आला असून ठाणे जिल्ह्याच्या इतर भागांतील त्यांच्या उपस्थितीचीही नोंद आढळते.<ref>{{cite web |title=Early Tribes — Thana District |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4e/Gazetteer_of_the_Bombay_Presidency_%28IA_cu31924084672942%29.pdf |publisher=Gazetteer of the Bombay Presidency }}</ref> उत्तर कोकणातील या सामाजिक विविधतेमुळे कुणबी समाजाचा इतिहास व्यापक ग्रामीण समाजाच्या संदर्भापासून वेगळा करून पाहणे योग्य ठरत नाही. शेती, जमीन, जंगल, मजुरी आणि ऋतुनिष्ठ रोजगार यांसारख्या आर्थिक क्षेत्रांमध्ये विविध समुदायांचे परस्परसंबंध होते. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेताना कुणबींबरोबरच त्या प्रदेशातील इतर कृषक आणि स्थानिक समुदायांच्या ऐतिहासिक उपस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === डहाणू आणि कृषीव्यवस्था === डहाणू परिसरातील कृषीव्यवस्थेवर किनारी भूप्रदेश, नदीखोरे, पर्जन्यमान आणि जमिनीच्या स्वरूपाचा प्रभाव होता. किनारी भागात समुद्राच्या भूक्षयामुळे आणि भूभागातील बदलांमुळे जमीन व कृषी परिस्थितीवर परिणाम होत असल्याचे ठाणे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District: Soil and Reclamation |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> डहाणू, जव्हार आणि उत्तर ठाणे जिल्ह्यातील इतर भागांमध्ये भातशेतीबरोबर डोंगराळ व उंचसखल जमिनीवर विविध पिकांची लागवड केली जात होती. या प्रदेशात कुणबींबरोबर वारली, ठाकूर आणि इतर ग्रामीण व आदिवासी समुदायांचीही उपस्थिती होती. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कृषी इतिहास हा विविध सामाजिक समूहांच्या सहभागातून विकसित झालेला इतिहास म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === भातशेती आणि जलव्यवस्था === ठाणे जिल्ह्यातील कृषीव्यवस्थेत भातशेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. १८७९–८०च्या महसूल सर्वेक्षणानुसार सरकारी लागवडीयोग्य क्षेत्रापैकी ९५७,९३४ एकर जमीन प्रत्यक्ष लागवडीखाली होती. त्यापैकी ३३३,७१७ एकर क्षेत्र भातशेतीखाली होते, म्हणजे सुमारे ३४.८ टक्के. उर्वरित क्षेत्रात प्रामुख्याने इतर पिकांची लागवड केली जात होती.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> भातशेतीसाठी पावसाळ्यात उंच भागातून वाहून येणारे पाणी लहान प्रवाह, बांध आणि स्थानिक जलव्यवस्थेद्वारे अडवून किंवा वळवून वापरण्याची पद्धत होती. काही ठिकाणी नदी आणि विहिरींच्या पाण्याचाही उपयोग केला जात असे. पनवेल, बासेन आणि माहिम येथील बागायतींमध्ये विविध प्रकारच्या जलउचल पद्धती वापरल्या जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District: Irrigation |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या जलव्यवस्थेमुळे ठाणे जिल्ह्यातील विविध भौगोलिक प्रदेशांमध्ये वेगवेगळ्या कृषी पद्धती विकसित झाल्या. पावसावर आधारित भातशेती, नदी व विहिरींच्या पाण्यावर आधारित बागायती आणि उंचसखल किंवा डोंगराळ भागातील इतर पिके यांमुळे उत्तर कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्थेला प्रादेशिक विविधता प्राप्त झाली.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === जमीनव्यवस्था आणि महसूल === ब्रिटिश प्रशासनाने ठाणे जिल्ह्यात जमीन सर्वेक्षण, मोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या पद्धती विकसित केल्या. १८८२च्या गॅझेटियरमध्ये ''Land Administration'' या स्वतंत्र विभागात जमीनहक्क, महसूल, इनाम, वतन, सर्वेक्षण आणि विविध प्रकारच्या जमीनव्यवस्थेचे वर्णन करण्यात आले आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13, Part 2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> सालसेट, बासेन, माहिम आणि ठाणे जिल्ह्यातील इतर भागांमध्ये जमीनव्यवस्थेचा विकास स्थानिक इतिहास आणि पूर्वीच्या महसूलपद्धतींच्या पार्श्वभूमीवर झाला. ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन सर्वेक्षण, नोंदणी आणि महसूल निश्चितीच्या माध्यमातून विद्यमान जमीनहक्क आणि महसूलव्यवस्थेला अधिक औपचारिक प्रशासकीय चौकटीत आणण्याचा प्रयत्न केला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13, Part 2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कुणबी समाजाचा या जमीनव्यवस्थेशी संबंध प्रदेशानुसार बदलत होता. कुणबींचा उल्लेख कृषक समाजाच्या संदर्भात आढळत असला तरी प्रत्येक कुणबी कुटुंबाची जमीनधारणा, उत्पादनक्षमता, आर्थिक स्थिती किंवा महसूलव्यवस्थेतील स्थान समान होते असे मानता येत नाही. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेताना कृषी, जमीनहक्क, महसूल, स्थानिक ग्रामव्यवस्था आणि प्रादेशिक सामाजिक रचना या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. === कुणबी आणि इतर कृषक समुदाय === ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण समाजात कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर आणि वारली यांसारख्या विविध सामाजिक समुदायांचा समावेश होता. या समुदायांच्या उपजीविकेचे स्वरूप प्रदेशानुसार आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलत होते. काही समुदाय शेतीशी, काही पशुपालनाशी, काही जंगलाशी, तर काही मासेमारी, मजुरी आणि इतर स्थानिक व्यवसायांशी संबंधित होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13, Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> जमीनधारणा, कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठा, वाहतूक आणि ब्रिटिशकालीन महसूलव्यवस्थेतील बदलांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप कालांतराने बदलत गेले. काही भागांत शेतीबरोबर इतर पूरक व्यवसायांचे महत्त्व वाढले, तर बाजारपेठांशी वाढलेल्या संपर्कामुळे ग्रामीण उत्पादनाच्या देवाणघेवाणीतही बदल झाले.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13, Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> या संदर्भात ''कुणबी'' आणि ''कृषक'' या संज्ञांमध्ये भेद करणे आवश्यक आहे. ''कुणबी'' ही सामाजिक समुदायाची संज्ञा होती, तर ''कृषक'' ही मुख्यतः शेतीशी संबंधित आर्थिक किंवा व्यावसायिक ओळख दर्शवणारी संज्ञा होती. त्यामुळे ठाणे जिल्ह्यातील प्रत्येक कृषक व्यक्ती कुणबी होती किंवा प्रत्येक कुणबी व्यक्ती केवळ शेतीवरच अवलंबून होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. === मुंबईशी वाढता संबंध === ठाणे जिल्ह्याचा मुंबईशी भौगोलिक, आर्थिक आणि वाहतूकविषयक संबंध एकोणिसाव्या शतकात अधिक दृढ होत गेला. मुंबईच्या वाढत्या व्यापारी आणि औद्योगिक महत्त्वामुळे ठाणे जिल्ह्यातील काही ग्रामीण भागांचा कृषी उत्पादन, व्यापार आणि रोजगाराच्या दृष्टीने मुंबईशी संबंध वाढला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13, Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> रेल्वे आणि इतर वाहतूकसुविधांच्या विकासामुळे ठाणे, कल्याण, भिवंडी आणि मुंबईदरम्यानचा संपर्क अधिक सुलभ झाला. त्याचा परिणाम कृषी उत्पादनाच्या वाहतुकीवर तसेच ग्रामीण लोकांच्या बाजारपेठांशी आणि रोजगाराच्या संधींशी असलेल्या संबंधांवर झाला. ठाणे गॅझेटियरमध्ये रेल्वे, रस्ते, व्यापार, उत्पादन आणि वाहतूक यांचे स्वतंत्र विवेचन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13, Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> या बदलांचा परिणाम कुणबींसह ग्रामीण समाजातील विविध घटकांवर झाला असण्याची शक्यता होती. काही कुटुंबांनी शेतीबरोबर पूरक उत्पन्नासाठी इतर व्यवसाय किंवा शहरांशी संबंधित रोजगार स्वीकारला असावा. मात्र उपलब्ध एकोणिसाव्या शतकातील स्रोतांवरून कुणबी समाजाच्या बाबतीत अशा रोजगाराचे किंवा स्थलांतराचे अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही. === स्थलांतर आणि ग्रामीण-नागरी संबंध === उत्तर कोकणातील ग्रामीण आणि नागरी अर्थव्यवस्थेतील संबंध मुंबईच्या वाढत्या व्यापारी, औद्योगिक आणि वाहतूकविषयक महत्त्वामुळे अधिक दृढ होत गेले. ठाणे जिल्ह्यातील विविध भागांमधून बाजारपेठा, व्यापार आणि रोजगाराच्या निमित्ताने मुंबईशी संपर्क वाढत गेला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13, Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> सालसेट, ठाणे, कल्याण, भिवंडी आणि वसई यांसारख्या मुंबईच्या जवळच्या प्रदेशांना शहराशी तुलनेने सुलभ वाहतूकसंपर्क उपलब्ध होता. त्यामुळे या भागांतील ग्रामीण उत्पादन आणि नागरी बाजारपेठ यांच्यातील संबंध अधिक निकट झाले. दुसरीकडे पालघर, डहाणू आणि जव्हारसारख्या उत्तर भागांतील ग्रामीण अर्थव्यवस्था स्थानिक शेती, जंगलाधारित उपजीविका, हंगामी मजुरी आणि प्रादेशिक बाजारपेठांशीही संबंधित होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13, Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कुणबी समाजाच्या संदर्भात या प्रक्रियेचा विचार करताना पारंपरिक कृषी जीवन आणि बदलती बाजारपेठीय अर्थव्यवस्था यांच्यातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून १९व्या शतकातील ठाणे जिल्ह्यातील कुणबींच्या मुंबईकडे झालेल्या स्थलांतराचे स्वतंत्र आणि अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही. त्यामुळे या प्रक्रियेचे वर्णन व्यापक ग्रामीण-नागरी परिवर्तनाच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. === ख्रिस्ती कुणबी आणि उत्तर कोकण === वसई आणि सालसेट परिसराच्या पोर्तुगीजकालीन इतिहासामुळे उत्तर कोकणातील सामाजिक ओळखींच्या अभ्यासात धर्म आणि जात यांचा परस्परसंबंध महत्त्वाचा ठरतो. पुढील वसाहतकालीन नोंदींमध्ये सालसेट आणि बासेन परिसरातील काही ख्रिस्ती समुदायांच्या संदर्भात त्यांच्या पूर्वीच्या सामाजिक किंवा जातीय ओळखींचे उल्लेख आढळतात. काही समूहांना ''Christian Kunbi'', ''Christian Bhandari'' आणि ''Christian Koli'' अशा संज्ञांनी संबोधल्याची नोंद आढळते.<ref>{{cite web |title=The Imperial Gazetteer of India — Thana |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1891/1/The%20Imperial%20gazetteer%20%20Vol-8%28Sirohi%20to%20Zumkha%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> या नोंदी उत्तर कोकणातील सामाजिक ओळखींच्या ऐतिहासिक गुंतागुंतीकडे निर्देश करतात. धर्मांतरानंतरही काही समुदायांच्या सामाजिक ओळखी किंवा पूर्वीच्या समुदायनावांचा उल्लेख प्रशासकीय आणि ethnographic नोंदींमध्ये होत राहिला. तथापि या उल्लेखांवरून धर्मांतरित ख्रिस्ती कुणबी आणि हिंदू कुणबी यांची सामाजिक, सांस्कृतिक किंवा प्रशासकीय ओळख सर्व काळात समान होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === आधुनिक ठाणे आणि पालघरशी संबंध === आजच्या ठाणे आणि पालघर जिल्ह्यांच्या सीमा १९व्या शतकातील ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या सीमांशी समान नाहीत. त्यामुळे ऐतिहासिक ''Thana district''मधील कुणबींच्या नोंदींची आधुनिक ठाणे किंवा पालघर जिल्ह्यांशी तुलना करताना तत्कालीन प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या प्रशासकीय चौकटीत डहाणू, वाडा, जव्हार, मोखाडा, वसई, भिवंडी, कल्याण, सालसेट, पनवेल आणि इतर प्रदेशांचा समावेश होता. पुढील प्रशासकीय पुनर्रचनेमुळे या प्रदेशांचे विविध आधुनिक जिल्हे आणि महानगर प्रदेशांमध्ये विभाजन झाले. त्यामुळे जुन्या ''Thana district''मधील लोकसंख्या किंवा सामाजिक समूहांची आकडेवारी आजच्या जिल्हानिहाय लोकसंख्येशी थेट तुलना करताना काळजी घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान === उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास शेती, जमीन, पाणी, ग्रामजीवन आणि बदलत्या बाजारपेठीय संबंधांच्या इतिहासाशी संबंधित आहे. १८८२च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये कुणबींचा उल्लेख जिल्ह्यातील इतर सामाजिक आणि कृषक समुदायांबरोबर आढळतो. त्याच गॅझेटियरमधील कृषीविषयक नोंदींमधून उत्तर कोकणातील विविध भौगोलिक प्रदेशांतील कृषी पद्धतींची माहिती मिळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13, Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> ठाणे, सालसेट, वसई, भिवंडी, कल्याण, पनवेल, पालघर आणि डहाणू या प्रदेशांमध्ये भौगोलिक आणि आर्थिक परिस्थितीत फरक होता. काही भागांत भातशेती आणि बागायतीला महत्त्व होते, तर डोंगराळ आणि उंचसखल प्रदेशांत इतर पिकांची लागवड केली जात होती. मुंबईच्या जवळच्या भागांत बाजारपेठ आणि वाहतूकसंबंधांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर वाढता प्रभाव पडत गेला.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान समजून घेताना इतर कृषक आणि स्थानिक समुदायांशी असलेले सहअस्तित्वही महत्त्वाचे ठरते. कुणबी, मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर, वारली आणि इतर समुदायांच्या परस्परसंबंधातून या प्रदेशाची ग्रामीण सामाजिक रचना विकसित झाली होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13, Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबींचा स्वतंत्र सामाजिक इतिहास अभ्यासता येतो; परंतु तो या प्रदेशातील व्यापक ग्रामीण, कृषी आणि सामाजिक इतिहासापासून पूर्णपणे वेगळा करता येत नाही. जमीनधारणा, कृषी, ग्रामव्यवस्था, स्थानिक समुदाय, बाजारपेठा, स्थलांतर आणि बदलती प्रशासकीय व्यवस्था या सर्व घटकांच्या परस्परसंबंधातून उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान अधिक स्पष्टपणे समजते. === ऐतिहासिक स्रोतांच्या मर्यादा === १८८२चा ''Thana Gazetteer'' हा उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे; मात्र तो ब्रिटिश प्रशासकीय चौकटीत तयार करण्यात आलेला दस्तऐवज आहे. त्यातील जातीय, सामाजिक आणि आर्थिक वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षणे, सर्वेक्षणे आणि वर्गीकरणांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यातील समुदायांविषयीची सर्वसाधारण विशेषणे किंवा मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाहीत.<ref>{{cite web |title=Preface — Thana Gazetteer |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/preface_i.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> त्याचप्रमाणे १९व्या शतकातील ''Kunbi'' या संज्ञेची प्रशासकीय व्याप्ती आणि आजच्या महाराष्ट्रातील प्रशासकीय जातीय वर्गीकरण यांना एकसारखे मानता येत नाही. जुन्या जनगणना, गॅझेटियर आणि प्रशासकीय नोंदींचा उपयोग करताना तत्कालीन प्रशासकीय सीमा, वर्गीकरणाची पद्धत, स्थानिक सामाजिक ओळखी आणि त्या नोंदींचा उद्देश यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. उत्तर कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी म्हणूनच गॅझेटियरमधील नोंदींसोबत संबंधित Census records, जमीन व महसूल नोंदी, भाषिक अभ्यास, सरकारी ठराव आणि पुढील काळातील विश्वसनीय सामाजिक-ऐतिहासिक संशोधन यांचा तुलनात्मक उपयोग करणे आवश्यक ठरते. == तिलोरी कुणबी == '''तिलोरी कुणबी''' (''Tilori Kunbi'' किंवा ''Kunbi Tilori'') ही संज्ञा विशेषतः रत्नागिरी जिल्ह्याच्या ऐतिहासिक प्रशासकीय संदर्भात आढळते. या संज्ञेला विसाव्या शतकाच्या मध्यातील सरकारी वर्गीकरणात स्वतंत्र प्रशासकीय स्थान मिळाले होते. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors.* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या निर्णयात १९४२ ते १९६७ या कालखंडातील संबंधित सरकारी ठरावांचा तपशील नोंदविला आहे.<ref>{{cite court |litigants=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |court=Bombay High Court |date=24 April 2002 |reporter=2002 (4) All MR 807 }}</ref> === तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा प्रादेशिक संदर्भ === तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा प्रशासकीय संदर्भ प्रामुख्याने रत्नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित होता. त्यामुळे तिचा इतिहास समजून घेताना त्या काळातील रत्नागिरी जिल्ह्याच्या प्रशासकीय सीमा, स्थानिक सामाजिक रचना आणि सरकारी वर्गीकरणाची पद्धत लक्षात घेणे आवश्यक आहे. विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात आणि मध्यकाळात मागासवर्गीय समुदायांच्या सरकारी वर्गीकरणासाठी विविध याद्या आणि ठराव जारी करण्यात आले. या प्रक्रियेत ''Kunbi'' आणि ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' या संज्ञांना काही काळ स्वतंत्र प्रशासकीय संदर्भ प्राप्त झाला.<ref>{{cite court |litigants=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |court=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |reporter=2002 (4) All MR 807 }}</ref> या सरकारी वर्गीकरणाचा अर्थ सामाजिक किंवा जातीय उत्पत्तीचा ऐतिहासिक पुरावा असा थेट लावता येत नाही. तो मुख्यतः त्या काळातील शासनाच्या प्रशासकीय आणि मागासवर्गीय वर्गीकरणाचा पुरावा म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे. === १९४२चे सरकारी वर्गीकरण === तिलोरी कुणबीच्या प्रशासकीय इतिहासात २३ एप्रिल १९४२चा Bombay Government Resolution महत्त्वाचा आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाने नोंदविल्यानुसार या ठरावात intermediate communities, scheduled castes, aboriginal and hill tribes आणि other backward communities यांच्या याद्या प्रसिद्ध करण्यात आल्या होत्या. या वर्गीकरणात Schedule A मधील intermediate communitiesच्या यादीत अनुक्रमांक १२४वर ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद होती. त्याच वेळी ''Other Backward Communities''च्या यादीत अनुक्रमांक ७३वर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद करण्यात आली होती.<ref>{{cite court |litigants=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |court=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |reporter=2002 (4) All MR 807 }}</ref> या नोंदीवरून १९४२च्या सरकारी वर्गीकरणात रत्नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपेक्षा वेगळ्या प्रशासकीय वर्गात ठेवण्यात आले होते, हे स्पष्ट होते. मात्र या प्रशासकीय फरकावरून तिलोरी कुणबींची स्वतंत्र प्राचीन जातीय उत्पत्ती किंवा स्वतंत्र वंशपरंपरा सिद्ध होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === १९५०, १९५६ आणि १९६१मधील सातत्य === १९४२च्या वर्गीकरणानंतरही हा प्रशासकीय फरक पुढील सरकारी ठरावांमध्ये कायम राहिला. मुंबई उच्च न्यायालयाने नमूद केल्यानुसार १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ रोजी प्रसिद्ध झालेल्या सरकारी ठरावांमध्ये ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' आणि ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' यांच्यातील फरक कायम ठेवण्यात आला होता.<ref>{{cite court |litigants=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |court=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |reporter=2002 (4) All MR 807 }}</ref> या नोंदींचे महत्त्व असे की ''Kunbi Tilori'' ही संज्ञा त्या काळातील सरकारी मागासवर्गीय वर्गीकरणात सातत्याने वापरली जात होती. त्यामुळे ती केवळ स्थानिक किंवा मौखिक सामाजिक संज्ञा नव्हती, तर किमान १९४२ ते १९६१ या काळात अधिकृत प्रशासकीय नोंदींमध्ये वापरली गेलेली संज्ञा होती.<ref>{{cite court |litigants=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |court=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |reporter=2002 (4) All MR 807 }}</ref> === १९६७नंतरचे वर्गीकरण === १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने Other Backward Classesची स्वतंत्र यादी प्रसिद्ध केली. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नोंदीनुसार या यादीत अनुक्रमांक ८३वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला.<ref>{{cite court |litigants=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |court=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |reporter=2002 (4) All MR 807 }}</ref> न्यायालयाने या सरकारी ठरावांच्या क्रमिक इतिहासाचा विचार करून नमूद केले की १९६७पर्यंत रत्नागिरी जिल्ह्यातील ''Kunbi Tilori'' यांना O.B.C. वर्गात ठेवण्यात आले होते, तर राज्याच्या इतर भागांतील Kunbi समुदायाला त्या काळातील स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गीकरणात ठेवण्यात आले होते. १९६७मध्ये ''Kunbi caste''चा महाराष्ट्राच्या Other Backward Classesच्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref>{{cite court |litigants=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |court=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |reporter=2002 (4) All MR 807 }}</ref> या प्रशासकीय बदलामुळे तिलोरी कुणबी या संज्ञेच्या इतिहासात एक महत्त्वाचा टप्पा निर्माण झाला. त्यामुळे तिलोरी कुणबींचा इतिहास मांडताना १९४२–१९६१ या काळातील स्वतंत्र सरकारी वर्गीकरण आणि १९६७नंतरचे ''Kunbi caste''चे व्यापक राज्यस्तरीय वर्गीकरण हे दोन वेगळे प्रशासकीय टप्पे म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. == संदर्भ == oy1jzc3fw0ajwl4spfr9jwc7qoea8m8 2704441 2704440 2026-08-22T11:23:07Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — अंक व शब्दामधील जागा काढली ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#अंक व शब्दामधील जागा|अधिक माहिती]]); शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]]) 2704441 wikitext text/x-wiki '''कोकणातील कुणबी''' हा महाराष्ट्राच्या कोकण प्रदेशातील ऐतिहासिकदृष्ट्या कृषी आणि ग्रामीण जीवनाशी संबंधित असलेला सामाजिक समुदाय आहे. कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाचा संबंध रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्याच्या विविध भागांतील ग्रामीण समाजरचना, शेती, जमीनव्यवस्था आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेशी आढळतो. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर, जनगणना अहवाल तसेच नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय आणि भाषावैज्ञानिक अभ्यासांमध्ये या समुदायाचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref><ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाची सुरुवात एखाद्या विशिष्ट राजवंशापासून किंवा एका निश्चित कालखंडापासून झाली असे निश्चितपणे सांगता येत नाही. महाराष्ट्र आणि कोकणातील कृषीप्रधान ग्रामजीवनाची पार्श्वभूमी प्राचीन आहे; तथापि प्रागैतिहासिक किंवा प्राचीन काळातील कृषक समुदायांना आधुनिक अर्थाने थेट ''कुणबी'' म्हणणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. पुढील काळात कृषी, जमीनव्यवस्था, ग्रामसंस्था, महसूलपद्धती, स्थलांतर आणि सामाजिक ओळखीमधील बदलांच्या प्रक्रियेत कोकणातील कुणबी समाजाची विविध प्रादेशिक रूपे विकसित झाली. १९व्या शतकातील ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि जनगणना अहवाल कोकणातील लोकसंख्या, शेती, जमीनधारणा आणि ग्रामीण समाजरचनेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ऐतिहासिक स्रोत आहेत. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी, कोलाबा आणि जंजिरा तसेच ठाणे प्रदेशांच्या गॅझेटियरमध्ये कृषक समाज, जमीनव्यवस्था, महसूल आणि ग्रामीण जीवनाचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८१ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या ३,८१,६४९ होती. त्याच नोंदींमध्ये जन्मस्थान, भाषा, धर्म, वय, लिंग आणि उपविभागनिहाय लोकसंख्येची माहिती देण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteers of the Bombay Presidency — Kolaba: Census Details |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_census.html }}</ref> कोकणातील कुणबी समाज एकसंध आणि अपरिवर्तनीय सामाजिक गट म्हणून राहिलेला नाही. वेगवेगळ्या प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक रचना, विवाहपद्धती, स्थलांतर, आर्थिक परिस्थिती, जमीनधारणा आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांमुळे कुणबीशी संबंधित विविध प्रादेशिक आणि सामाजिक ओळखी आढळतात. ब्रिटिशकालीन जनगणना आणि ethnographic साहित्यामध्ये ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Maratha Kunbi'' तसेच इतर प्रादेशिक संज्ञांचा वापर आढळतो. या संज्ञांचे अर्थ आणि प्रशासकीय वर्गीकरण काळानुसार बदलत गेले असल्यामुळे वेगवेगळ्या जनगणनांतील आकडे थेट परस्पर तुलनीय मानताना सावधगिरी आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासात शेतीला महत्त्वाचे स्थान राहिले असले तरी समुदायाची सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका केवळ शेतीपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबी कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबई आणि इतर मजूर बाजारपेठांकडे हंगामी स्वरूपात जात असल्याची नोंद आहे. त्याच नोंदीमध्ये काही कुणबी सैन्य, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये प्रवेश करून घरी राहिलेल्या कुटुंबीयांना पैसे पाठवत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteers of the Bombay Presidency — Kolaba: Communities |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> पुढील काळात शिक्षण, सरकारी सेवा, व्यवसाय, उद्योग, सहकार आणि शहरी रोजगार यांमध्येही कोकणातील ग्रामीण समाजाचा सहभाग वाढला. या सामाजिक-आर्थिक परिवर्तनाचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाची स्वतंत्र आकडेवारी आणि संपूर्ण ग्रामीण किंवा जिल्हास्तरीय आकडेवारी यांमध्ये फरक ठेवणे आवश्यक आहे. कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील बदल आणि रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर हे आधुनिक काळातील महत्त्वाचे सामाजिक-आर्थिक घटक आहेत. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्गसारख्या जिल्ह्यांमध्ये शिक्षण आणि रोजगारासाठी मोठ्या शहरी केंद्रांकडे होणाऱ्या स्थलांतराचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला आहे. Kunkeri गावावरील १९६१–१९८७–२०१७ या कालखंडाच्या तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन स्थलांतर, शिक्षणासाठी स्थलांतर, रोजगारातील बदल आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील परिवर्तन यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> आज कोकणातील कुणबींची स्वतंत्र आणि अधिकृत जिल्हानिहाय लोकसंख्या किंवा टक्केवारी उपलब्ध नाही. आधुनिक जनगणनेत सर्व जातींची स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण जिल्हानिहाय लोकसंख्या प्रकाशित झालेली नसल्यामुळे उपलब्ध अनधिकृत अंदाजांना अधिकृत जनगणना आकडे म्हणून मांडता येत नाही. त्यामुळे ऐतिहासिक Censusमधील कुणबी किंवा Maratha-Kunbi वर्गीकरणाची संख्या आणि आजच्या कुणबी समाजाची लोकसंख्या यांची थेट तुलना करणे योग्य नाही. भारत सरकारने २०२७मध्ये जनगणना घेण्याचा निर्णय घेतला असून केंद्र सरकारने २०२५मध्ये या जनगणनेत जातीनिहाय माहिती संकलित करण्याचा निर्णय जाहीर केला आहे. त्यामुळे जनगणना प्रक्रिया पूर्ण होऊन अधिकृत आकडे प्रसिद्ध झाल्यानंतर कुणबी आणि संबंधित सामाजिक वर्गांच्या लोकसंख्येबाबत अधिक व्यापक अधिकृत माहिती उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. मात्र सध्या २०२७ची जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध आहे असे मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Notification declaring Census of India to be taken during 2027 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India, Ministry of Home Affairs |date=16 June 2025 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/45572/download/49769/GAZ_NOTIFICATION_07.pdf }}</ref> या लेखात कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास, नाव आणि संज्ञांची पार्श्वभूमी, भौगोलिक वितरण, मध्ययुगीन आणि ब्रिटिशकालीन ग्रामीण समाज, रत्‍नागिरी, रायगड आणि उत्तर कोकणातील सामाजिक स्थिती, तिलोरी कुणबी, कुणबी बोली, सामाजिक रचना, शेती आणि अर्थव्यवस्था, स्थलांतर, मराठा-कुणबी संबंध, लोकसंख्याशास्त्रीय बदल, आधुनिक प्रशासकीय स्थिती आणि सामाजिक-आर्थिक परिवर्तन यांचा उपलब्ध विश्वसनीय ऐतिहासिक, शासकीय आणि शैक्षणिक स्रोतांच्या आधारे आढावा घेतला आहे. == व आणि संज्ञा == ‘कुणबी’ ही संज्ञा पश्चिम भारतातील कृषक समुदायांच्या संदर्भात ऐतिहासिकदृष्ट्या वापरली गेली आहे. महाराष्ट्र आणि कोकणाच्या विविध भागांत या समुदायाशी संबंधित ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulambi'', ''Kulwādi'' तसेच काही प्रादेशिक संदर्भांत ''Tilori Kunbi'' यांसारख्या संज्ञा वेगवेगळ्या काळातील स्रोतांमध्ये आढळतात. या संज्ञांचा वापर सर्व प्रदेशांत आणि सर्व काळात समान अर्थाने झाला असे मानता येत नाही. वसाहतकालीन ethnographic साहित्य, जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण प्रदेश आणि काळानुसार बदलत गेले.<ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref><ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> === कुणबी आणि Kunbi === ‘कुणबी’ हे मराठी रूप असून इंग्रजीतील ''Kunbi'' हे त्याचे प्रचलित लिप्यंतरित रूप आहे. वसाहतकालीन ethnographic साहित्यामध्ये ''Kunbi'' हा शब्द महाराष्ट्र आणि पश्चिम भारतातील विविध कृषक समुदायांच्या संदर्भात वापरला गेला आहे. Enthoven यांच्या *The Tribes and Castes of Bombay* मध्ये ''Kunbi'' आणि ''Kanbi'' या संज्ञांचा कृषक समुदायांच्या संदर्भात विचार करण्यात आला आहे.<ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> === Kanbi === ‘कानबी’ किंवा ''Kanbi'' ही संज्ञा विशेषतः गुजरातमधील कृषक समुदायांच्या संदर्भात आढळते. Enthoven यांच्या लेखनात ''Kanbi'' आणि ''Kunbi'' ही रूपे परस्पर संबंधित संज्ञा म्हणून चर्चिली आहेत. Russell आणि Hiralal यांनीही ''Kanbi'' हे गुजरातमधील, तर ''Kunbi'' हे दख्खनमधील प्रचलित रूप असल्याची नोंद केली आहे.<ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref><ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> या नोंदींवरून ‘कानबी’ आणि ‘कुणबी’ ही नावे वेगवेगळ्या प्रदेशांत प्रचलित असलेली भाषिक रूपे असल्याचे दिसते; मात्र केवळ नावातील साम्याच्या आधारे या सर्व समुदायांची एकच ऐतिहासिक उत्पत्ती निश्चित करता येत नाही. === Kulambi आणि कुलंबी === ''Kulambi'' हे रूप जुन्या ethnographic साहित्यात कुणबीशी संबंधित प्रादेशिक रूप म्हणून आढळते. Russell आणि Hiralal यांनी बॉम्बे प्रदेशातील विविध प्रादेशिक रूपांचा उल्लेख करताना दख्खनमध्ये ''Kunbi'' किंवा ''Kulambi'', दक्षिण कोकणात ''Kulwādi'', गुजरातमध्ये ''Kanbi'' आणि बेळगाव परिसरात ''Kulbi'' अशी रूपे नोंदवली आहेत.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> मात्र ‘कुलंबी’ हे ‘कुणबी’चेच मूळ रूप आहे किंवा दोन्ही शब्दांची निर्मिती एकाच ऐतिहासिक प्रक्रियेतून झाली आहे, असे निर्विवादपणे सिद्ध झालेले नाही. त्यामुळे ‘कुलंबी’ आणि ‘कुणबी’ यांचा संबंध मांडताना तो संभाव्य भाषिक संबंध किंवा ऐतिहासिक व्युत्पत्तीविषयक मत म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे. === Kulwadi / कुलवाडी === ‘कुलवाडी’ किंवा ''Kulwādi'' ही संज्ञा विशेषतः दक्षिण कोकणाशी संबंधित प्रादेशिक रूप म्हणून Russell आणि Hiralal यांच्या नोंदीत आढळते. त्याच नोंदीत ''Kunbi'', ''Kulambi'', ''Kulwādi'', ''Kanbi'' आणि ''Kulbi'' ही विविध प्रादेशिक रूपे नमूद केली आहेत.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> कोकणातील सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासात ‘कुलवाडी’ ही संज्ञा स्थानिक संदर्भात स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. ती प्रत्येक ठिकाणी आणि प्रत्येक काळात ‘कुणबी’ची तंतोतंत समानार्थी संज्ञा होती असे गृहीत धरता येत नाही. === Kutumbika / कुटुम्बिक === ‘कुटुम्बिक’ किंवा ''Kutumbika'' या प्राचीन संज्ञेचा ‘कुणबी’ या आधुनिक सामाजिक नावाशी संबंध जोडणारे मत जुन्या ethnographic साहित्यात आढळते. Russell आणि Hiralal यांनी बॉम्बे प्रदेशातील ''Kunbi'' आणि ''Kulambi'' या रूपांचा उल्लेख करताना संस्कृत अभिलेखांमध्ये ''Kutumbika'' हे रूप आढळते आणि त्याचा संबंध ''kutumba'' म्हणजे कुटुंब याच्याशी जोडला जातो, अशी व्युत्पत्तीविषयक मांडणी नोंदवली आहे. त्यांच्या नोंदीनुसार अकराव्या शतकातील एका वृत्तांतात ''Kutumbiks'' या संज्ञेचा ग्रामांतील कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला होता.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> Russell आणि Hiralal यांनी ''Kutumbika''पासून कुणबी नावाची व्युत्पत्ती होऊ शकते, अशी मांडणी नोंदवली असली तरी त्यांनी इतर व्युत्पत्तीविषयक मतेही दिली आहेत. त्यामुळे ''Kutumbika'' → ''Kulambi'' → ''Kunbi'' हा क्रम निश्चित आणि निर्विवाद ऐतिहासिक व्युत्पत्ती म्हणून मांडता येत नाही.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> ‘कुटुम्बिक’ आणि आधुनिक ‘कुणबी’ यांच्यातील संबंधाबाबत भाषिक आणि सामाजिक-ऐतिहासिक असे दोन स्वतंत्र प्रश्न विचारात घेणे आवश्यक आहे. भाषिकदृष्ट्या संभाव्य व्युत्पत्तीचे मत उपलब्ध आहे; मात्र प्राचीन ''Kutumbika'' आणि आधुनिक कुणबी हा एकच अखंड सामाजिक समुदाय असल्याचा निर्णायक पुरावा उपलब्ध आहे, असे मानता येत नाही. === Tilori / Tillori Kunbi === ‘तिलोरी कुणबी’ किंवा ''Tilori Kunbi'' ही संज्ञा रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित ऐतिहासिक प्रशासकीय नोंदींमध्ये विशेषत्वाने आढळते. २३ एप्रिल १९४२ च्या तत्कालीन बॉम्बे सरकारच्या ठरावात ''Kunbi (except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' असा उल्लेख करण्यात आला होता, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही स्वतंत्र नोंद इतर मागास समुदायांच्या यादीत करण्यात आली होती. मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या निर्णयात १९४२ च्या ठरावासह १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्ये ही प्रशासकीय स्थिती कायम राहिल्याची नोंद केली आहे. १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या ठरावात ''Kunbi caste'' ही स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आल्याचेही न्यायालयाने नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |access-date=22 August 2026 }}</ref> तिलोरी कुणबीशी संबंधित भाषिक अभ्यासही करण्यात आला आहे. A. M. Ghatge यांनी *Kunbi of Mahad* या ग्रंथात महाड परिसरातील कुणबी बोलीचे भाषिक वर्णन केले आहे. हा ग्रंथ *A Survey of Marathi Dialects* या मालिकेतील Series III म्हणून १९६६मध्ये Bombay State Board for Literature and Cultureने प्रकाशित केला होता.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=3 |publisher=Bombay State Board for Literature and Culture |location=Bombay |year=1966 }}</ref> ‘तिलोरी कुणबी’, ‘तिल्लोरी कुणबी’ आणि इतर संबंधित संज्ञांचा वापर करताना ऐतिहासिक सामाजिक ओळख, भाषिक रूप आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण यांमध्ये फरक करणे आवश्यक आहे. आधुनिक शासनाच्या वर्गीकरणात वापरली जाणारी संज्ञा आणि जुन्या ethnographic किंवा Census स्रोतांतील संज्ञा एकाच अर्थाने वापरल्या गेल्या आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. === Maratha-Kunbi आणि Kunbi-Maratha === ‘Maratha-Kunbi’ आणि ‘Kunbi-Maratha’ या संज्ञांचा वापर विविध ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय संदर्भांत आढळतो. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये Maratha आणि Kunbi या वर्गीकरणांमधील सीमा नेहमी स्पष्ट राहिल्या नाहीत. १९११ च्या बॉम्बे जनगणनेत ''Kunbi Maratha'' हा गट ''Kunbi''च्या वर्गात स्वतंत्रपणे दाखविण्यात आला होता. १९५१ च्या बॉम्बे जनगणना-आधारित अधिकृत अहवालात १९०१मध्ये ''Mahratha Kunbis'' यांची गणना ''Mahrathas''मध्ये, तर १९११मध्ये त्यांची गणना ''Kunbis''मध्ये करण्यात आल्याचे स्पष्टपणे नमूद केले आहे.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1911: Bombay |volume=7 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1912 }}</ref><ref>{{cite web |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Census of India |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> या वर्गीकरणातील बदलामुळे वेगवेगळ्या जनगणनांतील Maratha आणि Kunbi यांच्या लोकसंख्येची थेट तुलना करताना त्या-त्या जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. १९२१ च्या बॉम्बे जनगणना अहवालातही Maratha म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या व्यक्तींच्या संख्येची तुलना Kunbiशी करताना अशीच अडचण असल्याचे नमूद करण्यात आले होते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1921: Bombay |volume=9 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> १९३१ च्या बॉम्बे जनगणना अहवालाने Maratha आणि Kunbi या संज्ञांच्या वापराबाबत स्पष्ट वर्गीकरणीय अडचण नोंदवली होती. अहवालानुसार त्या जनगणनेतील Maratha लोकसंख्येतील वाढीचा एक भाग Kunbi म्हणून नोंदवल्या जाणाऱ्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंधित असू शकतो. अहवालात ''Maratha'' आणि ''Kunbi'' या संज्ञांच्या वापराबाबत असलेल्या गोंधळामुळे या बाबतीत समाधानकारक सांख्यिक तुलना करण्यासाठी संज्ञांची अधिक स्पष्ट व्याख्या आवश्यक असल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Census of India |year=1933 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf }}</ref> १९३१ च्या जनगणनेतील या वर्गीकरणीय समस्येवरून Maratha आणि Kunbi या सामाजिक संज्ञांचा वापर सर्व प्रदेशांत एकसारखा होता असे दिसत नाही. त्यामुळे या जनगणना नोंदींच्या आधारे ‘Maratha हीच Kunbi जात आहे’ किंवा ‘Kunbi हीच Maratha जात आहे’ असा सार्वत्रिक ऐतिहासिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध Census नोंदी मात्र या दोन संज्ञांमध्ये काही प्रदेशांत सामाजिक आणि प्रशासकीय सीमारेषा बदलत्या स्वरूपाच्या होत्या, हे दर्शवतात.<ref>{{cite web |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Census of India |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Census of India |year=1933 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf }}</ref> === संज्ञा, सामाजिक ओळख आणि प्रशासकीय वर्गीकरण === कुणबीशी संबंधित संज्ञांचा इतिहास पाहताना भाषिक रूप, सामाजिक ओळख आणि सरकारी वर्गीकरण या वेगवेगळ्या बाबी स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. एखाद्या काळात एखाद्या समूहासाठी वापरलेले नाव पुढील काळात त्याच अर्थाने वापरले गेले असे आवश्यक नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्येही जातीय वर्गीकरणातील बदलांमुळे लोकसंख्येच्या आकडेवारीत फरक पडल्याचे अधिकृत Census साहित्यामध्ये नोंदविले आहे.<ref>{{cite web |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Census of India |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> आधुनिक महाराष्ट्राच्या प्रशासकीय वर्गीकरणात ‘Kunbi’ ही नोंद इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वर आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अद्ययावत संकलित यादीत या नोंदीखाली ''Lewa Kunbi'', ''Lewa Patil'', ''Lewa Patidar'', ''Maratha Kunbi'', ''Kunbi Maratha'', ''Tilori Kunbi'', ''Tillori Kunbi'' आणि ''Ti. Kunbi'' या संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्र राज्याची विमुक्त जाती, भटक्या जमाती, इतर मागासवर्ग व विशेष मागासवर्गाची इंग्रजी भाषांतरित यादी |publisher=इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग, महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> ही यादी प्रशासकीय आणि आरक्षणाच्या संदर्भातील वर्गीकरण आहे. तिच्यातील उपसंज्ञा आणि ऐतिहासिक Census किंवा ethnographic साहित्यामध्ये वापरलेल्या सामाजिक संज्ञा यांना परस्परांचे थेट समानार्थी मानता येत नाही. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५ च्या परिपत्रकातही सदर यादी ही संकलित स्वरूपाची असून संबंधित जात किंवा जमातीचा समावेश ज्या शासन निर्णय किंवा आदेशाद्वारे करण्यात आला आहे, ते मूळ शासन निर्णय किंवा आदेश ग्राह्य धरावेत, असे स्पष्ट केले आहे.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्र राज्याची विमुक्त जाती, भटक्या जमाती, इतर मागासवर्ग व विशेष मागासवर्गाची इंग्रजी भाषांतरित यादी |publisher=इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग, महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> === व्युत्पत्तीबाबत निष्कर्ष === ‘कुणबी’ या शब्दाची व्युत्पत्ती निश्चितपणे एका स्रोताने किंवा एका सिद्धांताने स्पष्ट झालेली नाही. ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulambi'' आणि ''Kulwādi'' ही विविध प्रादेशिक रूपे जुन्या ethnographic साहित्यात नोंदविण्यात आली आहेत. त्याच साहित्यात ''Kutumbika'' या प्राचीन संज्ञेशी ‘कुणबी’चा संबंध जोडणारे व्युत्पत्तीविषयक मतही आढळते.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> मात्र ''Kutumbika'' ही प्राचीन संज्ञा आणि आधुनिक ‘कुणबी’ हा सामाजिक समुदाय यांच्यात थेट, अखंड आणि निर्विवाद वंशसंबंध सिद्ध झालेला आहे, असे उपलब्ध पुराव्यांवरून म्हणता येत नाही. त्यामुळे ‘कुटुम्बिक → कुलंबी → कुणबी’ ही मांडणी या लेखात '''संभाव्य व्युत्पत्तीविषयक मत''' म्हणूनच नमूद करणे उचित आहे; '''सिद्ध ऐतिहासिक वंशावळ''' म्हणून नव्हे.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> == प्राचीन आणि पूर्व-मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज == कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी त्यापूर्वीच्या कोकणातील मानवी वस्ती, उपजीविका, कृषी, पशुपालन, ग्रामजीवन आणि प्रारंभिक ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची पार्श्वभूमी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. मात्र प्रागैतिहासिक किंवा प्राचीन काळातील कृषक समुदायांना आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणून ओळखणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. आधुनिक ‘कुणबी’ ही सामाजिक ओळख नंतरच्या ऐतिहासिक प्रक्रियांमध्ये विकसित झालेली आहे. त्यामुळे या विभागात प्राचीन कृषक संस्कृती आणि आधुनिक कुणबी समाज यांच्यात थेट वंशपरंपरेचा दावा केला जात नाही. === कोकणातील प्राचीन मानवी वस्ती === कोकणात प्रागैतिहासिक मानवी उपस्थितीचे पुरावे विविध स्वरूपात आढळतात. विशेषतः महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील लेटराइट पठारांवर आढळणाऱ्या भूरूपचित्रांचा (geoglyphs) अभ्यास कोकणातील प्रागैतिहासिक मानवी क्रियाशीलतेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा ठरला आहे. युनेस्कोच्या तात्पुरत्या जागतिक वारसा यादीतील नोंदीनुसार कोकणातील भूरूपचित्रांचा कालपट मेसोलिथिक काळापासून आरंभीच्या ऐतिहासिक काळापर्यंत पसरलेला आहे. या भूरूपचित्रांमध्ये प्राणी, मानवी आकृती आणि भूमितीय चिन्हांसह विविध प्रकारच्या आकृत्या आढळतात.<ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> कोकणातील भूरूपचित्रांच्या समूहामुळे या प्रदेशात दीर्घकालीन मानवी व सांस्कृतिक क्रियाशीलतेचे पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. तथापि या पुराव्यांच्या आधारे त्या काळातील लोकसंख्येला आधुनिक काळातील कोणत्याही विशिष्ट जातीय किंवा सामाजिक समुदायाशी जोडता येत नाही. UNESCOच्या नोंदीनुसार या भूरूपचित्रांचा संबंध मेसोलिथिक ते आरंभीच्या ऐतिहासिक काळातील मानवी सांस्कृतिक प्रक्रियांशी जोडला जातो; त्यामुळे त्यांचा उपयोग प्राचीन कोकणातील मानवी उपस्थितीच्या पुराव्यांपुरताच करणे अधिक योग्य ठरते.<ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> कोकणाची भौगोलिक रचना सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांपासून अरबी समुद्रापर्यंत पसरलेल्या अरुंद किनारी प्रदेशाची आहे. नद्या, खाड्या, डोंगर, पठारे आणि समुद्रकिनारा यांमुळे येथील मानवी वस्ती आणि उपजीविकेचे स्वरूप प्रदेशानुसार बदलत गेले. त्यामुळे कोकणातील प्रागैतिहासिक समाजाचा अभ्यास करताना दख्खनच्या पठारी प्रदेशातील पुरातत्त्वीय संस्कृतींचे पुरावे थेट कोकणाला लागू न करता कोकणातील स्वतंत्र पुरातत्त्वीय साक्ष विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> === महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषी संस्कृती === महाराष्ट्रातील कृषी आणि स्थिर वस्तीच्या विकासाचा पुरातत्त्वीय इतिहास ताम्रपाषाणकालीन संस्कृतींच्या अभ्यासातून स्पष्ट होतो. सावळदा, मालवा आणि जोर्वे या सांस्कृतिक टप्प्यांमध्ये शेती, पशुपालन, स्थिर वस्ती, मातीची भांडी, दगडी आणि तांब्याची साधने तसेच विविध प्रकारच्या उपजीविकेचे पुरावे आढळतात.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> या काळातील समाजांची अर्थव्यवस्था केवळ शेतीवर आधारित नव्हती. उपलब्ध पुरातत्त्वीय पुराव्यांमध्ये पशुपालन, शिकार, मासेमारी आणि वनस्पतीजन्य अन्नस्रोतांचा वापर यांचाही समावेश आढळतो. त्यामुळे महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषक अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप मिश्र उपजीविकेचे होते.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> === इनामगाव आणि ताम्रपाषाणकालीन कृषी जीवन === इनामगाव हे महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन कृषक वस्तीच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे पुरातत्त्वीय स्थळ आहे. हे स्थळ पुणे जिल्ह्यातील घोड नदीच्या परिसरात आहे. उत्खननातून मालवा, आरंभीचा जोर्वे आणि उत्तर जोर्वे या सांस्कृतिक टप्प्यांतील वस्तीचे पुरावे मिळाले आहेत.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> इनामगावातील पुराव्यांमधून बार्ली, गहू, तांदूळ, नाचणी, ज्वारी, कुळीथ, वाटाणा, मसूर, मूग, उडीद आणि इतर कडधान्यांच्या लागवडीचे पुरावे मिळाले आहेत. पशुपालन आणि शिकार यांचाही अर्थव्यवस्थेत सहभाग होता. या पुराव्यांवरून ताम्रपाषाणकालीन महाराष्ट्रातील कृषी अर्थव्यवस्था विविध पिके, पशुपालन आणि इतर उपजीविकांच्या मिश्र स्वरूपाची होती असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> इनामगावच्या अभ्यासात कृषी व्यवस्थेशी संबंधित पाण्याच्या वापराचे आणि सिंचनाचे पुरावेही नोंदविले गेले आहेत. या पुराव्यांमुळे महाराष्ट्रातील काही ताम्रपाषाणकालीन कृषक समुदायांना पाणी, जमीन आणि पिकांच्या नियोजनाचा अनुभव असल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Early Farming Cultures of the Deccan |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/64222.pdf }}</ref> === कोकण आणि जोर्वे संस्कृती === जोर्वे ही महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन पुरातत्त्वीय संस्कृती असून तिचे प्रमुख केंद्र दख्खनमधील नदीखोऱ्यांत होते. आधुनिक महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनाऱ्याचा, विशेषतः कोकणाचा, जोर्वे संस्कृतीच्या मुख्य विस्तारात समावेश नसल्याचे पुरातत्त्वीय अभ्यासांमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite journal |last=Shinde |first=Vasant |title=Craft specialization and social organization in the Chalcolithic Deccan, India |journal=Antiquity |year=2015 }}</ref><ref>{{cite web |title=Copper and Iron age: Features and Distribution |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/antp03/chapter/copper-and-iron-age-features-and-distribution/ }}</ref> म्हणून महाराष्ट्रातील जोर्वे संस्कृतीचा इतिहास आणि कोकणातील प्राचीन मानवी वस्ती यांचा अभ्यास स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भांत करणे आवश्यक आहे. जोर्वे संस्कृतीचे कृषक जीवन महाराष्ट्रातील प्राचीन कृषी अर्थव्यवस्थेचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे; मात्र ‘जोर्वे संस्कृती म्हणजे कोकणातील कुणबींची पूर्वज संस्कृती’ असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही.<ref>{{cite journal |last=Shinde |first=Vasant |title=Craft specialization and social organization in the Chalcolithic Deccan, India |journal=Antiquity |year=2015 }}</ref> === प्रारंभिक ग्रामजीवन आणि कृषी अर्थव्यवस्था === ताम्रपाषाणकालीन महाराष्ट्रातील पुरातत्त्वीय स्थळांवरून स्थिर किंवा अर्ध-स्थिर वस्ती, घरांची रचना, धान्यसाठवण, शेतीची साधने, पशुपालन आणि विविध प्रकारच्या हस्तकौशल्यांचे पुरावे मिळतात. या पुराव्यांमधून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची प्राथमिक रूपे आणि कृषी उत्पादनाशी संबंधित सामाजिक संघटनांचा विकास झाल्याचे दिसते.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> मात्र अशा प्राचीन वस्तींच्या सामाजिक संरचनेला आधुनिक जातव्यवस्थेतील ‘कुणबी’ या विशिष्ट जातनावाशी थेट जोडण्यासाठी आवश्यक असलेला सलग पुरातत्त्वीय, अभिलेखीय आणि सामाजिक पुरावा उपलब्ध नाही. त्यामुळे प्राचीन कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट पूर्वज होता, असा निष्कर्ष या लेखात मांडलेला नाही. === प्राचीन कृषक समाजापासून ऐतिहासिक ग्रामीण समाजाकडे === कोकणातील प्रागैतिहासिक आणि आरंभीच्या ऐतिहासिक मानवी वस्तीचा पुरावा हा आधुनिक कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा थेट पुरावा नसला, तरी तो पुढील ग्रामीण आणि कृषी समाजाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीचा महत्त्वाचा भाग आहे. कोकणाचा प्राचीन इतिहास हा किनारी वसाहती, नदीखोरे, बंदरे, व्यापारमार्ग आणि सह्याद्रीमार्गे दख्खनशी असलेल्या संपर्काशी संबंधित होता. महाराष्ट्राच्या इतिहासाच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये कोकणातील प्राचीन वस्ती, व्यापारी केंद्रे आणि विविध राजकीय सत्तांच्या प्रभावाचा मागोवा आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Chapter I |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/chapter_1.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> कालांतराने जमीन, शेती, ग्रामसंस्था, उत्पादन, व्यापार, महसूल आणि सामाजिक संबंध यांचे स्वरूप बदलत गेले. पश्चिम दख्खनातील मध्ययुगीन ग्रामसमाजाच्या अभ्यासातून कृषी जमीन, ग्रामस्थळ, सामाईक चराऊ जमीन आणि स्थानिक ग्रामसंस्थांची रचना यांविषयी माहिती मिळते. या ग्रामीण संस्थांचा विकास प्रदेशानुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात झाला असून कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीमुळे तेथील ग्रामजीवन पश्चिम दख्खनच्या अंतर्गत प्रदेशापेक्षा काही बाबतींत वेगळे होते.<ref>{{cite book |last=Fukazawa |first=H. |chapter=The Medieval Deccan and Maharashtra |title=The Cambridge Economic History of India |editor1-last=Raychaudhuri |editor1-first=Tapan |editor2-last=Habib |editor2-first=Irfan |publisher=Cambridge University Press |year=1982 }}</ref> मध्ययुगीन काळात कोकणातील कृषी उत्पादनाबरोबरच किनारी व्यापार आणि बंदरांशी संबंधित आर्थिक व्यवहारांनाही महत्त्व होते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार प्राचीन आणि मध्ययुगीन काळात कोकणातील चौल, कल्याण, सोपारा आणि राजापुरी यांसारख्या बंदरांनी व्यापार आणि बाह्य संपर्कात भूमिका बजावली. कोकणातील भौगोलिक स्थानामुळे सह्याद्रीतील घाटमार्ग आणि समुद्री मार्ग यांच्या माध्यमातून अंतर्गत दख्खन आणि किनारी प्रदेश यांच्यात संपर्क निर्माण झाला.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Chapter I |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/chapter_1.pdf }}</ref> या दीर्घकालीन प्रक्रियांमधून कोकणातील ग्रामीण समाजरचना विकसित होत गेली. तथापि या प्रक्रियेतील प्रत्येक प्राचीन किंवा मध्ययुगीन कृषक समूहाला आधुनिक ‘कुणबी’ या सामाजिक नावाने संबोधता येत नाही. आधुनिक कुणबी ओळख कधी आणि कोणत्या सामाजिक प्रक्रियांमधून अधिक स्पष्ट झाली, याचा अभ्यास करण्यासाठी पुढील मध्ययुगीन, प्रारंभिक आधुनिक आणि विशेषतः वसाहतकालीन प्रशासकीय, जनगणना आणि ethnographic स्रोत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> त्यामुळे आधुनिक कुणबी समाजाचा इतिहास शोधताना प्रागैतिहासिक कृषक संस्कृती, प्राचीन वस्ती, मध्ययुगीन ग्रामीण समाज आणि वसाहतकालीन प्रशासकीय नोंदी यांना एकाच अखंड जातीय वंशावळीत जोडण्याऐवजी स्वतंत्र ऐतिहासिक टप्पे म्हणून तपासणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध पुरावे प्राचीन कोकणातील मानवी व कृषी जीवनाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी स्पष्ट करतात; मात्र त्या आधारे आधुनिक कुणबी समाजाची थेट आणि अखंड वंशपरंपरा सिद्ध होत नाही.<ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref><ref>{{cite book |last=Fukazawa |first=H. |chapter=The Medieval Deccan and Maharashtra |title=The Cambridge Economic History of India |editor1-last=Raychaudhuri |editor1-first=Tapan |editor2-last=Habib |editor2-first=Irfan |publisher=Cambridge University Press |year=1982 }}</ref> === प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील कोकण === इ.स.पूर्व शेवटच्या शतकांपासून इ.स.च्या आरंभीच्या शतकांपर्यंत पश्चिम दख्खन आणि कोकण यांच्यात व्यापारी, राजकीय आणि सांस्कृतिक संपर्क वाढला. या काळात पश्चिम दख्खनातील व्यापारी मार्ग, अंतर्गत बाजारपेठा आणि समुद्रकिनारी बंदरे यांचा विकास झाला. नाशिक, कार्ले आणि कान्हेरी यांसारख्या ठिकाणच्या शिलालेखांमधून त्या काळातील राजकीय सत्ताकेंद्रे, व्यापारी समुदाय, धार्मिक संस्था, दाते आणि विविध सामाजिक-आर्थिक समूहांविषयी माहिती मिळते.<ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> सातवाहनकालीन पश्चिम दख्खनाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी नाशिक, कार्ले आणि इतर शिलालेख महत्त्वाचे आहेत. या शिलालेखांमधून कृषक, व्यापारी, कारागीर, धार्मिक दाते आणि प्रशासकीय घटक यांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील पश्चिम दख्खनातील समाज हा केवळ राजसत्ता आणि धार्मिक संस्थांपुरता मर्यादित नसून विविध आर्थिक आणि सामाजिक समूहांनी बनलेला होता.<ref>{{cite web |title=The History and Inscriptions of the Sātavāhanas and the Western Kshatrapas |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture |url=https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf }}</ref> === कुटुम्बिक, कुटुम्बिन् आणि कृषक समाज === सातवाहनकालीन आणि आरंभीच्या ऐतिहासिक शिलालेखांच्या अभ्यासात ''kuṭumbika'', ''kuṭumbin'', ''gṛhapati'' आणि कृषीशी संबंधित ''halāyudha'' किंवा ''hālakiya'' यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. या संज्ञांचा अर्थ आणि सामाजिक संदर्भ प्रत्येक शिलालेखाच्या संदर्भानुसार तपासणे आवश्यक आहे. उपलब्ध अभ्यासांमध्ये ''kuṭumbin'' किंवा ''gṛhapati'' यांचा संबंध गृहस्थ किंवा कुटुंबप्रमुखाशी, तर ''halāyudha''चा संबंध कृषक व्यवसायाशी जोडला आहे.<ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> पश्चिम दख्खनातील नाशिक परिसराशी संबंधित शिलालेखीय पुराव्यांमध्ये ''kuṭumbika'' या संज्ञेचा वापर आढळतो. एका नोंदीत ''kuṭumbika''चा उल्लेख कृषक किंवा नांगरणी करणाऱ्या व्यक्तीच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. या प्रकारच्या पुराव्यांवरून प्रारंभिक ऐतिहासिक काळात कुटुंब, कृषी उत्पादन, संपत्ती आणि धार्मिक दान यांच्यात परस्परसंबंध असलेले ग्रामीण गृहस्थ अस्तित्वात होते असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Social and Economic Conditions under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17073.pdf }}</ref> सातवाहनकालीन सामाजिक आणि आर्थिक इतिहासाच्या अभ्यासात ''kuṭumbin'' ही संज्ञा आधुनिक ‘कुणबी’ किंवा शेतकरी या शब्दांशी तुलना करण्यासाठी काही वेळा वापरली जाते. मात्र ही तुलना मुख्यतः सामाजिक-आर्थिक भूमिकेच्या संदर्भात आहे. ''kuṭumbin'' आणि आधुनिक ‘कुणबी’ हे एकच सामाजिक समुदाय होते, असा निष्कर्ष या तुलनेतून काढता येत नाही.<ref>{{cite web |title=The History and Inscriptions of the Sātavāhanas and the Western Kshatrapas |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture |url=https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf }}</ref> === प्रारंभिक कृषी व ग्रामजीवनाची पार्श्वभूमी === प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील कृषी अर्थव्यवस्था समजून घेण्यासाठी त्यापूर्वीच्या महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन वस्तींचे पुरावेही महत्त्वाचे आहेत. इनामगावसारख्या स्थळांवर घरांची रचना, धान्यसाठवण, कृषी उत्पादन, पशुपालन आणि कारागिरी यांचे पुरावे मिळाले आहेत. M. K. Dhavalikar यांच्या इनामगाववरील अभ्यासात या स्थळावरील वस्तीच्या आराखड्याच्या आधारे महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषकांच्या वस्तीपद्धतीचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref>{{cite journal |last=Dhavalikar |first=M. K. |title=Inamgaon: The Pattern of Settlement |journal=Man and Environment |volume=1 |year=1977 |pages=46–51 }}</ref> इनामगावचा कालखंड सातवाहनकालापूर्वीचा असल्यामुळे तेथील पुरावे आणि सातवाहनकालीन शिलालेख एकाच ऐतिहासिक टप्प्याचे प्रतिनिधित्व करीत नाहीत. तथापि दोन्ही प्रकारचे पुरावे महाराष्ट्रातील दीर्घकालीन कृषी, वस्ती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासाचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय आणि अभिलेखीय संदर्भ उपलब्ध करून देतात.<ref>{{cite journal |last=Dhavalikar |first=M. K. |title=Inamgaon: The Pattern of Settlement |journal=Man and Environment |volume=1 |year=1977 |pages=46–51 }}</ref><ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> सातवाहनकालीन शिलालेखांमध्ये कृषक, व्यापारी, कारागीर आणि धार्मिक दाते यांचे उल्लेख आढळतात. काही व्यक्तींनी बौद्ध धार्मिक संस्थांना गुहा, निधी किंवा इतर स्वरूपात दाने दिल्याचेही नोंदविले आहे. यावरून कृषी आणि इतर आर्थिक उपक्रमांमधून निर्माण होणाऱ्या संपत्तीचा काही भाग धार्मिक संस्थांच्या आश्रयासाठी वापरला जात असल्याचे दिसते.<ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> === प्राचीन कृषक समाज आणि आधुनिक कुणबी यांच्यातील संबंध === प्राचीन महाराष्ट्रातील कृषक संस्कृती, सातवाहनकालीन ''kuṭumbika'' किंवा ''kuṭumbin'' यांसारख्या संज्ञा आणि आधुनिक ‘कुणबी’ या सामाजिक नावामध्ये भाषिक किंवा सामाजिक साम्य असल्याचे काही जुन्या आणि आधुनिक अभ्यासांमध्ये सूचित केले गेले आहे. मात्र या साम्यांवरून प्रागैतिहासिक किंवा सातवाहनकालीन कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट पूर्वज होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref><ref>{{cite web |title=The History and Inscriptions of the Sātavāhanas and the Western Kshatrapas |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture |url=https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf }}</ref> विशेषतः इ.स.पूर्व दुसऱ्या सहस्रकातील मालवा किंवा जोर्वे संस्कृतीतील कृषकांना ‘कुणबी’ म्हणणे अनैतिहासिक ठरेल. त्याचप्रमाणे सातवाहनकालीन ''kuṭumbika'' किंवा ''kuṭumbin'' या संज्ञा आधुनिक जातीय अर्थाने ‘कुणबी’चे समानार्थी नाव होत्या, असे निश्चितपणे म्हणता येत नाही. ‘कुणबी’ ही सामाजिक ओळख पुढील ऐतिहासिक काळातील सामाजिक संघटन, प्रादेशिक ओळखी, कृषी संबंध, जमीनव्यवस्था आणि नंतरच्या प्रशासकीय व जनगणना प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे दस्तऐवजीकृत होत गेली. त्यामुळे आधुनिक कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी प्राचीन कृषक समाजानंतरच्या मध्ययुगीन, पूर्व-आधुनिक आणि वसाहतकालीन प्रक्रियांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> या अर्थाने प्राचीन कृषक संस्कृतींचा इतिहास हा कोकणातील कुणबींच्या थेट जातीय उत्पत्तीचा पुरावा नसून महाराष्ट्र आणि पश्चिम दख्खनमध्ये कृषी, स्थिर वस्ती, कुटुंब, उत्पादन आणि ग्रामीण जीवन यांची विकसित झालेली दीर्घ ऐतिहासिक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. === ऐतिहासिक आणि आधुनिक वर्गीकरणातील फरक === कुणबी समाजाशी संबंधित संज्ञांचे प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक वर्गीकरण काळानुसार बदलत गेले. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जात, उपजात, जमात किंवा सामाजिक समूहांची नोंद करताना तत्कालीन प्रशासकीय वर्गीकरण, प्रदेश, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि जनगणनेची पद्धत यांचा परिणाम होत असे. त्यामुळे ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratha-Kunbi'' किंवा ''Kunbi-Maratha'' यांसारख्या संज्ञा वेगवेगळ्या काळातील जनगणना नोंदींमध्ये समान पद्धतीने वापरल्या गेल्या नाहीत.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> १९३१ च्या बॉम्बे जनगणनेतील विविध तक्त्यांमध्ये ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Lewa or Lewa Kunbi'' आणि ''Maratta-Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी आढळतात. त्याचबरोबर काही तक्त्यांमध्ये ''Maratta, Maratta-Kunbi, Kulwadi or Kanbi, Lewa or Rewa Kunbi of Khandesh'' असा संयुक्त वर्गही वापरण्यात आला होता. या नोंदींवरून तत्कालीन जनगणनांमध्ये संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण तक्त्यानुसार आणि प्रशासकीय संदर्भानुसार वेगवेगळ्या प्रकारे करण्यात आले होते, असे दिसते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> १९३१ च्या जनगणना अहवालात Maratha आणि Kunbi या संज्ञांच्या वापराशी संबंधित वर्गीकरणीय अडचणींचाही उल्लेख करण्यात आला होता. त्यामुळे वेगवेगळ्या जनगणना वर्षांतील Maratha आणि Kunbi लोकसंख्येची तुलना करताना संबंधित जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती आणि त्या काळातील संज्ञांचा अर्थ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> स्वातंत्र्योत्तर काळात या वर्गीकरणाला अधिक स्पष्ट प्रशासकीय स्वरूप प्राप्त झाले. मुंबई सरकारने २३ एप्रिल १९४२ रोजी प्रसिद्ध केलेल्या वर्गीकरणात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' ही नोंद ''Intermediate Communities''च्या यादीत, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही नोंद ''Other Backward Communities''च्या यादीत स्वतंत्रपणे केली होती. मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या निर्णयात ही स्थिती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=Bombay High Court |date=24 April 2002 |access-date=2026-08-22 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाने १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांची यादी प्रसिद्ध केली. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नोंदीनुसार या यादीत अनुक्रमांक ८३वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला. न्यायालयाने पुढे नमूद केले की १९६७पासून कुणबी जात महाराष्ट्राच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट झाली.*Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors.*, Writ Petition No. 5345 of 2001, decided on 24 April 2002, 2002 (4) All MR 807. या ऐतिहासिक बदलांमुळे जुन्या जनगणनेतील एखाद्या संज्ञेची संख्या आणि आजच्या प्रशासकीय वर्गातील त्याच संज्ञेची संख्या यांची थेट तुलना करता येत नाही. अशी तुलना करताना संबंधित जनगणनेतील वर्गीकरण, प्रशासकीय सीमा, संज्ञेचा त्या काळातील अर्थ आणि स्थानिक सामाजिक ओळख या सर्व बाबींचा विचार करणे आवश्यक आहे. === संज्ञांच्या वापराबाबत ऐतिहासिक सावधगिरी === कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास लिहिताना ‘कुणबी’, ‘कानबी’, ‘कुलवाडी’, ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘तिलोरी कुणबी’ या संज्ञांचा वापर त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय संदर्भात करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये या संज्ञांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |access-date=22 August 2026 |language=en }}</ref> विशेषतः तिलोरी कुणबीच्या बाबतीत हा फरक स्पष्टपणे दिसतो. १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना ''Other Backward Communities''च्या यादीत स्वतंत्र स्थान देण्यात आले होते, तर त्याच वेळी इतर कुणबींना ''Intermediate Communities''च्या वर्गात ठेवण्यात आले होते. १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित सरकारी ठरावांमध्येही ही स्थिती कायम राहिल्याचे मुंबई उच्च न्यायालयाने नमूद केले आहे. १९६७मध्ये मात्र ''Kunbi caste''चा स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |access-date=22 August 2026 |language=en }}</ref> त्यामुळे एखाद्या व्यक्तीची किंवा समूहाची आधुनिक जातीय ओळख केवळ आडनाव, व्यवसाय, गावाचे नाव किंवा जुन्या जनगणनेतील नोंद यावरून निश्चित करता येत नाही. ऐतिहासिक जनगणना ही तत्कालीन प्रशासकीय आणि सामाजिक वर्गीकरणाची नोंद असते; ती प्रत्येक व्यक्तीच्या आधुनिक जातीय ओळखीचा अंतिम पुरावा मानता येत नाही. आधुनिक जातीय किंवा प्रशासकीय दावा तपासताना संबंधित काळातील प्राथमिक दस्तऐवज आणि लागू असलेले प्रशासकीय नियम स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे ''Maratha-Kunbi'' किंवा ''Kunbi-Maratha'' या संज्ञांचा एखाद्या ऐतिहासिक स्रोतामध्ये वापर झाला म्हणून त्या संज्ञांचा प्रत्येक काळात आणि प्रत्येक प्रदेशात एकच सामाजिक अर्थ होता असे मानता येत नाही. १९३१ च्या जनगणनेत ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Maratta-Kunbi'' आणि ''Lewa or Lewa Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी तसेच काही ठिकाणी Maratha आणि संबंधित कृषक समूहांना एकत्रित करणारे वर्ग आढळतात.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> या कारणामुळे कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास मांडताना '''भाषिक संज्ञा, सामाजिक ओळख, जनगणनात्मक वर्गीकरण आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण''' या चार बाबी स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित संज्ञांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते, तर स्वातंत्र्योत्तर काळात सरकारी वर्गीकरणातही कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांची प्रशासकीय स्थिती बदलली. त्यामुळे एका काळातील प्रशासकीय वर्गीकरण दुसऱ्या काळातील सामाजिक ओळखीशी तंतोतंत समान मानणे किंवा जुन्या जनगणना अथवा प्रशासकीय नोंदीवरून आधुनिक सामाजिक ओळख निश्चित करणे इतिहासदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |access-date=22 August 2026 |language=en }}</ref> == मध्ययुगीन कोकण == कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात विविध राजकीय सत्तांचा प्रभाव पडला. शिलाहार, यादव, दिल्ली सल्तनत, बहमनी सत्ता आणि त्यानंतरची दख्खनी सल्तनती राज्ये यांच्या काळात कोकणातील राजकीय सीमा, प्रशासकीय व्यवस्था आणि स्थानिक सत्ताकेंद्रे बदलत गेली. या राजकीय बदलांबरोबर जमीन, महसूल, ग्रामव्यवस्था आणि कृषी उत्पादनाशी संबंधित संस्थांमध्येही बदल झाले. मात्र या सर्व कालखंडातील कृषक समाजाला आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणून संबोधणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. उपलब्ध मध्ययुगीन स्रोतांमध्ये ग्रामीण समाजाचे विविध प्रशासकीय, आर्थिक आणि सामाजिक संदर्भ आढळतात; ‘कुणबी’ ही आधुनिक सामाजिक ओळख पुढील ऐतिहासिक प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे दस्तऐवजीकृत झाली.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> === शिलाहार === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहारांचे महत्त्वाचे स्थान आहे. शिलाहारांच्या तीन प्रमुख शाखांपैकी दक्षिण कोकणातील शाखेने साधारण इ.स. ७७० ते १०२० च्या दरम्यान राज्य केले. उत्तर कोकणातील शिलाहार शाखेचे राजकीय क्षेत्र ठाणे, कोलाबा आणि त्याच्या आसपासच्या प्रदेशाशी संबंधित होते. दक्षिण कोकणातील शिलाहार हे सुरुवातीला राष्ट्रकूटांचे आणि नंतर चालुक्य, कदंब व यादव यांसारख्या दख्खनी सत्तांचे मांडलिक होते.<ref>{{cite web |title=Silaharas |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html }}</ref> उत्तर कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय क्षेत्रात आजच्या ठाणे, मुंबई, कोलाबा आणि आसपासच्या प्रदेशांचा समावेश होत होता. त्यांच्या काळात ठाणे, सोपारा, चौल, उरण आणि इतर किनारी केंद्रे व्यापार व राजकीय संपर्कासाठी महत्त्वाची होती. कोकणातील राजकीय आणि आर्थिक जीवनाचा संबंध समुद्री बंदरे तसेच सह्याद्रीमार्गे दख्खनच्या पठाराशी जोडलेल्या मार्गांशी होता.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref> शिलाहारकालीन ताम्रपट आणि शिलालेखांमधून जमीनदान, धार्मिक संस्था आणि स्थानिक सत्ताकेंद्रांमधील संबंधांचा अभ्यास करता येतो. या पुराव्यांमुळे कृषी उत्पादन आणि जमिनीचे उत्पन्न हे तत्कालीन सामाजिक, धार्मिक आणि राजकीय व्यवस्थेतील महत्त्वाचे आर्थिक आधार होते असे दिसते. तथापि या काळातील कृषक समाजाला आधुनिक ‘कुणबी’ या जातनावाने ओळखण्यास पुरेसा थेट पुरावा उपलब्ध नाही.<ref>{{cite web |title=Silaharas |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html }}</ref> === यादव === इ.स. १२व्या आणि १३व्या शतकात देवगिरीच्या यादव सत्तेचा पश्चिम दख्खनावर प्रभाव वाढला. कोकणातील काही भागांवरही यादव सत्तेचे नियंत्रण किंवा प्रभाव होता. उत्तर कोकणात यादवांच्या प्रतिनिधींची प्रशासकीय उपस्थिती असल्याचे ताम्रपट आणि शिलालेखीय पुराव्यांतून दिसते. इ.स. १२७३ आणि १२९१ च्या नोंदींमध्ये रामचंद्र यादवाच्या अधिकाऱ्यांनी कल्याण आणि सालसेट परिसरातील गावांच्या दानाचा उल्लेख केला आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref> यादवकालीन महाराष्ट्रातील ग्रामीण समाज आणि प्रशासकीय व्यवस्थेबाबत महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये गावाच्या पातळीवर ग्रामकूट, चौधरी किंवा चौगुला यांसारख्या पदांचा उल्लेख आहे. ग्रामसमिती आणि तिचे सदस्य महत्तर म्हणून ओळखले जात असल्याची नोंदही आढळते. या काळात गाव हे कृषी उत्पादन, स्थानिक प्रशासन आणि सामाजिक जीवनाचे महत्त्वाचे केंद्र होते.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> या ग्रामव्यवस्थेचा उल्लेख आधुनिक कुणबी समाजाच्या थेट इतिहासासाठी पुरावा म्हणून न करता, कोकण आणि पश्चिम दख्खनातील पुढील ग्रामीण समाजरचनेची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे. === यादव सत्तेचा अंत आणि दिल्ली सल्तनतीचा प्रभाव === १३व्या शतकाच्या अखेरीस देवगिरीच्या यादव सत्तेवर दिल्ली सल्तनतीचा प्रभाव वाढला. इ.स. १३१७मध्ये यादव राज्य दिल्लीच्या सत्तेखाली पूर्णपणे गेले आणि दख्खनमध्ये दिल्लीच्या प्रशासकीय व लष्करी सत्तेची स्थापना झाली. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार या काळात देवगिरी हे दिल्लीच्या दख्खन प्रांताचे महत्त्वाचे प्रशासकीय केंद्र राहिले आणि प्रदेशातील अनेक भागांवर लष्करी अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून सत्ता चालवली जात होती.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> या संक्रमणकाळात दक्षिण कोकणासारख्या सीमावर्ती भागांत काही स्थानिक हिंदू प्रमुखांनी आपली सत्ता टिकवून ठेवण्याचा प्रयत्न केल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आहे. त्यामुळे दिल्लीच्या सत्तेचा प्रभाव वाढला असला तरी स्थानिक सत्ताकेंद्रे आणि ग्रामीण संस्था तत्काळ पूर्णपणे नाहीशा झाल्या असे मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> या राजकीय संक्रमणाचा परिणाम महसूल, जमीन आणि ग्रामीण समाजावर झाला. दिल्लीच्या दख्खनमधील प्रशासनात ''iqta''सारख्या महसूल व लष्करी व्यवस्थांचा वापर करण्यात आला होता. तथापि या कालखंडातील ग्रामीण कृषकांना आधुनिक ‘कुणबी’ या नावाने ओळखण्यास उपलब्ध स्रोत पुरेसा आधार देत नाहीत.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> === बहमनी सत्ता === इ.स. १३४७मध्ये बहमनी सत्ता स्थापन झाल्यानंतर दख्खनमध्ये स्वतंत्र सुलतानशाही राजकीय व्यवस्था निर्माण झाली. महाराष्ट्रातील ग्रामीण समाजाच्या संदर्भात बहमनी सत्तेने पाटील आणि देशमुख यांसारख्या स्थानिक अधिकाऱ्यांचे हक्क व वतने मान्य केल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आढळते.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> बहमनी काळात गाव हे स्थानिक प्रशासन आणि कृषी उत्पादनाचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले. पाटील आणि देशमुख यांसारख्या स्थानिक अधिकारपदांना मान्यता मिळाल्यामुळे केंद्रीय सुलतानशाही आणि स्थानिक ग्रामीण समाज यांच्यात संस्थात्मक संबंध निर्माण झाले. महसूलव्यवस्थेतील विविध प्रशासकीय विभागांसाठी तालुका, महाल, तरफ आणि परगणा यांसारख्या संज्ञांचा वापर होत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> बहमनी राज्याचे विघटन झाल्यानंतर दख्खनमध्ये अहमदनगरची निजामशाही, विजापूरची आदिलशाही, गोवळकोंड्याची कुतुबशाही, वऱ्हाडची इमादशाही आणि बिदरची बरीदशाही अशी स्वतंत्र सत्ताकेंद्रे निर्माण झाली. या सत्तांमुळे महाराष्ट्रातील राजकीय सीमा आणि प्रशासकीय व्यवस्था पुन्हा बदलल्या.<ref>{{cite web |title=The Bahamanis of the Deccan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_2.pdf }}</ref> === निजामशाही, आदिलशाही आणि कोकण === बहमनी सत्तेच्या विघटनानंतर कोकणातील विविध प्रदेशांवर अहमदनगरची निजामशाही आणि विजापूरची आदिलशाही यांचा वेगवेगळ्या काळात प्रभाव राहिला. किनारी प्रदेशात स्थानिक राजकीय सत्ताकेंद्रे, बंदरे आणि किल्ले यांचे महत्त्व वाढले. कोकणातील राजकीय नियंत्रण हे केवळ एका सत्तेच्या अखंड अधिपत्याखाली राहिले नाही; विविध सत्तांमध्ये प्रदेशांचे नियंत्रण बदलत गेले.<ref>{{cite web |title=The Nizamshahi of Ahmadnagar |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_3.pdf }}</ref> कोकणातील राजापुरीसारख्या केंद्रांच्या इतिहासातून या राजकीय बदलांचे उदाहरण दिसते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार राजापुरीचा प्रदेश पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस निजामशाहीच्या प्रभावाखाली आला आणि १४९०मध्ये मलिक अहमदने दीर्घ वेढ्यानंतर तो ताब्यात घेतला.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> या राजकीय संक्रमणांचा ग्रामीण समाजावर परिणाम महसूल, जमीनवापर, स्थानिक अधिकारपदे आणि व्यापारमार्गांच्या बदलांच्या माध्यमातून झाला. मात्र उपलब्ध स्रोतांवरून या सर्व कालखंडातील कृषक समाजाची एकच जातीय ओळख होती असे म्हणता येत नाही. === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा जमीन, पावसावर आधारित शेती, स्थानिक बाजारपेठा, ग्रामसंस्था आणि महसूलव्यवस्थेशी जोडलेला होता. कोकणाच्या भौगोलिक परिस्थितीमुळे भातशेती, डोंगरउतारावरील शेती आणि किनारी व्यापार यांना विशेष महत्त्व होते. पुढील शतकांमध्ये या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविध स्वरूप विकसित झाले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref> मध्ययुगीन ग्रामीण समाजाचा हा इतिहास आधुनिक कुणबी समाजाच्या निर्मितीचा थेट पुरावा म्हणून वापरता येत नाही. मात्र पुढील पूर्व-आधुनिक आणि वसाहतकालीन काळात जमीन, शेती, महसूल, ग्रामसंस्था आणि कृषक सामाजिक ओळखी यांच्या ज्या प्रक्रिया अधिक स्पष्ट झाल्या, त्यांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी या कालखंडात शोधता येते. === निजामशाही आणि कोकण === इ.स. १४९०मध्ये अहमदनगरच्या निजामशाहीची स्थापना झाल्यानंतर कोकणातील काही महत्त्वाची ठाणी आणि बंदरे निजामशाहीच्या राजकीय व लष्करी प्रभावाखाली आली. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये दांडा-राजपुरीचा उल्लेख करताना, इ.स. १४९०मध्ये दीर्घ वेढ्यानंतर निजामशाहीचा संस्थापक मलिक अहमद याने राजपुरी जिंकून घेतल्याची नोंद आहे. त्यानंतर अहमदनगरची सत्ता कोकणातील या भागावर दृढ झाली आणि राजपुरी हे व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> निजामशाहीच्या विस्ताराच्या काळात मलिक अहमदने कोकण आणि घाट परिसरातील अनेक किल्ले आपल्या ताब्यात घेतल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आहे. इ.स. १४८५नंतर त्याने जुन्नर आणि दौलताबादच्या प्रदेशातून कोकणाकडे लष्करी मोहिमा केल्या आणि अनेक घाट व कोकणातील किल्ल्यांवर नियंत्रण मिळवले. इ.स. १४९०मध्ये दांडा-राजपुरी जिंकल्यानंतर उत्तर कोकणातील गुजरातच्या अखत्यारीत नसलेला काही प्रदेश अहमदनगरच्या नियंत्रणाखाली आला.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> निजामशाहीच्या काळात कोकणातील बंदरे, घाटमार्ग आणि किल्ले यांना राजकीय तसेच आर्थिक महत्त्व होते. राजपुरी हे पंधराव्या आणि सोळाव्या शतकात व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र होते. पुढील काळातील प्रवाशांच्या आणि परकीय व्यापारविषयक नोंदींमध्येही राजपुरीचा व्यापारकेंद्र आणि बंदर म्हणून उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> या राजकीय आणि व्यापारी व्यवस्थेचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी संबंध होता. कृषी उत्पादन स्थानिक बाजारपेठा आणि बंदरांशी जोडलेले होते. मात्र या काळातील कृषक समाजाला आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ या एकसंध जातीय नावाने ओळखणे योग्य ठरणार नाही. आधुनिक कुणबी ओळख पुढील काळातील सामाजिक, प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदली गेली. === आदिलशाही आणि दक्षिण कोकण === बहमनी सत्तेच्या विघटनानंतर विजापूरची आदिलशाही ही दख्खनमधील प्रमुख सत्तांपैकी एक झाली. कोकणातील विविध भागांवर अहमदनगरची निजामशाही आणि विजापूरची आदिलशाही यांचा वेगवेगळ्या काळात प्रभाव राहिला. कोकणाच्या राजकीय इतिहासात स्थानिक सरदार, किल्ले, बंदरे आणि किनारी सत्ताकेंद्रे यांचे महत्त्व कायम राहिले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> इ.स. १४८९मध्ये युसुफ आदिल खानने विजापूरच्या आदिलशाहीची स्थापना केली. त्याच काळात अहमदनगरच्या मलिक अहमदने कोकणातील अनेक किल्ले ताब्यात घेण्यास सुरुवात केली होती. त्यामुळे पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस कोकण आणि घाट प्रदेशात अहमदनगर व विजापूर या दख्खनी सत्तांमधील राजकीय स्पर्धेला महत्त्व प्राप्त झाले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> दक्षिण कोकणातील राजकीय परिस्थिती एकसंध नव्हती. किनारी भागातील बंदरे आणि किल्ले तसेच सह्याद्रीतील घाटमार्ग यांवर नियंत्रण ठेवणे दख्खनी सत्तांसाठी लष्करी आणि आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे होते. समुद्री व्यापार आणि अंतर्गत दख्खनशी असलेले मार्ग यांमुळे कोकणातील किनारी केंद्रांना व्यापक आर्थिक महत्त्व प्राप्त झाले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> === मुघल प्रभाव === दख्खनमध्ये मुघल सत्तेचा विस्तार झाल्यानंतर महाराष्ट्रातील विविध प्रदेशांवर मुघलांचा राजकीय आणि महसुली प्रभाव वाढला. मात्र कोकणातील राजकीय परिस्थिती एकसंध नव्हती आणि किनारी प्रदेशातील विविध सत्ताकेंद्रे, किल्ले आणि स्थानिक प्रमुख यांचे महत्त्व कायम राहिले. दख्खनच्या राजकीय इतिहासात दिल्ली सल्तनत, बहमनी सत्ता, निजामशाही, आदिलशाही आणि पुढे मुघल सत्ता यांमधील सत्तांतरांची मालिका दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> मुघल काळातील प्रशासनाचा अभ्यास करताना केंद्रीय सत्ता आणि स्थानिक प्रशासन यांच्यातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. गावपातळीवरील स्थानिक अधिकारी आणि ग्रामीण संस्था अनेक ठिकाणी प्रशासनाच्या कार्यात सहभागी राहिल्या. त्यामुळे राजकीय सत्ता बदलली तरी स्थानिक ग्रामीण प्रशासनातील काही संस्था आणि सामाजिक संबंध सातत्याने कार्यरत राहू शकले.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> मुघल आणि दख्खनी सत्तांच्या काळातील महसूलव्यवस्थेचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला असला तरी त्या काळातील प्रत्येक कृषक समूहाची आधुनिक जातीय ओळख निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे या कालखंडातील कृषक समाजाला सरसकट ‘कुणबी’ म्हणून ओळखणे योग्य ठरत नाही. === स्थानिक सत्ताकेंद्रे आणि कोकणातील राजकीय विविधता === कोकणाचा राजकीय इतिहास केवळ मोठ्या साम्राज्यांच्या इतिहासाने स्पष्ट होत नाही. शिलाहार, यादव आणि दख्खनी सल्तनतींच्या काळात स्थानिक सरदार, वतनदार आणि किल्लेदार यांना स्थानिक प्रशासन आणि संरक्षणव्यवस्थेत महत्त्व होते. किनारी भागातील बंदरे आणि किल्ले हे व्यापार, वाहतूक आणि लष्करी नियंत्रणासाठी महत्त्वाचे केंद्र होते.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> राजपुरी हे याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. कोलाबा गॅझेटियरनुसार राजपुरीला कोकणाच्या इतिहासात विविध काळात महत्त्व प्राप्त झाले होते. इ.स. १४९०मध्ये निजामशाहीच्या मलिक अहमदने ते जिंकल्यानंतर ते अहमदनगरच्या सत्तेखाली आले. पुढे सोळाव्या आणि सतराव्या शतकातही ते महत्त्वाचे व्यापारकेंद्र राहिले. राजपुरीचा उल्लेख परकीय प्रवासी आणि व्यापारी स्रोतांमध्येही आढळतो.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> महाड हे कोकणातील आणखी एक महत्त्वाचे ऐतिहासिक केंद्र होते. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाडचा सावित्री नदीवरील महत्त्वाचा व्यापारी केंद्र म्हणून उल्लेख केला आहे. महाडजवळील पाले येथील बौद्ध लेणी आणि सावित्री नदीमार्गे अंतर्गत प्रदेशाशी असलेला संपर्क यांमुळे महाडला प्रादेशिक व्यापार आणि वाहतुकीच्या दृष्टीने महत्त्व प्राप्त झाले होते.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> कोकणातील अशा स्थानिक केंद्रांमुळे कृषी उत्पादन, नदीमार्ग, बंदरे, बाजारपेठा आणि घाटमार्ग यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड, राजपुरी, मुरुड, श्रीवर्धन, रेवदंडा आणि इतर बंदरांच्या व्यापारसंबंधी नोंदी आढळतात. यावरून किनारी आणि नदीमार्गावरील वाहतूक ही ग्रामीण उत्पादनाच्या देवाणघेवाणीशी जोडलेली होती असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Course of Trade |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/bank_trade_course.html }}</ref> === ग्रामव्यवस्था === मध्ययुगीन महाराष्ट्रातील ग्रामव्यवस्था ही आर्थिक आणि प्रशासकीय जीवनाचा महत्त्वाचा आधार होती. यादवकालीन व्यवस्थेबाबत महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये ग्रामसमिती आणि तिच्या सदस्यांसाठी ‘महत्तर’ यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. स्थानिक ग्रामप्रशासनात विविध अधिकारी आणि सामाजिक घटक सहभागी होत असत.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> बहमनी आणि त्यानंतरच्या दख्खनी सुलतानशाहींच्या काळात पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांचे हक्क आणि वतने अनेक ठिकाणी कायम राहिल्याचे महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे केंद्रीय सुलतानशाही आणि स्थानिक ग्रामव्यवस्था यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले होते.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> गावातील कृषी उत्पादन, जमीन, महसूल, स्थानिक सेवा आणि सामाजिक व्यवहार यांचे व्यवस्थापन विविध स्थानिक संस्थांमार्फत होत असे. पाटील हा गावपातळीवरील महत्त्वाचा अधिकारी होता, तर देशमुखाचा संबंध मोठ्या महसुली क्षेत्राशी आणि स्थानिक महसूलव्यवस्थेशी होता. पुढील मराठा काळात या संस्थांच्या अधिकारांमध्ये आणि कार्यपद्धतीत बदल झाले, तरी स्थानिक ग्रामीण प्रशासनाची काही मूलभूत रूपे पुढेही टिकून राहिली.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> === जमीन आणि महसूल === मध्ययुगीन कोकणातील राज्यव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आर्थिक आधार जमीन महसूल होता. कृषी उत्पादनावर आधारित महसूलव्यवस्था ही राजसत्तेच्या उत्पन्नाचा प्रमुख स्रोत होती. बहमनी आणि त्यानंतरच्या दख्खनी सल्तनतींच्या काळात महसूल प्रशासनासाठी विविध प्रादेशिक विभाग आणि स्थानिक अधिकारी कार्यरत होते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून ग्रामस्तरावरील प्रशासन आणि महसूलव्यवस्थेचे स्वरूप स्पष्ट केले आहे.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> जमिनीचा वापर, लागवड आणि महसूल यांच्यातील संबंधामुळे कृषक हा राज्याच्या अर्थव्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक होता. स्थानिक पातळीवरील जमीनव्यवहार आणि महसूल प्रशासनात पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांची भूमिका होती. या संस्थांचे स्वरूप आणि अधिकार प्रदेश व काळानुसार बदलत गेले.<ref name="TerritorialGroups">{{cite web |title=Territorial Groups |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> मध्ययुगीन सत्तांमध्ये जमीन महसूलाच्या पद्धती बदलत गेल्या तरी कृषी उत्पादनावर आधारित राज्याचे आर्थिक हित कायम राहिले. युद्धे, राजकीय संघर्ष आणि नैसर्गिक आपत्तींचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होऊ शकत असे. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये दख्खनमधील विविध कालखंडांतील दुष्काळांच्या संदर्भात युद्धे आणि राजकीय अस्थिरतेच्या परिणामांची नोंद आहे.<ref>{{cite web |title=Famines in the Deccan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/aurangabad/CHAP04/FAMINES.htm |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === कृषक समाज === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार होता. भातशेतीसह स्थानिक परिस्थितीनुसार बागायती, पशुपालन आणि इतर ग्रामीण उपजीविका अस्तित्वात होत्या. कोकणाची भौगोलिक रचना, पर्जन्यमान, नद्या, खाड्या आणि किनारी प्रदेश यांचा कृषी पद्धतींवर प्रभाव होता.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या कृषक समाजात सामाजिक आणि आर्थिक स्तरांमध्ये विविधता होती. जमीन कसणारे शेतकरी, स्थानिक हक्कांशी संबंधित व्यक्ती आणि विविध प्रकारचे ग्रामीण उत्पादक यांचा या व्यवस्थेत समावेश होता. पुढील मराठा आणि ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये ‘मिरासदार’, ‘उपरी’ आणि इतर कृषक वर्गांचा उल्लेख अधिक स्पष्टपणे आढळतो; मात्र या संज्ञांचा अर्थ आणि प्रशासकीय व्याप्ती प्रदेश व कालखंडानुसार बदलत असल्यामुळे त्यांचा वापर संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात करणे आवश्यक आहे. मध्ययुगीन कृषक समाजाचे महत्त्व केवळ अन्नउत्पादनापुरते मर्यादित नव्हते. जमीन महसूल, स्थानिक बाजारपेठा, व्यापारमार्ग, किल्ले आणि बंदरे यांची आर्थिक रचना कृषी उत्पादनाशी संबंधित होती. त्यामुळे तत्कालीन राजसत्ता कोणतीही असो, ग्रामीण कृषक समाज हा राज्याच्या आर्थिक व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक राहिला.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === मध्ययुगीन कृषक समाज आणि कुणबी ओळख === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाजाचा इतिहास हा आधुनिक कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि आर्थिक पार्श्वभूमीचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा आहे; तथापि त्या काळातील सर्व कृषकांना आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणणे योग्य ठरत नाही. शिलाहार, यादव, बहमनी, निजामशाही आणि आदिलशाही या विविध सत्तांच्या काळात कोकणातील ग्रामीण समाज जमीन, शेती, महसूल, ग्रामसंस्था आणि स्थानिक अधिकारपद्धती यांच्याशी संबंधित विविध स्वरूपांत अस्तित्वात होता. उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांवरून त्या काळातील कृषक समाजाचा अभ्यास करता येतो; मात्र या सर्व समूहांची आधुनिक ‘कुणबी’ या जातीय ओळखीशी थेट समानता सिद्ध होत नाही.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> वसाहतकालीन ethnographic साहित्यामध्ये ‘Kunbi’ या संज्ञेचा कृषक समुदाय आणि शेतीशी संबंधित सामाजिक ओळख या दोन्ही संदर्भांत वापर आढळतो. R. E. Enthoven यांच्या *The Tribes and Castes of Bombay* मध्ये कुणबींच्या विविध प्रादेशिक समूहांचे आणि त्यांच्या सामाजिक व आर्थिक जीवनाचे वर्णन केले आहे.<ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> R. V. Russell आणि Hiralal यांनीही कुणबींच्या विविध प्रादेशिक रूपांचा आणि सामाजिक समूहांचा उल्लेख केला आहे. त्यांच्या ग्रंथात ‘Kunbi’, ‘Kulambi’, ‘Kulwadi’ आणि ‘Kanbi’ यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. मात्र या विविध नावांच्या आधारे सर्व समूहांची एकच अखंड ऐतिहासिक जातीय उत्पत्ती होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Government Printing, Central Provinces |location=Nagpur |year=1916 }}</ref> ब्रिटिशकालीन District Gazetteers आणि ethnographic साहित्याच्या वापराबाबत मुंबई उच्च न्यायालयानेही सावध भूमिका घेतली आहे. *Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others* या प्रकरणात न्यायालयाने District Gazetteers आणि ethnographic साहित्याचा विचार केला. या साहित्याच्या आधारे Maratha हे मूळतः Kunbi आहेत, Maratha ही केवळ पदवी आहे किंवा Maratha ही Kunbiची उपजात अथवा समानार्थी संज्ञा आहे, असा निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही, असे न्यायालयाने नमूद केले. न्यायालयाने उपलब्ध साहित्यामध्ये ‘Kunbi’ हा शब्द काही संदर्भांत जमीन कसणाऱ्या व्यक्तीसाठी वापरला गेल्याचेही नोंदवले.<ref>{{cite web |title=Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others |url=https://indiankanoon.org/doc/1946655/ |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=5 October 2001 |access-date=22 August 2026 }}</ref> या न्यायालयीन निरीक्षणाचा अर्थ असा नाही की ‘कुणबी’ ही सामाजिक जातीय ओळख नव्हती; उलट आधुनिक काळातील प्रशासकीय वर्गीकरणात कुणबी ही स्वतंत्र जात म्हणून मान्य झालेली आहे. न्यायालयाचा मुद्दा असा होता की जुन्या Gazetteers किंवा ethnographic साहित्याच्या आधारे Maratha आणि Kunbi यांच्यातील ऐतिहासिक संबंधाबाबत सार्वत्रिक आणि निर्णायक वंशपरंपरागत निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others |url=https://indiankanoon.org/doc/1946655/ |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=5 October 2001 |access-date=22 August 2026 }}</ref> या पार्श्वभूमीवर मध्ययुगीन कोकणातील ‘कृषक समाज’ आणि पुढील काळातील ‘कुणबी’ या सामाजिक ओळखीमध्ये ऐतिहासिक सातत्याचे काही घटक असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही; परंतु उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे त्यांच्यात थेट आणि अखंड जातीय वंशपरंपरा सिद्ध करता येत नाही. प्राचीन किंवा मध्ययुगीन कृषक समाजातील प्रत्येक व्यक्ती किंवा समूहाला आधुनिक कुणबी म्हणून ओळखणे हे उपलब्ध पुराव्यांपेक्षा पुढे जाणारे अनुमान ठरेल. कुणबी या नावाचा अधिक स्पष्ट आणि व्यापक दस्तऐवजी वापर पुढील वसाहतकालीन जनगणना, Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळतो. त्यामुळे मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट समानार्थी नसून, पुढील काळात विकसित झालेल्या सामाजिक ओळखीचा ऐतिहासिक अभ्यास करण्यासाठी आवश्यक असलेली व्यापक ग्रामीण आणि कृषक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> == शिवकाल, स्वराज्य आणि मराठा सत्ता == सतराव्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या नेतृत्वाखाली स्वराज्याची निर्मिती झाली आणि कोकणातील राजकीय, लष्करी व महसुली परिस्थितीत महत्त्वपूर्ण बदल झाले. स्वराज्याच्या विस्तारात कोकणाला भौगोलिक आणि आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान होते. सह्याद्रीतील घाटमार्ग, किनारी किल्ले, बंदरे, बाजारपेठा आणि कृषीप्रधान गावे यांमुळे कोकण हा स्वराज्याच्या संरक्षण, व्यापार आणि पुरवठा व्यवस्थेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा प्रदेश बनला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या काळातील ग्रामीण समाजाचा उल्लेख प्रामुख्याने ‘रयत’, ‘कृषक’, ‘शेतकरी’ आणि गावपातळीवरील विविध सामाजिक व प्रशासकीय घटकांच्या संदर्भात आढळतो. या काळातील सर्व रयत किंवा शेतकरी आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ होते असे म्हणता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या संदर्भात शिवकालाचा विचार करताना ‘कुणबी’ आणि ‘रयत’ या संज्ञा एकमेकांच्या समानार्थी न मानता त्या-त्या ऐतिहासिक संदर्भात स्वतंत्रपणे वापरणे आवश्यक आहे. === शिवाजी महाराजांच्या काळातील रयत === शिवाजी महाराजांच्या राज्यव्यवस्थेत कृषक किंवा रयत हा राज्याच्या आर्थिक व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक होता. महसूलव्यवस्थेत जमिनीची मोजणी, जमिनीची प्रत आणि उत्पादनक्षमतेचा अंदाज यांना महत्त्व देण्यात आले. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांनुसार महसूलवसुली अधिक थेट सरकारी यंत्रणेमार्फत करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आणि महसूल मक्तेदारीची पद्धत कमी करण्यावर भर देण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या महसूलव्यवस्थेचे स्वरूप त्यांच्या पूर्वसुरींच्या दख्खनी महसूलपद्धतींपासून पूर्णपणे वेगळे नव्हते. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांमध्ये दादोजी कोंडदेव यांच्या काळातील महसूलव्यवस्था आणि पूर्वीच्या दख्खनी प्रशासकीय अनुभवांचा प्रभाव दिसून येतो. जमिनीची मोजणी आणि उत्पादनाच्या आधारे महसूल निश्चित करण्याची पद्धत अधिक व्यवस्थित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था शेती, बागायती, पशुपालन, स्थानिक व्यापार आणि किनारी बाजारपेठांशी संबंधित होती. सह्याद्री आणि अरबी समुद्र यांच्यामधील भौगोलिक रचना, मोठ्या प्रमाणातील पर्जन्यमान, नद्या, खाड्या आणि अरुंद किनारी मैदाने यांमुळे कोकणातील कृषी पद्धतींना स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीचा विशेष प्रभाव होता. शिवाजी महाराजांच्या काळात कोकणातील राजकीय नियंत्रण वाढल्यानंतर ग्रामीण उत्पादनाचा संबंध किल्ले, बाजारपेठा आणि किनारी केंद्रांशी अधिक दृढ झाला. *Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan* मध्ये शिवाजी महाराजांच्या काळातील दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात महसूलव्यवस्था, किल्ले, गडकरी आणि स्थानिक लोकसंख्या यांचा परस्परसंबंध नोंदवला आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोकणातील कृषी उत्पादन हे स्थानिक उपजीविकेबरोबरच किल्ले, लष्करी ठाणी आणि बाजारपेठांच्या पुरवठ्याशीही संबंधित होते. किनारी आणि डोंगरी किल्ल्यांच्या जाळ्यामुळे धान्य, चारा, लाकूड, मीठ आणि इतर आवश्यक वस्तूंच्या स्थानिक पुरवठ्याला महत्त्व प्राप्त झाले. या आर्थिक संबंधांमुळे ग्रामीण उत्पादन आणि स्वराज्याच्या लष्करी व प्रशासकीय व्यवस्थेमध्ये परस्परावलंबित्व निर्माण झाले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === महसूल व्यवस्था === शिवाजी महाराजांच्या महसूलव्यवस्थेत जमीन मोजणी आणि उत्पादनक्षमतेच्या आधारे महसूल निश्चित करण्याला महत्त्व देण्यात आले. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनानुसार जमिनीचे सर्वेक्षण करून तिच्या उत्पादनाच्या आधारे शेतकरी आणि राज्य यांच्यातील महसुली हिस्सा निश्चित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. एका ऐतिहासिक वर्णनात उत्पादनाच्या तीन-पंचमांश भागाचा हिस्सा शेतकऱ्याकडे आणि दोन-पंचमांश भाग राज्याकडे ठेवण्याची पद्धत नमूद केली आहे.<ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> मात्र शिवाजी महाराजांच्या संपूर्ण राज्यात सर्व प्रकारच्या जमिनींवर नेमका दोन-पंचमांश महसूलच आकारला जात असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. महसुली आकारणीमध्ये जमिनीचा प्रकार, पिके, स्थानिक परिस्थिती आणि पूर्वीच्या महसूलपद्धतींचा परिणाम होऊ शकत होता. त्यामुळे दोन-पंचमांश हा उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतामध्ये वर्णिलेला प्रमाणात्मक संदर्भ म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे. शिवाजी महाराजांच्या नियंत्रणाखालील प्रदेशात महसूलवसुली अधिक थेट सरकारी यंत्रणेमार्फत करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. उपलब्ध Gazetteerच्या वर्णनानुसार महसूल मक्तेदारीची पद्धत दूर करून सरकारने नियुक्त केलेल्या अधिकाऱ्यांमार्फत महसूल गोळा केला जात असे. काही प्रशासकीय विभागांवर कारकून, तरफदार किंवा तालुकदार आणि त्यापुढे सुभेदार अशा अधिकाऱ्यांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === रयतेचे संरक्षण आणि कृषी === शिवाजी महाराजांच्या कोकणातील राज्यव्यवस्थेबाबत जुन्या *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये महसूलव्यवस्थेच्या सुधारणांचा उल्लेख आहे. दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात त्यांच्या प्रशासनामुळे पूर्वीच्या व्यवस्थेपेक्षा काही सुधारणा झाल्या आणि cultivatorsच्या हिताचे संरक्षण करण्यात आले, अशी नोंद त्या स्रोतामध्ये आढळते.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या लष्करी शिस्तीविषयीच्या त्याच ऐतिहासिक स्रोतामध्ये कृषक, स्त्रिया आणि गाई यांना लष्करी मोहिमांमध्ये त्रास न देण्याच्या सूचनांचा उल्लेख आहे. युद्धकाळात ग्रामीण उत्पादन आणि शेतकऱ्यांचे संरक्षण हे राज्याच्या आर्थिक हिताशी संबंधित होते.<ref>{{cite web |title=History — Shivaji's Administration and Military System |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कृषी उत्पादन टिकवून ठेवणे हे राज्याच्या महसुली उत्पन्नासाठीही आवश्यक होते. त्यामुळे रयतेचे संरक्षण ही केवळ सामाजिक बाब नव्हती; ती कृषी उत्पादन आणि राज्याच्या आर्थिक स्थैर्याशीही संबंधित होती. === ग्रामीण मनुष्यबळ आणि लष्करी सहभाग === शिवाजी महाराजांच्या काळातील कोकणातील ग्रामीण समाजाचा काही भाग लष्करी व्यवस्थेशी जोडला गेला. दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये मालवण परिसरातील Hetkari किंवा स्थानिक मराठा सैनिकांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> याच स्रोतामध्ये कोकणातील किल्ल्यांशी संबंधित ‘गडकरी’ व्यवस्थेचा उल्लेख आहे. गडकरी हे किल्ल्यांच्या संरक्षणाशी संबंधित सेवाधारक होते आणि किल्ल्यांच्या आसपासच्या जमिनीशी त्यांचे संबंध होते. त्यामुळे ग्रामीण लोकसंख्येतील काही घटकांना शेतीबरोबर लष्करी किंवा किल्लेसेवेचे उपजीविकेचे साधन उपलब्ध झाले होते.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या लष्करी सहभागाला आधुनिक जातीय वर्गीकरणाशी थेट जोडता येत नाही. गडकरी, Hetkari किंवा मावळातील सैनिक यांना सर्वसाधारणपणे कुणबी म्हणणे उपलब्ध पुराव्यांवरून योग्य ठरणार नाही. मात्र कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील काही घटक शेतीबरोबर लष्करी आणि किल्लेसेवेशी जोडले गेले होते, हे उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून दिसून येते. === स्वराज्याच्या पुरवठा व्यवस्थेतील कोकण === कोकणातील किल्ले, बंदरे आणि बाजारपेठा यांचे महत्त्व केवळ लष्करी संरक्षणापुरते मर्यादित नव्हते. किनारी प्रदेशातील उत्पादन, व्यापारमार्ग आणि सह्याद्रीतील घाटमार्ग यांच्या माध्यमातून कोकणाचा संबंध स्वराज्याच्या व्यापक आर्थिक व्यवस्थेशी जोडला गेला. किल्ल्यांच्या देखभालीसाठी आवश्यक मनुष्यबळ, अन्नधान्य आणि इतर साहित्याचा स्थानिक प्रदेशाशी संबंध होता.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या संदर्भात कृषक समाजाची भूमिका केवळ ‘शेतकरी’ म्हणून मर्यादित न ठेवता ग्रामीण उत्पादनव्यवस्थेतील घटक म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठा, वाहतूक, किल्ले आणि लष्करी सेवा यांच्यातील संबंधांमुळे कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था स्वराज्याच्या राजकीय व्यवस्थेशी जोडली गेली होती. === शिवकाल आणि आधुनिक कुणबी ओळख === शिवाजी महाराजांच्या काळातील ‘रयत’, ‘कृषक’ आणि ‘शेतकरी’ या संज्ञा आधुनिक ‘कुणबी’ या जातीय ओळखीच्या समानार्थी मानता येत नाहीत. शिवकालीन ग्रामीण समाज विविध सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय घटकांनी बनलेला होता. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांमध्ये कृषक, स्थानिक अधिकारी, किल्लेसेवक आणि इतर ग्रामीण घटकांचे स्वतंत्र संदर्भ आढळतात.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> म्हणून शिवकालीन कृषक समाज आणि आधुनिक कोकणातील कुणबी समाज यांच्यात ऐतिहासिक सातत्याचे काही घटक असण्याची शक्यता तपासता येते; परंतु शिवाजी महाराजांच्या काळातील सर्व रयत कुणबी होती किंवा आधुनिक कुणबी समाजाची निश्चित जातीय ओळख त्याच काळात अस्तित्वात होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. कुणबी या सामाजिक समूहाचे अधिक स्पष्ट आणि व्यापक दस्तऐवजीकरण पुढील वसाहतकालीन जनगणना, District Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> === स्वराज्याच्या पुरवठा व्यवस्थेत कृषक समाजाची भूमिका === स्वराज्याच्या लष्करी व्यवस्थेला धान्य, पशुधन, चारा, लाकूड आणि इतर जीवनावश्यक वस्तूंची आवश्यकता होती. किल्ल्यांच्या व्यवस्थापनात धान्यसाठा आणि इतर सामग्रीच्या देखरेखीशी संबंधित अधिकारी व प्रशासकीय व्यवस्था असल्याचे उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांत आढळते.<ref>{{cite web |title=History — Shivaji's Administration and Military System |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> किल्ल्यांच्या संरक्षणव्यवस्थेला आवश्यक असलेल्या अन्नधान्य आणि इतर साधनसामग्रीचा संबंध स्थानिक उत्पादन, बाजारपेठा आणि वाहतूकमार्गांशी होता. त्यामुळे कृषक समाजाचे उत्पादन स्वराज्याच्या व्यापक आर्थिक व्यवस्थेशी संबंधित होते. तथापि, उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे कोकणातील सर्व कृषकांना स्वराज्याच्या लष्करी पुरवठा व्यवस्थेतील थेट घटक मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोकणातील किल्ले समुद्रकिनारी तसेच सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये असल्यामुळे समुद्री मार्ग, घाटमार्ग आणि स्थानिक वाहतूक यांना महत्त्व होते. किल्ल्यांच्या बांधकाम, दुरुस्ती आणि देखभालीशी संबंधित कामांमध्ये स्थानिक मनुष्यबळाचा वापर झाल्याचे *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === कोकणातील किल्ले, बाजारपेठा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === स्वराज्याच्या काळात कोकणातील किल्ले केवळ लष्करी केंद्रे नव्हती. त्यांच्या देखभालीसाठी प्रशासकीय कर्मचारी, किल्लेसेवक, कारागीर आणि इतर मनुष्यबळाची आवश्यकता होती. किल्ल्यांच्या व्यवस्थेशी संबंधित स्थानिक आर्थिक व्यवहार आणि मनुष्यबळाचा उल्लेख उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांत आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोकणातील बंदरे आणि बाजारपेठांनाही राजकीय व आर्थिक महत्त्व होते. समुद्री व्यापार, किनारी किल्ले आणि घाटमार्ग यांमुळे कोकणाचा अंतर्गत दख्खनशी संबंध कायम राहिला. या भौगोलिक आणि आर्थिक संबंधांमुळे ग्रामीण उत्पादनाचा संबंध स्थानिक तसेच प्रादेशिक बाजारपेठांशी होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === मराठा सत्तेच्या विस्तारानंतरचे बदल === शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर मराठा सत्तेचा विस्तार पुढील काळात विविध टप्प्यांत झाला. संभाजी महाराज, राजाराम महाराज, महाराणी ताराबाई, छत्रपती शाहू महाराज आणि पुढे पेशवाईच्या काळात मराठा सत्तेचे राजकीय आणि प्रशासकीय स्वरूप बदलत गेले. कोकणात मराठा सत्तेबरोबरच आंग्रे, सिद्दी, पोर्तुगीज आणि ब्रिटिश अशा विविध सत्ताकेंद्रांशी संघर्ष व संबंधही कायम राहिले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/contents.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> पुढील मराठा काळात महसूल हक्कांचे वाटप, वतन, जहागीर, चौथाई, सरदेशमुखी आणि इतर महसुली दावे यांची प्रशासकीय गुंतागुंत वाढली. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमधील ऐतिहासिक वर्णनानुसार मराठा सत्तेच्या विस्ताराच्या काळात विविध सरदारांना प्रदेश आणि त्यातून मिळणारे महसूल हक्क देण्यात आले आणि या महसुलाचा संबंध लष्करी व्यवस्थेशी होता.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Maratha Administration |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या प्रक्रियेमुळे कृषक आणि राज्य यांच्यातील महसुली संबंध अधिक गुंतागुंतीचे झाले. काही प्रदेशांत स्थानिक वतनदार, सरदार आणि महसूल मध्यस्थ यांची भूमिका महत्त्वाची राहिली. त्याच वेळी राज्याच्या प्रशासकीय आणि लष्करी व्यवस्थेसाठी आवश्यक महसूल ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतून मिळत राहिला.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Maratha Administration |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === शिवकालीन कृषक समाज आणि कुणबी : ऐतिहासिक सावधगिरी === शिवाजी महाराजांच्या काळातील रयत, शेतकरी किंवा कृषक समाज आणि आधुनिक कुणबी समाज यांच्यात काही सामाजिक किंवा आर्थिक सातत्याचे घटक असण्याची शक्यता इतिहासाच्या अभ्यासातून तपासता येते; परंतु उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे शिवकालीन सर्व रयत ‘कुणबी’ होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. शिवकालीन ग्रामीण समाजाचा उल्लेख विविध सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय संदर्भांत आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवकालीन आणि पुढील मराठा काळातील ‘रयत’, ‘मिरासदार’, ‘पाटील’, ‘देशमुख’ आणि इतर प्रशासकीय किंवा सामाजिक संज्ञांचा वापर त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात करणे आवश्यक आहे. या संज्ञांना आधुनिक जातीय वर्गीकरणाशी थेट समान मानणे योग्य नाही. आधुनिक काळातील ‘कुणबी’ या सामाजिक वर्गाचे अधिक स्पष्ट दस्तऐवजीकरण पुढील वसाहतकालीन जनगणना, District Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> म्हणून कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाच्या दृष्टीने शिवकालाचे महत्त्व हे ‘शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात कुणबी मोठ्या प्रमाणावर होते’ अशा अप्रमाणित दाव्यात नसून, '''कृषक रयत, जमीन, महसूल, ग्रामव्यवस्था, किल्ले, लष्करी मनुष्यबळ आणि राज्य यांच्यातील संबंधांच्या ऐतिहासिक विकासात''' आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यव्यवस्थेने कोकणातील ग्रामीण समाजावर परिणाम घडवून आणला आणि कृषी उत्पादन, महसूल, किल्ले, स्थानिक बाजारपेठा आणि लष्करी व्यवस्थेतील संबंधांना प्रशासकीय चौकट प्राप्त झाली. पुढील मराठा सत्ताकाळात या व्यवस्थेचे स्वरूप बदलत गेले आणि त्याचा कोकणातील जमीन, महसूल आणि ग्रामीण समाजावर दीर्घकालीन परिणाम झाला.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/contents.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Maratha Administration |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> == ब्रिटिशपूर्व आणि ब्रिटिशकालीन कोकण == अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापर्यंत कोकणातील जमीन, महसूल, कृषी आणि ग्रामीण समाजरचनेत महत्त्वपूर्ण बदल झाले. मराठा सत्तेच्या उत्तरकाळातील जमीनहक्क, मिरास, वतन, पाटील-कुलकर्णी व्यवस्था आणि खोतीसारख्या स्थानिक पद्धती ब्रिटिश सत्तेच्या स्थापनेनंतरही काही काळ अस्तित्वात राहिल्या; त्याच वेळी ब्रिटिश प्रशासनाने सर्वेक्षण, जमीनमोजणी, महसूल निश्चिती आणि नोंदवही यांच्या माध्यमातून जमीन व महसूल व्यवस्थेचे पुनर्गठन केले. रत्‍नागिरीमध्ये १८२७नंतर झालेल्या सर्वेक्षणांमधून जमीन, तिची प्रतवारी, धारकांचे हक्क आणि महसूल यांची अधिक पद्धतशीर नोंद करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या कालखंडाच्या अभ्यासासाठी १८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'', १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana'' आणि १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हे महत्त्वाचे वसाहतकालीन स्रोत आहेत. या गॅझेटियरमध्ये जमीन प्रशासन, महसूल, शेती, जमीनधारणा, पिके, गावव्यवस्था, लोकसंख्या आणि विविध सामाजिक समूहांविषयी माहिती दिली आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=14 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === ब्रिटिशपूर्व जमीनव्यवस्था === ब्रिटिश सत्ता येण्यापूर्वी कोकणातील जमीनव्यवस्था एकसंध स्वरूपाची नव्हती. प्रदेश, गाव, जमीनधारकांचे हक्क, स्थानिक वतन आणि महसूलपद्धती यांनुसार जमीनधारणेचे स्वरूप बदलत असे. रत्‍नागिरीतील ब्रिटिश सर्वेक्षणाच्या नोंदींमध्ये पूर्वीच्या जमीनमोजणी, जमीनवर्गीकरण आणि विविध प्रकारच्या हक्कांचा तपशील आढळतो.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> १८२७नंतर रत्‍नागिरीत करण्यात आलेल्या ब्रिटिश सर्वेक्षणांमध्ये पूर्वीच्या मराठा पद्धतीतील जमीनमोजणी आणि जमिनीच्या प्रतवारीचा अभ्यास करण्यात आला. सुरुवातीच्या सर्वेक्षणात जुन्या पद्धतीतील काही घटकांचा आधार घेण्यात आला; पुढे अधिक अचूक मोजणी, नकाशे आणि महसूल नोंदी तयार करण्यावर भर देण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === रयत आणि कृषक === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा मुख्य आधार कृषी होता. रत्‍नागिरीत भातशेतीबरोबर नाचणी, वरी आणि इतर पिके घेतली जात. ब्रिटिश सर्वेक्षणाच्या काळात जमिनीचे वर्गीकरण तिच्या उपयोग, पिकांचा प्रकार आणि पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार करण्यात आले. भातजमिनी आणि उंच किंवा पावसावर अवलंबून असलेल्या जमिनींचे विविध प्रकार नोंदवले गेले होते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> थाणे जिल्ह्यातही कृषी ही लोकसंख्येच्या मोठ्या भागाची उपजीविका होती. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्यातील सुमारे ६३ टक्के लोकसंख्या शेतीशी संबंधित असल्याचे नमूद केले आहे. भातजमिनींचे ''bandhni'' आणि ''malkhandi'' असे प्रकार करण्यात आले होते आणि पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार जमिनीची उत्पादकता बदलत होती.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === मिरास आणि वारसाहक्काची जमीन === ब्रिटिशपूर्व महाराष्ट्रातील ग्रामव्यवस्थेत काही कृषकांना जमिनीवर दीर्घकालीन किंवा वारसाहक्काचे हक्क प्राप्त होते. रत्‍नागिरीतील ब्रिटिश चौकशीच्या नोंदींमध्ये काही कृषकांना ''hereditary cultivators'' म्हणून वर्णिले आहे. त्यांच्या जमिनीवरील हक्कांचा संबंध स्थानिक जमीनव्यवस्था आणि पूर्वीपासून चालत आलेल्या कृषी हक्कांशी होता.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या चौकशीच्या संदर्भात खोती गावांतील वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा सहभाग असल्याची नोंद आढळते. या कृषकांना ''karda'' म्हणून संबोधण्यात आले असून त्यांच्या हक्कांचा संबंध लागवड, उत्पादन आणि खोतालाच देय असलेल्या रकमेशी होता.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या नोंदी कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या आहेत. कारण रत्‍नागिरीतील या ब्रिटिशकालीन चौकशीत ‘कुणबी’ ही संज्ञा प्रत्यक्ष कृषक आणि जमीनहक्कांच्या संदर्भात वापरलेली आढळते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === वतन व्यवस्था आणि ग्रामअधिकारी === मध्ययुगीन आणि मराठा काळापासून गावपातळीवरील प्रशासनात पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदारांना महत्त्व होते. पाटीलचा संबंध गावच्या कारभार आणि महसूलविषयक कामांशी, तर कुलकर्णीचा संबंध गावच्या लेखा व महसूल नोंदींशी होता. अनेक ठिकाणी या पदांना वंशपरंपरागत हक्कांचे स्वरूप प्राप्त झाले होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> ब्रिटिश सत्तेच्या स्थापनेनंतर या स्थानिक हक्कांची आणि वतनांची नोंद महसूल प्रशासनाच्या चौकटीत करण्यात आली. जमीन महसूल आणि ग्रामप्रशासन अधिक पद्धतशीर करण्यासाठी जमीनधारक, क्षेत्रफळ, सीमा आणि महसूल यांची नोंद तयार करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === पाटील-कुलकर्णी व्यवस्था === गावातील पाटील आणि कुलकर्णी हे ग्रामीण प्रशासनातील प्रमुख अधिकारी होते. पाटीलचा संबंध गावच्या कारभार, महसूलविषयक कामे आणि स्थानिक प्रशासनाशी होता, तर कुलकर्णी गावच्या महसूल व जमीन नोंदी ठेवण्याच्या कामाशी संबंधित होता. मराठा काळातील ही व्यवस्था ब्रिटिश सत्तेच्या सुरुवातीच्या काळातही अनेक भागांत अस्तित्वात होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> ब्रिटिश सर्वेक्षणानंतर गावातील जमीन आणि महसूल नोंदी अधिक प्रमाणबद्ध करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. रत्‍नागिरीतील सर्वेक्षणात प्रत्येक शेताचे क्षेत्रफळ, सीमा आणि गावातील स्थान नोंदविण्यासाठी ''khatavni'' नावाची गावनिहाय नोंदवही तयार करण्यात आली. नकाशांमध्ये शेतांची आणि गावांची स्थिती दर्शविण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === खोती व्यवस्था === कोकणातील जमीनव्यवस्थेच्या इतिहासात खोती पद्धतीला विशेष महत्त्व होते. रत्‍नागिरी आणि कोलाबा प्रदेशातील काही गावांमध्ये खोत हा महसूल आणि जमीनव्यवस्थेतील मध्यस्थ म्हणून कार्यरत होता. खोती गावांमध्ये खोत आणि प्रत्यक्ष जमीन कसणारे कृषक यांच्यातील हक्क व देयकांचे संबंध ब्रिटिशकालीन महसूल चौकशीत नोंदवले गेले.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या चौकशीत खोती गावांतील कृषक हक्क आणि खोतांना देय असलेल्या रकमांचा उल्लेख आढळतो. या नोंदींमधून खोती व्यवस्था ही केवळ महसूलवसुलीची पद्धत नसून खोत, जमीन कसणारे कृषक आणि राज्य यांच्यातील हक्क व आर्थिक संबंधांची एक गुंतागुंतीची रचना होती, असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिश सर्वेक्षण आणि महसूल नोंदी === ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन महसूल निश्चित करण्यासाठी प्रत्यक्ष सर्वेक्षण, मोजणी, नकाशे आणि जमीनधारकांच्या हक्कांची नोंद यांना महत्त्व दिले. रत्‍नागिरीतील १८२७ ते १८५१ या कालखंडातील सर्वेक्षण प्रक्रियेत जमिनीची मोजणी, प्रतवारी, धारकांचे हक्क आणि महसूल यांची नोंद करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या प्रक्रियेमुळे पूर्वीच्या स्थानिक जमीनहक्कांना प्रशासकीय नोंदींच्या चौकटीत स्थान मिळाले. जमीन, धारक, क्षेत्रफळ, सीमा आणि महसूल यांची नोंद पुढील काळातील जमीन प्रशासनासाठी महत्त्वाची ठरली. त्यामुळे ब्रिटिशकालीन सर्वेक्षण नोंदी या कोकणातील कृषक समाज, जमीनधारणा आणि कुणबी समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत ठरतात.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === महसूल व्यवस्था === ब्रिटिश काळात जमीन महसूल हा जिल्ह्याच्या सरकारी उत्पन्नाचा प्रमुख स्रोत होता. कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरनुसार १८८०–८१मध्ये जिल्ह्याच्या एकूण सरकारी उत्पन्नातील सुमारे ६० टक्के उत्पन्न जमीन महसुलातून येत होते. १८५२–५३ ते १८८०–८१ या कालावधीत जमीन महसूल प्राप्तीत वाढ झाली होती. या वाढीमागे लागवडीखाली आणलेल्या अधिक क्षेत्राबरोबरच सर्वेक्षणामुळे झालेली अधिक अचूक जमीनमोजणी हे घटक असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Revenue and Finance — Kolaba |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/revenue.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोलाबा जिल्ह्याच्या महसूलव्यवस्थेत जमीन महसुलाबरोबर स्थानिक निधीचीही व्यवस्था होती. शिक्षण, रस्ते, विहिरी, विश्रामगृहे आणि दवाखाने यांसारख्या स्थानिक सार्वजनिक कामांसाठी निधी उपलब्ध केला जात असे. १८६३पासून ग्रामीण शिक्षण आणि स्थानिक सार्वजनिक कामांसाठी स्थानिक निधीच्या व्यवस्थेचा विस्तार झाल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Revenue and Finance — Kolaba |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/revenue.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === शेती आणि जमीनधारणा === कोकणातील शेतीवर पर्जन्यमान, जलव्यवस्था, जमिनीचा प्रकार आणि किनारी भौगोलिक परिस्थितीचा प्रभाव होता. थाणे जिल्ह्यात भातजमिनींची उत्पादकता पाण्याची उपलब्धता, पाण्याचा निचरा आणि जमिनीच्या स्वरूपाशी संबंधित होती. ''Bandhni'' आणि ''malkhandi'' या भातजमिनींच्या प्रकारांमध्ये उत्पादनातील फरक असल्याचे १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> थाणे जिल्ह्यातील १८७९–८० च्या महसूल सर्वेक्षणानुसार सरकारी लागवडीयोग्य क्षेत्रापैकी ९२.७ टक्के क्षेत्र प्रत्यक्ष लागवडीखाली होते. त्यामध्ये भातजमीन आणि कोरडवाहू जमीन हे प्रमुख प्रकार होते. किनारी भागात खारवट किंवा खारफुटीच्या प्रभावाखालील जमीन धरणे, बांध घालणे आणि पाण्याचा निचरा किंवा पावसाच्या पाण्याच्या साहाय्याने जमीन शेतीयोग्य करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> खारवट जमीन शेतीयोग्य करण्यासाठी काही भागांत जमीन सुधारणा करणाऱ्या व्यक्तींना महसूल किंवा भाडे सवलती देण्यात आल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आहे. सुरुवातीच्या काही वर्षांत कमी किंवा शून्य आकारणी करून जमीन सुधारण्यास प्रोत्साहन देण्यात येत असे. अशा प्रक्रियांमुळे किनारी भागातील काही खारवट जमीन कालांतराने भातशेतीसाठी वापरली जाऊ लागली.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ग्रामीण अर्थव्यवस्था === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था केवळ शेतीपुरती मर्यादित नव्हती. भात, नाचणी, वरी, नारळ, सुपारी, फळबागा, पशुधन, मासेमारी, जंगलातील उत्पादन आणि स्थानिक व्यापार यांचा ग्रामीण जीवनाशी संबंध होता. बंदरे, नदीमार्ग आणि बाजारपेठांमुळे कृषी उत्पादनाचा संबंध स्थानिक तसेच किनारी व्यापाराशी जोडला गेला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> रत्‍नागिरी गॅझेटियरमध्ये भात, नारळ, सुपारी आणि इतर कृषी उत्पादनांचा उल्लेख असून कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठ आणि व्यापार यांच्यातील संबंधांची माहिती दिली आहे. जिल्ह्यातील जमीन, कृषी उत्पादन आणि व्यापार यांसाठी स्वतंत्र वर्णने देण्यात आली आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरमध्येही शेती, धान्य, तांदूळ, नारळ, सुपारी, बंदरे, नदीमार्ग आणि व्यापार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. महाड, माणगाव, रोहा, पेण, अलिबाग आणि इतर केंद्रे कृषी उत्पादन, वाहतूक आणि व्यापाराच्या व्यापक जाळ्याशी संबंधित होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === कुणबी आणि जमीनधारणा === ब्रिटिशकालीन रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदी कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासासाठी महत्त्वाच्या आहेत. १८२९–१८३० च्या जमीनविषयक चौकशीच्या संदर्भात ''vatandar kardas'' म्हणून नोंदवलेल्या वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. हे कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से कसत आणि त्या जमिनीच्या उत्पादनाशी संबंधित देयके खोत्यांना देत असत.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> गॅझेटियरच्या वर्णनानुसार अशा कुणबी कृषकांचे जीवन गावातील विशिष्ट जमीनहिस्स्यांशी संबंधित होते. कुटुंबे किंवा कुटुंबसमूह विशिष्ट जमीनभागाची लागवड करीत आणि लागवडीखालील तसेच पडीत जमिनीच्या व्यवस्थापनाशी त्यांचा संबंध होता.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या नोंदींमुळे रत्‍नागिरीतील कुणबी कृषकांचा इतिहास केवळ व्यापक अर्थाने ‘शेतकरी समाज’ या वर्णनापुरता मर्यादित राहत नाही. उपलब्ध जमीनविषयक नोंदींमध्ये कुणबी कृषक, जमीनहिस्से, लागवड आणि खोती व्यवस्थेतील देयके यांच्यातील संबंध स्पष्टपणे दिसून येतात.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिश प्रशासन आणि कृषकांवरील परिणाम === ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन महसूल निश्चित करण्यासाठी जमीनसर्वेक्षण, मोजणी आणि नोंदणीवर भर दिला. रत्‍नागिरीतील १८२७नंतरच्या सर्वेक्षणांमध्ये जमीन, तिचे क्षेत्रफळ, प्रतवारी, लागवड आणि महसूल यांची अधिक पद्धतशीर नोंद करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. या प्रक्रियेमुळे गावांच्या सीमा, शेतजमिनी आणि महसूलविषयक माहिती अधिक औपचारिक सरकारी नोंदींमध्ये येऊ लागली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> खोती हक्क आणि कृषकांचे हक्क यांच्यातील संबंधांबाबत ब्रिटिश प्रशासनाला विविध प्रश्नांना सामोरे जावे लागले. १८३० च्या दशकापासून पुढे खोत्यांचे अधिकार, कृषकांचे पारंपरिक हक्क, महसूल आकारणी आणि अनधिकृत आकारणी यांसंबंधी चौकशी व प्रशासकीय चर्चा झाल्याचे रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमधून दिसते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या प्रक्रियेत अधिक अचूक जमीनसर्वेक्षण, जमिनीचे वर्गीकरण आणि महसूल नोंदी तयार करण्याला महत्त्व प्राप्त झाले. पारंपरिक जमीनहक्क आणि महसूलपद्धती यांचे सरकारी सर्वेक्षण व नोंदणीच्या माध्यमातून पुनर्गठन होत गेले.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === शेती, पाऊस आणि ग्रामीण संकटे === कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्था मान्सूनवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असल्यामुळे पर्जन्यमानातील बदलांचा पिकांच्या उत्पादनावर आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होत असे. रत्‍नागिरीच्या हंगाम अहवालांमध्ये विविध वर्षांतील पाऊस, भात आणि इतर पिकांची स्थिती, धान्याचे दर, पशुधनाची स्थिती आणि जमीन महसूल यांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> १८७५–७६मध्ये अतिवृष्टीमुळे भात आणि upland पिकांचे नुकसान झाल्याची, तर १८७६–७७मध्ये पावसाअभावी नाचणी, वरी, हरिक आणि भात यांसारख्या पिकांच्या उत्पादनावर परिणाम झाल्याची नोंद हंगाम अहवालांमध्ये आहे. या काळात काही भागांत मदतकार्य तसेच जमीन महसुलासंबंधी सवलती आणि थकबाकीची नोंदही आढळते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या नोंदींवरून रत्‍नागिरीतील कृषक अर्थव्यवस्थेवर जमीनधारणा आणि लागवडीबरोबरच पर्जन्यमान, पीकउत्पादन, धान्याचे दर, पशुधन आणि जमीन महसूल यांचा परस्पर परिणाम होत असल्याचे दिसते. त्यामुळे जमीनधारणा असणे हे स्वतःपुरतेच ग्रामीण आर्थिक सुरक्षिततेचे निश्चित द्योतक मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर निर्मिती === ब्रिटिश प्रशासनाने जिल्हानिहाय माहिती संकलित करून ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' ही विस्तृत मालिका तयार केली. या गॅझेटियरमध्ये संबंधित जिल्ह्याची भौगोलिक रचना, इतिहास, लोकसंख्या, सामाजिक समूह, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल, व्यापार, शिक्षण आणि इतर विषयांची माहिती एकत्रित करण्यात आली होती. त्यामुळे १९व्या शतकातील कोकणातील सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय परिस्थितीच्या अभ्यासासाठी हे महत्त्वाचे वसाहतकालीन स्रोत ठरतात.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> १८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' हा या मालिकेतील दहावा खंड होता. त्यात जमीन प्रशासन, शेती, उत्पादन, व्यापार, इतिहास, महसूल आणि इतर विषयांची स्वतंत्र माहिती दिली आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana'' हा खंड १३, भाग १ म्हणून प्रकाशित झाला. त्यात लोकसंख्या, सामाजिक समूह, शेती, जमीन आणि ग्रामीण जीवनासंबंधी माहिती आहे. त्याच वर्षी ''Thana: Places of Interest'' हा स्वतंत्र खंड १४ म्हणून प्रकाशित झाला; मात्र सामाजिक, कृषी आणि महसुली माहितीचा संदर्भ देताना मुख्यतः खंड १३चा वापर करणे अधिक योग्य आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana: Places of Interest |volume=14 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा खंड ११ होता. त्यामध्ये लोकसंख्या, शेती, व्यापार, इतिहास, जमीन प्रशासन आणि महसूल व वित्त यांसाठी स्वतंत्र विभाग आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === जनगणना आणि सामाजिक वर्गीकरण === ब्रिटिशकालीन जनगणना ही कोकणातील सामाजिक समूहांच्या लोकसंख्येचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाची ऐतिहासिक साधने आहेत. १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धातील जनगणना अहवालांमध्ये लोकसंख्या, धर्म, भाषा, जात, व्यवसाय, जन्मस्थान आणि इतर सामाजिक निकषांनुसार माहिती संकलित करण्यात आली. मात्र जातीय वर्गीकरणाची पद्धत काळानुसार बदलत गेली आणि विविध प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक संज्ञांना प्रशासकीय वर्गांमध्ये बसविण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> कुणबी समाजाच्या बाबतीत ही बाब विशेष महत्त्वाची आहे. ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratha-Kunbi'' आणि इतर संज्ञा वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये विविध पद्धतीने नोंदल्या गेल्या. त्यामुळे एका जनगणनेतील कुणबी लोकसंख्येची संख्या दुसऱ्या जनगणनेतील संख्येशी थेट तुलना करण्यापूर्वी त्या-त्या जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती, प्रशासकीय सीमा आणि संबंधित संज्ञेचा तत्कालीन अर्थ तपासणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> ब्रिटिशकालीन जनगणना ही तत्कालीन प्रशासकीय आणि लोकसंख्याशास्त्रीय वर्गीकरणाची महत्त्वाची नोंद असली तरी ती प्रत्येक व्यक्तीच्या सामाजिक ओळखीचे अपरिवर्तनीय किंवा अंतिम प्रतिबिंब मानता येत नाही. सामाजिक ओळख, स्थानिक प्रथा आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांच्यात संबंध असला तरी त्यांची उद्दिष्टे आणि स्वरूप वेगवेगळे होते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> === कोकणातील कुणबी आणि ब्रिटिशकालीन नोंदी === ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये कोकणातील कुणबी समाजाचा उल्लेख विविध सामाजिक, कृषी आणि जमीनविषयक संदर्भांत आढळतो. रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये कुणबी हे वारसाहक्काने जमीन कसणाऱ्या कृषकांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर असल्याचे नमूद केले आहे. थाणे आणि कोलाबा गॅझेटियरमध्येही कुणबींचा कृषी आणि ग्रामीण समाजाच्या संदर्भात उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदी विशेष महत्त्वाच्या आहेत कारण त्यामध्ये कुणबी कृषकांचा उल्लेख जमीनहिस्से, वारसाहक्की लागवड आणि खोती व्यवस्थेशी संबंधित संदर्भात करण्यात आला आहे. वारसाहक्की ''karda'' आणि कुणबी कृषक यांचा संबंध हा कोकणातील कुणबी समाजाच्या जमीनधारणेच्या इतिहासासाठी महत्त्वाचा प्राथमिक पुरावा आहे.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिशकालीन परिवर्तन आणि कुणबी समाज === ब्रिटिश सत्तेने कोकणातील पारंपरिक जमीनव्यवस्था एकाच वेळी पूर्णपणे बदलली नाही. विद्यमान जमीनहक्क, वतन, खोती व्यवस्था आणि कृषकांच्या प्रथागत अधिकारांचा अभ्यास करून त्यांचे सर्वेक्षण, मोजणी आणि प्रशासकीय नोंदणी करण्यात आली. या प्रक्रियेमुळे काही पारंपरिक हक्क सरकारी नोंदींमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदवले गेले, तर काही हक्कांचे स्वरूप नव्या प्रशासकीय आणि कायदेशीर चौकटीत निश्चित करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कुणबी समाजाच्या दृष्टीने या प्रक्रियेचा एक परिणाम असा झाला की जमीन, क्षेत्रफळ, सीमा, लागवड आणि महसूल यांच्याशी संबंधित माहिती अधिक पद्धतशीर सरकारी नोंदींमध्ये येऊ लागली. त्याच वेळी महसूल, भाडे, खोती हक्क आणि कृषकांचे पारंपरिक अधिकार यांच्यातील संबंध नव्या प्रशासकीय चौकटीत निश्चित करण्याची प्रक्रिया सुरू झाली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील खोती व्यवस्थेच्या संदर्भात ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी खोत्यांचे हक्क, कृषकांचे हक्क आणि सरकारी महसूल यांच्याशी संबंधित प्रश्नांवर चौकशी व प्रशासकीय हस्तक्षेप केला. पुढील काळात खोती व्यवस्थेबाबत स्वतंत्र चौकशा आणि सुधारणा करण्यात आल्या.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिशपूर्व ते ब्रिटिशकालीन संक्रमण === कोकणातील जमीनव्यवस्थेचा ब्रिटिशपूर्व ते ब्रिटिशकालीन प्रवास हा अचानक झालेला बदल नसून सातत्य आणि परिवर्तन यांचा मिश्र परिणाम होता. मराठा काळातील जमीनमोजणी, ग्रामअधिकारी, वतन, मिरास आणि खोती यांसारख्या संस्थांचे काही घटक ब्रिटिश काळाच्या सुरुवातीसही अस्तित्वात होते; मात्र ब्रिटिश प्रशासनाने त्यांचे सर्वेक्षण, जमीनमोजणी, नकाशे, लेखी नोंदी आणि महसूलव्यवस्थेच्या माध्यमातून अधिक औपचारिक पुनर्गठन करण्याचा प्रयत्न केला.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या संक्रमणाचा परिणाम ग्रामीण समाजाच्या विविध स्तरांवर झाला. जमीनधारक, खोती, पाटील, कुलकर्णी, वारसाहक्की कृषक, भाडेकरू आणि मजूर यांच्यातील जमीन, महसूल, भाडे आणि प्रथागत हक्कांचे संबंध ब्रिटिशकालीन सर्वेक्षण, महसूल चौकशी आणि गावनिहाय नोंदवहींमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदवले जाऊ लागले. रत्‍नागिरीतील १८२७–१८३० च्या सर्वेक्षणात शेतांचे क्षेत्रफळ, सीमा आणि गावातील स्थान ''khatavni'' या गावनिहाय नोंदवहीत नोंदविण्यात आले आणि त्यासोबत नकाशे तयार करण्यात आले. त्याच चौकशीत खोती गावांतील वारसाहक्की कृषक, ''vatandar kardas'', तसेच इतर प्रकारच्या कृषकांचे जमीनहक्क आणि खोत्यांशी असलेले संबंध तपासण्यात आले.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> एकोणिसाव्या शतकातील जिल्हा गॅझेटियर आणि त्यानंतरच्या जनगणना अहवालांमध्ये जमीन, शेती, लोकसंख्या, जात, व्यवसाय आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेविषयी मोठ्या प्रमाणावर सांख्यिकीय व वर्णनात्मक माहिती संकलित करण्यात आली. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीचा १८८०चा गॅझेटियर, ठाण्याचा १८८२चा गॅझेटियर आणि कोलाबा व जंजिराचा १८८३चा गॅझेटियर यांमध्ये जमीन प्रशासन, शेती, महसूल, लोकसंख्या आणि सामाजिक जीवनासंबंधी स्वतंत्र विभाग आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> त्यामुळे हे स्रोत कोकणातील एकोणिसाव्या शतकातील सामाजिक, कृषी आणि आर्थिक परिवर्तनाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचे ऐतिहासिक दस्तऐवज ठरतात. कोकणातील कुणबी समाजासाठी या कालखंडाचे विशेष महत्त्व आहे. रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या जमीनचौकशीच्या संदर्भात ''vatandar kardas'' या वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. या कृषकांकडे ठरावीक जमीनहिस्से होते; ते त्यांची लागवड आणि पडीत जमिनीचे व्यवस्थापन करीत आणि खोत्याशी संबंधित देयके देत असत.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्येही ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratta-Kunbi'' आणि संबंधित संज्ञांचे वर्गीकरण आढळते; मात्र ही वर्गीकरणे जनगणनेनुसार आणि प्रदेशानुसार बदलत असल्यामुळे त्यांच्या संख्यांची तुलना करताना संबंधित जनगणनेची वर्गीकरणपद्धती आणि तत्कालीन प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे. १९३१ च्या बॉम्बे जनगणनेत ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Lewa or Lewa Kunbi'' आणि ''Maratta-Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी आढळतात.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> त्यामुळे आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक इतिहास समजून घेण्यासाठी ब्रिटिशपूर्व ग्रामव्यवस्था, ब्रिटिशकालीन जमीनसर्वेक्षण, महसूल नोंदी, District Gazetteers आणि Census records यांचा परस्पर संदर्भात अभ्यास करणे आवश्यक आहे. या स्रोतांमधून कुणबींच्या कृषी व्यवसायाबरोबरच त्यांच्या जमीनहक्कांचा, खोती व्यवस्थेशी असलेल्या संबंधांचा आणि बदलत्या प्रशासकीय वर्गीकरणाचा इतिहास अधिक स्पष्टपणे समोर येतो.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> == रत्‍नागिरीतील कुणबी == रत्‍नागिरी जिल्हा हा कोकणातील कुणबी समाजाच्या ऐतिहासिक अभ्यासासाठी विशेष महत्त्वाचा प्रदेश आहे. याचे एक प्रमुख कारण म्हणजे ब्रिटिशकालीन जमीन सर्वेक्षण, महसूल चौकशी, District Gazetteer आणि जनगणना अहवालांमध्ये रत्‍नागिरीतील कुणबींची तुलनेने सविस्तर नोंद आढळते. विशेषतः १८२७–१८३० च्या जमीन सर्वेक्षणाच्या नोंदींमध्ये वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात कुणबींचा स्पष्ट उल्लेख आहे, तर १८८१ च्या जनगणनेत रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी कुणबींची स्वतंत्र संख्या नोंदवण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === एकोणिसाव्या शतकातील रत्‍नागिरीची लोकसंख्या === एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला रत्‍नागिरी हा तुलनेने दाट लोकवस्तीचा आणि कृषीप्रधान जिल्हा होता. १८२० च्या सुमारास करण्यात आलेल्या लोकसंख्या मोजणीच्या संदर्भात रत्‍नागिरीची लोकसंख्या पावसाळी हंगामात ४,६२,६५१ इतकी असल्याचे १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. त्या काळात रत्‍नागिरी धान्य निर्यात करणारा प्रदेश असल्याचेही त्याच नोंदीत नमूद आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यापासून रत्‍नागिरीची लोकसंख्या वाढत गेली; मात्र दुष्काळ, रोगराई, आर्थिक अडचणी आणि विशेषतः मुंबईकडे होणारे स्थलांतर यांमुळे लोकसंख्येच्या वाढीचे स्वरूप इतर जिल्ह्यांपेक्षा वेगळे राहिले. १८८१ च्या जनगणनेत रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या ९,९७,०९० नोंदली गेली होती. त्यापैकी ४७३,०५३ पुरुष आणि ५२४,०३७ स्त्रिया होत्या.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> १८८१ च्या रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत शेतीचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे होते. त्या काळातील नोंदीनुसार शेतीवर अवलंबून असलेली लोकसंख्या ६,८९,८३७ इतकी होती. यामध्ये कृषी कामगार आणि त्यांच्यावर अवलंबून असलेल्या लोकांचा समावेश होता.<ref>{{cite web |title=Imperial Gazetteer of India: Ratnagiri |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> === १८८१ची जनगणना आणि कुणबी === १८८१ च्या Bombay Presidency Censusमध्ये कृषक समूहांचे वर्गीकरण करताना ''Maratha Kunbi'' हा मोठा कृषक वर्ग म्हणून मांडण्यात आला. Censusच्या विश्लेषणात Deccan Kunbi आणि कोकणातील ''Maratha'' म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या उपविभागाचा एकत्र विचार करण्यात आला होता. Census अधिकाऱ्याने या दोन्ही वर्गांमधील भेद अनेक ठिकाणी स्पष्ट नसल्याचे आणि काही प्रकरणांत तो मनमानी स्वरूपाचा असल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या बाबतीत १८८१ च्या Censusमध्ये **२,०५,७८४ कुणबी** आणि **२,७१,००० मराठा** अशी संख्या नोंदविण्यात आली होती. Censusच्या मूळ मजकुरात या आकडेवारीचा स्पष्ट उल्लेख आहे.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> १८८१ च्या Censusच्या वर्गीकरणातील ही अस्पष्टता रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या ऐतिहासिक लोकसंख्येचा अभ्यास करताना विशेष लक्षात घ्यावी लागते. एका बाजूला Censusमध्ये ''Kunbi'' ही स्वतंत्र नोंद आहे; दुसऱ्या बाजूला त्याच अहवालात Deccan Kunbi आणि Konkanमधील Maratha यांच्या वर्गीकरणातील फरक नेहमी स्पष्ट नसल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे १८८१ च्या आकडेवारीचा उपयोग त्या काळातील दस्तऐवजी लोकसंख्या-वर्गीकरणाचा पुरावा म्हणून करता येतो; मात्र त्यावरून आधुनिक काळातील कुणबी समाजाची लोकसंख्या निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === रत्‍नागिरी गॅझेटियरमधील कुणबी === १८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' हा रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे. या खंडात लोकसंख्या, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल, व्यापार आणि १८२७–१८५१ च्या सर्वेक्षणाशी संबंधित स्वतंत्र माहिती दिली आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> गॅझेटियरच्या १८२७–१८३० च्या जमीन सर्वेक्षणासंबंधी नोंदींमध्ये रत्‍नागिरीतील वारसाहक्की कृषकांना ''hereditary cultivators'' आणि ''vatandar kardas'' असे संबोधले आहे. या कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याची स्पष्ट नोंद आहे. त्यामुळे रत्‍नागिरीतील कुणबींचे कृषक म्हणून असलेले स्थान हे केवळ नंतरच्या ethnographic वर्णनावर आधारित नसून ब्रिटिशकालीन जमीन चौकशीच्या नोंदींमध्येही दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === कुणबी आणि वारसाहक्की जमीन === रत्‍नागिरीतील खोती गावांच्या संदर्भात ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी जमीनधारक आणि कृषक यांच्यातील संबंधांचा तपशीलवार अभ्यास केला. खोत्याच्या ताब्यातील जमिनीबरोबरच मोठ्या प्रमाणावर जमीन वारसाहक्की कृषकांच्या ताब्यात असल्याचे आढळले. या कृषकांमध्ये कुणबी मोठ्या संख्येने असल्याची नोंद करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या वारसाहक्की कृषकांना ''karda'' म्हणून संबोधले जात असे. ते विशिष्ट जमीनहिस्सा पिढ्यान्‌पिढ्या कसत आणि त्यावर लागवड करीत. काही नोंदींमध्ये अशा कृषकांच्या ताब्यातील जमीन, तिची लागवड आणि खोत्याशी असलेले आर्थिक संबंध यांचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> यावरून रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाची ऐतिहासिक ओळख केवळ ‘शेती करणारा समाज’ इतकी मर्यादित नव्हती. उपलब्ध जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये काही कुणबी कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से, वारसाहक्क आणि खोती महसूलव्यवस्थेशी संबंधित असल्याचे दिसते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === खोती व्यवस्था आणि कुणबी === रत्‍नागिरीच्या ग्रामीण समाजरचनेवर खोती व्यवस्थेचा मोठा प्रभाव होता. खोत हा गावाच्या महसूलव्यवस्थेतील मध्यस्थ किंवा हक्कधारक होता. खोती गावांमध्ये कृषकांकडून जमीन कसून घेऊन त्यांच्याकडून महसूल किंवा इतर देयकांची वसुली केली जात असे आणि खोत सरकारशी महसूलाच्या बाबतीत संबंधित असे.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कुणबींचा या व्यवस्थेशी संबंध विविध स्वरूपाचा होता. उपलब्ध रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये काही कुणबी वारसाहक्की ''karda'' कृषक म्हणून नोंदलेले आढळतात. त्यामुळे कुणबी समाजाला खोती व्यवस्थेत केवळ एकाच आर्थिक वर्गात बसविणे योग्य ठरणार नाही. जमीनहक्क, लागवडीचे स्वरूप आणि खोत्याशी असलेले आर्थिक संबंध यांनुसार कृषकांची स्थिती वेगवेगळी असू शकत होती.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === भातशेती आणि कृषीजीवन === रत्‍नागिरीतील कृषीव्यवस्थेत भातशेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. जिल्ह्यातील पर्जन्यमान, भौगोलिक रचना, नदीखोरे आणि विविध प्रकारच्या जमिनी यांमुळे भात हे प्रमुख अन्नधान्य पीक होते. याशिवाय नाचणी, वरी, हरिक आणि इतर पिकांचीही लागवड केली जात होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> १८८३–८४ च्या आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १,०७८,८२१ एकर क्षेत्र प्रत्यक्ष लागवडीखाली होते. त्यापैकी १,०२०,५८३ एकरांवर धान्यपिके, ४१,७७३ एकरांवर कडधान्ये, २५,२२२ एकरांवर तेलबिया, ७,७२३ एकरांवर तंतुपिके आणि उर्वरित क्षेत्रावर बागायती, ऊस व इतर पिके घेतली जात होती.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Agriculture |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> रत्‍नागिरीतील कृषीजीवन हे केवळ भातशेतीवर आधारित नव्हते. वर्खस किंवा डोंगराळ जमिनीवर नाचणी, वरी आणि हरिकसारखी पिके घेतली जात. Imperial Gazetteerनुसार १८८३–८४मध्ये वर्खस जमिनीवर हरिक, नाचणी आणि वरी यांसारख्या तुलनेने कमी पाण्यावर येणाऱ्या पिकांची लागवड मोठ्या प्रमाणावर होत होती. काही हलक्या व डोंगराळ जमिनींना सलग काही वर्षे लागवड केल्यानंतर पुन्हा काही काळ पडीत ठेवण्याची पद्धतही आढळत होती.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Agriculture |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> === रत्‍नागिरीतील ग्रामीण वितरण === १८८१मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १,२९७ गावे आणि शहरे नोंदली गेली होती. त्यापैकी १३८ वस्तींची लोकसंख्या २००पेक्षा कमी, ४५४ वस्तींची लोकसंख्या २०० ते ५००, ४३६ वस्तींची लोकसंख्या ५०० ते १,०००, तर २०५ वस्तींची लोकसंख्या १,००० ते २,००० होती. यावरून जिल्ह्याची लोकसंख्या मोठ्या शहरांपेक्षा असंख्य लहान ग्रामीण वसाहतींमध्ये मोठ्या प्रमाणावर विखुरलेली होती.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Agriculture |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> मालवण, रत्‍नागिरी, चिपळूण, वेंगुर्ला, राजापूर आणि दापोली ही त्या काळातील प्रमुख शहरे होती. यांपैकी मालवण, रत्‍नागिरी, चिपळूण, वेंगुर्ला आणि राजापूर ही नगरपालिका असलेली शहरे होती.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Agriculture |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> कुणबी समाजाच्या ग्रामीण वितरणाचा विचार करताना ही ग्रामरचना महत्त्वाची ठरते. रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाचा शेतीशी असलेला ऐतिहासिक संबंध लक्षात घेता त्यांची वस्ती कृषीप्रधान ग्रामीण भागांशी जोडलेली होती असे उपलब्ध जमीन प्रशासन आणि सामाजिक नोंदींवरून दिसते; मात्र प्रत्येक तालुका किंवा गावासाठी स्वतंत्र कुणबी लोकसंख्या उपलब्ध नसल्यामुळे जिल्ह्यातील कुणबींच्या सूक्ष्म भौगोलिक वितरणाचे अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === गावजीवन आणि सामाजिक रचना === रत्‍नागिरीतील ग्रामीण समाज हा कुटुंब, जमीन, शेती, ग्रामसंस्था, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरांशी जोडलेला होता. कृषक कुटुंबांचे जीवन त्यांच्या जमीनहिस्स्याशी आणि शेतीच्या हंगामाशी संबंधित होते. पावसाळा, भातलागवड, कापणी, धान्यसाठा आणि बाजारपेठेतील विक्री यांमुळे ग्रामीण जीवनाचे वार्षिक चक्र निश्चित होत असे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> गॅझेटियरच्या वर्णनात रत्‍नागिरीतील ग्रामीण घरांची रचना, कौलारू घरे, अंगण आणि घरातील विविध भागांचा उल्लेख आढळतो. आर्थिक स्थिती आणि कुटुंबाच्या आकारमानानुसार घरांच्या स्वरूपात फरक असल्याचेही दिसते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> या सामाजिक रचनेत जात, कुटुंब, जमीनधारणा आणि व्यवसाय यांचा परस्पर संबंध होता. तथापि कुणबी समाजातील प्रत्येक कुटुंबाची आर्थिक स्थिती समान होती असे मानता येत नाही. जमीनहक्क, शेतीचे क्षेत्र, कर्ज, उत्पादन आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांनुसार आर्थिक फरक अस्तित्वात असू शकत होते. === कुणबी, मराठा आणि रत्‍नागिरीतील सामाजिक वर्गीकरण === रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना ''Kunbi'' आणि ''Maratha'' या संज्ञांमधील ऐतिहासिक संबंध अत्यंत सावधपणे तपासणे आवश्यक आहे. १८८१ च्या Censusमध्ये ''Maratha Kunbi'' हा व्यापक कृषक वर्ग वापरण्यात आला; त्याच वेळी रत्‍नागिरीसाठी ''Kunbi'' आणि ''Maratha'' यांच्या स्वतंत्र संख्याही नोंदविण्यात आल्या. Census अधिकाऱ्याने Konkanमधील Maratha आणि Deccan Kunbi यांच्या वर्गीकरणातील भेद काही ठिकाणी स्पष्ट नसल्याचे नमूद केले होते.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> त्यामुळे १८८१ च्या रत्‍नागिरीतील २,०५,७८४ कुणबी आणि २,७१,००० मराठा या संख्यांवरून दोन्ही समूह स्वतंत्र, पूर्णपणे वेगळे किंवा पूर्णपणे समान सामाजिक समूह होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्या आकडेवारीचे अर्थ लावताना ब्रिटिश जनगणनेची वर्गीकरणपद्धती आणि त्या काळातील स्थानिक सामाजिक ओळखी विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === सावंतवाडीशी संबंध === रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी हे दक्षिण कोकणातील परस्पर संबंधित ऐतिहासिक प्रदेश होते. १८८० च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' मध्ये या दोन्ही प्रदेशांचा एकाच खंडात स्वतंत्र विभागांसह अभ्यास करण्यात आला आहे. सावंतवाडी संस्थानातील वाडी, कुडाळ आणि बांदा या विभागांचा तसेच मालवण, वेंगुर्ला आणि दक्षिण कोकणातील इतर बाजारपेठांचा व्यापार आणि दळणवळणाच्या माध्यमातून परस्पर संबंध होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> सावंतवाडीच्या १८५१ च्या जनगणनेनुसार संस्थानाची लोकसंख्या १,५०,०६५ होती. १८७२ च्या जनगणनेत ती वाढून १,९०,८१४ झाली. १८७२ च्या वर्गीकरणानुसार ७३,६२७ व्यक्ती शेती आणि पशुधनाशी संबंधित व्यवसायात होत्या; ही संख्या एकूण लोकसंख्येच्या ३८.५८ टक्के होती.<ref>{{cite web |title=Population — Savantvadi |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pop2_census.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> सावंतवाडीतील कृषी आणि ग्रामीण समाजाचा अभ्यास रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाशी थेट समानता सिद्ध करण्यासाठी नव्हे, तर दक्षिण कोकणातील कृषी, बाजारपेठ आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या परस्परसंबंधांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा आहे. === दक्षिण कोकणातील सामाजिक वैशिष्ट्ये === दक्षिण कोकणातील ग्रामीण समाजाची काही वैशिष्ट्ये रत्‍नागिरी, मालवण, कुडाळ, वेंगुर्ला आणि सावंतवाडी या प्रदेशांमध्ये आढळतात. पर्जन्याधारित शेती, डोंगराळ आणि किनारी भूप्रदेश, भातशेती, बागायती, जंगल आणि समुद्राशी संबंधित आर्थिक व्यवहार या प्रदेशाच्या ग्रामीण जीवनाचे महत्त्वाचे घटक होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात रत्‍नागिरीतील लोकसंख्या, मर्यादित कृषी संसाधने आणि रोजगाराच्या उपलब्धतेतील असमतोल यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम झाला. विशेषतः मुंबईमध्ये वाढणाऱ्या मजूर मागणीमुळे रत्‍नागिरीतून हंगामी स्थलांतराला चालना मिळाली. १८७७–७८ च्या काळात रत्‍नागिरीतील गरीब कामगारांची नेहमीपेक्षा जवळजवळ दुप्पट संख्या, म्हणजे सुमारे १,५०,००० व्यक्ती, कामाच्या हंगामात मुंबईकडे गेल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. त्यापैकी अनेक जण पुढील पीकहंगामापूर्वी रत्‍नागिरीत परतले.<ref>{{cite web |title=Famines and Scarcity — Ratnagiri |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_famines.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील लोकसंख्येचा मुंबईशी संबंध पुढील काळातही वाढत गेला. १८७२ च्या Censusनुसार मुंबई शहरात रत्‍नागिरी जिल्ह्यात जन्मलेल्या ७०,९४७ व्यक्ती होत्या; १८८१ च्या Censusमध्ये ही संख्या १,२६,१९० झाली. या वाढीचे प्रमाण जवळजवळ ७८ टक्के होते. Imperial Gazetteerने रत्‍नागिरीतील लोकसंख्येचा मुंबईतील रोजगार, औद्योगिक कामगारवर्ग आणि इतर सेवांशी असलेला संबंधही अधोरेखित केला आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> === कुणबी समाज आणि स्थलांतराची सुरुवात === रत्‍नागिरीतील मर्यादित कृषी संसाधने आणि मुंबईतील वाढती मजूर मागणी यांमुळे एकोणिसाव्या शतकात ग्रामीण भागातून मुंबईकडे हंगामी स्थलांतर वाढले. १८५० च्या दशकात रत्‍नागिरीतील कृषक मुंबईकडे हंगामानुसार जात असल्याच्या नोंदी आढळतात. एका सर्वेक्षण अधिकाऱ्याच्या नोंदीनुसार एका अंतर्गत तालुक्यातील प्रत्येक गावातून काही कृषक ऑक्टोबरच्या सुमारास मुंबईकडे जात आणि मान्सूनच्या सुरुवातीला शेतीच्या कामासाठी परतत असत.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> १८७७–७८ च्या काळातील गॅझेटियरची नोंदही या हंगामी स्थलांतराच्या स्वरूपाला पुष्टी देते. कामाच्या हंगामात मुंबईकडे गेलेले मोठ्या संख्येतील ग्रामीण कामगार पुढील पीकहंगामापूर्वी रत्‍नागिरीत परतत होते. त्यामुळे शेती आणि शहरी मजुरी यांच्यात परस्परपूरक संबंध निर्माण झाला होता.<ref>{{cite web |title=Famines and Scarcity — Ratnagiri |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_famines.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या स्थलांतरामुळे काही कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनात ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांचे मिश्र स्वरूप निर्माण झाले. गावातील जमीन आणि शेतीशी संबंध कायम ठेवत मुंबईत हंगामी मजुरी करणे हा काही ग्रामीण कुटुंबांसाठी उत्पन्नाचा पूरक मार्ग बनला. पुढील काळात याच प्रक्रियेतून हंगामी, परिपत्रक आणि कायमस्वरूपी स्थलांतराचे विविध नमुने विकसित झाले. === रत्‍नागिरीतील कुणबींची आर्थिक स्थिती === ब्रिटिशकालीन जमीन प्रशासनाच्या नोंदींवरून रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाची आर्थिक स्थिती एकसमान नव्हती. १८२७–१८३० च्या जमीन चौकशीमध्ये कुणबींचा उल्लेख वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात आढळतो. या कृषकांकडे विशिष्ट जमीनहिस्से होते आणि ते त्या जमिनीची लागवड करीत होते. खोती गावांमध्ये अशा कृषकांचे खोतांशी महसूल आणि उत्पादनाशी संबंधित संबंध होते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> त्यामुळे रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाला केवळ एकसंध आर्थिक वर्ग म्हणून पाहणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये वारसाहक्की कृषक, जमीन कसणारे इतर कृषक आणि खोती व्यवस्थेशी संबंधित विविध प्रकारचे जमीनहक्क व आर्थिक संबंध आढळतात. त्यामुळे ‘कुणबी म्हणजे सर्वच लहान शेतकरी’ किंवा ‘कुणबी म्हणजे सर्वच जमीनमालक’ अशी एकरेषीय मांडणी उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांशी सुसंगत ठरणार नाही.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कृषी उत्पादन, जमीनधारणा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर पर्जन्यमान, पिकांची स्थिती, जमिनीचा प्रकार आणि महसूलाची मागणी यांचा परिणाम होत असे. रत्‍नागिरीच्या हंगाम अहवालांमध्ये पाऊस, पिकांचे उत्पादन, धान्याचे दर, पशुधनाची हानी आणि जमीन महसूल यांची वर्षनिहाय नोंद आढळते. त्यामुळे कृषक कुटुंबांची आर्थिक स्थिती केवळ त्यांच्या जमीनहक्कावर अवलंबून नसून कृषी उत्पादन आणि त्या काळातील आर्थिक परिस्थितीशीही संबंधित होती.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात मुंबईशी वाढलेल्या आर्थिक संबंधांचाही रत्‍नागिरीच्या ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला. रोजगाराच्या शोधात रत्‍नागिरीतून मुंबईकडे हंगामी स्थलांतर होत असल्याची नोंद उपलब्ध गॅझेटियर आणि इतर वसाहतकालीन स्रोतांमध्ये आढळते. या प्रक्रियेमुळे काही ग्रामीण कुटुंबांच्या उपजीविकेत शेतीबरोबर बाहेरील मजुरी किंवा रोजगाराचा सहभाग वाढला.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> === रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाचे वैशिष्ट्य === रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या इतिहासाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचा उल्लेख जमीन प्रशासन, कृषी आणि जनगणना या वेगवेगळ्या प्रकारच्या वसाहतकालीन नोंदींमध्ये आढळतो. १८२७–१८३० च्या जमीन चौकशीमध्ये कुणबींचा वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला; १८८० च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' मध्ये जमीन प्रशासन, शेती, महसूल आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची विस्तृत माहिती नोंदविण्यात आली; तर १८८१ च्या Censusमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी कुणबींची स्वतंत्र संख्या नोंदविण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite book |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> या विविध स्रोतांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाचा इतिहास केवळ ‘शेतकरी जात’ या संक्षिप्त वर्णनापुरता मर्यादित राहत नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये कुणबी हे जमीन कसणारे कृषक, वारसाहक्की कृषक आणि खोती महसूलव्यवस्थेशी संबंधित ग्रामीण घटक म्हणून दिसतात. पुढील काळात रत्‍नागिरीतील ग्रामीण समाजाचा मुंबईतील रोजगाराशी वाढता संबंधही दिसून येतो.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> मात्र या ऐतिहासिक नोंदींचे अर्थ लावताना काळानुसार बदललेले सामाजिक आणि प्रशासकीय वर्गीकरण लक्षात घेणे आवश्यक आहे. ''Kunbi'', ''Maratha'', ''Maratha-Kunbi'' आणि संबंधित संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये समान पद्धतीने झालेला नाही. त्यामुळे १८८१ च्या Censusमधील कुणबींची संख्या ही त्या काळातील ब्रिटिश जनगणनात्मक वर्गीकरणाची नोंद म्हणून पाहणे आवश्यक आहे; तिची आजच्या प्रशासकीय किंवा सामाजिक वर्गीकरणाशी थेट तुलना करता येत नाही.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> == रायगड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी == आधुनिक रायगड जिल्ह्याचा मोठा भाग ब्रिटिशकालीन ''Kolaba'' जिल्ह्याचा भाग होता. त्यामुळे रायगडातील कुणबी समाजाचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना जुन्या प्रशासकीय नोंदींमधील ''Kolaba'' या संज्ञेचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे. १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा या प्रदेशाच्या इतिहास, लोकसंख्या, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल आणि व्यापाराच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> रायगडातील कुणबी समाजाचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना कृषी, जमीनधारणा, ग्रामजीवन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर महाड, माणगाव, रोहा, पेण, अलिबाग आणि इतर भागांचा व्यापार, नदीमार्ग आणि किनारी बाजारपेठांशी असलेला संबंधही या प्रदेशाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासाला महत्त्वाचा संदर्भ देतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === ऐतिहासिक कोलाबा आणि आधुनिक रायगड === ब्रिटिशकालीन ''Kolaba'' जिल्ह्याच्या भौगोलिक सीमा आजच्या रायगड जिल्ह्याच्या सीमांशी तंतोतंत समान नव्हत्या. प्रशासकीय पुनर्रचना आणि जिल्ह्यांच्या सीमांतील बदलांमुळे जुन्या जनगणना, गॅझेटियर किंवा महसूल नोंदींमधील ''Kolaba'' या संज्ञेचा आधुनिक रायगडशी संबंध जोडताना संबंधित काळातील प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्याच्या लोकसंख्या, शेती, उत्पादन, जमीन प्रशासन, महसूल आणि व्यापाराचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले आहे. या प्रशासकीय चौकटीत महाड आणि माणगावसारखे अंतर्गत कृषी प्रदेश तसेच अलिबाग, पेण आणि इतर किनारी भागांतील व्यापारकेंद्रांचा समावेश होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचे वितरण === १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्यातील सामाजिक समूहांचे वर्णन करताना कुणबींचा उल्लेख जिल्ह्याच्या विविध भागांत आढळणाऱ्या कृषक समुदायाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. सामाजिक वितरणाच्या वर्णनात किनारी भागातील काही गावांमध्ये भंडारी आणि कोळी यांची उपस्थिती नमूद करताना, मराठे प्रामुख्याने अंतर्गत भागात आढळत असल्याचे आणि कुणबी संपूर्ण जिल्ह्यात आढळत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> या नोंदीवरून एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कुणबींची उपस्थिती कोलाबा जिल्ह्याच्या विविध भागांत व्यापक होती, असे दिसते. तथापि ''संपूर्ण जिल्ह्यात आढळतात'' या गॅझेटियरमधील वर्णनाचा अर्थ प्रत्येक गावात कुणबी बहुसंख्य होते असा घेता येत नाही. तो त्यांच्या जिल्हास्तरीय भौगोलिक उपस्थितीचा वर्णनात्मक उल्लेख म्हणूनच समजणे अधिक योग्य आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> === महाड === महाड हे ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील महत्त्वाचे अंतर्गत व्यापारी आणि वाहतूककेंद्र होते. सावित्री नदीमार्गे महाडचा कोकण किनारा तसेच सह्याद्रीच्या घाटमार्गांशी संपर्क होता. त्यामुळे महाड परिसरातील कृषी उत्पादनाचा स्थानिक बाजारपेठा आणि व्यापाराशी संबंध निर्माण झाला होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> महाड आणि माणगाव परिसरातील कृषक समाजाच्या वर्णनात १८८३ च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' मध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, जमिनीची उत्पादकता आणि शेतीपद्धतींचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही भागांतील जमिनीची तुलनेने कमी उत्पादकता आणि कृषीवर असलेले अवलंबित्व यांचा ग्रामीण समाजाच्या आर्थिक स्थितीशी संबंध असल्याचे त्या वर्णनातून दिसते. त्याच संदर्भात कुणबींना मेहनती कृषक म्हणून वर्णन करण्यात आले असून, भातशेतीसाठी पाण्याचे प्रवाह नियंत्रित करण्याच्या आणि पाण्याचा उपयोग करण्याच्या त्यांच्या कृषी कौशल्याचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> गॅझेटियरमधील अशा वर्णनांचा वापर करताना त्यांची वसाहतकालीन निर्मिती आणि त्या काळातील प्रशासकीय व सामाजिक दृष्टिकोन लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे कुणबींच्या आर्थिक किंवा सामाजिक स्थितीबाबत गॅझेटियरमधील वर्णन हे ऐतिहासिक स्रोत म्हणून महत्त्वाचे असले तरी त्यातील मूल्यनिर्णय किंवा विशेषणे आधुनिक समाजशास्त्रीय निष्कर्ष म्हणून स्वीकारता येत नाहीत. === महाडमधील कुणबी बोली : A. M. Ghatge === महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक अभ्यासासाठी अमृत माधव घाटगे यांचा ''Kunbi of Mahad'' हा महत्त्वाचा स्रोत आहे. हा ग्रंथ १९६६मध्ये महाराष्ट्र राज्याच्या साहित्य आणि संस्कृती मंडळाच्या ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील तिसरा खंड म्हणून प्रकाशित झाला.<ref>{{cite web |title=घाटगे, अमृत माधव |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/ |publisher=मराठी विश्वकोश }}</ref> ''Kunbi of Mahad'' हा ग्रंथ महाड परिसरातील कुणबींच्या बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास म्हणून महत्त्वाचा आहे. घाटगे यांच्या भाषिक सर्वेक्षणाच्या कार्यामध्ये महाराष्ट्र आणि महाराष्ट्राबाहेरील विविध मराठी व संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास करण्यात आला होता. या व्यापक सर्वेक्षणाच्या पार्श्वभूमीवर महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Survey of Dialects of Marathi Language |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Deccan College / Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref> या लेखात ''Kunbi of Mahad''चा उपयोग मुख्यतः महाड परिसरातील कुणबींच्या भाषिक ओळखीचा आणि बोलीवैशिष्ट्यांचा स्रोत म्हणून केला जातो. या ग्रंथाच्या अस्तित्वावरून महाड परिसरातील कुणबी बोली हा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यासाचा विषय होता, हे स्पष्ट होते. मात्र एखाद्या विशिष्ट बोलीचे अस्तित्व हे स्वतःपुरते त्या समाजाची संपूर्ण जातीय उत्पत्ती किंवा अखंड ऐतिहासिक वंशावळ सिद्ध करणारे प्रमाण मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=घाटगे, अमृत माधव |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/ |publisher=मराठी विश्वकोश }}</ref> महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास या लेखातील भाषिक इतिहासाच्या संदर्भात पूरक पुरावा म्हणून महत्त्वाचा आहे. ध्वनीरचना, शब्दसंपत्ती, व्याकरण आणि स्थानिक भाषिक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास केल्यामुळे महाड परिसरातील प्रादेशिक भाषिक ओळख आणि सामाजिक इतिहासाच्या काही पैलूंचा अभ्यास करता येतो. तथापि भाषिक साम्य किंवा बोलीवैशिष्ट्यांवरून एकट्या भाषाशास्त्रीय पुराव्याच्या आधारे कुणबी समाजाची जातीय उत्पत्ती निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. === माणगाव === माणगाव हा ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महत्त्वाचा अंतर्गत प्रदेश होता. सह्याद्रीच्या पायथ्याशी असलेली भौगोलिक स्थिती आणि नदीखोऱ्यांशी असलेला संबंध यांमुळे माणगाव परिसरातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत शेतीला महत्त्वाचे स्थान होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> महाड आणि माणगाव परिसराच्या सामाजिक-आर्थिक वर्णनात १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये काही भागांतील जमिनीची तुलनेने कमी उत्पादकता आणि कृषी परिस्थितीचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्याच संदर्भात कुणबी कृषकांच्या आर्थिक स्थितीचा आणि त्यांच्या शेतीशी असलेल्या संबंधांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> या नोंदींवरून माणगाव परिसरातील कुणबी समाजाचा अभ्यास करताना जमीन, कृषी उत्पादन, पाण्याची उपलब्धता आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. तथापि गॅझेटियरमधील वर्णन हे त्या काळातील प्रशासकीय निरीक्षण असल्यामुळे त्यातील सामाजिक किंवा आर्थिक मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वर्गीकरणाप्रमाणे स्वीकारणे योग्य ठरणार नाही.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> === रोहा === रोहा हा कुंडलिका नदीच्या खोऱ्याशी संबंधित महत्त्वाचा प्रदेश होता. नदीमार्ग आणि अंतर्गत वाहतुकीशी असलेल्या संबंधांमुळे रोहा परिसराचा कृषी उत्पादन, बाजारपेठा आणि व्यापाराशी संबंध होता. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये रोहा आणि कुंडलिका नदीचा उल्लेख भौगोलिक, आर्थिक आणि वाहतुकीच्या संदर्भात आढळतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> रोहा परिसरातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा विचार करताना भातशेती, नदीखोरे आणि स्थानिक बाजारपेठा हे महत्त्वाचे घटक होते. तथापि रोहा तालुका किंवा त्यातील प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र कुणबी लोकसंख्येची विश्वसनीय ऐतिहासिक आकडेवारी उपलब्ध नसल्यामुळे तालुकानिहाय किंवा गावनिहाय कुणबी लोकसंख्येचे प्रमाण निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. === पेण === पेण हे ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महत्त्वाचे बाजारपेठीय आणि व्यापारी केंद्र होते. त्याचा किनारी भाग, अंतर्गत कोकण आणि मुंबईशी असलेला वाहतूक व व्यापारसंबंध यांमुळे पेणला प्रादेशिक अर्थव्यवस्थेत महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> पेण परिसरातील ग्रामीण समाज हा विविध सामाजिक आणि व्यवसायिक समूहांनी बनलेला होता. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये कुणबींसह विविध सामाजिक समूहांची जिल्ह्यातील उपस्थिती नोंदविण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> त्यामुळे पेण परिसरातील कुणबी समाजाचा इतिहास हा केवळ एका स्वतंत्र गावसमूहाच्या चौकटीत न पाहता कृषी, बाजारपेठ, वाहतूक आणि बहुजातीय ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या व्यापक संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. === अलिबाग आणि किनारी कोलाबा === अलिबाग हे कोलाबा जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आणि महत्त्वाचे किनारी ठिकाण होते. समुद्र, खाड्या, बंदरे आणि मुंबईशी असलेल्या जवळिकीमुळे अलिबाग परिसराची अर्थव्यवस्था अंतर्गत कोलाबाच्या कृषी अर्थव्यवस्थेपेक्षा अधिक वैविध्यपूर्ण होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883}}</ref> किनारी भागातील सामाजिक रचनेत कुणबींबरोबर कोळी, भंडारी आणि इतर समुदायांचा सहभाग होता. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये थळ आणि अलिबागच्या आसपासच्या गावांमध्ये भंडारी आणि कोळींचा उल्लेख आहे, तर कुणबी संपूर्ण जिल्ह्यात आढळत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers}}</ref> यामुळे अलिबाग परिसरातील कुणबींचे जीवन केवळ भातशेतीपुरते मर्यादित नव्हते. किनारी बाजारपेठा, वाहतूक, मजुरी, व्यापार आणि शेती या विविध आर्थिक क्षेत्रांशी त्यांचा संबंध असू शकत होता; मात्र प्रत्येक आर्थिक क्रियेचा कुणबी समाजाशी थेट संबंध असल्याचा निष्कर्ष काढण्यासाठी स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे. === भातशेती === कोलाबा प्रदेशातील कृषीव्यवस्थेत भाताला महत्त्वाचे स्थान होते. पावसाचे प्रमाण, नदीखोरे, खाचर जमीन आणि पाण्याचे व्यवस्थापन यांमुळे भातशेती हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख भाग बनला होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883}}</ref> कुणबी कृषकांच्या संदर्भात गॅझेटियरमध्ये पाण्याचे अडथळे बांधणे, पाण्याचे प्रवाह वळवणे आणि भातखाचरांसाठी जलव्यवस्था करणे यांचे वर्णन आहे. यावरून कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचे कृषी कौशल्य स्थानिक भूगोलाशी जुळवून घेतलेले होते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers}}</ref> भाताबरोबर नाचणी आणि इतर कोरडवाहू पिके घेतली जात होती. काही भागात बागायती पिके घेण्यासाठी पाणी उपलब्ध असल्यास जमीन सुधारण्याचे प्रयत्न केले जात.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Agriculture |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers}}</ref> === जमीनव्यवस्था === कोलाबा प्रदेशातील जमीनव्यवस्था ब्रिटिश काळात सर्वेक्षण, जमीनमोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या प्रक्रियेतून अधिक औपचारिक झाली. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये ''Land Administration'' आणि ''British System: Surveys, Settlement, Results'' असे स्वतंत्र विभाग आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883}}</ref> या व्यवस्थेत जमीनधारक, कृषक, खोत आणि महसूल प्रशासन यांच्यातील संबंध प्रदेशानुसार बदलत होते. कोकणातील खोती व्यवस्था ही विशेषतः जमीन महसूल आणि गावाच्या आर्थिक रचनेशी संबंधित होती. त्यामुळे कुणबींच्या सामाजिक स्थितीचा अभ्यास करताना त्यांच्या जातीय ओळखीबरोबर जमीनधारणा आणि महसूलव्यवस्थेतील स्थान तपासणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883}}</ref> === कुणबींची सामाजिक आणि आर्थिक स्थिती === १८८३ च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' मधील वर्णनानुसार कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबी प्रामुख्याने शेतीशी संबंधित कृषक होते. त्यांच्या उपजीविकेत बैलजोडी, गुरेढोरे, कोंबड्या आणि शेतीची विविध अवजारे यांचा उपयोग होत असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. नांगर, कुळव, विळी, कोयते आणि इतर शेतीची साधने त्यांच्या कृषी जीवनाचा भाग होती.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> गॅझेटियरमध्ये काही कुणबी कुटुंबांकडे नाचणी किंवा हरिक यांसारख्या धान्यांचा काही महिन्यांसाठी साठा असल्याचे, तर काही कुटुंबांकडे पुरेसा धान्यसाठा नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. यावरून त्या काळातील कुणबी कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक होता, असे दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> महाड आणि माणगाव परिसरातील काही भागांच्या संदर्भात गॅझेटियरमध्ये जमिनीची उत्पादकता आणि कृषी परिस्थितीचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही भागांत कृषकांची आर्थिक स्थिती प्रतिकूल असल्याचे वर्णन आहे, तर अधिक अनुकूल जमीन आणि पाण्याची उपलब्धता असलेल्या ठिकाणी कुणबी कृषकांनी बागायती पिकांचा उपयोग करून शेती अधिक उत्पादक करण्याचा प्रयत्न केल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> या नोंदींवरून कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाची आर्थिक स्थिती एकसमान नव्हती, असे दिसते. जमीन, पाणी, पिकांची उत्पादकता आणि उपलब्ध कृषी साधने यांनुसार कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक असू शकत होता. === कुणबींची घरे आणि गावजीवन === १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबींच्या घरांच्या रचनेचेही वर्णन करण्यात आले आहे. माती किंवा खडीच्या भिंती, गवत किंवा भाताच्या पेंढ्याचे छप्पर आणि लाकडी आधार असलेली घरे आढळत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. घरातील जागेचा उपयोग कुटुंबाचा दैनंदिन वावर, स्वयंपाक, झोपणे आणि साठवणूक यासाठी केला जात असे. घराजवळ गुरेढोरे आणि शेतीची अवजारे ठेवण्यासाठीही जागा असल्याचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> ही वर्णने एकोणिसाव्या शतकातील कोलाबा प्रदेशातील ग्रामीण जीवनाची ऐतिहासिक झलक देतात. तथापि गॅझेटियरमधील घरांच्या वर्णनावरून संपूर्ण कुणबी समाजाची घररचना एकसारखी होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रदेश, आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि स्थानिक उपलब्ध साधनसामग्रीनुसार घरांच्या रचनेत फरक असण्याची शक्यता होती. === सामाजिक रचना आणि बहुजातीय ग्रामजीवन === कोलाबा प्रदेशातील गावे एकाच सामाजिक समूहाची वस्ती नसून विविध समुदायांच्या मिश्र वस्तीचे स्वरूप त्यात आढळत होते. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कुणबी, मराठा, भंडारी, कोळी, मुसलमान, महार आणि इतर सामाजिक समूहांच्या उपस्थितीचे वर्णन करण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> या बहुजातीय ग्रामीण संरचनेत विविध समुदायांच्या आर्थिक आणि सामाजिक भूमिका वेगवेगळ्या असू शकत होत्या. कुणबींचा संबंध प्रामुख्याने कृषीशी जोडला गेला होता, तर किनारी प्रदेशातील काही समुदाय मासेमारी, नारळ उत्पादन, वाहतूक आणि इतर व्यवसायांशी संबंधित होते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> मात्र जात आणि व्यवसाय यांच्यातील संबंध प्रत्येक व्यक्तीच्या बाबतीत अपरिवर्तनीय होता असे मानता येत नाही. गॅझेटियरमधील व्यवसायविषयक वर्गीकरण हे त्या काळातील प्रशासकीय आणि सामाजिक निरीक्षणांवर आधारित होते; त्यामुळे त्यांचा उपयोग ऐतिहासिक सामाजिक रचनेचा अभ्यास करण्यासाठी संदर्भ म्हणून करणे अधिक योग्य ठरते. === महाड आणि कुणबी बोलीचे ऐतिहासिक महत्त्व === महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक अभ्यासासाठी अमृत माधव घाटगे यांचा ''Kunbi of Mahad'' हा ग्रंथ विशेष महत्त्वाचा आहे. हा ग्रंथ ''A Survey of Marathi Dialects'' या भाषिक सर्वेक्षण मालिकेचा भाग असून महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास त्यात करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=घाटगे, अमृत माधव |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/ |publisher=मराठी विश्वकोश }}</ref> ''Kunbi of Mahad''चा उपयोग महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा, बोलीच्या स्वरूपाचा आणि प्रादेशिक भाषिक विविधतेचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो. मात्र भाषिक साम्य किंवा विशिष्ट बोलीचे अस्तित्व यावरून एखाद्या समुदायाची जातीय उत्पत्ती, प्राचीन वंशावळ किंवा स्थलांतराचा निश्चित ऐतिहासिक मार्ग ठरविता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी भाषिक पुराव्यांसोबत ऐतिहासिक, सामाजिक, भौगोलिक आणि दस्तऐवजी पुराव्यांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक असतो. महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासासाठी पूरक भाषिक स्रोत म्हणून महत्त्वाचा ठरतो. तो स्थानिक भाषिक विविधता आणि प्रादेशिक सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासाला अतिरिक्त संदर्भ उपलब्ध करून देतो.<ref>{{cite web |title=घाटगे, अमृत माधव |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/ |publisher=मराठी विश्वकोश }}</ref> === रायगड प्रदेशातील कुणबी आणि कोकणातील व्यापक कृषक समाज === ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचा इतिहास रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाशी काही बाबतींत संबंधित आहे. दोन्ही प्रदेशांमध्ये भातशेती, पर्जन्याधारित कृषी, ग्रामीण वसाहती, जमीन व महसूलव्यवस्था आणि किनारी बाजारपेठांशी असलेले आर्थिक संबंध यांचे महत्त्व दिसून येते. तथापि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील महाड-माणगावचा डोंगराळ भाग, रोहा-कुंडलिका नदीखोरे, पेण-अलिबागचा किनारी प्रदेश आणि मुंबईशी असलेली भौगोलिक जवळीक यांमुळे या प्रदेशाची स्वतंत्र सामाजिक-आर्थिक वैशिष्ट्ये होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना या प्रदेशातील जमीनधारणा, शेतीच्या पद्धती, पाण्याचे व्यवस्थापन, कृषी साधने, ग्रामीण कुटुंबजीवन, बाजारपेठांशी असलेले संबंध आणि भाषिक वैशिष्ट्ये यांचा एकत्रित विचार करता येतो. या विविध घटकांमधून ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाचे प्रादेशिक स्वरूप समजून घेण्यास मदत होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === ऐतिहासिक नोंदींच्या मर्यादा === कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे. त्यामध्ये लोकसंख्या, शेती, कृषक समाज, जमीन प्रशासन, महसूल आणि विविध सामाजिक समूहांविषयी तत्कालीन प्रशासकीय माहिती आणि निरीक्षणे नोंदविण्यात आली आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> तथापि हा गॅझेटियर ब्रिटिश वसाहतकालीन प्रशासकीय चौकटीत तयार झालेला स्रोत असल्यामुळे त्यातील सामाजिक आणि जातीय वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षणे, वर्गीकरणे आणि त्या काळातील दृष्टिकोनांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यातील समुदायांविषयीची सर्वसाधारण विशेषणे किंवा मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम किंवा सार्वत्रिक वर्णन मानता येत नाहीत. गॅझेटियरचा उपयोग करताना त्यातील वर्णनात्मक माहिती आणि तिच्यामागील तत्कालीन वसाहतकालीन प्रशासकीय संदर्भ यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे ''Kunbi'' या संज्ञेची एकोणिसाव्या शतकातील प्रशासकीय किंवा ethnographic व्याप्ती आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय वर्गीकरण यांना तंतोतंत समान मानता येत नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जातीय समूहांचे वर्गीकरण तत्कालीन प्रशासकीय पद्धतीनुसार करण्यात आले होते आणि विविध प्रदेशांमध्ये ''Kunbi'', ''Maratha'', ''Maratha-Kunbi'' किंवा संबंधित संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या प्रकारे आढळतो.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> १८८१ च्या Bombay Presidency Censusमध्ये ''Maratha Kunbi'' या व्यापक कृषक वर्गाचा विचार करण्यात आला होता. त्याच Censusच्या विश्लेषणात Konkanमधील ''Maratha'' आणि Deccanमधील ''Kunbi'' यांच्यातील वर्गीकरण काही बाबतींत स्पष्ट नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> म्हणून जुन्या Census किंवा Gazetteerमधील जातीय संज्ञा आणि त्यांची लोकसंख्या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाशी थेट तुलना करण्यापूर्वी संबंधित कालखंडातील प्रशासकीय सीमा, वर्गीकरणाची पद्धत, वापरलेल्या सामाजिक संज्ञा आणि स्थानिक सामाजिक संदर्भ यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === रायगड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी : ऐतिहासिक स्थान === ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाज हा कोकणातील कृषक समाजाचा एक महत्त्वाचा घटक होता. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींची जिल्ह्याच्या विविध भागांतील उपस्थिती, कृषीवरील त्यांचे अवलंबित्व, भातशेती, जमीन आणि ग्रामीण जीवन यांविषयी वर्णनात्मक नोंदी आढळतात. महाड आणि माणगावच्या काही भागांच्या संदर्भात जमिनीची गुणवत्ता आणि पाण्याची उपलब्धता यांचा कृषकांच्या आर्थिक स्थितीवर परिणाम होत असल्याचे, तसेच अनुकूल परिस्थितीत कुणबी कृषकांचे कृषी कौशल्य दिसून येत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> महाडच्या संदर्भात A. M. Ghatge यांचा १९६६चा ''Kunbi of Mahad'' हा भाषाशास्त्रीय स्रोत या ऐतिहासिक चित्राला वेगळा आयाम देतो. गॅझेटियरमधील सामाजिक-आर्थिक नोंदी आणि Ghatge यांच्या भाषिक अभ्यासाचा एकत्रित उपयोग केल्यास महाड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाचा अभ्यास जमीन, शेती, ग्रामीण समाज आणि भाषा या परस्परसंबंधित घटकांच्या आधारे करता येतो.<ref>{{cite web |title=घाटगे, अमृत माधव |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/ |publisher=मराठी विश्वकोश }}</ref> == ठाणे आणि उत्तर कोकणातील कुणबी == ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्याची भौगोलिक व्याप्ती आजच्या ठाणे आणि पालघर जिल्ह्यांच्या सीमांशी पूर्णपणे समान नव्हती. ब्रिटिशकालीन ''Thana'' जिल्ह्यात काळानुसार ठाणे, सालसेट, भिवंडी, कल्याण, मुरबाड, शहापूर, डहाणू, पालघर, जव्हार आणि इतर प्रदेशांचा समावेश होता. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास मांडताना आधुनिक जिल्ह्यांच्या सीमा थेट १९व्या शतकातील प्रशासकीय नोंदींवर लावणे योग्य ठरत नाही. १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na'' हा या ऐतिहासिक प्रदेशाच्या लोकसंख्या, शेती, जमीनव्यवस्था, सामाजिक समूह, व्यापार आणि प्रशासनाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === ऐतिहासिक ठाणे जिल्हा === १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये ठाणे जिल्ह्याच्या लोकसंख्या, शेती, उत्पादन, सामाजिक समूह, धर्म, व्यापार, जमीन प्रशासन आणि महसूल यांचे स्वतंत्र विवेचन करण्यात आले आहे. या नोंदींमध्ये ''Kunbis'', ''Marathas'', ''Kolis'', ''Dhangars'', ''Kathkaris'', ''Thakurs'', ''Varlis'' आणि इतर समुदायांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण समाज हा एकाच कृषक समुदायापुरता मर्यादित नसून विविध सामाजिक आणि आर्थिक समूहांनी बनलेला होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> गॅझेटियरमध्ये ''Kunbis'' बरोबरच ''Marathas'', ''Kolis'', ''Kathkaris'', ''Dhangars'', ''Thakurs'' आणि ''Varlis'' यांचाही स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. या नोंदींवरून ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण आणि कृषी समाजरचनेत विविध सामाजिक समूहांचा सहभाग होता असे दिसून येते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === उत्तर कोकणातील कृषक समाज === ठाणे जिल्ह्यातील कृषीव्यवस्थेवर प्रदेशाच्या भौगोलिक विविधतेचा मोठा प्रभाव होता. किनारी खारजमीन, नदीखोरे, खाचर प्रदेश तसेच सह्याद्रीच्या पायथ्याशी असलेली उंचसखल जमीन यांनुसार शेतीच्या पद्धती आणि पिकांमध्ये फरक पडत असे. १८८२ च्या गॅझेटियरनुसार जिल्ह्याच्या एकूण लोकसंख्येपैकी सुमारे ६३ टक्के लोक कृषीशी संबंधित होते. या वर्गीकरणात कृषी व्यवसाय करणाऱ्या प्रौढ पुरुषांबरोबर त्यांच्या पत्नी आणि मुलांचाही समावेश करण्यात आला होता.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> ठाणे जिल्ह्यातील जमिनीचे ''shet'' आणि ''mal-varkas'' असे प्रमुख प्रकार वर्णिले आहेत. सपाट आणि भातशेतीस योग्य जमिनींना ''shet'' म्हटले जात असे, तर डोंगरमाथे आणि उतारांवरील जमिनींवर नाचणी, वरी आणि इतर पिके घेतली जात. भातजमिनींचे ''bandhni'' आणि ''malkhandi'' असे प्रकारही नोंदविण्यात आले आहेत.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या कृषी अर्थव्यवस्थेत कुणबींचे महत्त्वाचे स्थान होते; तथापि ठाणे जिल्ह्यातील सर्व कृषकांना कुणबी म्हणून ओळखता येत नाही. गॅझेटियरमध्ये कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर आणि इतर सामाजिक समूहांचाही स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. त्यामुळे ''कृषक'' ही व्यापक आर्थिक-व्यावसायिक संज्ञा असून ''कुणबी'' ही विशिष्ट सामाजिक संज्ञा आहे, असे ऐतिहासिक नोंदींच्या आधारे वेगळेपणाने पाहणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === ठाणे परिसरातील कुणबी === ठाणे हे ऐतिहासिकदृष्ट्या उत्तर कोकणातील महत्त्वाचे प्रशासकीय आणि व्यापारी केंद्र होते. शहराभोवतालच्या प्रदेशातील शेती, खाड्या, जलमार्ग आणि मुंबईशी असलेले संपर्क यांमुळे ग्रामीण आणि नागरी अर्थव्यवस्थांमध्ये परस्परसंबंध निर्माण झाले होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> ठाणे परिसरातील कृषक समाजाचा अभ्यास करताना सालसेट, भिवंडी, कल्याण आणि आसपासच्या प्रदेशांशी असलेले ऐतिहासिक प्रशासकीय व आर्थिक संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्याच्या विविध भागांचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले असून त्या भागांची कृषी, जमीन आणि लोकसंख्येच्या संदर्भातील वैशिष्ट्ये नोंदविण्यात आली आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === सालसेट === सालसेट (Salsette) हा उत्तर कोकणाच्या इतिहासातील महत्त्वाचा प्रदेश होता. १९व्या शतकात सालसेटचा प्रशासकीय संबंध ठाणे जिल्ह्याशी होता. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये सालसेटच्या इतिहास, जमीनव्यवस्था आणि कृषीविषयक परिस्थितीचे स्वतंत्र वर्णन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> सालसेटमध्ये किनारी खारजमिनींचे संरक्षण, बांधबंदिस्ती आणि जमीन पुनर्प्राप्तीच्या प्रक्रिया दीर्घकाळ चालू होत्या. ठाणे गॅझेटियरमध्ये मानवी प्रयत्नांद्वारे काही भागांमध्ये जमीन पुनर्प्राप्त करण्यात आल्याचे आणि या प्रक्रियांचा स्थानिक कृषीव्यवस्थेशी संबंध असल्याचे वर्णन केले आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District: Soil and Reclamation |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> सालसेटमधील कृषी प्रदेशांमध्ये भातशेती तसेच बागायती आणि नारळाशी संबंधित उत्पादनाचा समावेश होता. मुंबईच्या वाढत्या नागरी आणि व्यापारी केंद्राशी असलेल्या भौगोलिक जवळिकीमुळे या प्रदेशातील ग्रामीण उत्पादनाला शहरी बाजारपेठेशी जोडणारे आर्थिक संबंध विकसित झाले.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === वसई आणि बासेन === ऐतिहासिक वसईला ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये ''Bassein'' असे संबोधले जाते. वसईचा प्रदेश पोर्तुगीज सत्तेच्या दीर्घकालीन प्रभावामुळे उत्तर कोकणातील इतर भागांपेक्षा ऐतिहासिक आणि सामाजिकदृष्ट्या वैशिष्ट्यपूर्ण होता. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये बासेनच्या इतिहास, जमीनव्यवस्था, कृषी आणि लोकसंख्येविषयी स्वतंत्र नोंदी आढळतात.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> वसई परिसरातील कृषीव्यवस्थेत भातशेती, बागायती आणि नारळाच्या लागवडीला महत्त्व होते. ठाणे गॅझेटियरमध्ये बासेन आणि माहिम येथील बागायती जमीन जिल्ह्यातील चांगल्या बागायती प्रदेशांपैकी असल्याचे नमूद केले आहे. या बागांना विहिरी आणि ''Persian wheels'' यांसारख्या जलसिंचन साधनांद्वारे पाणीपुरवठा केला जात असल्याची नोंद आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District: Irrigation |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> वसईच्या सामाजिक इतिहासात कुणबींचा उल्लेख उत्तर कोकणातील व्यापक कृषक समाजाच्या संदर्भात करता येतो. तथापि वसई परिसरातील सर्व कृषकांना कुणबी मानणे योग्य नाही. ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यात कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर, वारली आणि इतर सामाजिक समूहांचाही उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === भिवंडी आणि कल्याण === भिवंडी आणि कल्याण हे ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यातील महत्त्वाचे अंतर्गत प्रदेश होते. सह्याद्रीच्या घाटमार्गांमधून दख्खनशी आणि पश्चिमेकडील किनारी प्रदेशाशी असलेल्या संपर्कामुळे या भागांना कृषीबरोबरच व्यापार आणि वाहतुकीच्या दृष्टीनेही महत्त्व प्राप्त झाले होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कल्याण परिसरातील जमीन आणि महसूलव्यवस्थेच्या संदर्भात ब्रिटिश प्रशासनाने सर्वेक्षण, जमीनमोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या पद्धती विकसित केल्या. ठाणे गॅझेटियरच्या जमीन प्रशासनासंबंधीच्या नोंदींमध्ये जिल्ह्यातील विविध भागांतील जमीन, सर्वेक्षण आणि महसूलव्यवस्थेचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या दृष्टीने भिवंडी आणि कल्याण परिसराचा विचार करताना ग्रामीण कृषी अर्थव्यवस्था, स्थानिक बाजारपेठा आणि वाहतूकमार्ग यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. पुढील काळात या प्रदेशांच्या वाढत्या नागरी आणि औद्योगिक अर्थव्यवस्थेचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला; मात्र त्या परिणामांचे स्वरूप स्वतंत्र कालखंडानुसार तपासणे आवश्यक आहे. === पालघर आणि उत्तर कोकण === आजचा पालघर जिल्हा हा ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या उत्तरेकडील प्रदेशाशी मोठ्या प्रमाणात संबंधित होता. डहाणू, पालघर, जव्हार, मोखाडा आणि आसपासच्या प्रदेशांची सामाजिक व आर्थिक रचना ठाणे शहर किंवा सालसेटच्या तुलनेत वेगळी होती. या भागात आदिवासी आणि ग्रामीण कृषक समुदायांची लक्षणीय उपस्थिती होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> ठाणे गॅझेटियरमध्ये वारली, कातकरी, ठाकूर आणि इतर स्थानिक समुदायांचा स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. विशेषतः डहाणू परिसरातील वारली लोकसंख्येचा उल्लेख करण्यात आला असून ठाणे जिल्ह्याच्या इतर भागांतील त्यांच्या उपस्थितीचीही नोंद आढळते.<ref>{{cite web |title=Early Tribes — Thana District |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4e/Gazetteer_of_the_Bombay_Presidency_%28IA_cu31924084672942%29.pdf |publisher=Gazetteer of the Bombay Presidency }}</ref> उत्तर कोकणातील या सामाजिक विविधतेमुळे कुणबी समाजाचा इतिहास व्यापक ग्रामीण समाजाच्या संदर्भापासून वेगळा करून पाहणे योग्य ठरत नाही. शेती, जमीन, जंगल, मजुरी आणि ऋतुनिष्ठ रोजगार यांसारख्या आर्थिक क्षेत्रांमध्ये विविध समुदायांचे परस्परसंबंध होते. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेताना कुणबींबरोबरच त्या प्रदेशातील इतर कृषक आणि स्थानिक समुदायांच्या ऐतिहासिक उपस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === डहाणू आणि कृषीव्यवस्था === डहाणू परिसरातील कृषीव्यवस्थेवर किनारी भूप्रदेश, नदीखोरे, पर्जन्यमान आणि जमिनीच्या स्वरूपाचा प्रभाव होता. किनारी भागात समुद्राच्या भूक्षयामुळे आणि भूभागातील बदलांमुळे जमीन व कृषी परिस्थितीवर परिणाम होत असल्याचे ठाणे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District: Soil and Reclamation |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> डहाणू, जव्हार आणि उत्तर ठाणे जिल्ह्यातील इतर भागांमध्ये भातशेतीबरोबर डोंगराळ व उंचसखल जमिनीवर विविध पिकांची लागवड केली जात होती. या प्रदेशात कुणबींबरोबर वारली, ठाकूर आणि इतर ग्रामीण व आदिवासी समुदायांचीही उपस्थिती होती. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कृषी इतिहास हा विविध सामाजिक समूहांच्या सहभागातून विकसित झालेला इतिहास म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === भातशेती आणि जलव्यवस्था === ठाणे जिल्ह्यातील कृषीव्यवस्थेत भातशेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. १८७९–८० च्या महसूल सर्वेक्षणानुसार सरकारी लागवडीयोग्य क्षेत्रापैकी ९५७,९३४ एकर जमीन प्रत्यक्ष लागवडीखाली होती. त्यापैकी ३३३,७१७ एकर क्षेत्र भातशेतीखाली होते, म्हणजे सुमारे ३४.८ टक्के. उर्वरित क्षेत्रात प्रामुख्याने इतर पिकांची लागवड केली जात होती.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> भातशेतीसाठी पावसाळ्यात उंच भागातून वाहून येणारे पाणी लहान प्रवाह, बांध आणि स्थानिक जलव्यवस्थेद्वारे अडवून किंवा वळवून वापरण्याची पद्धत होती. काही ठिकाणी नदी आणि विहिरींच्या पाण्याचाही उपयोग केला जात असे. पनवेल, बासेन आणि माहिम येथील बागायतींमध्ये विविध प्रकारच्या जलउचल पद्धती वापरल्या जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District: Irrigation |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या जलव्यवस्थेमुळे ठाणे जिल्ह्यातील विविध भौगोलिक प्रदेशांमध्ये वेगवेगळ्या कृषी पद्धती विकसित झाल्या. पावसावर आधारित भातशेती, नदी व विहिरींच्या पाण्यावर आधारित बागायती आणि उंचसखल किंवा डोंगराळ भागातील इतर पिके यांमुळे उत्तर कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्थेला प्रादेशिक विविधता प्राप्त झाली.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === जमीनव्यवस्था आणि महसूल === ब्रिटिश प्रशासनाने ठाणे जिल्ह्यात जमीन सर्वेक्षण, मोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या पद्धती विकसित केल्या. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये ''Land Administration'' या स्वतंत्र विभागात जमीनहक्क, महसूल, इनाम, वतन, सर्वेक्षण आणि विविध प्रकारच्या जमीनव्यवस्थेचे वर्णन करण्यात आले आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13, Part 2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> सालसेट, बासेन, माहिम आणि ठाणे जिल्ह्यातील इतर भागांमध्ये जमीनव्यवस्थेचा विकास स्थानिक इतिहास आणि पूर्वीच्या महसूलपद्धतींच्या पार्श्वभूमीवर झाला. ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन सर्वेक्षण, नोंदणी आणि महसूल निश्चितीच्या माध्यमातून विद्यमान जमीनहक्क आणि महसूलव्यवस्थेला अधिक औपचारिक प्रशासकीय चौकटीत आणण्याचा प्रयत्न केला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13, Part 2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कुणबी समाजाचा या जमीनव्यवस्थेशी संबंध प्रदेशानुसार बदलत होता. कुणबींचा उल्लेख कृषक समाजाच्या संदर्भात आढळत असला तरी प्रत्येक कुणबी कुटुंबाची जमीनधारणा, उत्पादनक्षमता, आर्थिक स्थिती किंवा महसूलव्यवस्थेतील स्थान समान होते असे मानता येत नाही. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेताना कृषी, जमीनहक्क, महसूल, स्थानिक ग्रामव्यवस्था आणि प्रादेशिक सामाजिक रचना या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. === कुणबी आणि इतर कृषक समुदाय === ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण समाजात कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर आणि वारली यांसारख्या विविध सामाजिक समुदायांचा समावेश होता. या समुदायांच्या उपजीविकेचे स्वरूप प्रदेशानुसार आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलत होते. काही समुदाय शेतीशी, काही पशुपालनाशी, काही जंगलाशी, तर काही मासेमारी, मजुरी आणि इतर स्थानिक व्यवसायांशी संबंधित होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13, Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> जमीनधारणा, कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठा, वाहतूक आणि ब्रिटिशकालीन महसूलव्यवस्थेतील बदलांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप कालांतराने बदलत गेले. काही भागांत शेतीबरोबर इतर पूरक व्यवसायांचे महत्त्व वाढले, तर बाजारपेठांशी वाढलेल्या संपर्कामुळे ग्रामीण उत्पादनाच्या देवाणघेवाणीतही बदल झाले.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13, Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> या संदर्भात ''कुणबी'' आणि ''कृषक'' या संज्ञांमध्ये भेद करणे आवश्यक आहे. ''कुणबी'' ही सामाजिक समुदायाची संज्ञा होती, तर ''कृषक'' ही मुख्यतः शेतीशी संबंधित आर्थिक किंवा व्यावसायिक ओळख दर्शवणारी संज्ञा होती. त्यामुळे ठाणे जिल्ह्यातील प्रत्येक कृषक व्यक्ती कुणबी होती किंवा प्रत्येक कुणबी व्यक्ती केवळ शेतीवरच अवलंबून होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. === मुंबईशी वाढता संबंध === ठाणे जिल्ह्याचा मुंबईशी भौगोलिक, आर्थिक आणि वाहतूकविषयक संबंध एकोणिसाव्या शतकात अधिक दृढ होत गेला. मुंबईच्या वाढत्या व्यापारी आणि औद्योगिक महत्त्वामुळे ठाणे जिल्ह्यातील काही ग्रामीण भागांचा कृषी उत्पादन, व्यापार आणि रोजगाराच्या दृष्टीने मुंबईशी संबंध वाढला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13, Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> रेल्वे आणि इतर वाहतूकसुविधांच्या विकासामुळे ठाणे, कल्याण, भिवंडी आणि मुंबईदरम्यानचा संपर्क अधिक सुलभ झाला. त्याचा परिणाम कृषी उत्पादनाच्या वाहतुकीवर तसेच ग्रामीण लोकांच्या बाजारपेठांशी आणि रोजगाराच्या संधींशी असलेल्या संबंधांवर झाला. ठाणे गॅझेटियरमध्ये रेल्वे, रस्ते, व्यापार, उत्पादन आणि वाहतूक यांचे स्वतंत्र विवेचन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13, Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> या बदलांचा परिणाम कुणबींसह ग्रामीण समाजातील विविध घटकांवर झाला असण्याची शक्यता होती. काही कुटुंबांनी शेतीबरोबर पूरक उत्पन्नासाठी इतर व्यवसाय किंवा शहरांशी संबंधित रोजगार स्वीकारला असावा. मात्र उपलब्ध एकोणिसाव्या शतकातील स्रोतांवरून कुणबी समाजाच्या बाबतीत अशा रोजगाराचे किंवा स्थलांतराचे अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही. === स्थलांतर आणि ग्रामीण-नागरी संबंध === उत्तर कोकणातील ग्रामीण आणि नागरी अर्थव्यवस्थेतील संबंध मुंबईच्या वाढत्या व्यापारी, औद्योगिक आणि वाहतूकविषयक महत्त्वामुळे अधिक दृढ होत गेले. ठाणे जिल्ह्यातील विविध भागांमधून बाजारपेठा, व्यापार आणि रोजगाराच्या निमित्ताने मुंबईशी संपर्क वाढत गेला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13, Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> सालसेट, ठाणे, कल्याण, भिवंडी आणि वसई यांसारख्या मुंबईच्या जवळच्या प्रदेशांना शहराशी तुलनेने सुलभ वाहतूकसंपर्क उपलब्ध होता. त्यामुळे या भागांतील ग्रामीण उत्पादन आणि नागरी बाजारपेठ यांच्यातील संबंध अधिक निकट झाले. दुसरीकडे पालघर, डहाणू आणि जव्हारसारख्या उत्तर भागांतील ग्रामीण अर्थव्यवस्था स्थानिक शेती, जंगलाधारित उपजीविका, हंगामी मजुरी आणि प्रादेशिक बाजारपेठांशीही संबंधित होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13, Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कुणबी समाजाच्या संदर्भात या प्रक्रियेचा विचार करताना पारंपरिक कृषी जीवन आणि बदलती बाजारपेठीय अर्थव्यवस्था यांच्यातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून १९व्या शतकातील ठाणे जिल्ह्यातील कुणबींच्या मुंबईकडे झालेल्या स्थलांतराचे स्वतंत्र आणि अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही. त्यामुळे या प्रक्रियेचे वर्णन व्यापक ग्रामीण-नागरी परिवर्तनाच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. === ख्रिस्ती कुणबी आणि उत्तर कोकण === वसई आणि सालसेट परिसराच्या पोर्तुगीजकालीन इतिहासामुळे उत्तर कोकणातील सामाजिक ओळखींच्या अभ्यासात धर्म आणि जात यांचा परस्परसंबंध महत्त्वाचा ठरतो. पुढील वसाहतकालीन नोंदींमध्ये सालसेट आणि बासेन परिसरातील काही ख्रिस्ती समुदायांच्या संदर्भात त्यांच्या पूर्वीच्या सामाजिक किंवा जातीय ओळखींचे उल्लेख आढळतात. काही समूहांना ''Christian Kunbi'', ''Christian Bhandari'' आणि ''Christian Koli'' अशा संज्ञांनी संबोधल्याची नोंद आढळते.<ref>{{cite web |title=The Imperial Gazetteer of India — Thana |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1891/1/The%20Imperial%20gazetteer%20%20Vol-8%28Sirohi%20to%20Zumkha%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> या नोंदी उत्तर कोकणातील सामाजिक ओळखींच्या ऐतिहासिक गुंतागुंतीकडे निर्देश करतात. धर्मांतरानंतरही काही समुदायांच्या सामाजिक ओळखी किंवा पूर्वीच्या समुदायनावांचा उल्लेख प्रशासकीय आणि ethnographic नोंदींमध्ये होत राहिला. तथापि या उल्लेखांवरून धर्मांतरित ख्रिस्ती कुणबी आणि हिंदू कुणबी यांची सामाजिक, सांस्कृतिक किंवा प्रशासकीय ओळख सर्व काळात समान होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === आधुनिक ठाणे आणि पालघरशी संबंध === आजच्या ठाणे आणि पालघर जिल्ह्यांच्या सीमा १९व्या शतकातील ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या सीमांशी समान नाहीत. त्यामुळे ऐतिहासिक ''Thana district''मधील कुणबींच्या नोंदींची आधुनिक ठाणे किंवा पालघर जिल्ह्यांशी तुलना करताना तत्कालीन प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या प्रशासकीय चौकटीत डहाणू, वाडा, जव्हार, मोखाडा, वसई, भिवंडी, कल्याण, सालसेट, पनवेल आणि इतर प्रदेशांचा समावेश होता. पुढील प्रशासकीय पुनर्रचनेमुळे या प्रदेशांचे विविध आधुनिक जिल्हे आणि महानगर प्रदेशांमध्ये विभाजन झाले. त्यामुळे जुन्या ''Thana district''मधील लोकसंख्या किंवा सामाजिक समूहांची आकडेवारी आजच्या जिल्हानिहाय लोकसंख्येशी थेट तुलना करताना काळजी घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान === उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास शेती, जमीन, पाणी, ग्रामजीवन आणि बदलत्या बाजारपेठीय संबंधांच्या इतिहासाशी संबंधित आहे. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये कुणबींचा उल्लेख जिल्ह्यातील इतर सामाजिक आणि कृषक समुदायांबरोबर आढळतो. त्याच गॅझेटियरमधील कृषीविषयक नोंदींमधून उत्तर कोकणातील विविध भौगोलिक प्रदेशांतील कृषी पद्धतींची माहिती मिळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13, Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> ठाणे, सालसेट, वसई, भिवंडी, कल्याण, पनवेल, पालघर आणि डहाणू या प्रदेशांमध्ये भौगोलिक आणि आर्थिक परिस्थितीत फरक होता. काही भागांत भातशेती आणि बागायतीला महत्त्व होते, तर डोंगराळ आणि उंचसखल प्रदेशांत इतर पिकांची लागवड केली जात होती. मुंबईच्या जवळच्या भागांत बाजारपेठ आणि वाहतूकसंबंधांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर वाढता प्रभाव पडत गेला.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान समजून घेताना इतर कृषक आणि स्थानिक समुदायांशी असलेले सहअस्तित्वही महत्त्वाचे ठरते. कुणबी, मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर, वारली आणि इतर समुदायांच्या परस्परसंबंधातून या प्रदेशाची ग्रामीण सामाजिक रचना विकसित झाली होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13, Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबींचा स्वतंत्र सामाजिक इतिहास अभ्यासता येतो; परंतु तो या प्रदेशातील व्यापक ग्रामीण, कृषी आणि सामाजिक इतिहासापासून पूर्णपणे वेगळा करता येत नाही. जमीनधारणा, कृषी, ग्रामव्यवस्था, स्थानिक समुदाय, बाजारपेठा, स्थलांतर आणि बदलती प्रशासकीय व्यवस्था या सर्व घटकांच्या परस्परसंबंधातून उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान अधिक स्पष्टपणे समजते. === ऐतिहासिक स्रोतांच्या मर्यादा === १८८२चा ''Thana Gazetteer'' हा उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे; मात्र तो ब्रिटिश प्रशासकीय चौकटीत तयार करण्यात आलेला दस्तऐवज आहे. त्यातील जातीय, सामाजिक आणि आर्थिक वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षणे, सर्वेक्षणे आणि वर्गीकरणांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यातील समुदायांविषयीची सर्वसाधारण विशेषणे किंवा मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाहीत.<ref>{{cite web |title=Preface — Thana Gazetteer |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/preface_i.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> त्याचप्रमाणे १९व्या शतकातील ''Kunbi'' या संज्ञेची प्रशासकीय व्याप्ती आणि आजच्या महाराष्ट्रातील प्रशासकीय जातीय वर्गीकरण यांना एकसारखे मानता येत नाही. जुन्या जनगणना, गॅझेटियर आणि प्रशासकीय नोंदींचा उपयोग करताना तत्कालीन प्रशासकीय सीमा, वर्गीकरणाची पद्धत, स्थानिक सामाजिक ओळखी आणि त्या नोंदींचा उद्देश यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. उत्तर कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी म्हणूनच गॅझेटियरमधील नोंदींसोबत संबंधित Census records, जमीन व महसूल नोंदी, भाषिक अभ्यास, सरकारी ठराव आणि पुढील काळातील विश्वसनीय सामाजिक-ऐतिहासिक संशोधन यांचा तुलनात्मक उपयोग करणे आवश्यक ठरते. == तिलोरी कुणबी == '''तिलोरी कुणबी''' (''Tilori Kunbi'' किंवा ''Kunbi Tilori'') ही संज्ञा विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या ऐतिहासिक प्रशासकीय संदर्भात आढळते. या संज्ञेला विसाव्या शतकाच्या मध्यातील सरकारी वर्गीकरणात स्वतंत्र प्रशासकीय स्थान मिळाले होते. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors.* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या निर्णयात १९४२ ते १९६७ या कालखंडातील संबंधित सरकारी ठरावांचा तपशील नोंदविला आहे.<ref>{{cite court |litigants=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |court=Bombay High Court |date=24 April 2002 |reporter=2002 (4) All MR 807 }}</ref> === तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा प्रादेशिक संदर्भ === तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा प्रशासकीय संदर्भ प्रामुख्याने रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित होता. त्यामुळे तिचा इतिहास समजून घेताना त्या काळातील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या प्रशासकीय सीमा, स्थानिक सामाजिक रचना आणि सरकारी वर्गीकरणाची पद्धत लक्षात घेणे आवश्यक आहे. विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात आणि मध्यकाळात मागासवर्गीय समुदायांच्या सरकारी वर्गीकरणासाठी विविध याद्या आणि ठराव जारी करण्यात आले. या प्रक्रियेत ''Kunbi'' आणि ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' या संज्ञांना काही काळ स्वतंत्र प्रशासकीय संदर्भ प्राप्त झाला.<ref>{{cite court |litigants=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |court=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |reporter=2002 (4) All MR 807 }}</ref> या सरकारी वर्गीकरणाचा अर्थ सामाजिक किंवा जातीय उत्पत्तीचा ऐतिहासिक पुरावा असा थेट लावता येत नाही. तो मुख्यतः त्या काळातील शासनाच्या प्रशासकीय आणि मागासवर्गीय वर्गीकरणाचा पुरावा म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे. === १९४२ चेसरकारी वर्गीकरण === तिलोरी कुणबीच्या प्रशासकीय इतिहासात २३ एप्रिल १९४२चा Bombay Government Resolution महत्त्वाचा आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाने नोंदविल्यानुसार या ठरावात intermediate communities, scheduled castes, aboriginal and hill tribes आणि other backward communities यांच्या याद्या प्रसिद्ध करण्यात आल्या होत्या. या वर्गीकरणात Schedule A मधील intermediate communitiesच्या यादीत अनुक्रमांक १२४वर ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद होती. त्याच वेळी ''Other Backward Communities''च्या यादीत अनुक्रमांक ७३वर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद करण्यात आली होती.<ref>{{cite court |litigants=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |court=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |reporter=2002 (4) All MR 807 }}</ref> या नोंदीवरून १९४२ च्या सरकारी वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपेक्षा वेगळ्या प्रशासकीय वर्गात ठेवण्यात आले होते, हे स्पष्ट होते. मात्र या प्रशासकीय फरकावरून तिलोरी कुणबींची स्वतंत्र प्राचीन जातीय उत्पत्ती किंवा स्वतंत्र वंशपरंपरा सिद्ध होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === १९५०, १९५६ आणि १९६१मधील सातत्य === १९४२ च्या वर्गीकरणानंतरही हा प्रशासकीय फरक पुढील सरकारी ठरावांमध्ये कायम राहिला. मुंबई उच्च न्यायालयाने नमूद केल्यानुसार १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ रोजी प्रसिद्ध झालेल्या सरकारी ठरावांमध्ये ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' आणि ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' यांच्यातील फरक कायम ठेवण्यात आला होता.<ref>{{cite court |litigants=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |court=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |reporter=2002 (4) All MR 807 }}</ref> या नोंदींचे महत्त्व असे की ''Kunbi Tilori'' ही संज्ञा त्या काळातील सरकारी मागासवर्गीय वर्गीकरणात सातत्याने वापरली जात होती. त्यामुळे ती केवळ स्थानिक किंवा मौखिक सामाजिक संज्ञा नव्हती, तर किमान १९४२ ते १९६१ या काळात अधिकृत प्रशासकीय नोंदींमध्ये वापरली गेलेली संज्ञा होती.<ref>{{cite court |litigants=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |court=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |reporter=2002 (4) All MR 807 }}</ref> === १९६७नंतरचे वर्गीकरण === १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने Other Backward Classesची स्वतंत्र यादी प्रसिद्ध केली. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नोंदीनुसार या यादीत अनुक्रमांक ८३वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला.<ref>{{cite court |litigants=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |court=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |reporter=2002 (4) All MR 807 }}</ref> न्यायालयाने या सरकारी ठरावांच्या क्रमिक इतिहासाचा विचार करून नमूद केले की १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''Kunbi Tilori'' यांना O.B.C. वर्गात ठेवण्यात आले होते, तर राज्याच्या इतर भागांतील Kunbi समुदायाला त्या काळातील स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गीकरणात ठेवण्यात आले होते. १९६७मध्ये ''Kunbi caste''चा महाराष्ट्राच्या Other Backward Classesच्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref>{{cite court |litigants=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |court=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |reporter=2002 (4) All MR 807 }}</ref> या प्रशासकीय बदलामुळे तिलोरी कुणबी या संज्ञेच्या इतिहासात एक महत्त्वाचा टप्पा निर्माण झाला. त्यामुळे तिलोरी कुणबींचा इतिहास मांडताना १९४२–१९६१ या काळातील स्वतंत्र सरकारी वर्गीकरण आणि १९६७नंतरचे ''Kunbi caste''चे व्यापक राज्यस्तरीय वर्गीकरण हे दोन वेगळे प्रशासकीय टप्पे म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. == संदर्भ == 46lwlgk5wh31q9k34n4a5qit9s7hchg